The Nicene Creed and the Meaning of Faith

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear Christians, those I can see and those I cannot: you here are the visible audience. You have come from different neighborhoods of this great city of Athens. Some have even come from far away to hear the sermon here.

The word of God is no longer heard only by a small circle of listeners, as it was in earlier times.

In the churches. But now, through the marvel of modern technology, the word of God reaches the ends of the earth. You speak here in Florina, and your words are heard as far as the North Pole, the South Pole, and Australia. People in Australia have written to me: “We listen to your sermons on the tapes you make.” They are deeply grateful, and their home becomes a temple of God.

And this wonder happens because God has ordained it. Why can you hear me? Because there is air. Suppose we took away the air: you would hear nothing. Great are the mysteries of God.

As the psalmist says, the word of God is heard to the ends of the heavens. So it reaches even Australia, and everywhere else. We have produced two hundred recordings, while our dear Nikolaos Sotiropoulos and other theologians have made five or six hundred recordings that are distributed widely.

Everything we receive goes entirely to missionary work. Well, to the whole audience, what can we say? But first, let us proceed. We will briefly summarize the earlier sermons that God counted us worthy to deliver during this time, while I have been serving in a synodal capacity and as a synodal commissioner.

The first sermon we gave here in this hall was about the declining birth rate and the danger facing Greece. It was brought before the Holy Synod, drew wide attention, and was discussed everywhere. This is the great danger: children are no longer being born. I have said this many times, and I will not dwell on it again.

We have fewer children than any other country in the Balkans. As I said, in Turkey, one Turk is born and dies in the morning, and twelve are born by evening. Here in Greece, when a Greek dies, no one else is born. One is not enough. In a few years we will have no schools, no pupils, and no soldiers to defend our homeland’s borders.

Our second sermon was about a terrible sin that puts Greece in danger. That sin, the most terrible of all, is blasphemy. We are a nation that blasphemes. We blaspheme God and the Most Holy Theotokos. I remind you of what Saint Kosmas of Aetolia said: “Insult my mother or my father; strike me, beat me, even kill me, and I will forgive you.”

“But if you insult Christ and the Most Holy Theotokos, I cannot bear to look at you.” So said Kosmas of Aetolia, who was martyred in Epirus. John Chrysostom is even sterner than Kosmas of Aetolia. What does he say?

You have a tongue: counsel the blasphemer. Once, twice, three times. At the end of that talk, we handed out signs against blasphemy. I hope you distributed those five or six hundred signs where they would do some good. Then, in another sermon, the fourth, we spoke about division in our nation. Whenever our nation was united, it worked wonders; whenever it was divided, it was destroyed. We cited the view of Kemal, the enemy of our people who won in Asia Minor. At Dumlupınar, where the Greek army fought its last battle, a Turkish divisional commander tried to take the position, but they did not capture it.

For Plastiras was there at Dumlupınar. A battle was fought there, the divisional commander committed suicide, and Dumlupınar was being taken. They built a monument, and at its dedication Kemal was present and said, “Do not think we defeated the Greeks. The Greeks were not defeated militarily; they were defeated politically because of the quarrels among themselves.”

He also said that wherever the Greeks fought, men like Plastiras and the others fought as their ancient ancestors had. After that, I gave one last, unusual sermon, which you heard with particular joy and emotion. It was called “The Animals Teach Us.” We spoke here of a dozen animals from across the animal kingdom, remarkable in the qualities they possess, and so on.

Now we come to the sixth sermon. We will not interpret it; we will give an introductory interpretation of the Creed of our faith.

Our dear Mr. Nikolaos Sotiropoulos has given four or five sermons on the words “One, Holy, Catholic, and Apostolic Church.” The Creed says much in few words. It is marked by precision, great precision. Not a single word is superfluous. In the year 325, the Fathers assembled, with Saint Athanasius the Great at their head, and he defended...

Arius said, “I too will sign, on one condition.” What was Arius’s condition? His condition was that they should not say homoousios, “of one essence,” but homoiousios, “of similar essence.” One iota, the dispute was over one iota. The Fathers did not yield, and he was excommunicated, because there is a difference. Even a human being may be called homoiousios: being according to the image, in imitation of the image, reaches as far as homoiousios. Human beings are homoiousios, whereas Christ alone is homoousios.

Now, we have begun to explain the Creed. What does “I believe” mean? Those words matter greatly. That is what we are explaining tonight, and I ask everyone, young and old, to listen carefully.

Some of you have asked us to deliver the sermon slowly, so everyone can understand and follow it. We will try to take Mr. Sotiropoulos’s advice and speak slowly.

When he speaks slowly, everyone, young and old, can follow the sermon. “I believe.” What is this faith? Faith differs from knowledge. There are many things to know, but what human beings know, even in this twentieth century, is very little.

It is a drop in the ocean.

And what we human beings learn about all these things is so little, almost nothing. Remember Saint Augustine, whose name I bear unworthily. He wanted to understand the great mystery of the Holy Trinity. He studied all day and all night, until he grew tired and went down to the seashore. As he looked out over the vast sea, he saw a little child digging a hole in the sand and carrying water from the sea in a small bucket. “What are you doing, little one?” Augustine asked. “I am going to empty the sea,” the child replied. “Empty the sea? That is impossible!” But it was an angel, not a child. “Just as you cannot empty the sea, so you cannot exhaust the mystery of the Holy Trinity.”

As for knowledge, Socrates, before Christ...

They went to the oracle and asked who was the wisest of the Greeks. The reply was: “The wisest of the Greeks is Socrates.” And Socrates examined himself and said that...

“I know nothing.” No matter how far a person advances, he needs faith. Would you like an example? Every one of you was born of a mother and a father.

Where did you see them? Did you see them? A newborn cannot speak; it simply nurses, nothing more. We know only because others tell us, “So-and-so is your father, and so-and-so is your mother.” You believed them. If faith were taken away, we would all doubt our parents, the father and mother who brought us into the world.

That's how it is; that's how things are. This is a mystery. Tóth, a distinguished writer and professor in Budapest, told how a little child asked his mother, “Was I small?” “Yes, my child, you were small.” “How small was I?” “You were small, smaller than the head of a pin.”

“Oh, was I really that small?” “You were, my child, and smaller still. I kept you in my womb as the apple of my eye; I kept you there for nine months.” So the way a human being develops is a mystery, the way a human being develops.

A father who did not believe in God remained unconvinced by his wife’s arguments and by sermons. Yet when he heard his own child cry, he came to believe. What a great mystery the human person is!

So faith is necessary. Let me give you an illustration of faith from Columbus, who discovered America and whom some say was of Greek descent. He sensed something inwardly, through his intuition, there is such a thing as intuition. What did his intuition tell him? That something lay beyond Gibraltar. Did we not think the world ended at Gibraltar? Beyond Gibraltar, they had vessels.

