Resolution of Questions 24

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the unchanged Greek original is the authoritative text.

And now, children, we come to the time for questions. I'd like to tell you that the time for questions has, of course, no connection to the previous theoretical topic we are covering, but its aim is that, through your questions, there should be a kind of spiritual formation, because the questions move chiefly within spiritual matters, chiefly.

Yet sometimes they may take on another character as well. Still, the general character of these questions is one of spiritual formation, we might say. That is, how can we find our way, our path, so as to live our spiritual life?

A first question, and a very fine one, is one that we could say occupies a wide audience, though of course they don't use the technical terminology. But if we name it and classify it, you will realize that it is a very important subject indeed.

It asks: is there any relationship between philosophical ethics and Christian ethics? It is a very important subject. If you were to ask the books you have at school, the ethics textbooks, I don't know in which grade you are taught ethics, perhaps the last year of high school, or the year before, somewhere around there, if you were to ask that ethics which has written across its cover the title 'Christian Ethics,' whether it is really Christian ethics, I would answer you: no, children.

It may have a coating of Christian ethics, but in reality it is philosophical ethics. And if at some point you come to understand this, understand it in depth, you will be able to free yourself from a confusion that this so-called philosophical ethics can create for you.

Because you will go along with this ethic, and then at some point, when you take up the Gospel, you will understand something different. You will regard the Gospel, the ethics of the Gospel, you will regard it as very strange, very suffocating, whereas the philosophical ethics, having the chrism of supposedly Christian ethics, will offer a kind of comfortable way of practising ethics, we might say.

First of all, what does ethics mean? Ethics is the way, I'm not saying the science. It is the way by which we will learn how to live.

Every philosophical system has its own ethics.

If I believe in a materialist philosophical system, I will have the corresponding ethics, that is, a materialist ethics. If it's idealist, then likewise, and so on. What does this mean? It means that ethics flows out of the conclusions of the philosophical positions of the philosophical system I believe in. So, whether or not you formulate an ethics on top of the particular philosophical system, in essence it exists.

The materialist of our age, and of every age, lives by the ethics of materialism. What is the ethics of materialism? Ah, let us eat and drink, for tomorrow we die. The Apostle Paul mentions this too, though of course it isn't his own; it was a philosophical position of the materialists of his time, of the Epicureans, for example: let us eat and drink, for tomorrow we die.

If you read the third chapter, it seems to me the second or third, somewhere around there, of the Wisdom of Solomon, you will find a most beautiful description of this materialist way of thinking and living. How can I live in accordance with my conclusions?

It says, our life, the Wisdom of Solomon says, what is it? Nothing. A little cloud: today it is here, tomorrow it is not. That is, what we so commonly say: today we exist, tomorrow we do not. So, O man, eat, drink, live your life, enjoy it, because there is nothing else; this alone is worth anything.

So I shape an ethic, that is, a way of life, in keeping with my philosophical assumptions, in keeping with what we might call my whole outlook on the world. It is entirely natural for this to happen. So when we say 'ethics,' this is what we mean: just as every philosophical system has its own ethics, Christianity too, obviously, has its own ethics.

Of course, I have told you another time that the ethics of Christianity, that is, the practice of Christianity, is never separated from the dogmas. And it is the dogmas that determine the course of one's way of life.

That is why those who say we have no need of the dogmas are, in effect, saying we have no need of the signposts, the boundary markers of this ethical course, of this course of the practical life. It is foolish, it is foolish. The dogmas determine it, and indeed, if you like, the first two great dogmas: the dogma of the Holy Trinity and the dogma of the economy of God, that is, of the Incarnation.

So, by way of example, when we say that God is one essence yet three persons, we do not mean anything else, and yet out of this a way of human behaviour emerges. For we human beings too are one essence and are many persons, just as the Holy Trinity is three persons. So, when we have the consubstantiality and the multiplicity of persons, and where does this flow from? From the dogma of the Holy Trinity. Then how can we speak about the relations among ourselves as human beings, those relations that exist among the three persons of the Holy Trinity? What relations are there? Loving ones, that is, relations of love. So, how can I regard you as my enemy, regard you as my opponent, regard you as something else, something foreign, something alien, when you are of my own essence?

We said this last year too, you will remember; in fact I told you a particular instance, because I cannot forget it, and I'll say it once more. What I'm about to tell you seems very childish, but it is not at all, not at all childish. Once, on the bus, well, you know how we sit on the bus, the seats are in twos, people sit, further along there are two, further ahead there are two, so obviously in front of me I had two people.

I discovered, I discovered that the man in front of me had ears like my own. Childish, isn't it? I discovered, a matter of discovery, yes, yes. I discovered that the passenger in front of me had ears like my own. If I tell you that I was shaken, and I said: so this man is what I am. He is what I am. If at some point I discover this experientially, not in words, experientially, really, we are shaken. Where can this come from, where does it flow from? From the dogma of the Holy Trinity.

Then the dogma of the Incarnation, that God becomes man, that I have a communion through the divine-human nature of Christ. I have communion with God; is this a small thing or an immense one? So, you see that Christian ethics flows out of the dogmas, out of the great truths of the Gospel. Now we come to the question: what relationship is there between philosophical ethics and Christian ethics? When they say philosophy, we mean nothing other than the way, excuse me, that which I construct in order to give an answer to certain human questions, but this is by conception, that is, according to my own mind.

On what does philosophy rest, every philosophy? It rests on human words, with a small 'w.' On what does Christianity rest? On the divine Word, with a capital 'W,' which is the enhypostatic Word who became man. So, can there be any relationship between philosophy and Christianity?

Because the human word steps aside to receive the divine word. And the divine word is revealed, not invented. It is revealed, not invented. Pay attention, I'll say it twice. Whereas the human word is not revealed, but invented. So then, since the one is revealed and concerns God, and the other is invented and concerns man, tell me, what relation can the one have with the other?

So then, since Christianity has no relation to philosophy, for the reason I explained to you, how could there possibly be any relation between philosophical ethics, of whatever kind, from the materialist to the idealist, and Christianity? There can be no relation. If there is, let us say, some kinship in a few things, then it is simply a kinship. Why? Quite simply because man is fashioned according to the image of God, and even though he lost his radiance, in spite of that he still has traces of his old radiance, his old brilliance and glory.

And on the basis of these he finds a few little things. But these are lost beneath a great deal of rust. That is why we need the revelation of Christian ethics. We need it, because Christian Revelation, forgive me, Christian ethics is the fruit of Revelation, do not forget this. Indeed, Christ said this: I have told you earthly things and you do not believe, how then am I to tell you heavenly things? Even earthly things require faith. Yes, you see, we say to someone, look, my child, do not take drugs, because you will be destroyed. And even though he sees so many who are destroyed, in the end he comes near them and this child too is destroyed.

What does this mean? He was in need of faith. Note too that in Christian ethics the approach is made through faith, whereas in philosophical ethics it is made not through faith, but through what is called right reason, that is, through rationalism. I'll understand it so as to do it, but it doesn't work that way. We say it elsewhere too: the cigarette harms you. Why does he keep doing it? Quite simply because right reason is not enough, it is not, something more is needed. This is what I would say on this matter. Note also that, unfortunately, our so-called Christian ethics, so-called, the one we learn at school or that is in circulation, is a quasi-philosophical ethics with Christian elements, it is a thin coating.

Do you know where you will learn the true Christian ethics? Within the Gospel. And Christian ethics is according to revelation, as I told you, and it is considered, it is considered counter to reason. A small example.

We say, since I feel certain states that exist upon me, within me, urges, desires, these, according to a certain logical, philosophical ethics, I can enjoy them, I can use them. Christianity comes and tells you that immorality, fornication, is a sin. But since I understand it this way, why is it a sin? I remember once, we were saying this prayer we just said: Shine in our hearts, trampling down all the desires of the flesh. I was saying it at unit 335, there were soldiers there too, and one from the Polytechnic says to me, why does it say trampling down, why must we trample down our desires of the flesh, here we should rather provoke them, not trample them down. He was living by philosophical ethics and was drawing it out as a logical conclusion, the logic of deduction, that is, of rationalism.

Christian ethics comes to be counter to reason, more precisely, counter to rationalism. And it tells you, no, you will bind all these desires of yours. Because it has other prospects in view for man. It does not see man simply as placed within a natural framework. Man in reality is a theological being, and he is not exhausted within biological and natural frameworks. But this requires Revelation. There, these few things I have told you, I believe you have understood.

So much for the first question. Let us come to a second one. The Apostle says, the question here states, the Apostle Paul, in one of his epistles, says that he ascended up to the third heaven. What does this mean? Is heaven divided into various floors?

It is true that this expression exists, that he was caught up to the third heaven. We might say that Hebrew literature spoke of these floors. But they are not floors in reality, they are an expression, an expression.

Of one concept, or rather of one word, with different meanings. The word heaven is a single word. This word heaven has various meanings. Because we say, and in our Greek language we have the very same thing. Besides, the Apostle Paul also wrote in Greek, even though he had the Hebrew literature in mind, yet listen and you will see.

We say, the birds fly in the sky. Which is this sky? It is the sky that contains the air, the atmospheric air. Because the birds fly in the air. We say, the birds of the sky. So it is, if you like, better put, the meteorological sky, where the birds fly, where the clouds are, where the airplanes fly in the sky, that is, they fly at a certain height, but always within the space of the air. An airplane cannot fly without air, because it screws itself into the air.

And so on. This is the first heaven. We say, the sun, the moon, the stars, are in the sky. Which is this sky now? It is the starry heaven, it is the heaven that contains the so-called heavenly bodies. This is the second heaven. The Apostle Paul speaks of the third heaven. We say, God is in heaven. Which is this heaven now?

Certainly neither the first nor the second, but it is that realm beyond the material creation, beyond the universe, which is the realm where God lets His glory be shown to the Holy Angels.

So when the Apostle Paul says that he was caught up to the third heaven, it means nothing other than that he went to Paradise, or to that realm where souls, as souls, take their delight today, awaiting the Resurrection of the dead so as to take back their bodies and taste it more fully, foretasting the glory of God.

This is called the third heaven. So much also for the second question. Now I come to a third question, in the very few minutes that remain. Pay attention, this one too is a very important question. Where is the true content of a moral act to be found?

That is, of a moral act. Where is the true content of a moral act to be found?

Here now it becomes very important. I do an act. Where is the worth of this act? Where is it found? Note too that the motives for an act, let us say for a moral act, for a good act, are varied. They may well be, indeed most often they are, vainglory.

To make a donation and have my name spoken with praise, to have it written on a marble plaque, to have it published in the newspaper and people talking about this work I have done. What is this? It is a vainglory, the quality of the spring, the motive of this moral act of mine, or else something sinful.

Is it possible for a sinful motive to exist in a good moral act, in a morally good act? Yes, the example I told you. So, what is it that makes the true content of a moral act right? Pay attention here and you will see.

First of all we would say that a moral act must endure where?

We are Christians, beyond any doubt. Nothing else concerns us, and we will not push the matter any further than that. We speak as Christians. Where do I want my moral act to hold up? In the eyes of God. I want it to be approved by God, and to endure into eternity.

