Orthodox Faith and the Courage of the Few

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Once again, a gathering of attentive listeners; once again, a sermon in this hall. But is preaching easy? It is difficult, because the man speaking to you, as I have said before, is no longer young. He is old.

I bend beneath the weight of eighty-five years. Others of my age who preached alongside me have stopped speaking and rest in the peace of eternity. I ought to follow the example of Saint John the Evangelist. He lived to a very great age, and his disciples supported him as he went to the gatherings of the faithful. He did not give long sermons, an hour, an hour and a half, even two hours, as we younger preachers are accustomed to do, tiring our listeners. Saint John the Evangelist, who wrote the most profound of books, the Gospel according to John, was content in his old age to say just four words.

Yet those four words carried more weight than thousands of sermons: “My children, love one another.” Love one another. That was the command Saint John the Evangelist left us.

And now another sermon. It is not easy. The fact is that we are imperfect human beings; we are... As the years pass, I become more aware of my own imperfection and sinfulness, and I hear His voice: “But to the sinner God said, ‘Why do you recite My statutes and take My covenant upon your lips?’”

And yet, despite our old age, our hesitations, and the anguish we go through, we still feel the need to continue, not to stop fighting the struggle. For, my dear friends, this is no figure of speech, no alarmism, as young people commonly speak of dangers. It is a harsh reality that we live in the twentieth century, the deceiver, as the hymn says. The title it gave, gives, the name the Akathist Hymn gives it, “the deceitful age,” is especially fitting for this century.

This may even be humanity’s last century. Besides all the talk of 666, other deeply troubling things are happening. One of them is that our Orthodox faith is in danger. It faces enemies both within and without.

I am not speaking figuratively. Yes, our Orthodox faith is in danger. Let me use an image. What is Orthodoxy? Orthodoxy is an eagle, a golden eagle, which traces, has traced, and, with God’s help, will trace bright new circles above humanity.

Orthodoxy is like the eagle spoken of in the Apocalypse, the Book of Revelation, with its two wings. An eagle cannot fly with only one wing. I have seen eagles with a broken wing trying to fly and unable to rise. It is a sad sight. But far more dreadful is the sight of Orthodoxy reduced to words alone.

Orthodoxy has two wings. One is right belief; the other is a right way of life, or orthopraxy. Together, right belief and right conduct are the two wings by which a person rises toward the heights.

So faith without works is dead. To speak of Orthodoxy through another image, taken from the Akathist Hymn that we enjoy every Friday: it is a tree. A tree that no human being planted, a tree planted by the Holy Trinity, a tree with splendid fruit and shady foliage, a tree that was once full of blossoms, full of leaves, full of fruit, splendid fruit, and beneath its shade peoples and nations found rest.

But we must say it: in our time, that tree is drying up. It no longer flourishes as it once did. It no longer has the blossoms it once had, or the fruits of blessing, or the shade beneath which human souls could rest.

It is drying up. For the tree of Orthodoxy to come to life again, two things are needed. I have said this before, and I say it again now; I will always say it. What are they? The tears of repentance, the tears of those who repent, and the blood of the martyrs. Through their tears and the martyrs’ blood, our Orthodoxy will live again, the faith into which we were born, in which we were baptized, and in which we shall remain to the end. Now, if we are to enter this struggle, we need…

This calls for a struggle, for the warning signs are many. For example, news reached us from Canberra, Australia, that some three thousand representatives of many religious groups had gathered there, Protestants, Catholics, and people of every persuasion, and were praying together. Yet the New Testament commands us that if someone brings a teaching other than that of the Gospel, we should not even greet him.

And still they overlook all this. They take pride in joint prayers, meetings, and endless dialogues. But the late Professor Androutsos, a wise philosopher and a thoroughly Orthodox man, used to tell us that we are wrong to speak of ‘churches’ in the plural.

There is one Church. There is one Church. There is one Church. There are not many churches. There is one Church: the Orthodox Church, the one holy catholic and apostolic Church. Now they have made a hundred, two hundred, three hundred churches.

There are not many churches. The late Professor Androutsos, whose humble student I was, used to say, “Outside the official Church…” He wrote works of great and lasting importance, which professors of theology now ridicule, professors who, we are told, watch pornography.

They watch pornography; these, then, are the people who now scorn Androutsos. Androutsos taught that outside Orthodoxy, all the others are schisms and heresies. Seen in this light, a struggle is needed, a struggle for our Orthodoxy, even unto death. But to undertake that struggle, one condition must be met. No struggle can be taken up without the conditions needed for it; otherwise, defeat is certain.

Today, my dear Christians, I will mention one condition. Please pay close attention to what I am about to say, because we are all called to take part in this sacred struggle.

What is the condition? I will make a confession to you. I wish I had reached that maturity. In the old days there was holiness, there was holiness, because when people fell into sins, they confessed them publicly; they confessed.

A remarkable example of public confession is Saint Augustine, whose name I unworthily bear.

Read his classic book, the Confessions, which has been translated into every language, to grasp its depth and breadth. He confesses before everyone. Sadly, we do not even tell the truth to our spiritual father. We lie, and to our sins we add the sin of lying before him. Well, that confession... I too will make an open confession, though not one in the Mystery, but the kind the Holy Spirit calls us to make through Scripture, which says, ‘Confess your trespasses to one another.’ In truth, brothers and sisters, I confess that I have a temptation. What is it? I ask you all to help me with it. This temptation arises whenever we are about to undertake a struggle for Orthodoxy, whether in Church affairs, in society, or in any other sphere.

‘And what have you accomplished? What have you done? You spoke, but who listened? Who heard you?’ Such logismoi, such intrusive thoughts, try to sap my strength and make me, a humble preacher of the Gospel, stop preaching and teaching because our voice finds so little response among our people.

Instead of listening to us, they close their ears. They keep giving us all sorts of ‘medals,’ as you know very well. But what happens to me happens to you too, to those of you here. There is an audience we can see and an audience we cannot. The visible audience is small.

The unseen audience is much larger. Through these cassette recordings, the voice of the Gospel reaches the ends of the earth. Those of you who belong to that audience may be lukewarm Christians, but you are faithful Christians there. Above all, you hold the Orthodox faith and are ready even to sacrifice your lives for it.

And there is a temptation here. When you hear calls to struggle, Satan steps in and sows the seed of doubt: ‘What can you do?’ There is now a saying among our people.

“Come on, am I going to set the Greek Orthodox world right? Am I going to set the Greek Orthodox world right?” he says. That is what most people say. One leaves, then another, then another. They abandon others, and consequently there are no fighters left to fight this hard battle in this world.

We lack fighters, faithful fighters, not merely lukewarm ones. For, as Augustine says, ‘Woe to those who do not speak of Christ.’ Alas, God gave us the tongue to defend what is sacred and holy.

