John Chrysostom on Courage, Slander, and Christian Living

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

These were built in this way, not with contributions from the Church or from the rich and powerful, but with what the Greek people could spare.

I am moved because I am now an elder approaching ninety, and I find myself in a remote corner of the Greek world, on the border, in Florina, only ten kilometers from the state of Skopje. There I preach the word of God.

Every day we are threatened by people from Skopje who say they will execute me. Ah, may that day come, so that I too may say, like Mavilis at Driskos: “Lord, You have given me many honors. The greatest honor is to die for one’s homeland.”

The end is near. All of you who have been edified by my preaching, both written and spoken, and by my recordings and books, please pray that I may have a Christian end. For I see Satan prowling like a roaring lion, seeking someone to devour.

Tonight I will offer you a lovely bouquet. A bouquet is made of many different flowers, and I have discovered a wonderful garden, an immortal garden, in which I delight. This evening I will pick ten or fifteen of its most beautiful flowers: spiritual sayings spoken by the immortal John Chrysostom.

My dear Mr. Liachos was right to speak last Sunday about the mother of John Chrysostom, that saintly mother. Few women like Saint Anthousa have appeared in this world.

Widowed at eighteen, she had been married to an exceptional man. She could have married again if she had wished. But she remained faithful to his memory and devoted herself to raising little John, who showed a great love of learning from an early age. When Libanius, John's own teacher, learned of this, he was delighted, as our dear Mr. Liachos told you.

That, “Oh, what women the Christians have!” And it is an undeniable fact: behind every great man stands a woman, a woman. Which of the great men should we name first, and which second? Behind Alexander the Great stood Olympias; behind John Chrysostom, Anthousa; behind Basil the Great, Emmelia.

Behind Gregory of Nazianzus stood Nonna. Behind a great man stands a hidden woman. “O woman, O mother, sweet mother!” Never forget his mother. Without that mother, he would never have become the man he did, as Alexandros Gialas, a modern Greek poet, says. Anthousa’s little boy wanted to leave, to fly like a bird into the wilderness, to the blessed life of the desert and divine love.

She said to him, “My child, stay. I shall die soon. When I look at you, I see your father, and I feel joy and gladness.” He stayed close to her, then departed for the wilderness, where he studied the Gospel of our Christ day and night beneath the stars. Later he appeared as a preacher in Antioch. What should we recall first, and what second? He gave three thousand homilies. A wonder of wonders, a spiritual garden!

As I told you, I shall offer you a bouquet of flowers.

For the preaching was vigorous; the preaching was the truth. I remember when this hall was being built, a street sweeper from down in Keratsini passed by here. “What are you building here?” he asked. “A hall was being built,” he says. “Make sure,” he said, “that the truth, and only the truth, is preached in this hall.” And we wrote here, above the hall: “Speak the truth even unto death, and the Lord will be with you.” And by God’s blessing, to this day I, the Elder Bishop, have not ceased to preach the truth to everyone, small and great, without exception.

If I remain in this position, I owe it to your prayers and to the great effort you have made. Blessed be God. His rebukes reached all the way to the palace, to Eudoxia, who was drawn toward a circle of corrupt women. They persecuted Chrysostom. At a meeting in the palace they asked, “What shall we do with this man?” He was a little man, short in stature, but within that small frame stood a towering oak.

Others said, “Let us confiscate his property.” But he had no property. “Having food and clothing, we shall be content with these.” Others said, “Let us send him into exile.” “The earth is the Lord’s, and all that fills it.” Others said, “Let us put him to death.” He would draw even closer to Christ.

What, then, could they do? They said there was only one way: make him sin. For Chrysostom feared nothing but sin, and sin alone. That was the one thing he truly dreaded. He preached to great and small alike, and slanderers rose against him. There were many such slanders. I shall mention just one.

One of the slanders...

One of the slanders concocted against this very sun of our faith was that he had relations with women. And he answered. What did he answer? He answered forcefully: “Strip me naked, and you will see the mortification of my flesh.” Something similar happened to Athanasius the Great, who was also accused of violating a woman. The astute Athanasius proved the accusation false, for a deacon appeared in court and asked the woman, “Did I rape you?” “Yes, you raped me,” she replied.

Athanasius’s cleverness drew laughter in the courtroom; Athanasius the Great was innocent. And even today, my dear friends, slander persists. The saint of our own age, Saint Nektarios, whose blessing we have, was also slandered.

His enemies accused him of having relations with the nuns and claimed that they had given birth to children whom they threw into a well. The prosecutor arrived, ready to arrest and imprison him. Saint Nektarios said, “If that is what they accuse me of, empty the well and you will see whether there are any traces inside.”

There was no trace of such a crime. What is this? This is slander. “Deliver me, Lord, from the slander of men, and I will keep Your commandments.” I too, though very small and insignificant, have been slandered and persecuted.

And I fear slander, because slander tarnishes a person's reputation. It is like dark clouds, but the clouds pass and the sun shines again, so to speak. Another point I want to mention is that Chrysostom conducted a survey.

Chrysostom looked across society and saw that there were very few faithful people. He examined military personnel, professors, teachers, craftsmen, merchants, palaces, huts, everything.

In the great city of Antioch, with its three hundred thousand inhabitants, he said, “I doubt I shall find a hundred.” If Chrysostom found only a hundred in Antioch worthy of being called Christians, what can we say about ourselves? To be a Christian is a great thing indeed.

Most people are indifferent. They take an interest in small things and great things, in weddings, matchmaking, women, in everything. Yet they take no interest in the spiritual world, which is more real still. If it is true that the sun exists, if it is true that the stars exist, we can count five thousand stars with the naked eye, but with the Americans' telescopes...

We discover millions of stars. Most recently, a galaxy has been discovered, infinitely larger than the galaxy to which Earth belongs. There is the material world, and there is the spiritual world. Yet people say, “It doesn’t concern me. What does it matter to me? It doesn’t concern me.” That is a satanic expression, one that should not exist. You live in society, and in society you must have a generous heart, a clear mind, and a courageous tongue to rebuke wrongdoing.

You are not doing what is right when you hear the name of Christ blasphemed and remain indifferent. As Cosmas of Aetolia used to say, “If you insult me or my mother, I forgive you. If you insult my father, I forgive you.”