Christ said, I assure you, if you give a cup of cold water in the name of a disciple, you will receive a disciple's reward. If you give a cup of cold water in the name of a prophet, you will receive a prophet's reward. That is, you will receive either a prophet's reward or a disciple's reward.

What does this mean? Someone knocks on my door and says to me: please, I am an Apostle, I am a disciple of Christ, I labor for Christ. Please give me a cup of water. He did not even ask me for cold water; I went and brought cold water to make him glad. My reward is as though I too were a disciple, doing the work that the disciple, or the preacher, or the prophet does.

In other words, if I performed this moral act of mine for the name of Christ, since it is Christ who sends this man, then I will have a reward from God, a reward from Christ. So here one sees clearly that a work can never be cut loose from what God wills.

That is, the virtue of moral goods cannot be something autonomous; it must be dependent, and it is precisely as something dependent that it has its worth. But let me tell you the definition, the most beautiful, the most comprehensive, and the most telling one, that Saint John Climacus gives.

What is virtue, he asks, and he answers: a work directed toward God, freely chosen. Three words: a work, toward God, in free choice. That is, whatever I do must have these three elements. First of all, it must be a work, that is, I must toil for it; it must truly be a work, an act. Pay attention to this point: there are some things we think are merely matters of contemplation, when in fact they are acts. Prayer, for example, is a work. Do not forget this. Prayer is not one of the contemplative things. Fasting is a work, it is labor. Kneeling in prostration is a work, it is labor. All these, of course, you can see are exceedingly important. So they are not merely contemplative.

We would say, then, that this must constitute a work when I carry it out.

This work must look toward God. He says: toward God. What does this mean, toward God? It means what the Apostle Paul writes. Pay attention to this passage of the Apostle Paul: For from Him and through Him and to Him are all things.

Whatever I do, whatever I perform, must be from God, must be with God, and must be for God.

This is deeply fundamental: from Him, out of whom, and through Him, through whom, and to Him, and of whom are all things. Whatever I do, note this well, whatever I do, if it does not proceed from faith in God it is void. On this point a question will be put to me later concerning Freemasonry, when people say: this man does very good works, yes he is a Mason, but he does very good works, he is a fine man. As long as his work, however philanthropic it may be, does not bear the seal of the Orthodox faith, his work is unacceptable, it is to be rejected. Pay attention: it is unacceptable, and not only unacceptable, but it is also sin. Do you grasp it? Do you catch it? Where are those who say, but he is good, he is good? If he has the seal of the faith, then it is good. If he does not have it, it is to be rejected. So every work that is done must be from God, with God, for God, that is, it must be accepted by God. And one last element: in free choice. You know,

what it means, in free choice: that I myself will it, that there be no compulsion, that there be freedom. Something I am going to do, I do because I want to. So I will it, I put it into action, and this begins from God, with God, for God.

And then I can speak of virtue. For example, I fast: if I fast to get a figure, to lose weight, it has no worth. If I fast because I want to, with no one pressing me, and I do it because God wills it, and I do it with the help of God, God wills it, with God's help, and I offer it to God, then my fasting bears the seal of virtue. That is all, my children, on this question too.

Thank you. Thank you all.

This time, as last time, we have fine questions. When the questions have substance, you know, they are fine. So, here is a question.

A professor of philosophy maintains that Christianity is a philosophy. What arguments could one use to overturn this theory?

My children, it is not only this high-school teacher, I believe, who could maintain this. There are university professors too, and people of the intellectual world more generally, who have the impression that Christianity is a philosophy.

But if we say that Christianity is a philosophy, we lower Christianity, we belittle it. Indeed, we bring it down countless steps, low. Christianity, my children, is not a philosophy.

That is, if we use the term philosophy in the way it is used within philosophy. Because you will see a little further on that we can use the term philosophy with regard to Christianity, under certain conditions.

But as to its content, in the sense of philosophy as philosophy defines it, Christianity is not a philosophy. And as I told you, if we regard it in that way, we belittle it to the highest degree.

Quite simply because Christianity is revelation. It is well known that philosophy is nothing other than inquiry, an inquiry that is perhaps diligent, beautiful, excellent, lofty, but one carried out with an instrument called human reason, with a small lambda, human reason, human rationality; this is the instrument of philosophy.

But it is not even experiment. Indeed, let me take the occasion to say this too: if we were to ask what science is, science is observation and experiment. We could not place philosophy within science and make philosophy a science, even though philosophy is, fundamentally, of the greatest importance to science.

Because it simply opens the road, by letting a person stretch out his mind to explore new fields, new spaces. In this sense philosophy is very important in the realm of science. It is the pioneer, the one who clears the road ahead.

It lays out observations for you, it tells you this or that, what something might be, that it could be this way. And then begins the observation and the experiment, which belong strictly to the realm of science. So what does science have at its disposal? Observation, experiment, and reason.

And measurements, let us not forget. If I have no measurement, I have no science. Measurement is the conquest of the object. Measurement is a great thing, what we call measuring, measurement. So these are what make up science. Philosophy, on the other hand, is free thought, which reaches into unknown territories, with reason, with human reason, as its instrument.

No experiment, nothing. And if you like, sometimes not even observation. Now, very often these two, science and philosophy, whose relationship I have described to you, work together. They cooperate, and it is a beautiful cooperation, with no fault and no blame in it, a most beautiful thing. And not only does philosophy open up further spaces and boundaries for science; it even goes so far as to say, I am philosophy, this is not science, because we might roughly say that philosophy stays, as it were, in the realm of theory, where something has not yet been proven, roughly something like that. Yet philosophy could still turn back, not only be the pioneer, but turn back and interpret some things even within that science. That too is a fine thing; no one denies it.

But Christianity, my children, is neither science nor philosophy. Then what is it? It is Revelation. What does Revelation mean? Human reason is not used to find the truth, but rather the divine Word is used, with a capital W, that is, God Himself, who reveals the truth to me.

And do not forget that the ultimate aim of both science and philosophy, and also of the religion of Christianity, is the knowledge of the truth. Do not forget this. We are always tending toward the truth; there we want to find what is true, what is truly true, not what is merely apparently true.

So then, Christianity is not philosophy, because the divine Word is used; man has nothing to investigate, but there is the given upon which the Christian digs. Now, here pay attention, now upon this given material, whereas in philosophy and in science there is no given, the material is unknown.

If now, upon this given material, that is, upon the given truth, man, the Christian, has the means to go deeper into this truth, that is, to put it this way: I take Holy Scripture and I begin to study, and I begin to see what this word means, and why this word was put here and not some other, and what the depth of this word is, and what its meaning is, and what relation it has to some other point of Holy Scripture. In this sense I can say that I am philosophizing within the realm of Christianity.

So, let me add something. Philosophy moves with human reason as its instrument toward the acquisition of truth in unknown regions. Christianity uses the divine Word, that is, Revelation, and upon given material, that is, what has been revealed, upon the revealed truth, it carries out its inquiry. It is in this sense that the term philosophy is used.

Moreover, in the early centuries, Christianity was called philosophy, but with the precondition and clarification I have just explained to you. And not in the sense that it is philosophy with the meaning the term is given within philosophy itself, no.

Thus, monasticism was called philosophy. Indeed, they used the term philosophy, though loosely, of course, and under conditions. They would say, I am going forth to philosophize, the Fathers would say. That is, I am going off to become a monk; listen, I am going forth to philosophize.

Furthermore, Basil the Great says that wonderful saying about monasticism and the communal life: Let not the philosophic be unsociable, nor the sociable unphilosophic. It is very beautiful. What does philosophic mean here? Monasticism. Let us put it now in modern words: let not monasticism be unsociable, nor again the social, that is, being in a community and yet deprived of monastic dispositions, that is, unphilosophic, the social unphilosophic.

So what do we see here? The term philosophy is used under these conditions. I must also tell you something where there is a misuse, and this too needs to be clarified. As you know, in the realm of philosophy and science we speak of a worldview.

What does worldview mean? The contemplation concerning the world. That is, the conception we have concerning the world, whether in the realm of philosophy or in the realm of science. The contemplation concerning the world: how I see the world, what the world is, what image I have concerning the world.

What concerns the life of man is called a view of life, that is, what conception I have about how man ought to live. What contemplation concerning human life: this is what a view of life means. These two terms belong to the realm of science, they belong also to the realm of philosophy, but they do not belong to the realm of Christianity.

Wrongly, very wrongly, and many times unsuitably, speakers and university and theology professors, and in articles I read, important ones by reputable writers, I find this thing, and it is not correct: that they write, the Christian worldview is this and that. What Christian worldview? Do we not have Revelation? We do not have a contemplation concerning the world. We have a Revelation concerning the world. So the term worldview is unsuitable in the realm of Christianity. View of life. This too is Revelation. It is evangelical spirituality. We do not have a view concerning life, telling ourselves how we ought to live. It is determined.

And this too is revealed. The Spirit of God tells us, this is how you shall live. Therefore, the terms worldview and view of life are unsuitable for the realm of Christianity. This, my children, is what I had to say about this question, which truly was a fine and worthy one, and I am glad when you throw a few difficult ones at me, to shake me up a little.

In any case, I want to say that you must, because you are young people who are studying, and these matters come up and you have to clear them up. A second question, again a very fine one, an excellent one for us: listen, can someone be moral and not believe in God, or be religious without showing moral acts in his life?

Of course, on this we have many times answered, indirectly or directly, but it is a fine question and we will say that we can.

Here, my children, as you see, we have a separation, in the way the question is phrased, of morality from faith. That is, can I maintain religiosity without morality, and morality without religiosity, without faith?

As you know, in all the ancient idolatrous religions, take the Greeks for instance, the matter of ethics was completely independent of the worship you offered to what you believed in. Apart, of course, from a few gross matters, very gross ones like murder, otherwise a whole host of acts, the most sinful acts, ones that could never stand within Christian ethics, within Christian spirituality, were perfectly free for the worshipper of idols.

He had only to offer his customary sacrifices and he stood entirely in good standing before his gods, entirely in good standing. But this is not how it works within Christianity, children. Ethics cannot become autonomous, it cannot stand independent, because ethics, that is, the way of living, depends on the way you believe.

What is more, if you like, consider the matter of faith. Beyond the fact that faith in itself consists of the dispositions that are pleasing to God, Holy Scripture says that everything which is not of faith is sin, and that faith is pleasing to God. This is very important. Why? Because the first-formed showed the opposite; they did not believe God. So now I, the human being who comes after, if I believe God, his word, what he says, I become pleasing to him.

I can never become pleasing to God without faith. If I have a colossus of ethics, listen to this, even a colossus of ethics, if I have no faith, I am not pleasing to God. That is why someone who might be a Freemason, in practical terms, suppose someone tells me about a certain man that he is a Mason, but that he is a most ethical man, a philanthropist, this and that, I say all of this counts for nothing.