You stand up for what is sacred and holy, and then they call you a traitor, and so on. At that point Satan comes and sows the seed of doubt. He says, ‘What have you accomplished? What have you done? What have you achieved in this world?’ Satan plants these questions in our minds. So preachers and Orthodox Christians alike must fight this temptation and say, ‘Forward, children of the Greeks! Forward, Christians!’

Be ready for mighty struggles in defense of our Orthodox faith. Well, we say, then, we answer that the struggle is limited to a few people. Tonight, we will show through examples that the few will prevail, not the many; the few will prevail.

The philosopher Berdyaev said this. He was exiled and suffered much, yet he proclaimed the truth. And if the faith is prevailing in Russia today, it is because there were those few who struggled. The few will prevail, the faithful few.

And this is what I will answer, I will answer it by drawing, first, on a farewell address by Gregory the Theologian of Nazianzus. He had presided over the Second Ecumenical Council, but yielded to temptation, withdrew, went into the wilderness, abandoned the struggle, and later wrote about it.

He wrote a wonderful address as he bid farewell to the Holy Synod, the Second Ecumenical Council. So I will draw on that address, and also on the Old and New Testaments and world history.

I want to show you that the few can prevail. A small minority with deep faith in what it believes can prevail over a lukewarm majority. The few will prevail. History and the Apostles teach us this. Let me give you some examples.

From the Old Testament, I have an example. What was Abraham? The Apostle spoke of Abraham in today’s epistle reading. He was one man, one person, one person among millions of worshippers in that world.

Yet that one man was worth more than all those millions. God commanded him to leave his native homeland and go far away. God promised that he would become the father of a great new people. His spiritual children, not so much his children by birth as his spiritual children, those who would embrace Abraham’s beliefs, would be ‘as the stars of heaven and as the sand on the seashore.’

Yes, there was Abraham. He was one man. One. One man. Would you like another example, my dear friends? It concerns the same man again. When he settled in the land to which God had sent him, he found himself in harsh surroundings. Five kings formed an alliance, marched against him, and seized his nephew Lot. Abraham was forced to fight the five kings, who were united in a single front. He mustered an army of 318 men.

Those 318 defeated five kings, five kings they defeated, because that one man, Abraham, had God with him. So, whether Abraham stood alone or with his 318 men, the number 318 came to have symbolic meaning: it represents the 318 Fathers of the First Ecumenical Council, which routed the ranks of the Arians.

Then there was his nephew Lot in Sodom and Gomorrah. He was one man, but he was saved. He prevailed amid that multitude of people living in licentiousness and corruption.

Moses too was one man, that great figure of the people of Israel. He was a shepherd, tending the sheep of his father-in-law Jethro. God called him, and he became a leader. He led his people through the wilderness as far as the Promised Land.

...one was that one, the worth of one person, how great the worth of one person is. There was one among the Judges too. Read the story of the Judges. One was Gideon. “The fleece that he saw.” Let me ask you a question: where did you read that? “The fleece that he saw.” Come now, I’m asking you: did you all hear it? Did you all hear it? Where is it written? It is said in “Priests of the Most High,” in the Akathist Hymn, my child. A fleece is wool, wool, wool, wool. That was it, and Gideon said he did not want to march against him. And he says, “I, I am to fight? Who am I?”

“Who am I to fight?” And then he said, “Put out the fleece, that wool, in the morning,” he says, “and by evening it will be wet, by evening it will be wet. It will drip like a sponge, having absorbed the dew…”

Gideon then went out against the enemy. He called for men, and tens of thousands gathered. But God did not want so many. ‘I do not need many; I need a few.’ How many did Gideon keep with him? Three hundred. And he equipped those three hundred men with jars.

I have spoken before about Gideon’s men and how I wish to be like them. We must carry a jar, we must carry a trumpet, and a light and a lamp matter too. Gideon took the enemy by surprise. Those of us who have served as soldiers know what surprise means in battle. He swept into the camp like a storm, scattered them all, and won with those three hundred men.

And then there were the three young men, called upon to bow before Nebuchadnezzar’s statue. They alone said, “We will not bow.” Thousands had gathered on that plain, thousands, countless thousands, and they knelt, they all knelt, they all knelt. Three did not kneel, three did not kneel: the three young men. What did those three young men count for? They held fast to their faith in God and were thrown into the fiery furnace. There, heavenly dew bathed them, and amid the flames they sang, “Praise Him and exalt Him above all forever.” Three, notice the number. The few who have faith within them conquer and triumph. And there were women too. Think of Esther. Read Esther and see how she saved a nation; read it and see.

I need not recount things I have already explained. Besides, you can read more about them in my books; take a look at Panorama. So the few will triumph. I have mentioned examples, but the most important examples are from the New Testament.

These examples are from our new faith, Orthodoxy, which our Lord Jesus Christ founded. Who made up Christ’s company? Kings? Men like Plato or Aristotle? Philosophers? Alexander the Great, his phalanx, or the legions of Rome? None of these, none. They were poor fishermen, uneducated, unschooled, poor men who did not have a drachma in their pockets.

And what did those twelve do? They conquered the whole world. It was something unheard of, something unique. Those twelve prevailed. As Augustinos Kantiotis, one of our country’s foremost preachers, has said, imagine what the victory of the Twelve Apostles means.

Imagine a pack of ravenous wolves. Now take twelve little sheep and put them among those wolves. Within five minutes they would be a meal. Nothing would be left but a few bones. That is the picture.

Yet the wonder is that the sheep defeated the wolves, those twelve sheep. Christ Himself said He was sending them as sheep among wolves. And they did more than defeat the wolves: they turned wolves into lambs. That is the enduring greatness of Christianity. The history of the Church offers striking examples too. I will mention a few briefly, so as not to tire you. You may want a sermon that challenges you tonight, and this one does. If you are ready to struggle, I am with you. I am ready for us to fight the battle. But you are not ready.

I know very well that you will leave me. You applaud now, but when the hour comes, someone will say, “I have a job; I will be dismissed. I am an officer. I am a teacher. I am a professor. I have a wife and children. You have none of those responsibilities.” I have heard many things like that.

I have heard these things. I was in Kilkis, is anyone here from Kilkis? It has been forty, forty, how many years now? Forty-five years. I was in Kilkis, a beautiful, historic town. Well, there, as with you now, at one point people were called to join a struggle. Everyone was shouting; some Pontians even came and lined up beside us. “We will fight the battle! We will win!” It was an important matter concerning the Church.

We arranged to meet somewhere the next day. I went, and there was no one there. Not a soul. Only a woman at a window motioned to me: “Go away! You too, go away!”

During the night, Satan’s fierce propaganda had done its work. People were saying, “That Augustinos who is coming here is against Germany. He is a communist, a great communist, and they will hang you.”

They had already hanged twelve people in the square at Kilkis. Their bodies had hung there for days. Everyone was terrified. So applause no longer excites me. Once it did, but not now. I know very well what can happen; I have seen it.

So we must prepare ourselves. Let me continue. We have examples from our sacred history, from the history of the Church. Consider Athanasius. He was one man. One man. He alone remained. The others betrayed him and abandoned him.