But Columbus said, “No, beyond Gibraltar lies a greater land, a continent.” At last he set sail from Spain with the sailors aboard. They traveled and traveled and traveled until they grew tired. They already thought him mad and wanted to throw him into the sea and drown him. But he held firm, and behold: the new land, the great continent of America.

And he marveled. What I find most remarkable of all is the first words the people he encountered spoke. What did they say? “He has come, he has come, he has come, Christ!” For they, too, await Christ, the expectation of the nations. So we have evidence of the need for faith even now, from school onward: you must believe what your teacher tells you. Otherwise, you cannot learn anything. Faith is needed everywhere. Even if you become a scientist and study at universities, your knowledge is limited. On various questions, people remain ignorant, and scientists, too, reach the limits of their knowledge.

There are what are called axioms. What are axioms? Propositions that have no proofs. Even if you became an Einstein, even if you became an Einstein, you would never know all the mysteries the world conceals. The human body, too, is a mystery, and everything is full of mysteries. And the human eye...

Think of a camera. If you could convince me that a camera came into being all by itself, then I would believe that our eyes came into being all by themselves. What a marvelous creation the eye is! And consider our ears. Up on Mount Vitsi there is radar that detects aircraft far away.

Our ears, too, are like radar. And think of what happens inside us: a person eats plants and other foods, and the body turns them into blood. To this day, science has not been able to make blood. Impossible. All these things teach us that God exists.

So we need faith. And who defines faith in the religious sense? The Apostle Paul, in the Epistle to the Hebrews. He says, “Faith is the assurance of things hoped for, the conviction of things unseen.”

That chapter gives many examples, fifteen or more examples of heroes, among them Abraham. Abraham was old, old, old, and so was his wife Sarah. They had no children, and yet, through the Lord’s miracle, they had children.

Abraham also lived in a foreign land. When God commanded him to go far away to another land, he went and obeyed, and became a patriarch. Later, when he was told to sacrifice Isaac, he was willing to do so. There are other people in that chapter whose faith could be the subject of a whole sermon.

Faith, then, is necessary, faith, faith is necessary, warm faith, not dead faith. The centurion in the Gospels had such warm faith. When his servant fell ill, he showed great concern and went to ask Christ to heal him.

Christ said, “I will heal him; I will come to your house.” But the centurion replied, “I am not worthy that You should enter under my roof.” Our Church recalls these words at Holy Communion: I am not worthy for Christ to enter the depths of our being in Holy Communion.

The centurion said, “You do not need to come to my house. I am an officer with soldiers under my command. I tell one to do something, and he does it.” Just as his soldiers obeyed him, he trusted that the powers of nature would obey Christ, who could heal his servant even from afar.

Christ marveled at his great faith: “I have not found such faith even among Israel. Go and be saved.” Let us have faith, warm faith. Faith without works is dead, dead. Dead faith. We must not have dead faith, but living faith.

Faith manifested through works. Right belief alone is not enough; right conduct is needed too. Think of the eagle. I myself have seen one in the mountains of Macedonia, up on Midon: a magnificent bird, the king of birds, able to see far into the distance. If you cut off one of its wings, it cannot fly. I saw a poor eagle whose wing had been cut off. The poor thing kept turning about; it kept turning on the ground in the dirt and could not fly.

Our Church, too, has two wings: right doctrine and a right way of life. Both are needed. When our people had these two wings, they soared to the heights. We must hold fast to both right belief and right conduct.

Sadly, Orthodoxy is in danger today. A new heresy has arisen, one I have spoken of before: ecumenism. What is ecumenism? It is the idea that people will take whatever they wish from every religion, bring it all under one roof, and build a new temple.

They will tear down the old churches and build a new temple, where the clergy of every religion will gather: Orthodox, Uniates, Roman Catholics, Protestants, Anglicans, Buddhists, Jews, everyone. It will be a religion encompassing all religions.

Saint Justin Popovich, that remarkable philosopher and theologian, a witness to Orthodoxy and a professor in Belgrade, Serbia, spoke of this ecumenism. Bring me a board and I will write it down: ecumenism equals the heresy of all heresies. And our small homeland has been called to keep Orthodoxy whole and alive.

That is what I wanted to say on this subject. Now allow me to add something about why the Creed says “I believe” in the singular. Those words matter. We do not simply say “I believe” without reason. We say it in the singular, rather than the plural, and that has meaning.

Take a doctor, for example. A doctor treats everyone. But if he cures you of a dangerous illness, you no longer call him simply “the doctor.” You call him “my doctor.” He has become your own doctor. When you meet him, you say, “My doctor, how are you?” He has become your personal doctor. So it was with Thomas. Though everyone else confessed Christ, he did not believe in Him. But when he saw Christ, he said, “My Lord and my God.” In the same way, Orthodoxy must become our own, something we possess, so that no power in the world can strike it.

Let us remain firm and unshaken in the teachings of our holy Church. And, if God wills, on the feast of the Annunciation, which our nation celebrates, I will give examples showing that the struggle for our homeland’s freedom, the Revolution of 1821, was also a fruit of faith. Those people believed. They truly believed.

I will mention only Kolokotronis, who used to say, he had fought since his youth, and would recount that, when a difficult turning point came in the struggle and they were all surrounded, he went inside a church, knelt, and prayed all night. Someone asked him, “What did the Most Holy Theotokos tell you? What was her answer?” He replied, “The Most Holy Theotokos told me that she does not go back on, break, or revoke her promise.”

And what the Most Holy Theotokos said will come to pass. She is not like the great powers. At that time, Athens had only ten thousand inhabitants; today it has four million and is the largest of all, proportionally.

War means danger of death, danger of death. Athens then had ten thousand people and only one secondary school. Kolokotronis was invited there, and he went. He said, “What can I tell you, children? I am an uneducated man. But I can tell you this: we fought and freed a corner of your homeland. You must know that when we took up arms, we said first, ‘For the faith,’ and then, ‘For the homeland.’” That is what Kolokotronis said. He went on: “We built, we fought; now you younger people will build a new Greece. I hope this Greece will be glorious, supremely glorious, and Orthodoxy likewise, unto ages of ages.”

Those were Kolokotronis’s final words. So we too shall follow that path, and our faith will become personal, personal to each of us. That is all I have to say. I am glad you are here, listeners seen and unseen, and I want to tell you that I am trying now, as one moved by love...

I am an elder now, approaching ninety. I am the oldest bishop in the Church of Greece, and I long to depart by express train for the next world. I wish God to have mercy on us. Yet we remain at our post, do not resign, and continue the struggle. As we say, we guard Thermopylae not merely in words but in reality. Some in Skopje have decided on our death.