Before God it is nothing, listen, and not only is it nothing, but it is even a curse and a sin. Strange, isn't it? Listen to the witness of Scripture. Everything, every single thing, which is not of faith, which does not proceed from faith, is sin. It is striking, it is a fearsome thing: it is sin. Consequently we cannot separate ethics, the spiritual life, from faith; rather, faith moreover defines our ethics, it sets, we might say, the boundary markers of the spiritual life. Why do you suppose the Fathers struggled at the councils for Orthodoxy?

Orthodoxy is not some decorative element, so that we can say, I am Orthodox. First of all, we would not be pleasing to God if we did not hold the right faith. And secondly, faith that is not right would shape a life that is not right.

So you see, faith and the spiritual life, or rather religious devotion and the spiritual life, are bound together and cannot be separated. Listen to something which, because I happened to have it in my homily today, and with the occasion of your question, I will share with you.

It is from Saint Cyril of Jerusalem, from his fourth catechesis, paragraph two. Saint Cyril of Jerusalem says: Neither are dogmas without good works acceptable to God, nor does God accept works performed apart from godly dogmas.

That is, neither dogmas without works, nor works without dogmas. These are bound together, inseparably, indivisibly bound; you cannot separate them. You cannot call yourself a good Christian if you say you believe and your life is not good.

Nor can you call yourself a good Christian because you have love and philanthropy, while your faith has been shipwrecked. So much, children, for the second, very worthwhile question. I come now to a third. Look, today these questions are connected to one another.

It concerns Gospel ethics. Of course, it was natural for you to ask this question, since last time we were saying that the textbooks of your school, of what is called Christian ethics, are more philosophical ethics and less Christian ethics. That is what we were saying.

And so the question was raised: what is Gospel ethics? I would put it in a single, very short sentence, though I will unpack it: whatever Christ reveals. That is the answer. The relative pronoun, whatever. That which Christ reveals, this is Gospel ethics.

And surely a great many of our Christians, children, and I say this with sorrow, do not know Gospel ethics. Either because at school they were taught those constructions that went by the name of Christian ethics, but were really philosophical ethics.

Or because there circulates out there a philosophical ethics, without our realizing it is not the Christian one. That is, what we call Orthodox spirituality. You know, the term ethics is not really used. I will mention this too. I use the word now only because we are forced to, for how else will we understand one another, but it is properly called Orthodox spirituality, because what I take from the Gospels was inspired by the Holy Spirit, with the aim that I might have the Holy Spirit.

Pay attention to this point. I am now making an analysis of what this Gospel ethics is. When I read the Gospel, who wrote these things there? The Holy Spirit. So when I read these things, I now want to put them into practice. And what is the aim when I put them into practice? In philosophical ethics it is simply to be what I am, listen, not to steal, not to kill.

You know how people come to confession and tell you, I have not stolen and I have not killed, and they believe themselves to be ethical. Ask someone how he has lived his life. In a conversation he will tell you that he was a man of integrity throughout his life.

A man of integrity, and therefore, he thinks, he has lived out Gospel ethics. Wrong, wrong. The aim of the spiritual life now, of Gospel ethics, we said we cannot find the right word for it, is the acquisition of the Holy Spirit.

That is, it is the way in which I will live so as to become a fitting landing-ground for the Holy Spirit. So that the Spirit of God may come and make his dwelling within me, at which point I can no longer tell lies, as the Apostle Paul says.

And do not grieve the Holy Spirit, by whom you were sealed for the day of redemption; do not grieve him, because you are a dwelling place of the Holy Spirit. The aim, then, of this so-called ethical life, that is, of the keeping of the commandments, is that I might acquire the Holy Spirit.

From one interpretive standpoint, which Saint Seraphim of Sarov uses, the parable of the ten virgins, with the oil that they had, he says that what it means is that they did not have the Holy Spirit; they did indeed have good works, but they did not have the Holy Spirit. It is tragic, tragic for a Christian to live a life of keeping the commandments and yet live, all unsuspecting, outside the presence of the Holy Spirit.

That is why, if we want a renewal, a living vitality within the body of those who bear Christ's name, that is, within the people of God, we must return to this, we must understand that we have to feel, to acquire and to feel the presence of the Holy Spirit.

After all, what does spiritual life mean? It is the life that is inspired by the Spirit of God and contains the Spirit of God, not only inspired but also containing the Spirit of God. Don't you think this is something tremendously important? Then there are the commandments. Do you know how greatly they differ from the positions of philosophical ethics, of whatever kind, let us say of whatever kind, not the materialist kind, the idealist kind if you like, of philosophical ethics? Do you know how far apart they are?

I must tell you, since the conversation has now brought it up, in passing, that idealism has no connection whatsoever with Christianity. And unfortunately a great many people think that Christianity is idealism; they say, I am an idealist and therefore I am a good Christian.

Our Church struck idealism head on, it is called by another name, Platonism, so be it. Our Church struck these forms of idealism, that is, these forms of Platonism, in the person of Origen, through councils, so be it.

We mentioned this in passing. So then, what shall we take up? Listen, listen, and indeed it is very characteristic. The matter of loving my enemy. I was reading in a magazine, one of those that want to bring idolatry back to Greece. A nostalgia, we might say, a feverish longing to return to idolatry, and it writes there a fair amount about what is called love for one's enemy.

What does love for one's enemy mean? One has to grasp the thing. He is right. The ancient Greeks never spoke of love for one's enemy. He is right. Because love for one's enemy is revelation. And he says, I will love my enemy so that in the end he will overcome me. These positions are philosophical. It is philosophical ethics. That is, I reason logically and I say, how am I to love my enemy, since I am in danger from him? And not only to love him but even to do him good. Christianity says, love your enemies, and this remains incomprehensible. So you see, I have taken just one commandment, only one commandment, so that you can see this thing. Then poverty. Blessed are the poor in spirit, for theirs is the Kingdom of Heaven. Blessed are the poor in spirit. Listen. Blessed are the poor by their own spirit. That is, by their own free choice.

Because to them belongs the Kingdom of God, the Kingdom of Heaven, that is, this is about voluntary poverty, the wanting to be poor, not because I am lazy, not because I am incapable, not because I am too foolish to acquire property or anything else, but because I want it so, and this wanting is for the sake of what Christ wants.

We said there is a dependence, and therefore I remain without possessions, not out of a philosophical quirk, out of a philosophical caprice, but because Christ wants it and I want it because He wants it. This has worth, but a non-possession in this sense, you understand what it means.

You will tell me this is an extreme example, but so that you can see the whole scale of the thing: once there was a certain ascetic who had a Holy Scripture, a Gospel, of course back then the Gospels were handwritten and very costly, and he read there that one ought to help others and so on. One day he went to the marketplace and saw slaves being sold.

He was so deeply shaken within himself, and he says, here I am holding a very costly book. What did he do? He sold this book and freed that slave. Because this man had already made the Gospel a reality.

Or take that other case, going even a step further: to go and sell yourself, to become a slave yourself so that another slave might be set free. People actually did this, and did it deliberately, so as to make their masters Christians.

Can philosophical ethics endure this? Surely not. Thank you very much for your questions, they were very fine, and we will continue, God willing first, next Sunday.

Και ερχόμεθα τώρα, παιδιά, στην ώρα των αποριών. Θα ήθελα να σας έλεγα ότι η ώρα των αποριών δεν έχει βεβαίως καμία σχέση με το προηγούμενο θέμα που κάνουμε, το οποίο είναι θεωρητικό, αλλά σκοπό να έχει διαμέσου των αποριών να υπάρχει ένα είδος πνευματικού καταρτισμού, διότι οι απορίες επί πνευματικών θεμάτων κυρίως κινούνται, κυρίως.

Μπορεί όμως κάποτε και να έχουν και ένα άλλο χαρακτήρα, ωστόσο ο γενικός χαρακτήρ των αποριών είναι χαρακτήρ πνευματικού, θα λέγαμε, καταρτισμού. Πώς δηλαδή μπορούμε να βρούμε τον τρόπο μας, τον δρόμο μας για να ζήσουμε την πνευματική μας ζωή;

Μία πρώτη απορία και η οποία είναι πολύ ωραία και που θα μπορούσαμε να πούμε ότι απασχολεί, χωρίς βέβαια να χρησιμοποιεί την ονοματολογία, σε ένα ευρύ κοινό. Αν όμως την ονοματίσουμε και την κατατάξουμε, θα αντιληφθείτε ότι είναι ένα πάρα πολύ σπουδαίο θέμα.

Λέγει, σχέσεις υπάρχει ανάμεσα στην φιλοσοφική και στην χριστιανική ηθική; Είναι πάρα πολύ σπουδαίο θέμα. Αν ερωτήσετε τα βιβλία που έχετε στο σχολείο, τα εγχειρίδια της ηθικής, δεν ξέρω σε ποια τάξη διδάσκεστε η ηθική, ίσως τελευταία λυκείου, προτελευταία κάπου εκεί, Αν ερωτήσετε αυτή η ηθική που γράφει απ' έξω, τίτλος, Χριστιανική ηθική, αν είναι πραγματικά χριστιανική ηθική, θα σας απαντούσα, όχι παιδιά.

Μπορεί να έχει ένα επίχρισμα χριστιανικής ηθικής, αλλά στην πραγματικότητα είναι φιλοσοφική ηθική. Και αν αυτό κάποτε το καταλάβετε, το καταλάβετε εις βάθος, θα μπορείτε να ξεμπερδευτείτε από ένα μπέρδεμα που μπορεί να σας προσφέρει αυτή η λεγόμενη φιλοσοφική ηθική.

Διότι θα λέτε με αυτόν ηθικό και όταν κάποτε θα παίρνετε το Ευαγγέλιο, θα καταλαβαίνετε κάτι διαφορετικό. θα θεωρείτε το Ευαγγέλιο, την ηθική την Ευαγγελική, θα τη θεωρείτε πολύ περίεργη, πολύ ασφυκτική, ενώ η φιλοσοφική ηθική, έχοντας το χρίσμα της δήθεν χριστιανικής ηθικής, θα δίδει ένα τρόπο μιας κάποιας ανέσεως στην ενάσκηση, θα λέγαμε, της ηθικής.

Καταρχάς, τι θα πει η ηθική; Η ηθική είναι ο τρόπος, δεν λέγω η επιστήμη. Είναι ο τρόπος με τον οποίο θα μάθουμε πώς να ζούμε.

Κάθε φιλοσοφικό σύστημα έχει την ηθική του.

Εάν πιστεύω σε ένα υλιστικό φιλοσοφικό σύστημα, Θα έχω την ανάλογη η ηθική δηλαδή μια υλιστική ηθική. Αν ιδεαλιστικό, και ούτω καθεξής. Τι θα πει αυτό; Θα πει ότι η ηθική απορρέει από τα συμπεράσματα των φιλοσοφικών θέσεων του φιλοσοφικού συστήματος που πιστεύω. Έτσι λοιπόν, είτε διατυπώνετε, είτε δεν διατυπώνετε ηθική επάνω από το συγκεκριμένο φιλοσοφικό σύστημα, ουσιαστικά υπάρχει.