“If you strike me, insult me, or kill me, I forgive you. But if you blaspheme Christ and the Most Holy Theotokos, I cannot bear to look at you.” And here, sadly, in our nation, God willing, I will speak about this next Sunday, and I will continue speaking next Sunday.

That is what Cosmas, the second Chrysostom, said. He spoke even more sharply: “You have a tongue; counsel the blasphemer once, twice, three times.”

Then comes John Chrysostom, a stern critic of human society and its evils. Yet he did not lose heart. He had confidence in the preaching of the Gospel, for it was the word of God: “Heaven and earth will pass away, but My words will by no means pass away.” A seed has the power to sprout and become a mighty tree. So too the word of God, hidden yet powerful, has great power.

Amen. And John Chrysostom would say, “I will preach again today. If everyone listens, well and good. If half of them listen, that is good too. If ten listen, that is still good. And if just one person listens to me, even one is enough.”

For one person is worth more than the whole world. Such is the value of a single soul. The Lord said, “For what will it profit a man if he gains the whole world and loses his soul?” This is what John Chrysostom taught.

Elder Father Eusebios, of blessed memory, whom I knew, used to say this. Father Elias Mastrogiannopoulos has also written somewhere that Father Eusebios was asked, “Father Eusebios, if only one person on earth believed in Christ, would Christ have come down to earth for that one person?” And Father Eusebios, that holy figure of our own times, answered with tears, “Yes, He would have come for one.” Such is the worth of a human being.

Nor was anyone like Chrysostom. Another fragrant flower from John Chrysostom’s life is that he was a teacher and preacher of almsgiving. No one did more to promote almsgiving than he did. He taught that children should keep money boxes and put into them each evening a little of what was left over.

For, as people say, what is left over is yours; it belongs to the widow and the orphan, so do not waste it. If a hundred drams of bread are enough, eating more is a sin. Food comes from God, but gluttony comes from Satan.

Gluttony is among the gravest sins a person can fall into. This is how John Chrysostom taught. When the money boxes were opened, there was great joy.

And the money boxes filled up, the children’s money boxes. What noble beings little children are! They are like angels before the Lord; they teach and listen. And the money boxes were opened, with so much money there.

With God’s help. Well then, Saint John Chrysostom was a preacher of charity. He also taught love for the poor and almsgiving. He was likewise an advocate of study. Of all the books, John Chrysostom studied one book day and night.

No other book is worth as much as this one: Holy Scripture, the New Testament, the words of Christ and the Apostles. These words were his constant study. And he says, “Without knowledge of Scripture there is no salvation.” Studying Scripture and putting it into practice: that is our purpose.

Let there be Scripture in the home, Scripture in the school, Scripture in the universities, Scripture everywhere. Adamantios Korais rightly agreed with John Chrysostom. When he was an old man in Paris, nearing death, he learned that Greece had been freed.

Young men from Greece came to him and said, “Teacher, our homeland is free.” “Glory to God,” Korais replied. “We want your advice. What constitution should we give Greece? The constitution of France? The constitution of Italy?”

“The constitution of Germany? Of England? The liberal constitution? The constitution of the United States?” “No,” he said. “Then what shall we do?” At ninety years old, he rose from his chair, went to his library, and took down the Gospel. “This,” he said, “the Gospel, shall be Greece's constitution.” If the Gospel were Greece's constitution, our homeland would be great. We too could say: “Hold Greece in your heart, and you will feel every kind of greatness.”

John Chrysostom devoted himself to Scripture and called people back to it, for nothing is higher than Scripture. And here is another flower from his life: John Chrysostom was a father of renewal in the Church.

He removed bishops and clergy from office. They brought him before a tribunal, and the Synod of the Oak was convened with thirty charges against him. Then he was sent into exile for the first time. But that exile lasted only a few days, because an earthquake shook Constantinople.

Then special ships were sent to bring John Chrysostom back to Constantinople, where he received a great welcome. People young and old came out into the streets and cheered for him.

And the people shouted a chant: “Worthy! Worthy! Worthy! Worthy!” This is very significant. He is needed. The clergyman is needed. He is the good shepherd who must guide his sheep.

I know of a hundred and ten priests. If you ask me, perhaps ten of them are worthy. The others care about nothing but money, their wives, and their children. Then there is a priest who came to a difficult village where people hardly ever set foot.

Now, instead of five at a time, three hundred at a time were going to the Church. That is of great value. If Greece had priests like Cosmas, I do not say this lightly, Greece would be the most glorious nation on the Mediterranean Sea.

He also preached metanoia, repentance.

Repentance. No one preached metanoia, repentance, as our Jesus Christ did.

John Chrysostom said, “You sinned, you repented; if you sin a thousand times, say ‘I repent’ a thousand times. God will forgive you, for He loves mankind; that is why He came down to earth.” Thus he called for repentance and said of Judas that if Judas had gone to Christ at the very last moment, before he breathed his last, Christ, who said, “Father, forgive them, for they know not what they do,” surely...

Surely He would have forgiven Judas and would have rushed to forgive him. But despair, despair and hopelessness, an excellent book, The Imitation of Christ, has a special chapter on them, hopelessness is worse than anything else. It is the precipice into which souls fall. Never despair, never. Even if there is nothing left in the world for me to lean on, nowhere to stand, Christ is there above. How can I despair? Place your hope in Christ, who came into the world to teach His eternal words and instruct His people. John Chrysostom was a teacher of repentance. What else was Chrysostom? And admire the Apostle Paul. Paul, if you want to see how far a person can go, if you want to see how low a person can sink, look at Judas.

And if you want to see how high a person can rise, look at the Apostle Paul. John Chrysostom gave wonderful homilies on the Apostle...

The Apostle Paul and John Chrysostom. He saw all this, and so we must live as God wills. In the end, Chrysostom was exiled far away, into the wild mountains of Armenia, escorted by soldiers.

Chrysostom suffered greatly. Devout women comforted him by sending letters that encouraged him in his struggle. Then his end came, a glorious end. He was exhausted. It was winter, snow was falling, and the roads were slippery. Beyond Cucusus, the place of his exile, he fell to the ground as he walked. The soldiers lifted him and carried him to the little church of Saint Basiliscus. That night he saw Saint Basiliscus, who said to him, “Take courage, Brother John. Tomorrow we shall be together.”