You will hear that I, Augustinos, am no longer in this earthly life. And I shall try, I too shall try, I shall try to imitate Mavilis, who, as he fell at Driskos in Epirus during the war, said: “O Fatherland, you have given me many honors, but the greatest honor is that you counted me worthy to be killed for you.” We too must have such a death. Hard days are coming; I prophesy hard days. Let us remain firm and unshaken in the teachings of our holy Church and fight against ecumenism, whose center, sadly, is the Patriarchate, which excommunicated our beloved preacher of Orthodoxy. Let us bear in mind all these hardships that are coming. Certainly, certainly.

The Creed says, “I believe”. At Canberra, where they prayed with all the heretics, the bishop from Australia recited the Creed in the plural: “We believe!” Well, well. Indeed.

So it is. The “I believe” of the Creed will stand like Mount Olympus and its summit, like the unchanging peaks of the Himalayas. It will endure unto ages of ages. Let all of us hold fast to it with a bond that cannot be broken.

The words “I believe” mean something more as well. We must pay attention, because dark years will come, as they did in the days of the Prophet Elijah.

They had made the idols of Baal, and Elijah said, “I want to die.” But God said, “No. There are still a few, seven thousand, the remnant, as it is called, the remnant, who have not forsaken the true God, and we will continue the struggle.” So even if only a few remain, some will remain. “I believe,” then, I believe. What does that mean? Each of us must say it from the heart, whatever those at home may think. Your husband does not believe.

Your children may not believe; no one else may believe. Even if only one of us remains, let that person still say, “I believe.”

Keep saying, “I believe.” Even if all Athens kneels before Baal, before the new idols of ecumenism, keep saying, “Lord, I believe.” “I believe,” even if you are the only one left. And suppose, this is not far-fetched, that, as the Apocalypse says, satanic times will come and Satan will be worshipped. There are Satanists, especially in America and other parts of the world, and terrible sorcery.

At night they take bones out of graves and perform black magic. So, amid all this today, even if you were the only one left in the whole world, the only one left, keep saying, “I believe.” Not as Mr. Satropoulos said: they are making a new Creed. “I believe”; we believe, the Greeks believe, the Romanians believe. “I believe, I believe, I believe, I believe.” And let us pray to God, for our Church is divided. It has never been so divided. And, as you have heard, a new spirit is stirring in the hierarchy; the Church is here. I hope to be heard, because... I want to be heard, to be heard, and for us to move toward reconciliation between the two sides of the hierarchy. May our hierarchy remain steadfast and unshaken, and with courage, boldness, and steadfastness proclaim the Creed: “I believe in one God, the Father Almighty”.

I confess my weakness; I confess my illness. I am old now, and I need your prayers. Alongside the prayers you offer, prayer has great power, alongside the prayers you offer for your children, your wives, the whole world, and our Greece, pray also for Bishop Augustinos, this sinful bishop, that God may strengthen him to the end...

Παναγία Δέσποινα Θεοτόκε, Τίμιε Πρόδρομε, Άγιοι Πατέρες και Διδάσκαλοι της Εκκλησίας, Δώδεκα Απόστολοι, Όσιοι και μάρτυρες οι καλώς αθλήσαντες και στεφανωθέντες, πρεσβεύσατε προς τον Κύριο του ελεηθήναι τας ψυχάς ημών. Αμήν.

Αγαπητοί μου χριστιανοί, ορατών και αορατών ακροατήριων, ορατών ακροατήριων είστε εσείς οι οποίοι προέρχεστε από διάφορα συνοικίες της πόλεως, εδώ της μεγάλης πόλεως των Αθηνών, αλλά φοβόμα και από μακριά, όπως το χαρακτηριστικό δεν θα ομοιάω μας, ήρθανε να ακούσουν εδώ το κήρυγμα.

Ο λόγος του Θεού δεν είναι όπως παλαιότερα, που ακουγόταν σε ένα στενό κύκλο ακροατών.

στους ναούς, αλλά τώρα ο λόγος του Θεού, χάρη στο θαύμα της επιστήμης, φτάνει στα πέρατα του κόσμου. Ομιλείς εδώ στη Φλώρινα και ο λόγος ακούεται μέχρι τον βόρειο πόλο και τον νότιο πόλο και μέχρι Αυστραλίας. Μου γράψανε από την Αυστραλία ότι «σε ακούμε», λέει, «τα κηρύγματά σου, τις κασέτες αυτές που εκδίδουμε», και ευχαριστούνται πολύ και το σπίτι γίνεται ναός Θεού, γίνεται.

Και το θαύμα αυτό συντελείται, διότι το έχει ορίσει ο Θεός. Διότι αν εσείς ακούτε, γιατί ακούτε; Ακούτε διότι υπάρχει ο αέρας. Ας υποθέσουμε ότι αφαιρούμε τον αέρα: δεν ακούτε τίποτα. Μεγάλα τα μυστήρια του Θεού.

Επ' άκρων ουρανέων, λέγει ο ψαλμωδός, ακούεται ο Λόγος του Θεού, έτσι και μέχρι Αυστραλίας και παντού. Και έχουμε βγάλει 200 κασέτες, όπως και ο αγαπητός Νικόλαος Σωτηρόπουλος και άλλοι θεολόγοι, 500 to 600 κασέτες που δίνονται να κυκλοφορούν.

Και ό,τι εισπράττουμε, το διαθέτουμε εξ ολοκλήρου διά το ιεραποστολικό έργο. Λοιπόν, ορατούν και όλο το ακροατήριον. Τι έχουμε να είπαμε; Αλλά πρώτον, να προχωρήσουμε. Θα κάνουμε μια ούτως περίληψη των προηγουμένων κηρυγμάτων, τα οποία μας αξίωσε ο Θεός να κάνουμε κατά το διάστημα αυτό, όπου διατελώ ο Συνοδηπός και ο Επίτροπος Συνοδηπός.

Το πρώτο κήρυγμα που κάναμε ήταν εδώ στην αίθουσα, ήταν το υπογεννητικό, ότι η Ελλάδα είναι σε κίνδυνο. Η δημοσιεύτη ελέφθη στην Ιεράν Σύνοδο, η δημοσιεύτη ετυπώθησε προδικά τα επισκευαστικά και έλαβε και πληροφορία μεγάλη και σχολιάστηκε πανταχόθεν, διότι έχουμε τον μεγάλο κίνδυνο: δεν γίνονται πλέον παιδιά. Έχουμε το, όπως το είπα χιλιάκις και δεν πάω να το τονίζω.

Έχουμε τα λιγότερα παιδιά στα Βαλκάνια. Οι Τούρκοι, όπως είπα, από το Επανωμάνο, εμείς δε ετομένα, το λέγει τα ίδια, ούκο κυρών, εμείς δε ασφαλές. Στην Τουρκία ένας Τούρκος γεννιέται, πεθαίνει το πρωί, 12 γεννιούνται ως το βράδυ. Ενώ εδώ στην Ελλάδα ένας πεθαίνει, Έλληνας, και δεν γεννιέται άλλος. Δεν φτάνει το ένας. Σε ολίγα χρόνια δεν θα έχουμε πλέον ούτε σχολεία, ούτε μαθητάς, ούτε στρατιώτας θα έχουμε για να υπερασπίσουν τα σύνορα της πατρίδας μας.