And so he went far away and slept among the tombs, among the tombs, and in the home of devout women, and in deserts and monasteries and in deserts. He stayed there, and so on; he remained alone, fought the battle, and won.

For this reason the Church honors him especially. They called Athanasius Atlas; this one man was called the Atlas of Orthodoxy because, just as the mythological Atlas...

He carried our whole planet, the earth, on his back. So too Athanasius upheld the whole... One man. Would you like another? There is Gregory the Theologian, Gregory of Nazianzus. At a time when the whole city followed Arius, the emperors, the rulers, the soldiers, the priests, everyone, the Arians held all the churches of Constantinople, whether a hundred, two hundred, or three hundred of them. The banner of Arius flew everywhere. Only in one tiny church, something like that little monastery there, did the banner of Orthodoxy fly. Gregory stood there alone and delivered his famous discourses on the Holy Trinity. Philosophy beyond measure, great philosophy.

The heights of philosophy, and so on. He stood alone and prevailed; he too swept away Arianism. One man! As we race through the centuries, we continually see the heavens of the Church studded with stars of the first magnitude. Let me give you a third image. But first, let me ask: what was our first image of Orthodoxy? It is... we said it already... No, not that either. Ah, an eagle, a golden eagle.

What else? A tree with many roots. Now I offer another image: our Orthodox faith is a radiant heaven, filled with brilliant stars.

Another star of the first magnitude shone, shone a few years before the fall of Constantinople. The Westerners, the cunning Westerners, were bargaining, intending to use Constantinople as a bargaining chip. Constantinople was teetering from hour to hour, with Muhammad’s banner waving outside the city.

Seeing this, seeing what was happening, he hurried to ask for help. “Give us help.” “We will give you help if you renounce your faith, if you bow down to the Pope’s slipper.”

“Recognize the Pope as head of the Church, accept his heresies and all that, and then we will help you.” What help did they offer? Very little help. The stories are well known; let me not recount them. Only one did not sign. Everyone signed; one did not sign. “I will not sign,” he says. “Whatever happens, happens.” And then, when Pope Eugene learned that he had not signed, he said, “We have accomplished nothing. Since the signature of Saint Mark of Ephesus is missing, we have accomplished nothing.” One signature, what value does one signature have? In any case, as we pass through the centuries, we see another star shining in the radiant heavens of the Church.

There is Cosmas of Aetolia, a prophet and teacher of our people. If today we have three or four hundred thousand Christians in Northern Epirus, in Albania, we owe it to this saintly man’s tireless zeal, tireless work, and holiness.

So you see what one person can do. I have given you examples. Do you want more? Those of you who are interested, try to find an edition of Carlyle’s Heroes from the Fexis bookshop. I refer you to books because I cannot cover everything here in an hour. Carlyle was a historian who showed that history is the history of heroes, in the life of faith and in the wider world.

Let us leave world history aside and see how heroes write history there, then look at the history of our own people. We have such examples, we do. What example? Think of the battle of Thermopylae. The invaders came, the invaders came from the East, the invaders came, with Xerxes at the head of an army of one million soldiers. Whenever I pass through the narrow pass at Thermopylae, I weep. I am deeply moved.

When I think of how important those hours at Thermopylae were, how many defenders were there? Three hundred, three hundred. Xerxes told them, ‘I have so many arrows, so many in my quiver, that I will darken the sun. If we fire just my arrows, we will darken the sun.’

And the three hundred answered, ‘So much the better. We shall fight in the shade.’ What kind of men were they? A later poet, Seferis, I think, wrote a beautiful line: ‘Honor to those who guard Thermopylae.’ Every person and every nation has moments like that.

And think of 1821. What was Greece then? A small country. A handful of people, poorly armed, poor, and dressed in rags, rose against the Sultan, whom most of the great powers feared. Byron admired them when he came to our country.

They won, though they were few. I do not have time to say more about it and show you how it was a victory of the few.

Those few then swept the crowds up in a sacred enthusiasm. I especially remember the hero of the Morea. What did he do? What did he do? What did he do? The time came when Ibrahim arrived from Egypt with barbarians from Egypt, and they swept through the whole Peloponnese, the heart of Greece. They literally swept through it: they burned, set fires, and smashed things. Everyone abandoned the struggle. Who abandoned it? Only Theodoros Kolokotronis did not abandon it.

Did he, alone as he was, lose heart? He did not lose heart. What did he do? He went into a little chapel, a little chapel, stayed inside, knelt, prayed, and was all tears. Then, when he came out, he was no longer a man; he was an angel. He came out like an angel.

Someone asked him, ‘What do you make of it, captain?’ What did he answer? He was an uneducated man, but he had wisdom from God and was inspired by the Spirit of God. He said, ‘The Most Holy Theotokos has signed Greece’s freedom, and she is not like the Western powers, who take back their signatures.’

How much good it would do us if Theodoros Kolokotronis could come to life in our time, stand here at this lectern, put us false preachers and the false orators in Parliament to shame, and speak in that powerful way of his.

But which of those heroes who wrote history should I mention first, and which second? The story was repeated in 1912; it is the story of two men. Scripture says that when God wishes to raise up a nation, He brings forth great men. Scripture says so.

And when, he says, He wishes to punish a nation, He sets its great men aside, and then children govern us. All that remains is for the children to form a government, sit in the Greek Parliament, and govern Greece.

To govern Greece. Thus, when He wishes to punish a nation, He removes its leaders, thinkers, philosophers, and capable orators, and power passes to the small and insignificant. And as I wrote, I trust you will read what I wrote. Do you get The Spark? You read it, study it, have you read it? I distributed a whole sermon to you. And do not only study it for free while I hand it out to you; spread it throughout the city, so that the fire may catch and the fire of the Holy Spirit may grow, because, as we said, the year ’12 was…

That is, as we said, Greece was in a state of decline in 1912.

At the beginning of 1912, Greece was in a state of decline. Edhem Pasha used to say, “I shall drink my coffee, take a stroll, go to Athens, and drink my coffee in Syntagma Square.” Was he caught, or wasn’t he? He was taken prisoner.

It came down to two men. Many years have passed, and we can now name them. Back then, seventy-five years ago, we would have quarreled here and been at each other’s throats. Time has cooled those passions. They were two leaders, two great, towering men: the man of Psiloritis, Eleftherios Venizelos, and King Constantine the Commander.

United, they went forward. The army was small, but what an army! Its men had extraordinary courage, the courage of the Revolution of 1821. Last year I went to my homeland, to the little village of Lefkes on Paros.

What moved me most, and brought me to tears, was meeting a woman over a hundred years old. Her husband had been a soldier in 1912, and he wrote tender words to his wife, not romantic talk, disgusting nonsense, or verbal vomit, but things of God.

‘Do not be troubled. Be proud that your husband is fighting for faith and country. And if you learn that I have been killed, have a Trisagion, a memorial prayer, offered for me. Farewell, until we meet again in eternity.’ He was only twenty years old.