And indeed, the next day, after receiving Holy Communion, with tears falling into the chalice, he spoke the words I have written in my own study: “Glory to God for all things. Glory to God for all things. Glory to God for all things.”

These are the few things I had said, and I will continue. They made a deep impression on the people. The people wept, and the devout said of Chrysostom that they would sooner see the sun come than hear the preaching of John Chrysostom fall silent.

What a man Chrysostom was! What a great Father the Church raised up! Let us be grateful to Anthousa, who taught him and instructed him in the faith from his earliest years. Let us also praise the monastic communities that taught and instructed him.

Let us also praise the people who followed him continually at all the centers and stood by him in his struggles. And let us now take a look at the present situation. Horror, horror! O Greece, O Greece, hold Christ in your heart.

Your greatness does not lie in what you wear. Hold Christ in your heart. But now, instead of Christ, you have Satan within you. I believe Greece is in danger. I will speak here again on Sunday.

I want you to be reverent here. And now I would like our dear Father Lavrentios to chant one of the beautiful hymns with which the Church honors Saint John Chrysostom.

Cosmas of Aetolia prophesied that priests would become scarce and that you would walk a hundred kilometers to find one to celebrate the Mysteries. Let us pray that a new female saint may arise in our Church, and that we may be better off today in this world.

I recommend that, if you want to learn more, you read a fine book by my late teacher Trembelas, of blessed memory. He translated it from French: Saint John Chrysostom and Eudoxia. It was published by the Zoe Brotherhood; the bookstore is Soter.

Lexi, another theologian of the Zoe Brotherhood, also published The Fiery Fighter. Pray to God that better days may dawn for our Church.

Stand firm, young and old alike, with one voice and one heart, united to the end. I said this in Florina, and I repeat it: we are for peace. Nothing is sweeter than peace. Peace for us, peace in Greece, peace in the Balkans, peace throughout the world, peace. May you and your children never see war. When the late Plastiras returned from Asia Minor, the ladies of Athens asked him, “Colonel, tell us about some of the fine battles you fought.” “My ladies,” he replied, “battles are not fine. War is terrible.”

Well, we do not have... if, if, I always say this, if, if, if, if, God forbid, O Most Holy Lady Theotokos, but if war is declared, if barbarians attack us from the north, the south, or the west, then again, then again, Greece’s children are young, and I rejoice to see so many enthusiastic young people here. Then once again our Greece will remember 1940 and say Davakis’s historic “No” again. And the “Come and take them” of Thermopylae will be heard again.

Παναγία Δέσποινα Θεοτόκε, Άγιοι Άγγελοι και Αρχάγγελοι, Πατέρες και Δάσκαλοι της Εκκλησίας, Όσιοι και Μάρτυρες οι καλώς αθλήσαντες και στεφανωθέντες, ποιήσατε πρεσβεία προς τον Κύριον, του ελεηθήναι και σωθήναι τας ψυχάς. Αμήν.

Αμήν. Εκτίσθησαν έτσι αυτοί, όχι διά συνδρομής της Εκκλησίας ούτε διά συνδρομής των πλουσίων και των μεγιστάνων, αλλά εκτίσθησαν με το υστέρημα του ελληνικού λαού.

Είμαι συγκινημένος, διότι γέρων πλέον, που πλησιάζω τα 90 έτη, ευρίσκομαι πλέον στην ακριτική γωνία του ελληνισμού, ευρίσκομαι στα σύνορα, ευρίσκομαι στη Φλώρινα, που απέχει μόνο 10 χιλιόμετρα από το κρατίδιο των Σκοπίων, και εκεί κηρύττω τον Λόγο του Θεού.

Και απειλούμεθα καθημερινώς από τους Σκοπιανούς ότι θα με εκτελέσουν. Α, για να είναι η ημέρα αυτή, να πω και εγώ σαν τον Μαβίλη στον Δρίσκο ότι: «Κύριε, πολλές τιμές μου έδωσες. Η πιο μεγάλη τιμή είναι να πεθάνει κανείς για την πατρίδα».

Το τέλος εγγύς. Όσοι έχετε ωφεληθεί από τα κηρύγματά μου, τα γραπτά και τα προφορικά, και από κασέτες και από τα βιβλία μου, παρακαλώ εύχεσθε να έχω τέλη χριστιανικά, διότι βλέπω τον σατανά ως λέοντα ωρυόμενον ζητούντα τίνα καταπίη.

Θα ομιλήσω, θα σας προσφέρω μια ωραία ανθοδέσμη, και όπως η ανθοδέσμη αποτελείται από ποικίλα άνθη, ούτω πως και εγώ ανακάλυψα έναν κήπο θαυμάσιον, αθάνατον κήπο, στον οποίο εντρυφώ, και απόψε θα κόψω δέκα, δεκαπέντε ωραιότερα αυτά άνθη, ρητά πνευματικά, τα οποία είπε ο αθάνατος Χρυσόστομος.

Ορθώς ο αγαπητός μου κύριος Λιάχος την προηγούμενη Κυριακή ομίλησε περί της μητρός, της αγίας μητρός του Ιωάννου Χρυσοστόμου. Σπανίως γυναίκες στον κόσμο ενεφανίσθησαν όπως η Αγία Ανθούσα.

Στα 18 ετών χήρα, είχε σύζυγον εκλεκτόν των εκλεκτών και θα ήταν δυνατό να έρθει και σε δεύτερο γάμο, αν ήθελε. Έμεινε πιστή στη μνήμη του ανδρός της και στην ανατροφή του μικρού Ιωάννου, ο οποίος από μικρός έδειχνε μεγάλη τάση στη σπουδή. Και όταν το έμαθε αυτό ο Λιβάνιος, και μάλιστα ο διδάσκαλός του Λιβάνιος, όπως σας είπε και ο αγαπητός κύριος Λιάκος, ευχαριστήθηκε, είπε ο Λιβάνιος.