Λοιπόν, η δεύτερη ομιλία που κάναμε είναι ότι κινδυνεύει η Ελλάδα από ένα αμάρτημα, ένα φοβερό αμάρτημα. Το δε φοβερό αυτό αμάρτημα, το φοβερότερο απ' όλα, είναι η βλασφημία. Είμεθα βλάσφημον έθνος. Βλαστημούμε Θεό, Παναγία. Υπενθυμίζω τι είπε ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός, που είπε: «Να υβρίσεις τη μάνα μου, να υβρίσεις τον πατέρα μου, να με χτυπήσεις, να με δείρεις, να με σκοτώσεις, σε συγχωρώ.

Εγώ, να υβρίσεις τον Χριστό και την Παναγιά, δεν έχω μάτια να σε δω», λέει ο Κοσμάς ο Αιτωλός, ο οποίος αμαρτήρησε στο κοληκόντασι της Ιππύρου, τη Βεβρύδη Ιππύρου. Ο Χρυσόστομος, Ιερός Χρυσόστομος, αυστηρότερος του Κοσμά του Αιτωλού, λέει, τι λέει;

Ότι έχεις γλώσσα, συμβούλεψε τον βλάσφημο. Μια φορά, δύο φορές, τρεις φορές. ? ...και άλλοι που θα χτυπήσει ο βλάσφημος θα γειάσουν. Τέλος, μοιράσαμε στην ομιλία εκείνη αντιβλασφημικές πινακίδες και θέλω να πιστεύω ότι 500 to 600 πινακίδες, όταν τις διανείμετε καταλλήλως. Μετά, κάναμε ένα άλλο κήρυγμα και είπαμε πριν διαιρέσεως. Ένα άλλο τέταρτο κήρυγμα διαιρέσεως. Είπαμε διαιρέσεως, συμφωνάει το έθνος μας διότι ο Σάκης το έδωσε το Ηνωμένο να θα ματουργήσει. Ο Ζάχης ήταν αντιμετωπισμένο κατεστράφη. Απάνω του εχθρού του γένους μας, ο οποίος ενίκησε στη Μικρασία και είπε εις το Ντουλουμπουνάρ εκεί. Το Ντουλουμπουνάρ ήταν η τελευταία μάχη που έδωσε ο ελληνικός στρατός. Και προσεπάθησε ο μέραρχος, ο Τούρκος, να καταλάβει το Ντουλουμπουνάρ. Δεν το καταλάβανε. Υπότιτλοι AUTHORWAVE Υπότιτλοι AUTHORWAVE Υπότιτλοι AUTHORWAVE Υπότιτλοι AUTHORWAVE Υπότιτλοι AUTHORWAVE Ήταν η τελευταία μάχη που έδωσε ο ελληνικός στρατός και προσεπάθησε ο Μένερχος, ο Τούρκος να καταλάβει τον Λουμπουνάν, δεν το καταλάβανε διότι επάνω στον Λουμπουνάν ήταν ο Πλαστίδας. σακώς πέραν Κύριε όταν δεν είμαστε καταλήλως. Μετά, έκαναμε ένα άλλο κήρυγμα και είπαμε πριν διαρέσεως, ένα άλλο τέταρτο κήρυγμα διαρέσεως, είπαμε διαρέσεως συμφωνάκου έθνος μας, διότι ο Σάκης το έδωσε το Ηνωμένο να θεματούργησε. Ο Σάκης ήταν διαιρεμένο κατεστράφω. Και αναφέραμε την γνώμη του και μάλλον του εχθρού του γένους μας, ο οποίος ενίσχυσε στην Μικραασία και είπε εις το Ντουλουμπουνάρα εκεί, Ευχαριστώ.

...διότι επάνω στο Ντουλουμπουνάρ ήταν ο Πλαστήρας και εκεί λοιπόν δόθηκε μάχη και αυτοκτόνησε ο μέραρχος και καταλάμβανε το Ντουλουμπουνάρ και έκτισαν μνημείο και όταν ετελούν τα εγκαίνια του μνημείου ήταν και ο Κεμάλ και είπε: «Μην νομίζετε ότι νικήσαμε τους Έλληνες. Οι Έλληνες δεν νικηθήκαν στρατιωτικώς, νικηθήκαν πολιτικώς λόγω της φαγωμάρας που είχαν μεταξύ τους.»

Και είπε ακόμα ότι όπου επολέμησαν οι Έλληνες, όπως ο Πλαστήρας και οι άλλοι, επολέμησαν ως οι αρχαίοι πρόγονοί των. Τελευταίο κήρυγμα έκανα μετά, ένα περίεργο κήρυγμα, που το ακούσατε μετ' ιδιαιτέρας χαράς και συγκινήσεως, και είναι «Τα ζώα μάς διδάσκουν». Αναφέραμε εδώ δωδεκάδα ζώων από όλο το ζωικό βασίλειο που είναι θαυμαστά και αυτά με τας ιδιότητας που έχουν κλπ.

Τώρα πάμε στο έκτο κήρυγμα. Θα μην το ερμηνεύσουμε, θα κάνουμε μια ερμηνεία εισαγωγική για το Πιστεύω της πίστεως.

όπου ο αγαπητός κύριος Νικόλαος Σωτηρόπουλος έχει κάνει αρκετά κηρύγματα, τέσσερα-πέντε, επάνω στο «Μίαν Αγία Καθολική και Αποστολική Εκκλησία». Το Πιστεύω είναι έκφραση, σύντομος έκφρασις, δι’ ολίγων λέξεων πολλά, διακρίνεται για την ακρίβεια, την ακρίβεια, την ακρίβεια, τη μεγάλη ακρίβεια την οποία έχει. Καμία λέξη δεν είναι περιττή. Το 325 συνήλθαν οι Πατέρες, με επικεφαλής τον Μέγα Αθανάσιο, ο οποίος υπεστήριξε

Ο Άριος είπε: «Θα υπογράψω και εγώ υπό έναν όρο». Ποιος ήταν ο όρος του Άριου; Ο όρος του Άριου ήταν να μην λένε ομοούσιος, αλλά να λένε ομοιούσιος. Ένα ιώτα, για ένα ιώτα. Και δεν υπεχώρησαν οι Πατέρες, και αφορίστηκε, γιατί υπάρχει διαφορά. Ο ομοιούσιος είναι και ο άνθρωπος, ο οποίος για τις κατ' εικόνα, μιμήσεως κατ' εικόνα, αυτό φτάνει στο ομοιούσιος. Ο ομοιούσιος είναι οι άνθρωποι, ενώ το ομοούσιος είναι μόνο ο Χριστός.

Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα, Τριάς Αγία, μία Θεότης, ελέησον τον κόσμο και εμάς τους αμαρτωλούς. Λοιπόν, εμείς ερμηνεύσαμε το Πιστεύω. Τι είναι το Πιστεύω; Το Πιστεύω έχει σημασία μεγάλη. Αυτή τη λέξη ερμηνεύσαμε απόψε και παρακαλώ να προσέξετε μικροί και μεγάλοι.

Και μερικοί από εσάς διατύπωσαν την παράκληση να λέμε αργά το κήρυγμα για να καταλαβαίνετε, να παρακολουθείτε όλοι. Θα προσπαθήσουμε να συμμορφωθούμε προς τη σύσταση του κυρίου Ψωτηροπούλου που λέει αργά.

Κοινώς τα λέει αργά και συνεπώς τα αυτιά όλων, μικροί και μεγάλοι, καταλαβαίνουν το κήρυγμα. Το πιστεύω. Τι είναι αυτή η πίστη; Η πίστη διαφέρει από τη γνώση. Υπάρχουν πολλά γνωστά πράγματα, αλλά αυτά τα οποία γνωρίζει ο άνθρωπος και αυτό το 20ό αιώνα, το νοστιμό, είναι πολύ ολίγα.

Είναι μια σταγόνα στον ωκεανό.

Και οι γνώσεις τις οποίες λαμβάνει ο άνθρωπος με τα διάφορα πράγματα, μικρές, ελάχιστες οι γνώσεις. Θυμηθείτε τον Ιερό Αυγουστίνο, του οποίου αναξίως φέρω το όνομα, ότι ήθελε να κατανοήσει το μέγα μυστήριο της Αγίας Τριάδος. Και μελετά όλη την ημέρα και όλη τη νύχτα, και κουράστηκε και βγήκε στην παραλία της θαλάσσης και κοίταξε το αχανές πέλαγος και κοίταξε στην παραλία ένα μικρό παιδάκι να σκαλίζει το χώμα, να κάνει μια λακκούβα, και με ένα μικρό δοχείο να μεταφέρει, ένα κουβά, να μεταφέρει νερό από τη θάλασσα. «Τι κάνεις, μικρέ μου;» ρώτησε ο Αυγουστίνος. «Θα αδειάσω», λέει, «τη θάλασσα». «Τη θάλασσα θα αδειάσεις; Αυτό είναι αδύνατο». «Όσο αδύνατο είναι να αδειάσω...» Ήταν άγγελος, δεν ήταν παιδί, άγγελος. «Όσο μπορείς να αδειάσεις εσύ τη θάλασσα, άλλο τόσο και εσύ μπορείς να αδειάσεις το μυστήριο της Αγίας Τριάδος».

Μία Θεότης, Ελέησον τον Κόσμο και εμάς ο Αβαντολός Μάλιστα γνώσεις. Ο δε Σωκράτης προ Χριστού,

Επήγαν στο μαντείο και ρώτησαν ποιος είναι ο σοφότερος των Ελλήνων, και απάντησαν: «Ο σοφότερος των Ελλήνων είναι εκείνος ο οποίος είναι ο Σοκράτης». Και ο Σοκράτης εξέτασε τον εαυτό του και είπε ότι

Εγώ, λέει, δεν φροντίζω, δεν γνωρίζω, δεν είδα ούτε ούτε δεν είδα, δεν είναι τίποτα. Ποτέ ο άνθρωπος, οσοδήποτε δεν πραγματεύσει, έχει ανάγκη της πίστεως. Θέλετε παράδειγμα; Όλοι σας προέρχεστε από μάνα και πατέρα.

Πού τους είδατε; Τους είδατε; Τον είπε ότι δεν μπορεί να μιλήσει, μόνο απλώς βυζαίνει, τίποτα άλλο. Μόνο το ξέρει ο κοινωνιός μας, λέει, είσαι πατέρα. Έχεις πατέρα τον τάδε και τη μητέρα την τάδε. Γιατί εσύ πίστευες. Για να φύγει η πίστη, όλοι θα αμφισβητήσουμε τους γονείς μας, τον πατέρα και τη μητέρα που μας γέννησε.

Έτσι είναι, είναι αυτά, είναι μυστήριον αυτό. Ο Τόθ, ένας συγγραφέας σπουδαίος στη Βουδαπέστη, καθηγητής, έλεγε ότι το μικρό παιδί, λέει, ρώτησε τη μάνα: «Ήμουν μικρός;» «Ναι, παιδί μου, ήσουν μικρός.» «Πόσο μικρός ήμουν;» «Ήσουν μικρός, μικρότερος από ό,τι είναι το κεφάλι μιας καρφίτσας.»

Πα, πα, πα, λέει, τόσο μικρός είμαι; Τόσο μικρός είσαι, παιδί μου, λέει, και ακόμα είσαι μικρότερος, και μέσα στα σπλάχνα μου σε φύλαγα ως κόρην οφθαλμού, σε φύλαγα εννέα μήνες. Έτσι λοιπόν είναι και αναπτύσσει τον άνθρωπο ως μυστήριο, όπως αναπτύσσει τον άνθρωπο.

Μυστήριον. Ένας άπιστος πατέρας που απίστευε στον Θεό και λοιπά, παρόλα τα επιχειρήματα που έλεγε η γυναίκα και τα κηρύγματα, επίστευσε όταν άκουσε το κλάμα του παιδιού του. Μεγάλο μυστήριο που είναι ο άνθρωπος, μυστήριο μεγάλο.

Λοιπόν, η πίστη είναι αναγκαία. Μια ιδέα της πίστεως θα σας δώσω με τον Κολόμπον, αυτός ο οποίος ανεκάλυψε, και λένε ότι είναι Έλλην καταγωγής. Ήταν ο Κολόμπος αυτός, ενισυνώθη μέσα στη διαίσθησή του, υπάρχει διαίσθηση εκεί. Τι έγινε με τη διαίσθηση; Ότι υπάρχει πέραν του Γιβραλτάρ. Μέχρι του Γιβραλτάρ δεν θεωρούσαμε ότι ήταν ο κόσμος, πέραν του Γιβραλτάρ είχαν αγγεία.

Ο Κολόμπος είπε: «Όχι, πέρα του Γιβραλτάρ υπάρχει μια μεγαλύτερη χώρα και ήπειρο». Επιτέλους έπεσε ο διδοσιακής της Ισπανίας, έφτασε σε καράβι, μπήκανε μέσα οι ναύτες, ταξίδευαν, ταξίδευαν, ταξίδευαν, κουράστηκαν, ήδη τον θεωρούσαν τρελό, ήθελαν να τον ρίξουν στη θάλασσα να τον πνίξουν, αλλά επιτέλους υπέμενε και ιδού η νέα χώρα, η μεγάλη ήπειρο, η Αμερική.