She had kept that letter, now yellow with age. Give me men like those of 1912! One such man was worth a thousand soldiers today, these boys who cling to their mothers.

They no longer have within them the self-sacrifice those heroes had as they went from victory to victory. And how far did our soldiers reach? They fought for a whole decade, tireless and immortal in their heroism.

They reached as far as Ankara, arriving at the height of Kanevrotos. Through binoculars they could see that Ankara was falling, and a soldier was fleeing toward Iconium. Then came the Calamity, the Great Calamity; the Great Calamity came, worthy of many tears. Then came the small catastrophe, and the army fell apart. They fled and fled. Just as a small child chases cats, so the heroes who had once given chase were now being pursued by the çetes, and they fled. In one place there was resistance. In one place in Asia Minor, resistance.

What place was it? Dumlupınar. Dumlupınar is still there, a little way outside Smyrna. The Turks advanced relentlessly, but there, at Dumlupınar, they met heroic resistance. They were driven back. Kemal kept sending in regiments, and they were routed. Finally, he ordered a division commander to attack. Did he take Dumlupınar? Did he take it? No. The Turkish commander took his own life, because on Dumlupınar stood a hero: Plastiras, with his regiment.

Those were the heroes, my dear friends. May their memory be eternal. Indeed, our homeland brought forth a great man. They erected a statue there, erected a memorial to the hero, because he had defeated the Turks. Kemal came there in all his glory the following year, spoke, and recounted the battle. He said, “We Turks did not defeat the Greeks. The Greeks had many men like Plastiras, but the Greeks defeated themselves.” By which enemy? And he says, “The enemy of our nation.”

That greatest enemy is discord, the treacherous figure whom the poet pictures holding a scepter. That is how it is, my dear friends. I think I have shown you, briefly but clearly, that history is the history of heroes.

And yet we stop and hesitate. That hesitation comes upon us, my dear friends, and troubles us. It says, ‘Nothing can be done. It is all over. The world has gone bad. There is no hope.’

And this intrusive thought does not come only to lesser figures like us; this thought of doubt comes even to great figures. Was there anyone greater than the Prophet Elijah?

He became discouraged. A time came when he became discouraged and wanted to die. “Take me, Lord. They no longer listen to us; no one listens to us.” Then a voice was heard from heaven: “You are mistaken. There are seven thousand in Israel who have not bowed the knee to Baal.” And there are such people among our people, my dear friends, despite the shortage of men we are experiencing. There are still women and children who have not bowed the knee to Baal.

Consider, too, the more recent heroes who appear in our own times. Indeed, John Chrysostom says, word for word, “One person aflame with zeal can set an entire community right.” A person with the fire of the Holy Spirit within him can set an entire town right.

That is no exaggeration. While traveling through Acarnania, I came to a village where everyone blasphemed God. Who changed them? Was it the bishop, the preacher, the theologians? No. It was a police officer, a gentle man. He never used force. He went to each person, spoke with them, and taught them the faith. To this day the village keeps what he passed on, and its people remember him as a saint.

One man prevailed there. One person aflame with zeal can set a whole community right. That is how it is, my dear friends, dear friends. And now, please, let us bring this to a close; so do not lose heart. As we have said before, let us remember that there is something greater than all this, greater than all these examples. Why do I bring up these examples?

I have not brought up these examples to show that I know history. Certainly not. I have no desire to put on a display before my distinguished listeners, before those seen and unseen.

…of the audience, among whom those from Corinth stand out. They come regularly; the people from Corinth are here every time. But not only they; there are also people from other cities, from Thebes, from Livadeia, from Lavrio, and from everywhere, to hear the word of the Elder Bishop. This moves us and gives us strength to continue the struggle. I ask you again: do we have the prerequisite? The prerequisite is to struggle, to take up the struggle. There are many struggles. Are you all ready? Well, well, we shall see. I doubt it; I have some doubt about it. But more than anyone else, the one who strengthens us in this struggle is Christ, our Lord Jesus Christ.

Perhaps all this sounds like mere talk, a look back through history. But it also concerns us, as Christ said. He saw how few His followers were, very few. And then, at one point, with the loaves, no, no, what happened? The next day twice as many came, three times as many; twice as many came. Look at Christ when He sees three times as many. Then He spoke a hard saying, a hard saying about Holy Communion: if you eat His body and drink His blood, you have no life in yourselves.

They left, and only twelve Apostles remained, twelve. Christ did not lose courage. He did not say, ‘What is happening? What will happen?’ He did not try to keep them with flattery. What did He say to them? He said, ‘Do you also want to go away?’ ‘Where shall we go?’ Peter said. ‘You have the words of eternal life.’

So Christ Himself said, ‘Do not fear, little flock; do not fear, little flock; do not fear, little flock.’ The little flock has a great mission. One person, just one, is preferable to a thousand, two thousand, or three thousand. As our ancient forebears used to say, one excellent person is worth ten thousand.

When you have someone truly excellent beside you, someone of worth and ability, that person is worth a thousand, whereas a thousand others are useless. So every person carries something great within. Each is explosive. Every person holds a mystery within and has tremendous strength. No one is insignificant. A person has powers within.

And the more we feel our imperfection and our nothingness, the more we feel our sinfulness, the more God strengthens us. And then we too can say, ‘Christ came into the world to save sinners, of whom I am the first.’

He said this with a deep sense of its truth, not as a mere show of humility. Now imagine a board and write a zero on it. What is zero? Nothing. Write two zeros: still nothing. Three, four, five zeros: still nothing.

When do those zeros gain value? When you put a one in front of them. One zero becomes ten. Two zeros become a hundred. In the same way, the deeper our knowledge of ourselves, the more we recognize our own smallness. We do this sincerely, without putting on a show. Then a person gains value, because none of us is perfect. We are all imperfect.

Whatever I have learned, I have learned only a fraction. I never reach the whole; I never reach that one. Even if I came very close to it, an unlikely thing, I would still fall short. The one, the perfect whole, is one Person alone.

Only our Lord Jesus Christ is perfect. He is that one. That is why, in the Divine Liturgy, which is a masterpiece, we say, ‘The Holy Things for the holy.’ And how do we answer? ‘One is Holy, one is the Lord, Jesus Christ, to the glory of God the Father. Amen.’

That is all I wished to say. Now I ask you to stand, so that we may end this sermon with a short prayer.

A short prayer here.

Now, all together, let us sing “To You, the Champion Leader, we offer songs of victory.” Come here, cantors. All together, with one heart and one soul, lift your voices upward, to heaven, to its stars, to the place where our honored dead rest, those who shed their blood for our small and historic homeland.

Upward, then, all of us. Let our hearts rise to Christ, and let our voices reach the heavens.