ότι «Ω, ποίας γυναίκας έχουν οι Χριστιανοί!» Και είναι γεγονός αναντίρρητον: πίσω από κάθε άνθρωπο μεγάλο μία γυναίκα είναι, μία γυναίκα. Ποιον πρώτον και ποιον δεύτερον να φέρουμε; Τους μεγάλους άνδρες: πίσω από τον μεγάλο Αλέξανδρο η Ολυμπιάς, πίσω από τον Χρυσόστομο η Ανθούσα, πίσω από τον Μέγα Βασίλειο η Εμμέλεια, πίσω από τον Γρηγόριο Λιβάνιος, πίσω Λιβάνιος, Λιβάνιος, Λιβάνιος, από από από πίσω πίσω τον τον τον Γρηγόριο να ζητήσει εγώ, είτε εγώ.

Πίσω από τον μεγάλο άντρα είναι η κρυμμένη γυναίκα. Ω γυναίκα, ω μάνα, γλυκιά μάνα. Ποτέ καλύτερης μονίτη μάνα του. Μάλιστα, της μάνας εκείνης η όπη δεν αυτό έγινε, γιατί ούτε ο άντρας, έτσι λέγει ο Γιάλας, ο Αλέξανδρος, ο νεότερος ποιητής της Ελλάδας μας. Η Ανθούσα του ήταν να φύγει ο μικρός, να πετάξει ως πτηνόν, εις την έρημο. πίσω από τον Γρηγόριο Ναζαζενόν ή τον Ινώνα. Πίσω από τον μεγάλος άντρα στην κρυμμένη γυναίκα. Ω γυναίκα, ω μάνα, γλυκιά μάνα! Ποτέ κλείσαι τη μονιτική μάνα του! Μάλιστα της μάνας εκείνη σιώπη δεν αυτό έγινε σαν ποιούτος άντρας. Έτσι λέγει ο Γιάλας ο Αλέξανδρος, ο νεότερος ποιητής της Ελλάδας μας. Η ανθούσα... Του ήθελε να φύγει ο μικρός, να πετάξει ως πτηνόν στα Σερήμους. Μακάριε η ζωή της Ιερεμικής, θεϊκό ερωτήρος. Έμενε, λέει παιδί μου μείνε.

Της Ζερεμικής θεϊκό ερωτήρων έμεινε, λέει: «Παιδί μου, μείνε. Σε λίγο θα πεθάνω. Όταν σε βλέπω, βλέπω τον πατέρα σου και αισθάνομαι χαρά και αγαλλίαση». Και έμεινε κοντά και μετά αναχώρησε στην έρημο και μελετά ημέρα και νύχτα κάτω από τα άστρα το Ευαγγέλιο του Χριστού μας. Και μετά εμφανίστηκε ως ιεροκήρυκας Αντιοχείας. Τι πρώτο και τι δεύτερο να ενθυμηθούμε; Τρεις χιλιάδες ομιλίες έχει κάνει. Θαμώθαμάτων Κύπρος πνευματικός.

Μία ανθοδέσμη, όπως σας είπα, θα σας προσφέρω μία ανθοδέσμη.

Ότι το κήρυγμα ήταν ζωηρόν, το κήρυγμα ήταν η αλήθεια. Το κήρυγμα, ενθυμούμαι, όταν έκτισε την αίθουσα αυτή, ένας οδοκαθαριστής από κάτω από το Κερατσίνι πέρασε από εδώ. «Τι χτίζεις αυτό;» λέει. «Έκτιζε μια αίθουσα», λέει. «Πρόσεχε καλά», λέει, «στην αίθουσα αυτή να κηρύσσεται η αλήθεια και μόνο η αλήθεια». Και γράψαμε πάνω εδώ στην αίθουσα: «Λάλει την αλήθεια μέχρι θανάτου και ο Κύριος μετά σου». Και με την ευλογία του Θεού, μέχρι σήμερα, ο Γέροντας Επίσκοπος δεν έπαυσα να κηρύττω την αλήθεια για όλους τους μικρούς και μεγάλους ανεξαρτήτως.

Και αν μένω εις τη θέση αυτήν, το οφείλω εις τας προσευχάς σας και εις τον αγώνα τον έντονον, τον οποίον έχετε κάνει. Ας είναι ευλογητός ο Θεός. Ποιους, λέει ο Χρυσόστομος, ποιους φίλους δια τον Ιησούν και ποιους φίλους δια τον Ιησούν; Αυτός ο έλεγχός του έφτασε μέχρι τα ανάκτορα, μέχρι την Ευδοξία, η οποία έρευε προς από έναν κύκλο διεφθαρμένων γυναικών, και δίωξαν τον Χρυσόστομο. Και έγινε σύσκεψη στ' ανάκτορα: τι να τον κάνουμε αυτόν; Ενώ ένα ανθρωπάριον ήταν, με κοντό ανάστημα ήτανε, αλλά μέσα στο κοντό εκείνο ανάστημα εκρύπτετο πανύψηλη δρυς.

Ας την πρωτογαγέθος, είπαν άλλοι να του δημεύσουμε την περιουσία, μα δεν έχει περιουσία. Έχοντες διατροφάς και σκεπάσματα, τούτοις αρκεσθησόμεθα. Είπαν άλλοι να τον εξορίσουμε. Του Κυρίου η γη και το πλήρωμα αυτής. Είπαν άλλοι να τον φονεύσουμε. Θα πλησιάσει πλησιέστερα προς τον Χριστό.

Τι πρέπει να κάνουμε; Είπαν ένα μόνο: να τον κάνουμε να αμαρτήσει, διότι τίποτα δεν φοβείται ο Χρυσόστομος ειμή την αμαρτία, και μόνο την αμαρτία. Αυτό είναι το φοβερό των εξ όλων. Και κήρυττε προς μικρούς και μεγάλους και ήρθαν οι συκοφάντες ενάντια. Ποιοι πρώτοι και ποιοι δεύτεροι από τους συκοφάντες αναφέρονται; Λέγω μόνο μία.

Με κανένα αμφισκόφαντιον

που εξυφάνθησαν εναντίον του ηλίου αυτού της πίστεώς μας ήτο και αυτή, ότι είχε σχέση με γυναίκες. Και εκείνος απήντησε. Τι απήντησε; Ζωηρώς απήντησε: «Γυμνώσατε και θα δείτε τη νέκρωση της σαρκός μου». Κάτι παρόμοιο έγινε με τον Μέγα Αθανάσιο, που κι αυτόν τον κατήγγειλαν ότι ατίμασε γυναίκα. Και ο ευφυής ο Αθανάσιος απέδειξε ψευδή την κατηγορία, διότι ένας διάκονος παρουσιάστηκε στο δικαστήριο και είπε, απευθυνόμενος προς τη γυναίκα εκείνη: «Εγώ σε βίασα;» «Ναι, εσύ με βίασες».​

Η παιδεία του Αθανασίου, γέλως των ακροατηρίων, αθώος ο Μέγας Αθανάσιος. Και σήμερα να μας αγαπηθεί ο Νεμπάπης Συκοφαντία και συκοφαντήθη ακόμα ο Άγιος του αιώνος μας, ο Άγιος Νεκτάριος, το οποίο έχουμε την ευχή του.