Και θαύμασε. Και το σημαντικό να ακούω από όλα είναι ότι οι πρώτες λέξεις που είπαν οι άγριοι, τι είπανε; «Ήρθε εκείνος, ήρθε εκείνος, ήρθε εκείνος, Χριστός», γιατί το Χριστό περιμένει και αυτοί το Χριστό προσοχή των εθρών, μάλιστα. Έτσι λοιπόν η ιδέα της πίστεως, έχουμε και αποδείξεις, είναι και τώρα, το μικρό πάλι σχολείο, πρέπει να πιστεύσεις τα αυτά που λέει ο διδάσκαλος. Αν δεν, δεν μπορεί να μάθει τίποτα. Η ανάγκη της πίστεως παντού είναι. Να κάνεις επιστήμων, φοιτάζεις τα πανεπιστήμια, η γνώση είναι ολίγη, παρόν στα διάφορα ζητήματα έχει άγνοιαν ο άνθρωπος και οι επιστήμοι τελειώνουν που τελειώνουν.

Είναι τα λεγόμενα αξιώματα. Τι λέγονται αξιώματα; Προτάσεις που δεν έχουν αποδείξεις. Έστω και Αϊνστάιν να γίνεις, και Αϊνστάιν να γίνεις, δεν πρόκειται να γνωρίσεις τα μυστήρια τα οποία κρύπτει ο κόσμος, ολόκληρα μυστήρια. Και το ανθρώπινο σώμα είναι μυστήριο, και τα πάντα είναι μυστήρια. Και ο οφθαλμός του ανθρώπου... Ο Σωκράτης επίστευε ότι μόνο αν είδαμε τον οφθαλμό του ανθρώπου, πιστεύουμε πως θα είναι τέτοιο.

Είναι τέτοια φωτογραφική μηχανή και αν με πείσετε ότι μια φωτογραφική μηχανή είναι έτσι, έγινε έτσι, τότε και εγώ θα πιστέψω ότι τα μάτια αυτά έγιναν μόνα τους. Τι ωραίο δημιούργημα! Τα αυτιά επίσης είναι αυτό πάνω στο Βίτσι, έχουμε αυτό που λέγουν ραντάρ και ακούει μακριά τα εξαιρετικά αεροπλάνα.

Ραντάρ είναι και τα αυτιά του ανθρώπου και όλοι έγινε υπόσχεσιστό. Και μέσα ο άνθρωπος τρώγει χορτάρι, τρώγει τα φαγητά, γίνεται αίμα. Μέχρι σήμερα η επιστήμη δεν μπόρεσε να κατασκευάσει αίμα. Αδύνατον. Όλα διδάσκουν ότι υπάρχει Θεός.

Πίστη λοιπόν χρειάζεται. Και το ενθρησκευτική ενία Πίστη, ποιος την ορίζει; Ο Παύλος ο Απόστολος. Που στον 10ο κεφάλαιο. Τι λέει που στον 10ο κεφάλαιο; Προς Εβραίους Επιστολή. Λέγει ότι εστιν δε πιστις ελπιζομενων υποστασις, πραγματων ελεγχος ου βλεπομενων.

Αναφέρεται εκεί μέσα παραδείγματα, παραδείγματα πολλά, δεκαπέντε και πλέον παραδείγματα ηρώων, στον οποίο είναι ο Αβραάμ. Ο Αβραάμ είναι γέρος, γέρος ο Αβραάμ, γέρος, γυναίκα του η Σάρα, παιδιά δεν κάνουν και όμως γέννησαν παιδιά για το θαύμα του Κυρίου.

Για επίσης ο Αβραάμ κατοικούσε σε ξένη χώρα και τον διάταξε να πάει μακρινά σε άλλη χώρα, και μετέβαινε και υπήκουσε και είναι γενάρχης. Επίσης το χρόνο του Απόλλα του είπε ότι τον Ισάκ θα τον θυσιάσει, ήταν πρόθυμος να τον θυσιάσει τον Ισάκ. Και άλλα ονόματα που έρχονται να κάνουν ένα κύριο ολόγελο παρουσιάζονται στην πίστη των άλλων προσώπων του κεφαλαίου αυτού.

Πίστης λοιπόν χρειάζεται, πίστης, πίστης χρειάζεται και πίστη ως πίστη ως θερμής πίστης, όχι νεκράς πίστη ως θερμή πίστη είχε από τα Ευαγγέλια ο Εκατόνταρχος, ο Εκατόνταρχος εκείνος ο οποίος ασθένησε ο δούλος του, υπηρέτης, και έδειξε ενδιαφέρον μεγάλο και πήγε και ερώτησε τον Χριστό να τον θεραπεύσει.

Εγώ θα τον θεραπεύσω, θα έρθω στο σπίτι σου. Δεν είμαι άξιος ίνα υπό την στέγη μου εισέλθεις, πράγμα το οποίο το θυμάται και η Εκκλησία μας στη Θεία Κοινωνία: δεν είμαι άξιος να εισέλθει στα βάθη της υπάρξεώς μας ο Χριστός στη Θεία Κοινωνία.

Και είπε: «Δεν είναι ανάγκη να έρθεις στο σπίτι μου. Εγώ είμαι αξιωματικός, έχω στρατιώτας. Λέω στον ένα να κάνει το άλλο και όλοι οι στρατιώτες εκτελούν το θέλημά μου». Όπως οι στρατιώτες υπακούν σε μένα, πολύ περισσότερο θα υπακούσουν τα στοιχεία της φύσεως και μακρόθεν θα τον θεραπεύσεις.

Και τότε ο μεγάλης πίστης, τέτοια πίστη δεν βρήκα ούτε μεταξύ του Ισραήλ. Πορεύου και σώζου. Πίστη ας έχουμε, θερμή πίστη. Πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρά, είναι νεκρά. Νεκρά πίστη. Εμείς δεν πρέπει να έχουμε πίστη νεκρά, αλλά πρέπει να έχουμε πίστη ζωντανή.

Πίστη δι' έργων εκδηλουμένη. Δεν είναι και μόνο η ορθοδοξία, αλλά και η ορθοπραξία χρειάζεται. Οι νομένα αυτά, και όπως ο αετός, εγώ έχω δει, εγώ, εις τα βουνά της Μακεδονίας, εις τον Μίδον επάνω, θαυμάσιο πτηνόν, βασιλεύς των πτηνών, βλέπει μακριά. Άμα του κόψεις τη μια φτερούγα του, δεν πετάει. Είδα έναν δυστυχισμένο αετό που κόψαν τη φτερούγα του και γύριζε έτσι, με τα δυστυχή, χάμω στα χώματα γύριζε, δεν μπορούσε να πετάξει.