Παναγία Δέσποινα, Άγιοι Άγγελοι και Αρχάγγελοι, Τίμιε Πρόδρομε, Αποστόλων Δωδεκάς, Διδάσκαλοι και Πατέρες Εκκλησίας, Όσιοι και Μάρτυρες, οι καλώς αθλήσαντες και στεφανωθέντες, πρεσβεύσατε προς τον Κύριον του ελεηθήναι τας ψυχάς ημών.

Και πάλιν εκλεκτόν ακροατήριον, και πάλιν κήρυγμα εις την αίθουσαν αυτήν. Αλλά είναι έργο εύκολο το κήρυγμα; Είναι ένα έργο δύσκολο και είναι δύσκολο γιατί αυτός που σας ομιλεί, όπως σας είπα και άλλοτε, δεν είναι πλέον νέος, είναι πλέον γέρος.

Κάμπτεται κάτω από το βάρος 85 ετών και άλλοι συνάδελφοί μου στην ηλικία έχουν πάψει να μιλούν και αναπαύονται εις την γαλήνη της αιωνιότητας. Και πρέπει να μιμηθώ το παράδειγμα του Αγίου Ιωάννη του Ευαγγελιστή, ο οποίος έφτασε σε βαθύτατον γήρας και υποβασταζόμενος από τους μαθητάς του μετέβαινε στις ιερές συνάξεις και έλεγε όχι μακρά κηρύγματα, μια ώρα, μια μισή ώρα, δύο ώρες που συνηθίζουμε εμείς οι νεότεροι ιεροκήρυκες και κουράζουμε τα ακροατήριά μας, αλλά αυτός ο Άγιος Ιωάννης ο Ευαγγελιστής, που έγραψε το φιλοσοφικότερο βιβλίο του κόσμου, το Κατ' Ιωάννην Ευαγγέλιο, λόγω του γήρατος πλέον ηρκείτο να λέγει τέσσερες λέξεις.

Αλλά οι τέσσερες λέξεις που έλεγε είχαν σπουδαιότητα, βαρύτητα, περισσότερον από χιλιάδες κηρυγμάτων. Οι τέσσερις λέξεις ήτανε «Τεκνία μου, αγαπάτε αλλήλους», να αγαπάτε ένας τον άλλον. Αυτό άφησε ως εντολήν ο Άγιος Ιωάννης ο Ευαγγελιστής.

Και πάλι κήρυγμα, δεν είναι εύκολο. Είναι το θέμα ότι είμεθα άνθρωποι ατελείς, είμεθα... συναισθάνομαι όσο περνάνε τα χρόνια, συναισθάνομαι την ατέλεια και την αμαρτωλότητά μου, και μου έρχεται και ακούω τη φωνή του: «Τω δε αμαρτωλώ είπε ο Θεός: Ινατί συ εκδιηγεί τα δικαιώματά μου και αναλαμβάνεις τη διαθήκη μου δια στόματός σου;»

Εν τούτοις όμως, παρόλα τα γηρατειά μας, παρόλους τους δισταγμούς μας, παρόλη την αγωνία την οποία διερχόμεθα, ακόμη αισθανόμεθα την ανάγκη να συνεχίσουμε. Να μην πάψουμε να δίνουμε τον αγώνα, διότι, αγαπητοί μου, δεν είναι σχήμα λόγου, δεν είναι κινδυνολογία, όπως συνήθως οι νέοι ομιλούν περί κινδύνων, αλλά είναι μια πραγματικότητα σκληρή ότι ζούμε εις τον 20ό αιώνα, τον απατεώνα, όπως λέγει. Κατεξοχήν αρμόζει εις τον αιώνα αυτόν ο τίτλος που έδωσε, που δίνει, η ονομασία που δίνει ο Ακάθιστος Ύμνος: του αιώνος του απατεώνος.

Είναι αιών ο οποίος ίσως να είναι ο τελευταίος αιών της ανθρωπότητος. Είναι αιών στον οποίο εκτός του 666 συμβαίνουν και άλλα γεγονότα πολύ λυπηρά. ένανδεξα αυτόν είναι ότι η Ορθοδοξία μας κινηρεύει. Κινδυνεύει από εσωτερικούς και εξωτερικούς εχθρούς.

Δεν είναι από ένα βαμβάνω σχήμα λόγου. Ναι, είναι ο κίνδυνος της Ορθοδοξίας μας, διότι, για να μιλήσω με εικόνες, τι είναι η Ορθοδοξία; Η Ορθοδοξία είναι αετός, χρυσάετος, ο οποίος διαγράφει, διέγραψε και θα διαγράψει με τη βοήθεια του Θεού νέους φωτεινούς κύκλους στην ανθρωπότητα.

Η Ορθοδοξία είναι ο αετός εκείνος, όπως λέει η Αποκάλυψη, που έχει δυο πτέρυγας. Αετός με μια φτερούγα δεν μπορεί να πετάξει. Έχω δει το θέαμα αετών που ήταν σπασμένη μια φτερούγα τους. Προσπαθούσε να πετάξει, δεν μπορούσε να πετάξει. Θλιβερόν είναι το θέαμα του αετού. Αλλά πολύ φοβερότερο το θέαμα της Ορθοδοξίας όταν η Ορθοδοξία περιορίζεται μόνο εις λόγια.

Η Ορθοδοξία είναι δύο πράγματα. Η μία πτέρυγά της είναι η ορθή πίστη, η άλλη πτέρυγά της είναι ορθός βίος, η ορθοπραξία. Ορθοδοξία και ορθοπραξία δημιουργούν τα δύο πτέρυγας, διά των οποίων ανέρχεται ο άνθρωπος προς τα ύψη.

Λοιπόν, πίστις χωρίς των έργων νεκρά εστί. Η Ορθοδοξία, για να μιλήσουμε με άλλη εικόνα παρμένη από τον Ακάθιστον Ύμνον που απολαμβάνουμε κάθε Παρασκευή, είναι το δέντρον. Δέντρον που δεν εφύτευσε άνθρωπος, δέντρο που εφύτευσε η Αγία Τριάς, δέντρον αγλαόκαρπον και ευσκιόφυλλον, δέντρον το οποίον ήταν άλλοτε γεμάτο άνθη, γεμάτο φύλλα, γεμάτο καρπούς, αγλαούς καρπούς, και κάτω από τη σκιά του αναπαύοντο λαοί και έθνη.

Αλλά το δέντρον αυτό, πρέπει να το πούμε, στην εποχή μας ξηραίνεται. Δεν έχει πλέον την ανθηρότητα που είχε, δεν έχει πλέον τα άνθη που είχε άλλοτε, δεν έχει τους καρπούς της ευλογίας, δεν έχει την σκιάν κάτω από την οποία αναπαύονται ψυχές των ανθρώπων.