Τον κατηγόρησαν οι εχθροί του ότι είχε σχέση με τις καλόγριες και ότι γέννησαν έμβρυα τα οποία ρίχνανε μέσα σε ένα πηγάδι. Έφτασε ο εισαγγελέας και ήταν ο συλλάγωνος των φυνακίσεων. Λέει αυτό: «Εάν κατηγορούν τέτοιο, αδειάστε το πηγάδι και θα δείτε μέσα αν υπάρχουν ίχνη».

Ούτε εγκλήματος σκοτώσατε με πιτόπι. Ποια; Αυτή είναι η συκοφαντία. Σώσε με, Κύριε, συκοφαντίας ανθρώπων και φυλάξατε τον άσχορο. Και εγώ ο μικρός έχω συκοφαντηθεί. Πολύ μικρός και ασήμαντος μεταξύ των λιών του Κυρίου μου, μεταξύ έχω διωχθεί.

Και φοβούμαι τις συκοφαντίες, διότι η συκοφαντία αμαυρώνει, είναι σαν σύννεφα σκοτεινά, αλλά τα σύννεφα παρέρχονται και ο ήλιος πάλι λάμπει, ούτω πως. Τι άλλο ρητόν το αναφέρομαι είναι ότι έκανε μια έρευνα.

Ο Χρυσόστομος στην κοινωνία και έβλεπε ότι υπήρχαν πολύ λίγοι πιστοί. Ερεύνησε τους στρατιωτικούς, ερεύνησε τους καθηγητάς, τους διδασκάλους, τους τεχνίτες, τους εμπόρους, τα ανάκτορα, τα καλύβια, τα πάντα.

Και μέσα στη μεγάλη πόλη της Αντιοχίας που είχε τριακόσιες χιλιάδες κατοίκους λέγει: ζήτημα θα βρω εκατό. Και αν εκείνος ο Χρυσόστομος μέσα στην πόλη της Αντιοχίας μόνο εκατό έβρισκε ως αξίους να ονομάζονται χριστιανοί, τι να είπαμε και εμείς; Μεγάλο πράγμα ο χριστιανός, μεγάλο.

Ελέα Ραρουιτό είναι οι δεδεμέλιδες που έχουν γράψει σπίθα αν θυμίστε.

Δηλαδή οι περισσότεροι άνθρωποι είναι αδιάφοροι, ενδιαφέρονται για τα μικρά, ενδιαφέρονται για τα μεγάλα, ενδιαφέρονται για όλα, ενδιαφέρονται για τους γάμους, ενδιαφέρονται για τα συνοικέσια, ενδιαφέρονται για τας γυναίκας, ενδιαφέρονται για τα πάντα και δεν ενδιαφέρονται για τον πνευματικό κόσμο, ο οποίος πνευματικός κόσμος είναι πραγματικότερος. Εάν είναι αληθές ότι υπάρχει ήλιος, εάν είναι αληθές ότι υπάρχουν άστρα, με γυμνά μάτια μετρούμε πέντε χιλιάδες άστρα, αλλά με τα τηλεσκόπια των Αμερικάνων...

Ανακαλύπτουμε εκατομμύρια. Τώρα τελευταίως ανακαλύφθηκε γαλαξίας απείρως μεγαλύτερος των γαλαξίων στον οποίο ανήκωμε η Γη. Υπάρχει ο υλικός κόσμος, υπάρχει ο πνευματικός κόσμος. Δεν με έλεγες έτσι, δεν με έλεγε εμένα, τι με κάνουν, δεν με έλεγε. Σατανικό ρήμα είναι αυτό το οποίο δεν υπάρχει. Ζεις μες στην κοινωνία και μες στην κοινωνία πρέπει να έχεις την καρδιά πλατιά και το μυαλό διαυγές και την γλώσσα θαρραλέα να ελέγχεις.

Δεν είσαι εντάξει όταν ακούς να βλαστημούν το όνομα του Χριστού και να μένεις αδιάφορος. Και όπως έλεγε ο Κοσμάς ο Αιτωλός: Το να με υβρίσεις, τη μάνα μου, σας συγχωρώ. Το να υβρίσεις τον Πατέρα μας, σας συγχωρώ.

Το να με χτυπήσεις, να με υβρίσεις, να με σκοτώσεις, σας συγχωρώ. Να βλαστημήσεις Χριστό και Παναγιά, δεν έχω μάτια να σε δω. Και εδώ, δυστυχώς, το έθνος μας, αν θέλει ο Θεός, θα μιλήσω την άλλη Κυριακή και θα συνεχίσω να μιλώ την άλλη Κυριακή.

Έτσι έλεγε ο Κοσμάς, ο δεύτερος Χρυσόστομος, έλεγε, έτσι δριμύτερος ήταν: Έχεις γλώσσα, συμβούλευε τον βλάσφημο μια φορά, δυο φορές, τρεις φορές. ?

Φτάνει ο Ιερός Χρυσόστομος, αυστηρός ήταν κριτής της ανθρωπίνης κοινωνίας και κακίας. Εν τούτοις όμως δεν απογοητεύεται, είχε θάρρος στο κήρυγμα του Ευαγγελίου, διότι ήταν λόγος Θεού, και ο ουρανός και η γη παρελεύσονται, οι δε λόγοι μου ου μη παρέλθωσι, και ο ανθρώπινος σπόρος έχει δύναμη να φυτρώνει και να γίνεται δέντρον πελώριο. Ούτω πως και ο λόγος του Θεού, κρυπτόμενος μετά δυνάμεως, έχει μεγάλη δύναμη.