Της εποχής μας ο υλιστής και της κάθε εποχής ζει την ηθική του υλισμού. Τι είναι η ηθική του υλισμού; Α, φάγωμεν και πίωμεν, αύριον γαρ αποθνήσκομεν, το αναφέρει και ο Απόστολος Παύλος αυτό, βέβαια δεν είναι δικό του, Ήταν φιλοσοφική θέση των υλιστών της εποχής του, των επικουρείων, επί παραδείγματι, φάγωμεν και πίωμεν, αύριον γαρ αποθνήσκομεν.

Αν διαβάσετε το τρίτο κεφάλαιο, μου φαίνεται δεύτερο τρίτο κάπου εκεί, της Σοφίας Σολομώντος, θα βρείτε να γίνεται μια ωραιοτάτη περιγραφή αυτού του υλιστικού τρόπου του σκέπτεσθαι και ζην. Πώς μπορώ να ζήσω σύμφωνα με τα συμπεράσματά μου;

Λέγει, η ζωή μας, λέει τι είναι, λέει η Σοφία Σολομώντος, τι είναι; Τίποτα. Ένα συννεφάκι, σήμερα είναι, αύριο δεν είναι, δηλαδή αυτό που λέμε τόσο λαϊκά, σήμερα υπάρχουμε, αύριο δεν υπάρχουμε. Λοιπόν, άνθρωπε, φάε, πιες, ζήσε τη ζωή σου, απόλαυσέ την, γιατί δεν υπάρχει τίποτα άλλο, αυτό μόνο αξίζει.

Άρα διαμορφώνω ηθική, δηλαδή τρόπος ζωής, σύμφωνα με τα φιλοσοφικά μου δεδομένα, σύμφωνα με τον, θα λέγαμε, κοσμοθεωριακό μου προσανατολισμό, είναι πάρα πολύ φυσικό να γίνει αυτό. Όταν λοιπόν λέμε ηθική, εννοούμε αυτό, έτσι όπως κάθε φιλοσοφικό σύστημα έχει την ηθική του, προφανώς και ο χριστιανισμός έχει την ηθική του.

Βέβαια, άλλη φορά σας έχω πει ότι η ηθική του χριστιανισμού, δηλαδή η πρακτική του χριστιανισμού, ποτέ δεν ξεχωρίζει από τα δόγματα. Και τα δόγματα είναι εκείνα τα οποία καθορίζουν την πορεία του τρόπου της ζωής.

Γι' αυτό εκείνοι που λένε ότι δεν μας χρειάζονται τα δόγματα, είναι σαν να λένε δεν μας χρειάζονται οι οδοδείκτες, τα οροθέσια αυτής της πορείας της ηθικής, αυτής της πορείας του πρακτικού βίου. Είναι ανόητο, είναι ανόητο. Τα δόγματα καθορίζουν και μάλιστα, αν θέλετε, τα πρώτα δύο μεγάλα δόγματα, το δόγμα της Αγίας Τριάδος και το δόγμα της οικονομίας του Θεού, δηλαδή της ενανθρωπίσεως.

Έτσι δειγματοληπτικά, όταν λέμε ότι ο Θεός είναι μία ουσία, αλλά είναι τρία πρόσωπα Δεν εννοούμε τίποτε άλλο, παρότι από αυτό βγαίνει ένας τρόπος συμπεριφοράς των ανθρώπων Διότι και εμείς οι άνθρωποι είμεθα μία ουσία και είμεθα πολυπρόσωποι, όπως η Αγία Τριάς είναι τρία πρόσωπα Άρα, όταν έχουμε το ομοούσιον και το πολυπρόσωπο, από που απορρέει αυτό, από το δόγμα της Αγίας Τριάδας, τότε πώς μπορούμε να μιλάμε για τις σχέσεις μας ανάμεσά μας εμείς οι άνθρωποι, εκείνες οι σχέσεις που υπάρχουν ανάμεσα στα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας; Τι σχέσεις υπάρχει; Αγαπητική, δηλαδή σχέσεις αγάπης Έτσι, πώς μπορώ εγώ να σε θεωρώ εχθρό μου, να σε θεωρώ αντίπαλό μου, να σε θεωρώ κάτι άλλο, κάτι το αλλότριο, το ξένο, όταν είστε της δικής μου ουσίας;

Το είχαμε πει και πέρσι αυτό, θα το ενθυμίστε, μάλιστα σας είχα πει και ένα χαρακτηριστικό, γιατί δεν μπορώ να το ξεχάσω αυτό, θα το ξαναπώ άλλη μία φορά Μοιάζει πολύ παιδαριώδες αυτό που θα σας πω, δεν είναι όμως καθόλου καθόλου παιδαριώδες Κάποτε μέσα στο λεωφορείο, βέβαια, πώς καθόμαστε στο λεωφορείο, θέσεις που είναι δυο, κάθονται, πιο πέρα είναι δυο, πιο μπροστά είναι δυο, προφανώς λοιπόν μπροστά μου είχα δυο ανθρώπους

Ανακάλυψα, ανακάλυψα ότι ο μπροστινός μου είχε αυτιά, σαν τα δικά μου, παιδαριώδες, δεν είναι, ανακάλυψα, θέμα ανακαλύψεως, ναι, ναι Ανακάλυψα ότι ο μπροστινός μου επιβάτης είχε αυτιά σαν τα δικά μου Αν σας πω ότι συγκλονίστηκα και είπα ώστε αυτός ο άνθρωπος είναι ότι είμαι εγώ Αυτός είναι ότι είμαι εγώ Αν κάποτε το ανακαλύψω με αυτό βιωματικά, όχι με λόγια, βιωματικά, πραγματικά συγκλονιζόμαστε Αυτό από πού μπορεί, από πού απορρέει; Από το δόγμα της Αγίας Τριάδος

Ύστερα το δόγμα της ενανθρωπήσεως, το ότι ο Θεός γίνεται άνθρωπος, ότι έχω μία κοινωνία δια μέσω της θεανθρωπίνης φύσεως του Χριστού Έχω κοινωνία με το Θεό, αυτό είναι μικρό πράγμα ή τεράστιο; Λοιπόν, βλέπετε ότι η χριστιανική ηθική απορρέει από τα δόγματα, από τις μεγάλες αλήθειες του Ευαγγελίου Τώρα λέμε, στην ερώτηση, τι σχέσεις υπάρχει ανάμεσα στην φιλοσοφική και την χριστιανική ηθική. Όταν λένε φιλοσοφία δεν εννοούμε τίποτε άλλο, παρά ο τρόπος, συγγνώμη, αυτό που εγώ κατασκευάζω για να δώσω μια απάντηση σε κάποια ανθρώπινα ερωτήματα, αλλά αυτό είναι κατ' επίνοιαν, δηλαδή κατά το μυαλό μου.

Πού στηρίζεται η φιλοσοφία, πάσα φιλοσοφία; Στηρίζεται εις των ανθρώπινων λόγων λάμδα μικρών. Πού στηρίζεται ο χριστιανισμός; Εις των θείων λόγων λάμδα μεγάλο, που είναι ο ενυπόστατος λόγος που έγινε άνθρωπος Λοιπόν, μπορεί να υπάρχει σχέση ανάμεσα στη φιλοσοφία και το χριστιανισμό;

Διότι ο ανθρώπινος λόγος παραμερίζεται για να δεχτεί των θείων λόγων Και ο θείος λόγος αποκαλύπτεται, δεν επινοείται Αποκαλύπτεται, δεν επινοείται Προσέξτε, θα το πω δύο φορές Ενώ ο ανθρώπινος λόγος δεν αποκαλύπτεται, αλλά επινοείται Αφού λοιπόν το ένα αποκαλύπτεται και αφορά στο Θεό, το άλλο επινοείται και αφορά στον άνθρωπο, πεςτε μου τι σχέση μπορεί να έχει το ένα με το άλλο;

Αφού λοιπόν δεν έχει σχέση ο Χριστιανισμός με την φιλοσοφία, για το λόγο που σας εξήγησα, πώς θα ήταν δυνατόν να υπάρχει σχέση ανάμεσα στην φιλοσοφική ηθική, την οποιαδήποτε Από την υλιστική μέχρι την ιδεαλιστική Με το χριστιανισμό δεν μπορεί να υπάρχει σχέση Αν υπάρχει κάποια, θα λέγαμε, συγγένεια σε μερικά πράγματα Τότε απλώς υπάρχει μια συγγένεια Γιατί, γιατί απλούστατα ο άνθρωπος είναι κατασκευασμένος κατ' εικόνα Θεού και παρότι, παρότι έχασε τη λάμψη του, παρά τα αυτά έχει ίχνη παλιάς λάμψεως και παλιάς λαμπρότητος και δόξης.

Και βάσει αυτών βρίσκει κάποια πραγματάκια. Αυτά όμως είναι χαμένα μέσα σε πολλή σκουριά. Γι' αυτό έχουμε ανάγκη από την αποκάλυψη της ηθικής της χριστιανικής. Έχουμε ανάγκη, διότι η Χριστιανική Αποκάλυψη, συγγνώμη, η Χριστιανική ηθική είναι αποτέλεσμα Αποκαλύψεως, μην το ξεχνάτε αυτό Μάλιστα ο Χριστός είπε το εξής, σας είπα επίγεια πράγματα και δεν πιστεύετε, που να σας πω ουράνια πράγματα Ακόμα και τα επίγεια πράγματα χρήζουν πίστεως, ναι, βλέπετε, λέμε σε κάποιον, κοίταξε μη παιδάκι μου πάρεις ναρκωτικά διότι θα καταστραφείς. Και ενώ βλέπει τόσους πολλούς που καταστρέφονται, τελικά τα προσεγγίζει και καταστρέφεται και αυτό το παιδί.

Τι σημαίνει αυτό; Είχε ανάγκη πίστεως. Σημειώσατε δε ότι στη χριστιανική ηθική η προσέγγιση γίνεται με την πίστη, ενώ στην φιλοσοφική ηθική δεν γίνεται με την πίστη, αλλά με τον λεγόμενον ορθό λόγο, δηλαδή με τον ορθολογισμόν, θα το καταλάβω να το κάνω, μα ελάτε που, λέμε το αλλού, μα σου κάνει κακό το σιγάρο, γιατί το κάνει, γιατί απλούστατα, δεν είναι επαρκής ο ορθός λόγος, δεν είναι, χρειάζεται, αυτά θα είχα να πω για το ζήτημα τούτο, Σημειώσατε δε ότι δυστυχώς την χριστιανική μας, λεγόμενη χριστιανική ηθική, λεγόμενη, αυτή που μαθαίνουμε στο σχολείο ή που κυκλοφορεί, δεν είναι παραφιλοσοφική ηθική με στοιχεία χριστιανικά, είναι ένα επίχρισμα

Ξέρετε πού θα μάθετε την πραγματική χριστιανική ηθική, μέσα στο Ευαγγέλιο Η δε χριστιανική ηθική είναι κατ' αποκάλυψη, όπως σας είπα, και θεωρείται, θεωρείται αντιλογική, ένα μικρό παράδειγμα

Λέμε, λέμε, ότι αφού νιώθω κάποιες καταστάσεις που υπάρχουν, υπάρχουν επάνω μου, μέσα μου, ορμές, επιθυμίες, αυτές Κατά μία, θα λέγαμε, λογική, φιλοσοφική, ηθική, μπορώ αυτές να τις απολαύσω, να τις χρησιμοποιήσω Έρχεται ο Χριστιανισμός και σου λέει, η ανηθικότητα, η πορνεία, είναι αμάρτημα Μα αφού το καταλαβαίνω έτσι γιατί είναι αμάρτημα, θυμάμαι κάποτε, κάναμε αυτή την προσευχή που είπαμε τώρα Έλαμψον εν ταις καρδίαις ημών, είναι από τα σαρκικά πάσα επιθυμίες καταπατήσαντες Την έκανα στο 335, ήταν και στρατιώτες, ένας του Πολυτεχνείου μου λέει, γιατί λέει καταπατήσαντες, γιατί πρέπει να καταπατήσουμε σαρκικές μας επιθυμίες, εδώ να τις προκαλέσουμε, όχι να τις καταπατήσουμε, ζούσε με την φιλοσοφική ηθική και το έβγαζε με ένα λογικό συμπέρασμα, το λογικό των απαγωγικών, δηλαδή ορθολογιστικών.