Ξηραίνεται. Για να ζωντανέψει το δέντρο της Ορθοδοξίας χρειάζονται δύο πράγματα, το είπα και άλλοτε, το τονίζω και τώρα και πάντα το τονίζω. Τι χρειάζονται; Δύο πράγματα: το ένα είναι τα δάκρυα της μετανοίας, τα δάκρυα των μετανοούντων, και το αίμα των μαρτύρων. Με τα δάκρυα των μετανοούντων και με το αίμα των μαρτύρων θα ζωντανέψει πάλι η Ορθοδοξία μας, μάλιστα στην οποία γεννήθημε, εβαπτίστημε και θα μείνουμε μέχρι τέλους. Τώρα, για να γίνει αγών, λοιπόν, χρειάζεται

Και είναι αγώνας, διότι τα σήματα είναι πολλά. Λόγου χάριν, από την Αυστραλία μας ήλθε σήμα ότι εκεί, σε μια πόλη της Αυστραλίας, την Καμπέρα, μαζεύτηκαν, πόσοι μαζεύτηκαν, τρεις χιλιάδες αντιπρόσωποι, λέει, όλων των θρησκειών, Προτεστάντες, Καθολικοί, όλων των αποχρώσεων, όλων των χρωμάτων και όλων των ρευμάτων, και δημιούργησαν πλέον, συμπροσεύχονται μαζί, παρά την εντολή της Καινής Διαθήκης ότι όποιος κηρύττει τη διδαχή, όχι αυτήν την οποία διδάσκει το Ευαγγέλιο, η Καινή Διαθήκη, ούτε καλημέρα δεν πρέπει να του λέμε.

Και εντούτοις όμως πάντα αυτά τα παραβλέπουνε όλα και έχουν την έπαρση, συμπροσευχάς, συνεντεύξεις και διαλόγους ατέρμονες. Ενώ η Εκκλησία, σύμφωνα με τον ορισμό, όπως έλεγε ο αείμνηστος καθηγητής Ανδρούτσος, ο σοφός φιλόσοφος και ορθοδοξότατος ανήρ, μας έλεγε ότι κακώς λέγομεν εκκλησίες.

Μία είναι η Εκκλησία, μία είναι η Εκκλησία, μία είναι η Εκκλησία, δεν είναι πολλές εκκλησίες, μία είναι η Εκκλησία, η Ορθόδοξη Εκκλησία, η Μία Αγία Καθολική και Αποστολική Εκκλησία. Τώρα αυτοί φτιάξανε 100, 200, 300 εκκλησίες.

Δεν είναι πλείονες εκκλησίες. Εκτός της επισήμου Εκκλησίας, έλεγε ο αείμνηστος καθηγητής Ανδρούτσος, του οποίου χρημάτισα ταπεινός μαθητής, και έγραψε σπουδαιότερα έργα, αθάνατα έργα, τα οποία εμπαίζουν τώρα οι καθηγητές της θεολογίας, οι οποίοι παρακολουθούν, λέει, πορνό.

Πορνοπραγωθούν, ενάσπονται, λοιπόν, αυτή είναι ό,τι καθίσεται πριν φρονούν τον Ανδρούτσο. Ο Ανδρούτσος έλεγε ότι εκτός Ορθοδοξίας όλα τα άλλα είναι σχίσματα, αιρέσεις. Υπό αυτό το πρίσμα χρειάζεται αγών, χρειάζεται αγών μέχρι θανάτου, αγών υπέρ της Ορθοδοξίας μας. Αλλά για να γίνει αυτός ο αγών χρειάζεται μία προϋπόθεση. Κανείς αγώνας δεν αναλαμβάνεται χωρίς προϋποθέσεις, διότι θα είναι ασφαλής ήττα εάν δεν υπάρχουν οι προϋποθέσεις του αγώνος.

Μία δε προϋπόθεση θα αναφέρω σήμερα, αγαπητοί μου χριστιανοί, και παρακαλώ να προσέξετε σε αυτό το οποίο θα σας πω, διότι όλοι καλούμεθα εις τον ιερόν αυτόν αγώνα.

Ποια είναι η προϋπόθεση; Θα σας κάνω μία εξομολόγηση. Μακάρι να βρισκόμουν στην ορειμότητα, στα παλιά τα χρόνια υπήρχε αγιότητα, υπήρχε αγιότητα, διότι οι άνθρωποι, όταν πέφτανε σε αμαρτήματα, εξομολογούντο δημοσίως, εξομολογούντο.

Υπέροχον δε παράδειγμα δημοσίας εξομολογήσεως είναι ο Ιερός Αυγουστίνος, του οποίου εγώ φέρω αναξίως το όνομα.

Διαβάσετε το βιβλίο, το κλασικό βιβλίο που έχει μεταφραστεί σε όλες τις γλώσσες, οι Εξομολογήσεις, για να αντιληφθείτε το βάθος και το πλάτος. Ενώπιον πάντων των ανθρώπων εξομολογείται εκείνος. Εμείς δυστυχώς ούτε στον πνευματικό μας Πατέρα λέμε την αλήθεια. Ψευδόμεθα και κοντά στα αμαρτήματα προσθέτουμε και το αμάρτημα αυτό, να ψευδόμεθα ενώπιον του πνευματικού μας Πατρός. Λοιπόν, εκεί η εξομολόγηση αυτή, η εξομολόγηση... Εγώ θα κάνω μια ανοιχτή εξομολόγηση, αλλά θα κάνω μια εξομολόγηση όχι μυστηριακή, αλλά εξομολόγηση την οποία επιβάλλει το Πνεύμα το Άγιον διά της Γραφής που λέγει: «Εξομολογείσθε αλλήλοις τα παραπτώματα υμών». Είναι η αλήθεια. Πήρε εξομολόγηση, αδελφοί μου, ότι έχω έναν πειρασμό. Ο πειρασμός ποιος είναι; Αυτός τον οποίον παρακαλώ να βοηθήσετε και όλοι σας. Ο πειρασμός αυτός είναι ο οποίος κάθε φορά που πρόκειται να δώσουμε έναν αγώνα, είτε εκκλησιαστικόν είτε κοινωνικόν είτε οποιασδήποτε άλλης φύσεως ορθόδοξον αγώνα.

Και τι κατόρθωσες; Τι έκανες; Είπες, Τι; Ποιος σε άκουσε; Ποιος σε άκουσε, φωνή μου όντως ενδιαρρήμουν; Με τέτοιους λογισμούς, με τέτοια, σ' αυτά προσπαθούν να απονευρώσουν, Να με κάνουν εστροπονώστε εγώ ταπεινός κήρυξτο Ευαγγελίου να πάψω πλέον να κηρύττω και να διδάσκω, διότι η φωνή μας δεν βρίσκει ανταπόκριση εις τον πολύ λαό μας.

Αντί να μας ακούσουν, αντιθέτως κλείνουν τα ώτα, τα αυτιά τους, και διαρκώς μας δίνουν παράσημα, ποικίλα παράσημα τα οποία γνωρίζετε πολύ καλά. Αλλά αυτό το οποίο γίνεται σε εμένα γίνεται και σε εσάς, σε εσάς οι οποίοι βρίσκεστε εδώ, Το ορατόν και αόρατον ακροατήριο δεν είναι μόνο ορατόν ακροατήριο, το λίγο είναι το ορατόν ακροατήριο.