Αμήν. Και έλεγε ο Χρυσόστομος: «Και εγώ θα κηρύξω, λέει, πάλι σήμερα, και αν με ακούσουν όλοι, εντάξει. Αν με ακούσουν οι μισοί, πάλι καλά. Αν με ακούσουν οι δέκα, πάλι καλά. Αν με ακούσει ένας, και ένας μόνο να με ακούσει, φτάνει».

Διότι όσο αξίζει ο ένας, δεν αξίζει ο κόσμος ολόκληρος. Αξία μία. Του είπε ο Κύριος: «τι γαρ ωφελησει ανθρωπον εαν κερδηση τον κοσμον ολον, και ζημιωθη την ψυχην αυτου;» Ταύτα εδίδασκε ο Ιερός Χρυσόστομος.

Και ο Γέρον Πάτερ Ευσέβιος, ο αείμνηστος τον οποίο γνώρισα, έλεγε, και το έχει γράψει και ο Μαστρογιαννόπουλος, ο Πάτερ Ηλίας, γράφει κάπου εκεί πέρα, ότι τον ερώτησαν τον Πάτερ Ευσέβιο: «Πάτερ Ευσέβιε, εάν ένας μόνον επίστευε στον Χριστό, που ερχόταν εδώ κάτω στη γη, θα ερχόταν για έναν;» Και απήντησε με δάκρυα ο Πάτερ Ευσέβιος, ο άγιος, αυτή η φυσιογνωμία των νεοτέρων χρόνων: «Ναι, για έναν θα ερχόταν». Και αυτήν την αξία έχει ο άνθρωπος.

Ούτε όπως ήταν ο Χρυσόστομος, άλλο άνθος μυρίπνοον από την ταχύτητα του Ιωάννου Χρυσόστομου είναι ότι ήταν διδάσκαλος, κήρυκας της ελεημοσύνης. Κανείς άλλος δεν είχε αύξηση της ελεημοσύνης όπως αυτός, και όριζε κάθε βράδυ να έχουν κουμπαράδες τα παιδιά και να ρίχνουν μέσα στον κουμπαρά κάτι από το πιο ποικιλό που περισσεύει.

Διότι όπως λέει ο κόσμος, αυτό που περισσεύει είναι δικό σου, είναι της χήρας, του ορφανού, και μην το σπαταλάτε. Εάν φτάνουν τα εκατό δράμια ψωμί, εάν φας περισσότερο είναι αμαρτία. Η τροφή είναι από τον Θεό, αλλά η λαιμαργία είναι από τον σατανά.

Είναι από τα μεγαλύτερα αμαρτήματα τα οποία έχει ο άνθρωπος. Έτσι λοιπόν έδιδασκε και ο Χρυσόστομος. Και οι κουμπαράδες ανοίγανε και η χαρά ήταν μεγάλη. Και εγώ είστε πρώνα, εμείς το πράγμα αυτό και όλες οι μέρες αγάπης.

Και οι κουμπαράδες εγέμισαν, των παιδιών οι κουμπαράδες. Τι ευγενείς υπάρξεις είναι τα παιδάκια, ως άγγελοι είναι ενώπιοι του Κυρίου και διδάσκουν και ακούν, και άνοιξαν οι κουμπαράδες, και μάλιστα από τόσα χρήματα εκεί πέρα.

Με τη βοήθεια του Θεού. Λοιπόν, φιλανθρωπίας κήρυξ ήταν ο ιερός Χρυσόστομος και ακόμα ήταν ό,τι έξω δίδασκε, ακόμα την αγάπη προς πτωχούς και προς ανθρώπους της ελεημοσύνης και λοιπά. Ήταν επίσης κήρυξ της μελέτης. Από όλα τα βιβλία, ο Χρυσόστομος εμελετούσε ημέρα και νύχτα ένα βιβλίο.

Όσο αξίζει το βιβλίον αυτό, δεν αξίζει κανένα βιβλίον. Είναι η Αγία Γραφή, η Καινή Διαθήκη, είναι τα λόγια του Χριστού μας και των Αποστόλων. Για τα μένα τους ήταν τα λόγια αυτά. Και λέγει, άνευ γνώσεως της Γραφής δεν υπάρχει σωτηρία. Μελέτη της Γραφής και εφαρμογή της Γραφής, αυτός είναι ο προορισμός.

Γραφή στο σπίτι, Γραφή στο σχολείο, Γραφή στα πανεπιστήμια και παντού Γραφή. Και ορθώς ο Κοραής συμφωνών με τον Ιερό Χρυσόστομο, όταν πριν ο γέρος στο Παρίσι επισκέδευε να πεθάνει και έμαθε ότι η Ελλάδα ελευθερώθηκε.

Τότε τον επλησίασε, είδανε νέοι από την Ελλάδα «Διδάσκαλε, ελευθερώθηκε η πατρίς». «Δόξα σοι ο Θεός», είπε ο Κοραής. «Θέλουμε να συμβουλευτούμε τι σύνταγμα θα κάνουμε στην Ελλάδα. Το σύνταγμα της Γαλλίας, το σύνταγμα της Ιταλίας;»

Το σύνταγμα της Γερμανίας, το σύνταγμα της Αγγλίας, το σύνταγμα του Φιλελεύθερου, το σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών. Όχι, λέει. Τι τότε; Τι θα κάνουμε; Σηκώθηκε από το κάθισμά του, 90 ετών, πλησίασε τη βιβλιοθήκη του, πήρε το Ευαγγέλιο. Αυτό, λέει, το Ευαγγέλιο θα είναι το σύνταγμα της Ελλάδος. Και αν το Ευαγγέλιο ήταν το σύνταγμα της Ελλάδος, μεγάλη η πατρίς μας. Θα μπορούσαμε και εμείς να πούμε: κλείσε μες στην καρδιά σου την Ελλάδα για να αισθανθείς κάθε είδους μεγαλείο.

Ήταν ο Χρυσόστομος στην Γραφή, εμελετούσε και ζητούσε την επαναγωγή της Γραφής, διότι δεν υπάρχει τίποτε άλλο ανώτερο από την Γραφή. Ο Χρυσόστομος, να πούμε κι άλλα άνθη ακόμα, ήταν ο πατέρας μιας αναγεννήσεως της Εκκλησίας.