Έρχεται η χριστιανική ηθική να είναι αντιλογική, ακριβέστερα, αντιορθολογιστική Και σου λέει, όχι, θα δεσμεύσεις αυτές όλες τις επιθυμίες σου Γιατί έχει άλλες προοπτικές στον άνθρωπο Δεν τον βλέπει τον άνθρωπο απλώς τοποθετημένο μέσα σε ένα φυσικό πλαίσιο Ο άνθρωπος στην πραγματικότητα είναι μία θεολογική ύπαρξη και δεν εξαντλείται μέσα σε βιολογικά και φυσικά πλαίσια. Αυτό όμως χρήζει η Αποκάλυψη. Να, αυτά τα λίγα που σας είπα, πιστεύω να καταλάβατε.

Αυτά για την πρώτη απορία. Ας έρθουμε σε μία δεύτερη. Λέγει ο Απόστολος, λέει εδώ η απορία, ο Απόστολος Παύλος σε μία από τις επιστολές του λέει ότι ανέβηκε μέχρι τρίτου ουρανού. Τι σημαίνει αυτό; Ο ουρανός χωρίζεται σε διάφορα πατώματα;

Είναι αληθές ότι υπάρχει αυτή η έκφραση, ότι ηρπάγη έως τρίτου ουρανού. Θα λέγαμε η εβραϊκή γραμματολογία ομιλούσε για αυτά τα πατώματα. Δεν είναι όμως πατώματα στην πραγματικότητα, είναι έκφρασης, έκφρασης.

Μιας εννοίας, ή μάλλον μιας λέξεως, με διαφορετικές έννοιες. Η λέξις ουρανός είναι μια λέξη. Αυτή η λέξη ουρανός έχει διάφορες έννοιες. Διότι λέμε, και εμείς στην ελληνική μας γλώσσα το ίδιο πράγμα έχουμε. Εξάλλου και ο Απόστολος Παύλος έγραφε ελληνικά, παρότι υπόψη να έχει την εβραϊκή γραμματεία, όμως ακούστε να το δείτε.

Λέμε, τα πουλιά πετούν στον ουρανό. Ποιος είναι αυτός ο ουρανός; Είναι ο ουρανός που περιέχει τον αέρα, την ατμοσφαιρική τον αέρα. Γιατί μες τον αέρα πετάνε τα πουλιά; Λέμε, τα πουλιά του ουρανού. Είναι λοιπόν, αν θέλετε καλύτερα, είναι ο μετεωρολογικός ουρανός, πετάνε τα πουλιά, είναι τα σύννεφα, τα αεροπλάνα πετάνε στον ουρανό, δηλαδή πετάνε σε κάποιο ύψος, αλλά πάντα μέσα στον χώρο του αέρα, δεν μπορεί να πετάξει αεροπλάνο χωρίς τον αέρα, γιατί βιδώνεται μέσα στον αέρα.

Και λοιπά. Αυτός είναι ο ουρανός ο πρώτος. Λέμε, ο ήλιος, το φεγγάρι, τα αστέρια, είναι στον ουρανό. Ποιος είναι αυτός ο ουρανός τώρα; Είναι ο έναστρος ουρανός, είναι ο ουρανός που περιέχει τα λεγόμενα ουράνια σώματα. Αυτός είναι ο δεύτερος ουρανός. Ο Απόστολος Παύλος ομιλεί για τον τρίτον ουρανό. Λέμε, ο Θεός είναι στον ουρανό. Ποιος είναι αυτός ο ουρανός τώρα;

Ούτε βεβαίως ο πρώτος, ούτε ο δεύτερος, αλλά είναι ο χώρος εκείνος πέραν από την υλική δημιουργία, πέραν από το σύμπαν, που είναι ο χώρος που ο Θεός αφήνει εις τους Αγίους Αγγέλους να φαίνεται η δόξα Του.

Όταν λοιπόν λέγει ο Απόστολος Παύλος ότι ηρπάγη έως τρίτου ουρανού, δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά ότι επήγε στον παράδεισο ή στον χώρο εκεί που απολαμβάνουν οι ψυχές ως ψυχές σήμερα, αναμένοντας την Ανάσταση των νεκρών για να πάρουν πίσω τα σώματά τους και γεύονται καλύτερα, προγεύονται τη δόξα του Θεού.

Αυτό λέγεται τρίτος ουρανός. Αυτά και για την απορία τη δεύτερη. Έρχομαι δα τώρα σε μία τρίτη απορία, στα πολύ λίγα λεπτά που μένουν. Προσέξτε, και αυτή είναι πολύ σπουδαία απορία. Πού βρίσκεται το αληθινό περιεχόμενο της ηθικής πράξης;

Δηλαδή της ηθικής πράξεως. Πού βρίσκεται το περιεχόμενο το αληθινό μιας ηθικής πράξης;

Εδώ είναι τώρα πολύ σπουδαίο. Κάνω μια πράξη. Πού είναι η αξία αυτής της πράξης; Πού βρίσκεται; Σημειώσατε δε ότι τα κίνητρα για μια πράξη, ας πούμε για μια ηθική πράξη, για μια καλή πράξη, είναι ποικίλα. Μπορεί να είναι, κυριότατα μάλιστα, να είναι η κενοδοξία.

Να κάνω μία δωρεά και να ευφήμως να ακουστεί το όνομά μου, να το γράψουν πάνω σε μία μαρμαρίνη πλάκα, να δημοσιευθεί στην εφημερίδα και ο κόσμος να κουβεντιάζει για το έργο αυτό που έχω κάνει. Αυτό τι είναι; Είναι μία κενοδοξία, ποιότητα του ελατηρίου, το κίνητρο αυτής της ηθικής μου πράξεως, είτε κάτι το αμαρτωλό.

Είναι δυνατόν κίνητρον αμαρτωλό να υπάρχει σε μια καλή ηθική πράξη, σε μια ηθικώς αγαθή πράξη; Ναι, το παράδειγμα που σας είπα. Λοιπόν, είναι εκείνο που κάνει το αληθινό περιεχόμενο σωστό για μια ηθική πράξη, προσέξτε εδώ να δείτε.

Καταρχάς θα λέγαμε ότι μια ηθική πράξη πρέπει να αντέχει πού;

Είμαστε χριστιανοί, αναμφισβήτητα. Δεν μας ενδιαφέρει τίποτε άλλο, δεν θα το παίξετε το θέμα για παραπέρα. Ως χριστιανοί μιλάμε. Πού με ενδιαφέρει να αντέχει η ηθική μου πράξη; Στα μάτια του Θεού. Να επιδοκιμάζεται από το Θεό και να αντέχει στην αιωνιότητα.

Ο Χριστός είπε, σας βεβαιώνω, εάν δώσετε ένα ποτήρι κρύο νερό σε όνομα μαθητού, μαθητού μισθών λείψεστε. Εάν δώσετε ένα ποτήρι κρύο νερό εις όνομα προφήτου, μισθών προφήτου λείψεστε. Δηλαδή θα πάρετε μισθών προφήτου ή μισθών μαθητού.

Τι θα πει αυτό; Χτυπάει την πόρτα μου κάποιος και μου λέει, σας παρακαλώ, είμαι Απόστολος, είμαι μαθητής του Χριστού, εργάζομαι για τον Χριστό. Δώστε μου σας παρακαλώ ένα ποτήρι νερό. Δεν μου ζήτησε κρύο νερό, εγώ πήγα και πήρα κρύο νερό για να τον ευχαριστήσω. Ο μισθός μου είναι ως να ήμουν και εγώ μαθητής, κάνοντας το έργο που κάνει ο μαθητής ή ο κήρυκας ή ο προφήτης.

Δηλαδή με άλλα λόγια, εάν έκανα την ηθική μου αυτή πράξη για το όνομα του Χριστού που στέλνει ο Χριστός αυτόν τον άνθρωπο, τότε θα έχω μισθό από τον Θεό, μισθό από τον Χριστό, ώστε εδώ βλέπει κανένας σαφώς ότι ένα έργο δεν μπορεί να είναι ποτέ ξεκάρφωτο από εκείνο που θέλει ο Θεός.

Δεν μπορεί δηλαδή η αρετή των ηθικών αγαθών να είναι αυτόνομο, πρέπει να είναι εξαρτούμενο και ως εξαρτούμενο έχει την αξία του. Αλλά να σας πω ποιος είναι ο ορισμός, ο ωραιότατος, περιεκτικότατος και χαρακτηριστικότατος που τον δίδει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος.

Τι είναι αρετή, ερωτά, και απαντά, έργον προς Θεόν εν προαιρέσει, τρεις λέξεις, έργον προς Θεόν εν προαιρέσει, δηλαδή, ότι εκείνο το οποίο θα κάνω, πρέπει να έχει αυτά τα τρία στοιχεία, πρώτα-πρώτα να είναι έργον, δηλαδή να κοπιάσω για αυτό το πράγμα, να είναι πραγματικά έργον, να είναι πράξη, προσέξτε σε αυτό το σημείο, είναι μερικά πράγματα που νομίζουμε ότι είναι θεωρητικά, ενώ είναι πράξεις. Η προσευχή, επί παραδείγματι, είναι έργο. Μην το ξεχνάτε αυτό. Δεν είναι κάτι των θεωρητικών η προσευχή. Η νηστεία είναι έργο, είναι κόπος. Η γονυκλισία είναι έργο, είναι κόπος. Όλα αυτά βέβαια αντιλαμβάνεστε ότι είναι πάρα πολύ σπουδαία. Δεν είναι λοιπόν θεωρητικά έτσι.

Θα λέγαμε ότι πρέπει να αποτελέσει αυτό ένα έργο όταν θα το μετέλθω.

Αυτό το έργο πρέπει να αποβλέπει στο Θεό. Λέγει προς Θεόν. Τι θα πει αυτό, προς Θεόν; Θα πει εκείνο που γράφει ο Απόστολος Παύλος. Προσέξτε αυτό το χωρίο του Αποστόλου Παύλου. Εξ ου και δι ου και εις αυτόν τα πάντα.