Και η εκκλησία μας, η ορθοδοξία, δύο πτέρυγες έχει. Η μία πτέρυγα είναι τα ορθά δόγματα και η άλλη είναι ο ορθός βίος. Χωρίς αυτά δεν μπορεί να υπάρξει. Αν έκαθε δε το ιστορικό μας έθνος είχε δύο πτέρυγας αυτάς πτυρών που επαιτούσε πάνω εις τα ύψη του ουρανού και πρέπει να παραμείνει όμως ορθοδοξία και ορθοπραξία, τα δύο αυτά.

Αν δυστυχώς στον όνομα μας η ορθοδοξία κινδυνεύει, Κινδυνεύει διότι τώρα τελευταίως έχει δημιουργηθεί μια νέα αίρεση. Η αίρεση λέγεται, όπως έχω πει και άλλοτε, η αίρεση ονομάζεται οικουμενισμός. Τι εστί οικουμενισμός; Ότι θα διαλέξουν από όλες τις θρησκείες ό,τι θέλουν και θα στεγάσουν, θα κάνουν ναό, καινούριο ναό.

Θα γκρεμίσουν τις παλιές εκκλησίες, θα χτίσουν καινούργιο ναό και εκεί θα μαζευτούν όλοι οι ιερείς των θρησκειών. Θα είναι Ορθόδοξοι, θα είναι Ουνιτικοί, θα είναι Παπιστές, θα είναι Διαμαρτυρόμενοι, θα είναι Αγγλικανοί, θα είναι Βουδιστές, θα είναι Ιουδαίοι, θα είναι οι πάντες και θα είναι πανθρησκεία αυτή.

Και των κοινωνικών οικουμενισμών αυτόν τον είναι ξεδρυμένος, ένας φιλόσοφος και θεολόγος υπέροχος, μάρτυρας Ορθοδοξίας, ο Ιουστίνος Πόποβιτς, καθηγητής Βελιγραδίου της Σερβίας. Και αυτός είπε ότι ο οικουμενισμός, φέρετε έναν πίνακα να γράψουμε, οικουμενισμός ίσον παναίρεση, όλες τις αιρέσεις. Εκεί τύρομαι και προσκύνω προς εκεί. Εκεί ήρθε η πατρίς μας, η μικρά μας πατρίς, να κρατήσει την Ορθοδοξία ελέγχης και ενέργειας.

Ταύτα τα ολίγα είχα να είπω. Τώρα θα μου επιτρέψετε να συμπληρώσω γιατί λέει «πιστεύω» ενικό. Αλλά το «πιστεύω» έχει σημασία. Δεν είναι απλώς να λέμε «πιστεύω», έχει σημασία γιατί λέμε «πιστεύω». Σε ενικό, όχι πληθυντικό. Έχει τη σημασία του.

Διότι, ως παράδειγμα θα πάρω: υπάρχει ένας ιατρός, ιατρός είναι για όλους, αλλά ένας ιατρός σε θεραπεύσει από ένα στέλνιο επικίνδυνο, δεν λες πλέον «ο ιατρός», «ο ιατρός μου», είναι δικός σου πλέον ιατρός, σε θεραπεύει ο ιατρός και όταν τον συναντήσεις του λες «γιατρέ μου, τι κάνεις;». Έτσι είναι, μάλιστα είναι ιατρός πλέον, ατομικός σου ιατρός. Και όπως ο Θωμάς, ο οποίος δεν επίστευε στον Χριστό, ενώ όλοι ομολογούσαν τον Χριστό, αυτός δεν τον επίστευε, και όταν τον είδε, τότε είπε «ο Κύριός μου και ο Θεός μου». Έτσι λοιπόν η Ορθοδοξία πρέπει να γίνει ατομική, να είναι κτήμα δικό μας, και καμία δύναμη στον κόσμο δεν μπορεί να την πλήξει.

Να μείνουμε σταθεροί και ακλόνητοι στα δόγματα της Αγίας μας Εκκλησίας. Αυτή είναι. Και αν θέλει ο Θεός, την εορτή του Ευαγγελισμού που εορτάζει το Έθνος μας, θα αποδείξω εδώ παραδείγματα ότι και η ελευθερία της πατρίδας μας, ο Αγών, η Επανάσταση του ’21, είναι καρπός πίστεως. Επίστευον εκείνοι, επίστευον.

Αναφέρω μόνο τον Κολοκοτρώνη, ο οποίος έλεγε, ο οποίος πολέμησε από νέος και έλεγε: όταν ήρθε μια δύσκολη καμπή του αγώνος και ήταν όλοι αποκλεισμένοι, πήγε σε ένα ναό μέσα, γονάτισε, προσευχήθηκε όλη τη νύχτα και είπε: «Τι σου είπε, τι σου απήντησε η Παναγία;» «Η Παναγία μου είπε ότι δεν επιστρέφει, δεν αθετεί, δεν αναιρεί την υπόσχεσή της.»

Και ό,τι είπε η Παναγία θα γίνει. Δεν είναι όπως οι μεγάλες δυνάμεις. Και έκανα και όταν στην Αθήνα, που ήταν εδώ τότε, η Αθήνα 10.000 μονολογού ήταν. Αυτό τότε· σήμερα η Αθήνα έχει 4 εκατομμύρια και είναι η μεγαλύτερη από όλες κατ’ αναλογία.

Ο Ορτομπόλεμος είναι κίνδυνος θάνατος, κίνδυνος θάνατος. Τότε ήταν δέκα χιλιάδες και είχε ένα μόνο γυμνάσιο, και τον κάλεσε στο γυμνάσιο και πήγε ο Κολοκοτρώνης. Και τι σας πω, παιδιά; Εγώ είμαι αγράμματος, λέει. Εκείνο έχω να σας πω, ότι εμείς πολεμήσαμε και ελευθερώσαμε την πατρίδα, μια γωνιά της πατρίδας σας, και εσείς, λέω, ήταν και πρέπει να ξέρετε ότι πιάσαμε τα όπλα, είπαμε πρώτα υπέρ πίστεως και μετά υπέρ πατρίδας. Αυτά λέει ο Κολοκοτρώνης. Και μετά λέει, εμείς φτιάσαμε, πολεμήσαμε, εσείς τώρα οι νεότεροι θα φτιάξετε μια καινούργια Ελλάδα, και εύχομαι η Ελλάδα αυτή να είναι ένδοξος και πανένδοξος και η Ορθοδοξία εις αιώνας των αιώνων.