Το αόρατο είναι πολύ. Διαμέσου με τις κασέτες φθάνει μέχρι τα πέρατα του κόσμου η φωνή του Ευαγγελίου. Όσοι εσείς ανήκετε να είστε χλιαροί χριστιανοί, αλλά είστε πιστοί χριστιανοί εκεί πέρα και παραπάνω από όλα έχετε την ορθόδοξη πίστη και είστε έτοιμοι και την ζωή σας να θυσιάσετε.

Έχει το πειρασμό σε αυτό και λέει: «Όταν ακούτε συνθήματα αγωνιστικής φύσεως, τότε συμβαίνει ο σατανάς και σπέρνει τον σπόρο της αμφιβολίας». Έχει με τούτο τι κάνετε και εσύ και υπάρχει σύνθημα πλέον στο λαό μας.

Ρε, εγώ θα διορθώσω το Ρωμαϊκό, εγώ θα διορθώσω το Ρωμαϊκό, σου λέει. Έτσι λένε οι περισσότεροι. Φεύγει ο ένας, φεύγει ο άλλος, φεύγει ο άλλος, εγκαταλείπουν άλλους και, συνεπώς, δεν υπάρχουν μαχητές για να δώσουν τη μάχη, τη σκληρά μάχη μέσα εις τον κόσμο αυτόν.

Έχουμε έλλειψη μαχητών, μαχητών πιστών, όχι απλώς χλιαρών, διότι, όπως λέει ο κύριος Αυγουστίνος, ουαί τοις μη περί Χριστού λαλούσι. Αλίμονο, τη γλώσσα την έδωσε ο Θεός να υπερασπίσει τα ιερά και τα όσια.

Συνδέεται, υπερασπίζεις τα ιερά και τα όσια και τότε πλέον είσαι ένας προδότης και λοιπά. Αλλά τότε όμως έρχεται ο σατανάς και σπέρνει τον σπόρο της αμφιβολίας και λέγει: «Και τι κατορθώσατε και τι κάνατε και τι επιτύχατε μέσα εις τον κόσμο αυτόν;» Και αυτά τα σπέρνει ο σατανάς στις διάνοιες. Οφείλουμε λοιπόν τόσο ο ιεροκήρυκας όσο και οι χριστιανοί να πολεμήσουμε τον πειρασμόν αυτόν, οι Ορθόδοξοι, και να πούμε: «Ίτε παίδες Ελλήνων, ίτε παίδες Ελλήνων, ίτε χριστιανοί».

Έτοιμοι εις αγώνας κραταιούς υπέρ της Ορθοδόξου πίστεώς μας. Λοιπόν, και λέγομε λοιπόν, απαντούμε ότι ο αγώνας περιορίζεται σε λίγα άτομα. Θα αποδείξουμε απόψε με παραδείγματα ότι οι λίγοι θα νικήσουν, όχι οι πολλοί, οι λίγοι θα νικήσουν.

Το λέει ο Μπερντιάεφ, ο φιλόσοφος, ένας ο οποίος εξορίστηκε, υπέφερε πολλά, αλλά κήρυξε την αλήθεια. Και αν σήμερα στην Ρωσία νικάει, διότι υπήρξαν αυτοί, οι ολίγοι αγωνιστές, οι ολίγοι θα νικήσουν, οι ολίγοι οι πιστοί.

Και αυτό, σε αυτό θα απαντήσω, απαντήσω στηριζόμενος αφενός εις έναν συντακτήριον λόγο του Θεολόγου του Ναζιανζηνού, ο οποίος, πρώην πρόεδρος της Δευτέρας Οικουμενικής Συνόδου, υπέκυψε στον πειρασμό και υπεχώρησε και μετέβη στην έρημον και εγκατέλειψε τον αγώνα και έγραψε κατόπι ότι αυτό και Θεός εις τρεπόμενος.

Έχει γράψει θαυμάσιον λόγον αποχαιρετών την Ιερά Σύνοδο, την Δεύτερη Οικουμενική Σύνοδο. Λοιπόν, σε αυτόν τον λόγο θα στηριχτώ, αλλά ακόμα θα στηριχτώ και στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη και στην Παγκόσμια Ιστορία.

Για να εγώ δείξω ότι ολίγοι νικούν, μία μικρά μειοψηφία που έχει μέσα πίστη βαθιά στις ιδέες της νικάει, μία πλειοψηφία χλιαρά, ολίγοι θα νικήσουν. Και είναι δίδαγμα αυτό ιστορικόν και αποστολικόν. Αναφέρω μερικά παραδείγματα.

Εκ της Παλαιάς Διαθήκης, δι' έχω παράδειγμα. Τι ήταν ο Αβραάμ; Σήμερα στον Απόστολο έκανε λόγο ο Απόστολος περί του Αβραάμ. Ένας ήταν, ένα άτομο ήταν, ένα άτομο μέσα σε εκατομμύρια των λατρών του κόσμου εκείνου.

Και αυτός ο ένας άξιζε παραπάνω από τα εκατομμύρια εκείνα και έλαβε εντολή από τον Θεό να εγκαταλείψει την ιδιαίτερη του πατρίδα και να πάει μακριά. Και έδωσε ο Θεός αυτήν την υπόσχεση, ότι θα γίνει γενάρχης ενός νέου κόσμου, μεγάλου κόσμου, και ότι τα πνευματικά του τέκνα, όχι τόσο τα σαρκικά τέκνα όσο τα πνευματικά τέκνα, ότι θα γίνουν τα παιδιά που θα πιστεύσουν στην ιδεολογία του Αβραάμ, θα γίνουν ως τα άστρα του ουρανού και ως η άμμος της θαλάσσης.

Ναι, ο Αβραάμ λοιπόν υπήρξε. Ένας λοιπόν αυτός. Ένας. Ένας ήταν. Θέλετε άλλο παράδειγμα, αγαπητοί μου; Είναι ο ίδιος πάλι. Όταν εγκατεστάθηκε στη γη εκεί που τον έστειλε ο Θεός, βρέθηκε μέσα σε σκληρούς, σε σκληρό περιβάλλον. Πέντε βασιλείς συνεμάχησαν και εξεστράτευσαν εναντίον του και ήρπασαν τον ανιψιόν του Λωτ και ο Αβραάμ ηναγκάσθη να πολεμήσει εναντίον των πέντε βασιλέων ενωμένων εις ένα ενιαίο μέτωπο. Ένας στρατός ήταν τότε, 318 ήταν, έκανε επιστράτευση.

Οι 318 νίκησαν πέντε βασιλείς, πέντε βασιλείς νίκησαν, διότι είχε το Θεό μαζί του, ο ένας αυτός. Λοιπόν, είτε ως μονάς ο Αβραάμ, είτε με τους 318, και μάλιστα ο 318 κατέστη πλέον συμβολικός αριθμός, διότι συμβολίζει τους 318 πατέρες της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου, η οποία κατετρόπωσε τα στίφη των Αριανών.