Δίωξε καθήλες επισκόπους και κληρικούς, οι οποίοι τον οδήγησαν στα δικαστήρια και συγκροτήθηκε η εν Δρυΐ σύνοδος με 30 κατηγορίες εναντίον του. Και κατόπιν τον εξόρισαν, πρώτη εξορία. Αλλά δεν διήρκεσε η εξορία αυτή ούτε ολίγες ημέρες, διότι σεισμός έσεισε την Κωνσταντινούπολη.

Και τότε στάλθηκαν ειδικά πλοία και μετέφεραν τον Χρυσόστομο στην Κωνσταντινούπολη, και υποδοχή μεγάλη έγινε τότε. Μικροί και μεγάλοι εξήλθον στους δρόμους και ζητωκραύγασαν υπέρ του Χρυσοστόμου.

Και ο λαός αυτός εφώναζε ένα σύνθημα: «Έξω Κύριο, νέο Κύριο! Έξω Κύριο, νέο Κύριο!» Έχει μεγάλη σημασία αυτό. Είναι αναγκαίος. Ο κληρικός είναι αναγκαίος. Είναι ο ποιμήν ο καλός, που πρέπει να οδηγεί τα πρόβατά του.

Έχω παράδειγμα 110 παπάδες. Αν μου πεις, καμιά δεκαριά αξίζουν. Για άλλο τίποτε, είναι άνθρωποι, το χρήμα τους δεν τους ενδιαφέρει για τίποτε, για τη γυναίκα και τα παιδιά τους, για τον ένα παπά που όλες είναι ένα δύσκολο χωριό που δεν πατήσουν άνθρωποι. Είναι ο ποιμήνος ο καλός που πρέπει να οδηγεί τα πρόβατά του. Έχω παράδειγμα 110 παππάνες. Αν μου πεις κάμια δεκαετία αξίζουν. Για άλλη τίποτε. Είναι άνθρωποι το χρήμα τους δεν τους ενδιαφέρει για τίποτε. Για τη γυναίκα και τα παιδιά τους. Ένα παπά που ήρθε σε ένα δύσκολο χωριό που δεν πατρούσαν άνθρωποι. Τώρα από πέντε πέντε που βγαίνανε τρακόσια τρακόσια.

Τώρα, από πέντε πέντε που πηγαίνανε, τρακόσια τρακόσια πηγαίνανε και οι παιχνιδιούς στην Εκκλησία, αξία μεγάλη. Αν είχε η Ελλάς ιερείς όπως τον Κοσμά, δεν το λέω, η Ελλάς θα ήταν το ενδοξότερο έθνος της Μεσογείου θαλάσσης.

Ακόμα ήταν κήρυξη της μετανοίας.

μετάνοιας, κανείς άλλος δεν εκήρυξε τη μετάνοια όσον ο Ιησούς Χριστός μας.

Χρυσόστομος, αμάρτησες, μετανόησες, χιλιάδες να αμαρτήσεις, χιλιάδες να πεις το «μετανοώ», ο Θεός θα συγχωρέσει, γιατί είναι φιλάνθρωπος, γι' αυτό κατέβηκε στη γη επάνω. Ζητούσε λοιπόν τη μετάνοια και έλεγε για τον Ιούδα ότι, εάν ο Ιούδας τελευταία στιγμή πήγαινε στον Χριστό προτού να εκπνεύσει, ο Χριστός που είπε «Πάτερ, άφες αυτοίς, ου γαρ οίδασι τι ποιούσι», ασφαλώς

Ασφαλώς θα τον συγχωρούσε και θα έτρεχε να συγχωρέσει. Αλλά η απελπισία, η απελπισία, η απόγνωση, με τις οποίες ειδικό κεφάλαιο έχει ένα εξαιρετικό βιβλίο, «Η μίμηση του Χριστού», η απόγνωση είναι το χειρότερο από όλα. Είναι ο γκρεμός των ψυχών. Ποτέ να μην απελπιστείτε, ποτέ. Κι αν δεν μείνει στον κόσμο πού να ακουμπήσω, πού να σταθώ, εκεί ψηλά είναι ο Χριστός. Πώς μπορώ να απελπιστώ; Ελπίδα στον Χριστό, που ήρθε στον κόσμο να διδάξει τα αιώνια ρήματά του και να κατηχήσει το λαό του. Ο δάσκαλος της μετάνοιας ήταν ο Χρυσόστομος. Τι ούτως ήταν ο Χρυσόστομος. Θαυμάστε δε τον Απόστολο Παύλο. Ο Παύλος, εάν θέτε να δείτε μέχρι ποιο σημείο φτάνει ο άνθρωπος, αν θέτε να δείτε μέχρι πού καταντά ο άνθρωπος, ιδέτε τον Ιούδα.

Προτιμώ το νομί για να είναι ο άνθρωπος ούτως. Για άμα θέλετε να δείτε μέχρι ποιού σημείου θα είναι ο άνθρωπος, ιδέτε τον Απόστολο Παύλο και έχει θαυμάσιες ομιλίες.

Απόστολο Παύλου, ο Ιερός Χρυσόστομος. Τ' αυτά είδε και συνεπώς πρέπει να ζήσουμε όπως θέλει ο Θεός. Τέλος εξορίστη μακρά, μακρά μες στα βουνά, τα άγρια βουνά της Αρμενίας, και εκεί τον συνόδευσαν στρατεύματα.

Και υπέφερε πολύ ο Χρυσόστομος και παρηγορία ήταν οι ευσεβείς γυναίκες, οι οποίες του έστελναν επιστολές και τον ενθάρρυναν εις τον αγώνα αυτόν. Τέλος, έφτασε το τέλος. Ποιον τέλος; Ένδοξον τέλος. Ένδοξον τέλος. Ποιον τέλος; Ότι εκουράστη πλέον, χειμών ήτανε, χιόνια επέφτανε, οι δρόμοι γλιστεροί, πέραν από τον Κούκουσον, εκεί τον εξόριζαν, και εκεί που εβάδισε, έπεσε χάμων, τον σήκωσαν οι στρατιώτες και τον μετέφεραν στο εκκλησάκι του Αγίου Βασιλίσκου και τη νύχτα είδε τον Άγιο Βασιλίσκο και του λέει: Αδελφέ Ιωάννη, θάρσει, θάρσει, αύριο μαζί θα είμεθα.