Ό,τι πράξω, ό,τι κάνω, πρέπει να είναι από το Θεό, να είναι με το Θεό και να είναι για το Θεό.

Είναι πολλοί θεμελιώδες αυτό, εξού, εκ του οποίου και διού, δια του οποίου και εις αυτόν και των Θεών πάντα Οτιδήποτε κάνω, σημειώσατε δε ότι οτιδήποτε κάνω, εάν δεν προέρχεται από την πίστη στο Θεό, Ανάληψη, Στο ερώτημα, θα μου τεθεί ερώτημα, στην πορεία περί μασονισμού, που λένε, αυτός ο άνθρωπος κάνει πολύ καλά έργα, ναι μασόνος, αλλά κάνει πάρα πολύ καλά έργα, είναι σπουδαίος άνθρωπος. Εφόσον δεν φέρει το έργο του, όσο φιλάνθρωπος και να είναι, την σφραγίδα της Ορθοδόξου πίστεως, είναι αδόκιμο το έργο του, είναι απορριπτέον. Προσέξτε, είναι αδόκιμον, και όχι μόνο αδόκιμο, αδόκιμον, αλλά είναι και αμαρτία. Το αντιλαμβάνεστε; Το πιάνετε; Πού είναι εκείνοι οι οποίοι λέγουν, μα είναι καλός, καλός. Εάν έχει τη σφραγίδα της πίστεως, τότε είναι καλό. Δεν την έχει, είναι απορριπτέον. Λοιπόν, κάθε τι έργο που θα γίνει, πρέπει να είναι από το Θεό, με το Θεό, για το Θεό, να γίνει αποδεκτό δηλαδή από το Θεό. Και ένα τελευταίο στοιχείο, το εν προαιρέσει. Ξέρετε,

τι σημαίνει εν προαιρέσει, να το θέλω εγώ, να μην υπάρχει εξαναγκασμός, να υπάρχει ελευθερία. Κάτι που θα κάνω, θα το κάνω γιατί το θέλω, λοιπόν, το θέλω, το βάζω σε ενέργεια και αυτό ξεκινάει από το Θεό, με το Θεό, για το Θεό.

Και τότε μπορώ να μιλώ για αρετή. Παράδειγμα, νηστεύω, εάν νηστεύω για να κάνω σιλουέτα, να αδυνατίσω, δεν έχει αξία. Εάν νηστεύω γιατί το θέλω, δεν με πιέζει κανείς, και το κάνω γιατί το θέλει ο Θεός, και το κάνω με τη βοήθεια του Θεού, το θέλει ο Θεός, με τη βοήθεια του Θεού, και το προσφέρω στο Θεό, τότε η νηστεία μου έχει τη σφραγίδα της αρετής. Αυτά, παιδιά, και με την απορία αυτή.

Ευχαριστώ. Σας ευχαριστώ.

Αυτή τη φορά έχουμε, όπως και την περασμένη, ωραίες απορίες. Όταν ξέρετε οι απορίες έχουν ψωμί, είναι ωραίες. Λοιπόν, λέει μία απορία.

Καθηγητής της φιλοσοφίας υποστηρίζει ότι ο χριστιανισμός είναι φιλοσοφία. Ποια επιχειρήματα θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει κάποιος για την ανατροπή αυτής της θεωρίας;

Παιδιά, δεν είναι μόνο αυτός ο καθηγητής γυμνασίου, πιστεύω, ο οποίος θα μπορούσε να υποστηρίζει αυτό. Υπάρχουν και πανεπιστημίου καθηγητές, αλλά και γενικότερα άνθρωποι της διανοήσεως, που έχουν την εντύπωση ότι ο χριστιανισμός είναι φιλοσοφία.

Αλλά αν πούμε ότι είναι φιλοσοφία ο χριστιανισμός, τον υποβιβάζουμε τον χριστιανισμό, τον υποτιμούμε. Τον κατεβάζουμε, μάλιστα, αμέτρητα σκαλιά, χαμηλά. Ο Χριστιανισμός, παιδιά, δεν είναι φιλοσοφία.

Εάν βέβαια χρησιμοποιήσουμε τον όρον φιλοσοφία, όπως χρησιμοποιείται στη φιλοσοφία. Γιατί θα δείτε λίγο πιο κάτω, ότι μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τον όρον φιλοσοφία στον Χριστιανισμό, υπό προϋποθέσεις.

Αλλά, όμως, ως περιεχόμενον, με την έννοια φιλοσοφία, όπως ορίζεται από τη φιλοσοφία, ο χριστιανισμός δεν είναι φιλοσοφία. Και σας είπα, εάν τον θεωρήσουμε έτσι, τον υποτιμούμε εις υπερθετικόν βαθμόν.

Απλούστατα διότι ο χριστιανισμός είναι αποκάλυψις. Είναι γνωστό ότι η φιλοσοφία δεν είναι παρά η έρευνα που γίνεται φιλότιμος, ίσως, ωραία, εξαίρετος, υψηλή, αλλά γίνεται όμως με ένα όργανο που λέγεται ανθρώπινος λόγος, το λάμδα μικρόν, ανθρώπινος λόγος, η ανθρώπινη λογική, αυτό είναι το όργανο της φιλοσοφίας.

Δεν είναι όμως ούτε καν το πείραμα, μάλιστα με την ευκαιρία να σας πω και τούτο, αν θα λέγαμε τι είναι επιστήμη, επιστήμη είναι η παρατήρησις και το πείραμα. Δεν θα μπορούσαμε να βάλουμε τη φιλοσοφία στην επιστήμη και να την κάνουμε την επιστήμη, τη φιλοσοφία επιστήμη, άλλο ότι η φιλοσοφία είναι βασικά σπουδαιοτάτη στην επιστήμη.

Διότι απλώς ανοίγει το δρόμο με το να απλώσει ο άνθρωπος το νου του για να εξερευνήσει καινούρια χωράφια, νέους χώρους. Είναι πολύ σπουδαία η φιλοσοφία στον χώρο της επιστήμης με αυτήν την έννοια. Είναι ο σκαπανεύς, είναι εκείνος που ανοίγει μπροστά το δρόμο.

Σου απλώνει παρατηρήσεις, σου λέει τούτο ή εκείνο, τι μπορεί έτσι να είναι, μπορεί να είναι έτσι. Και τότε αρχίζει η παρατήρηση και το πείραμα που ανήκουν αυστηρά εις τον χώρον της επιστήμης. Η επιστήμη λοιπόν τι διαθέτει, την παρατήρηση, το πείραμα και την λογική.

Τις μετρήσεις, μην ξεχνούμε, αν δεν έχω μέτρηση, επιστήμη δεν έχω. Η μέτρηση είναι η κατάκτηση του αντικειμένου, η μέτρηση είναι σπουδαίο πράγμα η μέτρηση, αυτό που λέμε μετρώ, μέτρηση. Λοιπόν, αυτά συνιστούν την επιστήμη. Τη φιλοσοφία, η ελευθέρα σκέψις, η οποία εκτείνεται σε χώρους αγνώστους, με όργανον την λογική, τον ανθρώπινο λόγο.

Ούτε το πείραμα, ούτε τίποτα. Αν θέλατε κάποτε ούτε την παρατήρηση. Τώρα, πολλές φορές αυτά τα δύο, επιστήμη και φιλοσοφία, που σας είπα ποια είναι η σχέση τους, συνεργάζονται, συνεργάζονται, και είναι μια ωραία συνεργασία αυτή ουδή στην ψέγη, ουδή στην κατηγορή, ωραίοτάτη και μάλιστα όχι μόνο να ανοίξει η φιλοσοφία περαιτέρω χώρους και όρια της επιστήμης, Αλλά, μάλιστα να το λέγει, ότι εγώ είμαι φιλοσοφία, αυτό δεν είναι επιστήμη, διότι περίπου θα λέγαμε ότι η φιλοσοφία είναι σαν να μένει στον χώρο της θεωρίας που ακόμη δεν έχει κάτι αποδειχθεί, περίπου κάπως έτσι θα το λέγαμε, όμως ακόμη η φιλοσοφία θα μπορούσε να γυρίζει πίσω, να μην είναι μόνο ο σκαπανέας, να γυρίζει πίσω και να ερμηνεύει μερικά πράγματα ή σε αυτή την επιστήμη, ωραίο είναι και αυτό, ουδείς το αρνείται.

Αλλά ο Χριστιανισμός όμως, παιδιά, δεν είναι ούτε επιστήμη, ούτε φιλοσοφία. Τότε τι είναι; Είναι Αποκάλυψη. Τι θα πει Αποκάλυψη; Δεν χρησιμοποιείται ο ανθρώπινος λόγος προς εύρεσιν της αληθείας, Αλλά χρησιμοποιείται ο θείος λόγος με λάμδα κεφαλαίο, δηλαδή αυτός ο ίδιος ο Θεός, ο οποίος μου αποκαλύπτει την αλήθεια.

Μην ξεχνάτε, δε, ότι ο απώτατος σκοπός τόσο της επιστήμης, όσο και της φιλοσοφίας, αλλά και της θρησκείας του χριστιανισμού, είναι η γνώσις της αληθείας. Μην το ξεχνάτε αυτό, πάντοτε προς την αλήθεια τείνουμε, εκεί θέλουμε να βρούμε το αληθές, το όντως αληθές, όχι το φαινομενικά αληθές.

Ώστε λοιπόν δεν είναι ο χριστιανισμός φιλοσοφία γιατί χρησιμοποιείται ο θείος λόγος, δεν έχει ο άνθρωπος να ερευνήσει τίποτα, αλλά υπάρχει το δεδομένο επί του οποίου ο χριστιανός σκάπτει. Αν τώρα, εδώ τώρα προσέξτε, αν τώρα επί του δεδομένου υλικού, ενώ στη φιλοσοφία και στην επιστήμη δεν υπάρχει δεδομένο, είναι άγνωστο το υλικό.

Εάν τώρα επί του δεδομένου υλικού, δηλαδή επί της δεδομένης αληθείας, ο άνθρωπος, ο χριστιανός, τα μέσα για να βαθύνει εις αυτήν την αλήθεια, δηλαδή να το πω έτσι πώς, παίρνω την Αγία Γραφή και αρχίζω να μελετάω και αρχίζω να βλέπω τι σημαίνει αυτή η λέξη και γιατί μπήκε αυτή η λέξη και δεν μπήκε κάποια άλλη και ποιο το βάθος αυτής της λέξεως και ποιο το νόημα και τι σχέση έχει με κάποιο άλλο σημείο της Αγίας Γραφής. Με αυτήν την έννοια μπορώ να πω ότι φιλοσοφώ μέσα στον χώρο του χριστιανισμού.