Αυτά ήταν τα τελευταία λόγια του Κολοκοτρώνη. Ούτω πως και εμείς λοιπόν θα βαδίσουμε ούτω πως και θα γίνει η πίστη μας ατομική. Ατομική η πίστη μας. Αυτά τα ολίγα έχω να είπω και χαίρομαι την παρουσία σας, ορατών και αοράτων ακροατηρίων, και θέλω να σας είπω ότι προσπαθώ τώρα ως ερωτικός

Όπου εκεί στα σύρματα, όπως το είπα, το είπα κατ' επανάληψη, θα το βάλω μάλλον. Είμαι πλέον γέρος, πλησιάζω στα 90 ετών, είμαι γεροντότερος των επισκόπων της Εκκλησίας Ελλάδας και επιθυμώ να αναχωρήσω με το εξπρές στον άλλο κόσμο, όπου θα συναντήσουμε τις μεγάλες ευνομίες του όνομα, και ήθελα να μας ελεήσει ο Θεός. Εκεί μένουμε και δεν παραιτούμεθα και αγωνιζόμεθα, διότι, όπως λέγουμε, φυλάσαμε όχι λεκτικώς Θερμοπύλας, αλλά φυλάσσαμε, λέει, πραγματικώς Θερμοπύλας. Θερμοπύλαι είναι η προσθήκη. Σε εντριάδρον, οι Σκοπιανοί έχουν αποφασίσει το θάνατό μας.

Εμένα θα ακούσετε ότι ο Αυγουστίνος πλέον δεν υπάρχει στην επίγειο ζωή μου. Και θα προσπαθήσω, θα προσπαθήσω και εγώ, θα προσπαθήσω να μιμηθώ τον αυτόν τον Μαβίλη, ο οποίος, πίπτοντας εις τον Δρίσκο της Ηπείρου, στον πόλεμο και αυτό, είπε τα εξής: «Ω Πατρίδα, πολλές τιμές μου έδωσες, αλλά η πιο μεγάλη τιμή είναι το ότι με αξίωσες να φονευθώ διά σένα». Τοιούτο θάνατο πρέπει να έχουμε κι εμείς. Έρχονται σκληρές ημέρες, προφητεύω σκληρές ημέρες, και ας μείνουμε σταθεροί και ακλόνητοι στα δόγματα της Αγίας Εκκλησίας και να πολεμήσουμε τον οικουμενισμό, που έδρα δυστυχώς είναι το Πατριαρχείο, που αφόρισε τον αγαπητό μας σε τρόπλο κήρυκα της Ορθοδοξίας μας, και να έχουμε υπόψη μας όλα αυτά τα δεινά τα οποία έρχονται. Βέβαια, βέβαια.

Το Πιστεύω λέει «πιστεύω», πιστεύω αυτόν τον κόσμο. Στην Καμπέρα που έγινε η προσευχή με όλους τους αιρετικούς, ο Αυστραλίας απήγγειλε το Πιστεύω και το έκαμε πληθυντικό. «Πιστεύομε!» Καλά, καλά. Μάλιστα.

Λοιπόν, καλά, έτσι γίνονται τα πράγματα. Θα μείνει το πιστεύω όπως μένει ο Όλυμπος με την κορυφή του, όπως μένουν τα Ιμαλάια με τις κορυφές των, όπως μένουν αμετάβλητα, θα μείνει εις αιώνας αιώνων, άρα και εμείς όλοι μας να είμαστε συνδεμένοι αρρήκτως με αυτό.

Και το πιστεύω ακόμα έχει σημασία, ότι πρέπει να προσέξουμε τούτο, ότι θα έρθουν χρόνια σκοτεινά, όπως στον Ηλία τον Προφήτη.

Είχαν κατασκευάσει τα αγάλματα του Βάαλ και είπε «Θέλω να πεθάνω». Και είπε ο Θεός: «Όχι, υπάρχουν ακόμα ολίγοι, 7.000, το λείμμα, έτσι λέγεται, λείμμα, που δεν εγκατέλειψαν τον αληθινό Θεό, και θα συνεχίσουμε τον αγώνα». Έτσι, να μείνουν ολίγοι, θα μείνουν. Πιστεύω, λοιπόν, εγώ πιστεύω, τι σημαίνει το κάθε άτομο να το πούμε από την καρδιά μας, ότι και αν υποθέσουν στο σπίτι μέσα. Δεν πιστεύει ο άντρας

σου, δεν πιστεύουν τα παιδιά σου, δεν πιστεύει κανένας. Και εμείς, ένας να μείνει να λέει «πιστεύω».

Να λες «πιστεύω». Και αν υποθέσουμε ότι η Αθήνα ολόκληρη γονατίζει μπροστά στον Βάαλ, στα νέα αγάλματα του οικουμενισμού, και πάλι να λες «Κύριε, πιστεύω». Πιστεύω, ένας να μείνεις. Και αν κάνουμε την υπόθεση, που δεν είναι μακριά και αυτή η υπόθεση, διότι κατά την Αποκάλυψη θα έρθουν χρόνια σατανικά και ο σατανάς θα λατρεύεται, και έχουμε σατανιστάς, ιδίως στην Αμερική και σε άλλα μέρη του κόσμου, και μάγια τρομερά.

Τους τάφους στη νύχτα βγάζουν τα κόκκαλα και κάνουν μαύρα μάγια. Όλα αυτά λοιπόν σήμερα, και αν υποθέσουμε ότι σε όλο τον κόσμο ένας μείνεις, ένας μείνεις, «πιστεύω» να λες. Όχι όπως είπε ο κ. Σατρόπουλος, αυτοί φτιάχνουν καινούργιο πιστεύω. Πιστεύω, πιστεύουμε οι Τεφταροί, πιστεύουν οι Έλληνες, πιστεύουν οι Ρουμάνοι. Πιστεύω, πιστεύω, πιστεύω, πιστεύω. Και να ευχόμεθα στον Θεό, διότι η Εκκλησία μας είναι εντηρημένη. Ποτέ άλλο δεν ήταν τόσο εντηρημένη. Και όπως τα πληροφορείτε, προβλήθετε, με ανέθεσε εσύ ο Σομοφόνος, πνέει ένα νέο πνεύμα στην Ιεραρχία, η Εκκλησία είναι εδώ. Ελπίζω να ακουστώ, διότι... Θέλω να ακουστώ, να ακουστώ και να βαδίσουμε προς μια συμφιλίωση των δύο πτερύγων της ιεραρχίας και η ιεραρχία μας να μένει σταθερά και ακρότητος και με θάρρος και με παρρησία και σταθερότητα, ανάγγελλε το πιστεύω εις έναν Θεόν Πατέρα Παντοκράτορα, που είναι ο λόγιας εσένα.

Ομολογώ την αδυναμία μου, ομολογώ την αρρώστια μου. Είμαι πλέον γέρος και έχω ανάγκη την προσευχή σας. Κοντά στις προσευχές που κάνετε, είναι μεγάλη η δύναμη της προσευχής, κοντά στις προσευχές που κάνετε για τα παιδιά σας, για τις γυναίκες σας, για τον κόσμο ολόκληρο, για την Ελλάδα μας, κάντε προσευχή για τον Επίσκοπο Αυγουστίνο, τον αμαρτωλό αυτόν Επίσκοπο, να τον δυναμώσει ώστε μέχρι τέλους...

Ένας μικρός, χαρακτωμένος είναι, μουσικά.