Και όντως την επόμενη μέρα, αφού εκοινώνησε των Αγίων Μυστηρίων και τα δάκρυά του πέφτανε μέσα στο δισκοπότηρο, είπε τον αιώνιο λόγο του, τον οποίο και εγώ έχω γράψει στο δωμάτιό μου, στο γραφείο μου: Δόξε το Θεό πάντων ένεκα, δόξε το Θεό πάντων ένεκα, δόξε το Θεό πάντων ένεκα.

Ταύτα, τα ολίγα είχα ειπεί και συνεχίζω, η εντύπωση στο λαό ήταν μεγάλη, μεγάλη η εντύπωση, έκλαψε ο λαός και έλεγαν μάλιστα οι ευσεβείς για τον Χρυσόστομο ότι προτιμότερο να έρθει ο ήλιος παρά να σβήσει το κήρυγμα του Ιωάννου Χρυσοστόμου.

Τι ούτως ήταν ο Χρυσόστομος, τι ούτως μεγάλος Πατέρας ανέδειξε η Εκκλησία. Ας ευγνωμονούμε την Ανθούσα, η οποία τον εδίδαξε και τον κατήχησε τα πρώτα βήματα. Ας δοξάζουμε τα μοναχικά τάγματα, τα οποία τον εδίδαξαν και τον κατήχησαν.

Ας δοξάσουμε και τον λαόν αυτόν, ο οποίος τον παρακολουθούσε συνεχώς εις όλα τα κέντρα, συμπαρίστατο στους αιούς του Σαφώνας. Και ας ευχηθούμε να ρίψουμε τώρα μια ματιά εις τη σημερινή κατάσταση. Φρίκη, φρίκη, ω Ελλάς, ω Ελλάς, κλείσε μες στην καρδιά σου το Χριστό.

Αυτό δεν σταθεί σύντρος μεγαλείο. Κλείσε μέσα στην καρδιά σου το Χριστό. Τώρα όμως δεν έχει το Χριστό μέσα, έχει τον σατανά. Αλλά περτώ ότι Ελλάς εν κινδύνω, ομίσαι εστέρα σύνοδο και θα ομιλήσω την Άγιη Κυριακή εδώ.

Εδώ θέλω να είστε ριβλάφιοι. Θέλω τώρα ο πάτερ Λαυρέντιος εδώ, ο αγαπητός, να ψάλλει ένα από τα ωραία τροπάρια με τα οποία τον τιμάει η Εκκλησία, τον Άγιο Χρυσόστομο.

Καθάπερ πυρσός εκλάμψασα χάρις την οικουμένην εφώτισεν. Της αφιλαργυρίας τω κόσμω θησαυρούς εναπέθετο.

Αλλά σοίς λόγοις παιδεύων, πάτερ Ιωάννη Χρυσόστομε, πρέσβευε τω Λόγω Χριστώ.

Χριστό το Θεό, σωθήναι τας ψυχάς ημών. Την χρυσήλατον σάλπιγγα, το θεόπνευστον όργανον, των δογμάτων πέλαγος ανεξάντλητον, της Εκκλησίας το στήριγμα, τον νουν τον ουράνιον,

Πάνε για να με τραβάς.

Είναι η προφητεία του Κοσμά του Αιτωλού ότι θα λείψουν ιερείς και θα βαδίζεις εκατό χιλιόμετρα για να φτάσεις να βρεις ιερέα, να τελέσεις τα μυστήρια. Ας ευχηθούμε να γίνει μια νέα Αγία στην Εκκλησία μας. Να είμαστε καλύτερα σήμερα μέσα εις τον κόσμο αυτόν.

Συνιστώ, αν θέλετε να δείτε περισσότερα, διαβάστε ένα ωραίο βιβλίο που έκανε ο μακαρίτης ο διδάσκαλός μου Τρεμπέλας, αείμνηστος, ο οποίος μετέφρασε εκ του Γαλλικού ένα βιβλίο «Ο Ιερός Χρυσόστομος και η Ευδοξία». Εξεδόθη! Παρακαλώ, η αδελφότης η Ζωή είναι το εκδόσιο και πάλι το βιβλιοπωλείο Σωτήρ.

Και ο Λεξί, ένας άλλος θεολόγος της Ζωής, εξέδωκε «Ο φλογερός μαχητής». Ευχηθείτε στον Θεό να ανατείλουν καλύτερες ημέρες στην Εκκλησία μας.

Ιστροπονώστε μικροί και μεγάλοι, με ένα στόμα, με μια καρδιά, ενωμένοι μέχρι τέλος. Το είπα και το επαναλαμβάνω επάνω στη Φλώρινα και λέγω το εξής: είμεθα υπέρ της ειρήνης. Δεν υπάρχει γλυκύτερον της ειρήνης. Ειρήνη εμείς, ειρήνη στην Ελλάδα, ειρήνη στα Βαλκάνια, ειρήνη στον κόσμο ολόκληρο, ειρήνη, και εσείς τα παιδιά σας να μην δείτε πόλεμον. Ο πόλεμος, όπως έλεγε ο αείμνηστος Πλαστήρας όταν ήρθε από τη Μικρά Ασία, τον ρωτούσαν οι κυράδες των Αθηνών: «Πέστε μας, συνταγματάρχα μας, τίποτε από τις ωραίες μάχες που δώσατε». «Κυράδες μου», λέει, «οι μάχες δεν είναι ωραίες, ο πόλεμος είναι φοβερός».

Λοιπόν, και εμείς δεν έχουμε, εάν, εάν, το λέγω πάντοτε αυτό, εάν, εάν, εάν, εάν, μη γένοιτο, Παναγία Δέσποινα Θεοτόκε, αυτά εάν όμως κηρυχθεί, μας προσβάλλουν βάρβαροι, είτε εκ βορρά, είτε εκ νότου, είτε εκ δυσμών, τότε πάλι, τότε πάλι, τα παιδιά της Ελλάδος είναι νέα, και χαίρω που βλέπω μέσα εδώ πέρα πλήθος νέων ενθουσιωδών, τότε πάλι και η Ελλάς μας θα ενθυμηθεί το '40 και θα πει πάλι το ιστορικό «όχι» του Δαβάκη. Και θα ακουστεί πάλι το «Μολών λαβέ» των Θερμοπυλών.