Λοιπόν, να κάνω μια συμπλήρωση. Η φιλοσοφία κινείται με όργανο τον ανθρώπινο λόγο προς απόκτηση της αληθείας σε άγνωστες περιοχές. Ο Χριστιανισμός χρησιμοποιεί τον Θείο Λόγο, δηλαδή την Αποκάλυψη, και επί δεδομένης ύλης, δηλαδή αυτή που απεκαλύφθη, στην αποκεκαλυμμένη αλήθεια, να κάνει έρευνα. Με αυτή την έννοια ο όρος Φιλοσοφία χρησιμοποιείται.

Ακόμη, τους πρώτους αιώνες, ο χριστιανισμός, ελέγετο φιλοσοφία, αλλά με την προϋπόθεση και τη διασάφηση που σας εξήγησα τώρα. Και όχι με την έννοια ότι είναι φιλοσοφία με την σημασία όπως τίθεται στη φιλοσοφία ο όρος, όχι.

Έτσι, ο μοναχισμός ελέγετο φιλοσοφία. Μάλιστα, έλεγαν, καταχρηστικώς βέβαια χρησιμοποιείται ο όρος φιλοσοφία με προϋποθέσεις. Έλεγαν, πορεύομαι, πορεύομαι επί το φιλοσοφείν, έλεγαν οι πατέρες. Δηλαδή, πηγαίνω να μονάσω, ακούστε, πορεύομαι επί το φιλοσοφείν.

Ακόμα, ο Μέγας Βασίλειος λέγει εκείνο το υπέροχο, διά τον μοναχισμό και διά την κοινωνική ζωή· Ούτε το φιλόσοφον ακοινώνητον, ούτε το κοινωνικόν αφιλόσοφον. Είναι πολύ ωραίο. Τι θα πει εδώ φιλόσοφον, ο μοναχισμός. Να το πούμε τώρα με σύγχρονες λέξεις. Ούτε ο μοναχισμός να είναι ακοινώνητος, ούτε ακόμα το κοινωνικό, δηλαδή να είσαι σε μία κοινωνία και να στερήσαι μοναχικών τοποθετήσεων, δηλαδή αφιλόσοφων, το κοινωνικό αφιλόσοφον.

Ώστε τι βλέπουμε εδώ, χρησιμοποιείται ο όρος Φιλοσοφία με αυτές τις προϋποθέσεις. Ακόμη πρέπει να σας πω κάτι που γίνεται μια κατάχρηση και είναι ανάγκη να διασαφιστεί και αυτό. Όπως θα ξέρετε στον χώρο της Φιλοσοφίας και της Επιστήμης μιλάμε για κοσμοθεωρία.

Τι θα πει κοσμοθεωρία; Η περί κόσμου θεώρηση. Δηλαδή, η αντίληψη που έχουμε περί κόσμου, είτε στον χώρο της φιλοσοφίας, είτε στον χώρο της επιστήμης. Η περί κόσμου θεώρηση, πώς βλέπω τον κόσμο, τι είναι ο κόσμος, τι εικόνα έχω περί του κόσμου.

Η διαφορά το βίο του ανθρώπου, λέγεται βιοθεωρία, δηλαδή, τι αντίληψη έχω περί του πώς πρέπει να ζει ο άνθρωπος. Τι θεώρηση περί ανθρωπίνου βίου, αυτό θα πει βιοθεωρία. Αυτοί οι δύο όροι ανήκουν στον χώρο της επιστήμης, ανήκουν και στον χώρο της φιλοσοφίας, αλλά δεν ανήκουν εις τον χώρο του χριστιανισμού.

Κακώς, κάκιστα πολλές φορές αποδοκίμως ομιλητές και καθηγητές πανεπιστημίου και θεολογίας, και σε άρθρα διαβάζω σπουδαία από εγκρίτους συγγραφείς, βρίσκω αυτό το πράγμα και δεν είναι σωστό. Το να γράφουν η χριστιανική κοσμοθεωρία, είναι τούτο και τούτο. Ποια χριστιανική κοσμοθεωρία; Δεν έχουμε αποκάλυψη; Δεν έχουμε περί κόσμου θεώρηση. Έχουμε περί κόσμου αποκάλυψη. Είναι λοιπόν αδόκιμος ο όρος κοσμοθεωρία στον χώρο του χριστιανισμού. Βιοθεωρία. Και αυτό είναι αποκάλυψη. Είναι η ευαγγελική πνευματικότητα. Δεν έχουμε μια θεώρηση περί βίου. Να πούμε πώς πρέπει να ζήσουμε. Είναι καθορισμένο.

Και αυτό αποκεκαλυμμένο. Μας λέγει το πνεύμα του Θεού, έτσι θα ζήσετε. Άρα, οι όροι κοσμοθεωρία και βιοθεωρία είναι αδόκιμοι διά τον χώρο του χριστιανισμού. Αυτά, παιδιά, είχα να πω για αυτή την απορία, η οποία πράγματι ήταν ωραία και αξιόλογη και χαίρομαι να ρίχνετε μερικές δύσκολες να με ταράσετε και με ένα λιγάκι.

Τέλος πάντων, θέλω να πω ότι πρέπει, γιατί είστε παιδιά που σπουδάζετε και αυτά τίθενται και πρέπει να τα ξεκαθαρίζετε. Μία δευτέρα απορία, πάλι πολύ ωραία, εξαίρετος μας, ακούστε, μπορεί να είναι κανείς ηθικός και να μην πιστεύει στο Θεό, ή να είναι θρησκευτικός χωρίς να παρουσιάζει στη ζωή ηθικές πράξεις;

Βέβαια, επάνω σε αυτό, πολλές φορές έχουμε απαντήσει, έμμεσα ή άμεσα, αλλά είναι ωραία απορία και θα πούμε ότι μπορούμε.

Εδώ, παιδιά, έχουμε ένα διαχωρισμό, όπως βλέπετε, της ηθικής από την πίστη κατά τη διατύπωση της απορίας. Μπορώ, δηλαδή, να διατηρώ θρησκευτικότητα άνευ ηθικής και ηθικότητα άνευ θρησκευτικότητας, άνευ πίστεως;

Όπως τα γνωρίζετε, όλες οι αρχαίες ειδωλολατρικές θρησκείες, πάρτε των Ελλήνων, το θέμα της ηθικής ήταν το τελείως ανεξάρτητο από τη λατρεία που είχες σε εκείνο που πίστευες. Δεν είχες, παρά να, εκτός βέβαια από μερικά χοντρικά πράγματα, πολύ χοντρικά όπως το θέμα του φόνου, αλλά κατά τα άλλα ένα πλήθος πράξεων, αμαρτωλοτάτων που δεν θα άντεχαν στην χριστιανική ηθική, στην χριστιανική πνευματικότητα, είναι ελεύθερα εις τον λάτριν των ειδώλων.

Δεν έχει παρά να προσφέρει τις νομισμένες του θυσίες και είναι πολύ πολύ εντάξει απέναντι στους θεούς του, πολύ πολύ εντάξει. Αλλά αυτό δεν συμβαίνει μέσα εις τον Χριστιανισμό, παιδιά, δεν μπορεί η ηθική να αυτονομηθεί, δεν μπορεί να είναι ανεξάρτητη, διότι η ηθική, ο τρόπος του ζειν δηλαδή, εξαρτάται από τον τρόπο που πιστεύεις.

Εξάλλου, αν το θέλετε, το θέμα της πίστεως, έξω του ότι καθεαυτό το θέμα της πίστεως, είναι οι θέσεις οι ευάρεστοι στο Θεό, διότι λέγει η Αγία Γραφή, ότι παν ο ουκ εκ πίστεως αμαρτία εστί και ότι η πίστης είναι ευάρεστη στο Θεό, πολύ σπουδαίο αυτό, γιατί, διότι οι πρωτόπλαστοι έδειξαν το αντίθετο, δεν πίστεψαν στο Θεό, τώρα εγώ ο άνθρωπος, ο μετέπειτα, αν πιστέψω στο Θεό, στο λόγο του, εκείνο που λέγει, γίνομαι ευάρεστος.

Δεν μπορώ ποτέ να γίνω ευάρεστος στο Θεό χωρίς πίστη, αν έχω κολοσσόν ηθικής, ακούτε, κολοσσόν ηθικής να έχω, εάν δεν έχω πίστη, δεν είμαι ευάρεστος στο Θεό. Γι' αυτό ένας ο οποίος μπορούσε να είναι μασόνας, να στην πράξη επάνω, μου λέει κάποιος για κάποιον, ότι είναι τέκτων, αλλά είναι ηθικότατος άνθρωπος, είναι φιλάνθρωπος, είναι τούτα εκείνα, άχρηστα λέγω αυτά.

Δια το Θεό δεν είναι, ακούστε, τίποτα, και μάλιστα, και όχι μόνο δεν είναι, αλλά είναι και κατάρα και αμαρτία, περίεργο, ακούστε τη μαρτυρία της Γραφής. Παν, πανε, παν, κάθε τι, ο, το οποίον, ουκ εκ πίστεως, που δεν προέρχεται από την πίστη, αμαρτία εστί, είναι χαρακτηριστικό, είναι φοβερό πράγμα, αμαρτία εστί, συνεπώς, δεν μπορούμε να χωρίσουμε την ηθική, το πνευματικό βίο, από την πίστη, αλλά η πίστης επιπλέον, καθορίζει την ηθική, είναι, θα λέγαμε, τα οροθέσια του βίου, του πνευματικού, Γιατί, λέτε, οι πατέρες αγωνίζοντο στις συνόδους για την Ορθοδοξία;

Η Ορθοδοξία δεν είναι ένα διακοσμητικό στοιχείο για να λέμε ότι είμαι Ορθόδοξος. Πρώτα πρώτα δεν θα ευαρεστούσαμε στο Θεό εάν δεν είχαμε ορθή πίστη. Και δεύτερον η μη ορθή πίστης θα καθόριζε μη ορθό βίο.

Άρα βλέπετε, πίστης και πνευματικός βίος, λέει θρησκευτικότης και πνευματικός βίος, είναι δεμένα και δεν δύνανται να χωρίσουν. Ακούστε κάτι που, επειδή σήμερα το είχα στην ομιλία μου και με την ευκαιρία της απορίας σας, το λέγω.

Είναι του Αγίου Κυρίλλου Ιεροσολίμων, από την τετάρτη κατήχηση, παράγραφος 2. Ούτε, λέει ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολίμων, ούτε τα δόγματα χωρίς έργων αγαθών ευπρόσδεκτα τω Θεώ, ούτε τα μη μετ' ευσεβών δογμάτων έργα τελούμενα προσδέχεται ο Θεός.

Δηλαδή, ούτε τα δόγματα χωρίς έργα, ούτε τα έργα χωρίς δόγματα. Είναι δεμένα πράγματα αυτά, αναποσπάστως, αδιασπάστως δεμένα, δεν μπορείς να τα χωρίσεις. Δεν μπορείς να λέγεσαι καλός χριστιανός αν λες πως πιστεύεις και η ζωή σου δεν είναι καλή.

Ούτε μπορείς να λέγεσαι καλός χριστιανός γιατί έχεις αγάπη και φιλανθρωπία, αλλά η πίστη σου έχει ναυαγήσει. Αυτά, παιδιά, και με την δευτέρα πολύ αξιόλογη απορία. Έρχομαι σε μία τρίτη. Κοιτάξτε, αυτές είναι συναφείς σήμερα οι απορίες μεταξύ τους.

Είναι η Ευαγγελική ηθική. Βέβαια, ήταν επόμενο να ρωτήσετε με αυτή την απορία, αφού την περασμένη φορά λέγαμε ότι τα εγχειρίδια του σχολείου σας, της λεγόμενης χριστιανικής ηθικής, είναι περισσότερο φιλοσοφική ηθική και λιγότερο χριστιανική ηθική. Αυτό λέγαμε.

Έτσι λοιπόν, ετέθη η απορία, τι είναι η Ευαγγελική ηθική. Θα το έλεγα με μία μόνο πρόταση, πολύ μικρή, θα το αναλύσω όμως: ό,τι αποκαλύπτει ο Χριστός. Αυτή είναι η απάντηση. Το ό,τι αναφορικό. Εκείνο το οποίο αποκαλύπτει ο Χριστός, αυτό είναι η Ευαγγελική ηθική.

Και σίγουρα πάρα πάρα πολλοί χριστιανοί μας, παιδιά, κατά δυστυχίαν το λέγω αυτό, δεν γνωρίζουν την Ευαγγελική ηθική. Είτε διότι στο σχολείο έκαναν εκείνα τα κατασκευάσματα με όνομα χριστιανική ηθική, αλλά φιλοσοφική ηθική.

Είτε κυκλοφορεί έξω μια φιλοσοφική ηθική χωρίς να το καταλαβαίνουμε την χριστιανική ηθική. Δηλαδή αυτό που λέμε ορθόδοξος πνευματικότης, ξέρετε ο όρος ηθική δεν χρησιμοποιείται, θα το πω και αυτό, τώρα τη λέγω γιατί αναγκαζόμαστε, πώς θα συνεννοηθούμε, αλλά λέγεται ορθόδοξος πνευματικότης, διότι αυτό το οποίον παίρνω από τα Ευαγγέλια το ενέπνευσε το Πνεύμα το Άγιον, με σκοπό να έχω το Πνεύμα το Άγιον.

Προσέξτε αυτό το σημείο, κάνω τώρα ανάλυση, τι είναι αυτή η Ευαγγελική ηθική. Όταν διαβάζω το Ευαγγέλιο, αυτά ποιος τα έγραψε εκεί; Το Πνεύμα το Άγιον. Όταν λοιπόν εγώ διαβάζω αυτά, θέλω τώρα να τα εφαρμόσω. Ο σκοπός, όταν θα τα εφαρμόσω, ποιος είναι; Στην φιλοσοφική ηθική είναι απλώς να είμαι αυτό που είμαι, ακούστε, να μην κλέψω, να μην σκοτώσω.

Ξέρετε πώς έρχονται στην εξομολόγηση και σου λένε δεν έκλεψα και δεν σκότωσα, και πιστεύουν τον εαυτό τους ηθικό. Πείτε σε κάποιον πώς έζησε τη ζωή του. Σε μία συζήτηση θα σας πει ότι υπήρξε ακέραιος στην ζωή του.

Ακέραιος, και συνεπώς έχει ζήσει την Ευαγγελική ηθική. Λάθος, λάθος. Ο σκοπός του πνευματικού, τώρα, της ηθικής της Ευαγγελικής, είπαμε δεν συνεννοούμεθα πώς να το πούμε, είναι η απόκτηση του Αγίου Πνεύματος.

Δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο θα ζήσω για να γίνω κατάλληλον πεδίον προσγειώσεως του Αγίου Πνεύματος. Να έρθει το Πνεύμα του Θεού να εγκατοικήσει μέσα σε μένα, οπότε δεν μπορώ να λέγω ψέματα, λέει ο Απόστολος Παύλος.

Και μην λυπείτε το πνεύμα το Άγιον, ενώ εσφραγίσθητε την ημέρα απολυτρώσεως, μην το λυπείτε γιατί είσαστε κατοικητήριο του Αγίου Πνεύματος. Ο σκοπός λοιπόν αυτής της λεγόμενης ηθικής ζωής, δηλαδή της τηρήσεως των εντολών, είναι να αποκτήσω το Άγιον Πνεύμα.

Από μια άποψη ερμηνευτική, την οποία χρησιμοποιεί ο Άγιος Σεραφείμ του Σάρωφ, Η παραβολή των δέκα παρθένων, με το λάδι που έχουν, λέει ότι είναι ότι δεν είχαν το Πνεύμα το Άγιο, είχαν μεν καλές πράξεις αλλά δεν είχαν το Πνεύμα το Άγιο. Είναι τραγικό, τραγικό για τον χριστιανό να ζει μια ζωή τηρήσεως εντολών και να ζει ανύποπτα έξω από την παρουσία του Αγίου Πνεύματος.

Γι' αυτό το λόγο, αν θέλουμε μία ανακαίνιση, μία ζωντάνια μέσα στο χριστεπώνυμον πλήρωμα, δηλαδή μέσα στο λαό του Θεού, θα πρέπει να ξαναγυρίσουμε σε αυτό, να καταλάβουμε ότι πρέπει να νιώθουμε, να αποκτήσουμε και να νιώθουμε την παρουσία του Αγίου Πνεύματος.

Τι θα πει εξάλλου πνευματική ζωή; Η ζωή που εμπνέεται από το πνεύμα του Θεού και περιέχει το πνεύμα του Θεού, όχι μόνο εμπνέεται αλλά και περιέχει το πνεύμα του Θεού. Δεν νομίζετε ότι είναι πάρα πάρα πολύ σπουδαίο αυτό; Ύστερα, Οι εντολές, ξέρετε πόσο διαφέρουν από τις θέσεις της φιλοσοφικής, της όποιας, ας πούμε της όποιας, όχι υλιστικής, ιδεαλιστικής αν θέλετε, φιλοσοφικής ηθικής, ξέρετε πόσο απέχουν.

Πρέπει να σας πω ότι ο ιδεαλισμός, μια που το έφερε τώρα η κουβέντα, εν παρόδω, ότι ο ιδεαλισμός δεν έχει καμία σχέση με τον χριστιανισμό. Και δυστυχώς πάρα πολλοί νομίζουν ότι ο χριστιανισμός είναι ιδεαλισμός, λένε είμαι ιδεαλιστής και συνεπώς είμαι καλός χριστιανός.

Χτύπησε η εκκλησία μας τον ιδεαλισμό κατά κούτελα, λέγεται αλλιώτικα πλατωνισμός, ας είναι. Χτύπησε στο πρόσωπο του Ωριγένους αυτών των ιδεαλισμών, δηλαδή των πλατωνισμών, με συνόδους η εκκλησία μας, ας είναι.

Εν παρόδω το είπαμε αυτό. Λοιπόν, τι να πάρουμε. Ακούστε, ακούστε και μάλιστα είναι πολύ χαρακτηριστικό. Το θέμα να αγαπώ τον εχθρό μου. Διάβαζα σε ένα περιοδικό από εκείνα που θέλουν να ξαναφέρουν την ειδωλολατρία στην Ελλάδα. Νοσταλγή, θα λέγαμε, έμφερμη επιστροφή στην ειδωλολατρία και γράφει εκεί αρκετά πράγματα για αυτό που λέγεται αγάπη στον εχθρό.

Τι θα πει αγάπη στον εχθρό; Αυτό να κατανόει το πράγμα. Έχει δίκιο. Οι αρχαίοι Έλληνες δεν μίλησαν ποτέ για αγάπη στον εχθρό. Έχει δίκιο. Γιατί η αγάπη στον εχθρό είναι αποκάλυψη. Και λέει, εγώ θα αγαπάω τον εχθρό μου, ώστε αυτός τελικά να με καταβάλει. Αυτές οι θέσεις είναι φιλοσοφικές. Είναι ηθική φιλοσοφική. Δηλαδή σκέπτομαι λογικά και λέγω, πώς να αγαπήσω τον εχθρό μου, αφού κινδυνεύω από αυτόν; Και όχι μόνο να τον αγαπήσω και να τον ευεργετήσω. Ο Χριστιανισμός λέει αγαπάτε τους εχθρούς υμών, αυτό μένει ακατανόητο. Άρα βλέπετε αμέσως μία εντολή πήρα, μόνο μία εντολή για να δείτε αυτό το πράγμα. Μετά η πτωχία. Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, ότι αυτό είναι η βασιλεία των ουρανών. Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι. Ακούστε. Μακάριοι οι πτωχοί διά του ιδίου των πνεύματος. Δηλαδή διά της ιδίας των προαιρέσεως.

Γιατί σε αυτούς ανήκει η Βασιλεία του Θεού, η Βασιλεία των Ουρανών, δηλαδή πρόκειται περί της εκουσίου πτωχίας, το να θέλω να είμαι πτωχός, όχι γιατί είμαι τεμπέλης, όχι γιατί είμαι ανίκανος, όχι γιατί είμαι κουτός να αποκτήσω περιουσία ή ό,τι άλλο, αλλά γιατί θέλω έτσι και αυτό το θέλω είναι για το θέλει ο Χριστός.

Είπαμε, υπάρχει εξάρτηση και συνεπώς, μένω ακτήμων, όχι από μία φιλοσοφική ιδιοτροπία, από ένα φιλοσοφικό καπρίτσιο, αλλά γιατί το θέλει ο Χριστός και το θέλω γιατί Εκείνος το θέλει. Αυτό έχει αξία, αλλά μία ακτημοσύνη με αυτή την έννοια, το καταλαβαίνετε τι θα πει.

Θα μου πείτε ακραίο παράδειγμα, αλλά για να δείτε, σε όλη την κλιμάκωσή του το πράγμα, κάποτε κάποιος ασκητής είχε μια αγία γραφή, ένα Ευαγγέλιο, βέβαια τότε ήταν χειρόγραφα τα Ευαγγέλια και ήταν πανάκριβο, διάβασε εκεί ότι κανείς πρέπει να βοηθάει τους άλλους και τα λοιπά, κάποτε πήγε στο παζάρι και είδε να πουλάνε δούλους.

Τόσο πολύ μέσα του συγκλονίστηκε και λέει και εγώ κρατώ ένα πανάκριβο βιβλίο. Τι έκανε, το πούλησε το βιβλίο αυτό και ελευθέρωσε εκείνον τον δούλον. Διότι ήδη πραγμάτωσε το Ευαγγέλιο ο άνθρωπος αυτός.

Ή εκείνο το άλλο, το παραπέρα ακόμα, να πας να πουλήσεις τον εαυτό σου να γίνεις εσύ δούλος για να ελευθερωθεί ένας άλλος δούλος. Το έκανα αυτό μάλιστα να σας κοιτήσει συστηματικά για να κάνει τα αφεντικά του χριστιανούς.

Αυτό αντέχει στη φιλοσοφική ηθική; Ασφαλώς όχι. Ευχαριστώ πολύ για τις απορίες σας, ήτανε πολύ ωραίες και θα συνεχίσουμε πρώτα ο Θεός την ερχομένη Κυριακή.