Μετά έχουμε τον ανεψιόν του, τον Λωτ, μες στα Σόδομα και Γόμορρα. Ένας ήτανε, αλλά ένας αυτός εσώθη, ενίκησε, ενίκησε τα στίφη, το πλήθος των ανθρώπων εκείνων οι οποίοι ζούσαν μέσα στην ακολασία και διαφθορά.

Ένας ήταν επίσης ο Μωυσής, η μεγάλη αυτή φυσιογνωμία του Ιουδαϊκού λαού. Ήταν βοσκός, έβοσκε τα πρόβατα του πεθερού του Ιοθόρ, επάνω, και κάλεσε αυτόν ο Θεός και έγινε οδηγός και οδήγησε τον λαόν αυτού διαμέσου της ερήμου, έφτασε μέχρι τη γη της Επαγγελίας.

...ένας ήταν αυτός ο ένας, η αξία του ενός, τι μεγάλη αξία έχει ο ένας. Ένας ήταν ακόμα και οι Κριτές, ιστορία των Κριτών, διαβάστε ιστορία των Κριτών. Ένας ήταν ο Γεδεών. «Πόκον ον εθεάσατο». Για να κάνω κι εγώ ένα ερώτημα, να σας κάνω: πού το διαβάσατε αυτό; «Πόκος ον εθεάσατο». Για μπρος σας ερωτώ τώρα. Τα ακούσατε όλοι; Τα ακούσατε όλοι; Πού είναι γραμμένο αυτό; Λέγεται στις ιερείς του Υψίστου, στον Ακάθιστο Ύμνο, παιδάκι μου. Πόκος είναι μαλλιά, μαλλιά, μαλλιά, μαλλιά. Ήταν αυτά και είπε, δεν ήθελε ο Γεδεών να εκστρατεύσει εναντίον του. Η Πέτρος γραγίτη που λέει ο Γιώργος ήτανε. Και λέει: «Εγώ, εγώ θα πολεμήσω; Ποιος είμαι εγώ;» λέει.

Ποιος είμαι εγώ να πολεμήσω; Και τότε είπε: «Βάλε, λέει, το πρωί, λέει, τον πόκον αυτών των πόκων των αυτών, τα μαλλιά αυτά, και θα είναι, λέει, θα είναι το βράδυ, λέει, θα είναι το βράδυ υγρά, θα στάζουν σαν σπογγάρι, θα ροφήσουν τη δροσιά και επίστη».

Και ο Γεδεών εξεστράτευσε εναντίον των αυτών και κάλεσε πολλούς και μαζευτήκανε 30 to 40 to 50 χιλιάδες. Δεν τους θέλησε. Δεν χρειάζομαι πολλούς, λίγους χρειάζομαι. Πόσους εκράτησε κοντά του; 300 εκράτησε και τους 300 αυτούς που είχε ο Γεδεών τους όπλισε με μια στάμνα.

Έχω μιλήσει άλλοτε για Γεδεωνίτες, είναι, για Γεδεωνίτες τι θέλω να γίνομαι, μια στάμνα πρέπει να κρατούμε, μια σάλπιγγα πρέπει να κρατούμε και ένα φως και μια λαμπάδα έχουν σημασία. Και έκανε αιφνιδιασμό, όσοι κάναμε στρατιώτες γνωρίζετε τι είναι αιφνιδιασμός, επέπεσε ως θύελλα μέσα στο στρατόπεδο και τους εσκόρπισε όλους και ενίκησε με τους 300 αυτούς στρατιώτες.

Και παιδιά ακόμα, τρία παιδιά, που εκλήθησαν αυτοί να προσκυνήσουν το άγαλμα του Ναβουχοδονόσορος, ήταν οι μόνοι, «δεν προσκυνούμε», μέσα σε χιλιάδες, σε μια πεδιάδα που είχαν μαζευτεί, ήταν χιλιάδες, απέραντες χιλιάδες, και γονατίσαν, γονατίσαν όλοι, γονατίσαν όλοι, τρεις δεν γονατίσαν, τρεις δεν γονατίσαν, τα τρία παιδιά. Τι αξία έχουν τρία παιδιά; Αυτά κρατήσανε την πίστην εις τον Θεόν και ρίξανε εις την Κάμινον του Πυρός, και μες στην Κάμινον του Πυρός δρόσος ουρανία περιέλουε αυτούς, και μέσα εις την Κάμινον έλεγαν: «Υμνείτε και υπερυψούτε αυτόν εις τους αιώνας». Τρεις, και ξέρετε πώς μάλιστα ο αριθμός. Οι ολίγοι νικούν και θριαμβεύουν, που έχουν μέσα η πίστη τους. Λοιπόν, και γυναίκες ακόμα, τι ήταν η Εσθήρ; Διαβάστε Εσθήρ να δείτε, εκείνη είναι μετεοδρατικό έθνος και πώς έσωσε, τι έσωσε, διαβάστε να δείτε συνήθικο.

Να μην αναγκάζομαι και διηγούμαι πράγματα τα οποία τα έχω και εξηγήσει. Άλλωστε, στα βιβλία μου, ένα βλέμμα στο Πανόραμα, θα τα δείτε αυτά περισσότερο. Λοιπόν, οι ολίγοι θα νικήσουν. Ανέφερα παραδείγματα, αλλά τα σπουδαιότερα παραδείγματα είναι της Καινής Διαθήκης.

Είναι της νέας πίστεως της Ορθοδοξίας μας, την οποίαν ίδρυσε ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός. Το επιτελείον του Χριστού ποιο ήτανε; Βασιλιάδες ήτανε; Πλάτωνες ήτανε; Αριστοτέληδες ήτανε; Φιλόσοφοι, Μεγαλέξανδροι, φάλαγγα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, οι λεγεώνες της Ρώμης; Τίποτε αυτά, τίποτε. Πτώχια ανεπληγωμένων, ψαράδες ήτανε, αγράμματοι, αστοιχείωτοι, πτωχοί, δραχμή δεν είχαν στα τσεπάκια τους.

Και αυτοί οι δώδεκα τι έκαναν; Ενίκησαν τον κόσμο ολόκληρο. Πρωτοφανές πράγμα, μοναδικό πράγμα και μοναδικό φαινόμενο ότι οι δώδεκα αυτοί ενίκησαν. Και όπως γράφει, διαβάστε ένα λόγο του Αυγουστίνου Καντιώτη, του κορυφαίου ιεροκήρυκος της πατρίδας μας, ο οποίος πρώτο 21 έδρασε και ο οποίος, φανταστείτε για να εκτιμήσετε την νίκη των δώδεκα Αποστόλων.

Φανταστείτε ένα κοπάδι λύκων πεινασμένων, να πεινάνε φοβερά, και έφυγε μέσα, φανταστείτε κατόπιν, να πάρεις εδώ 12 προβατάκια και να τα ρίξεις μέσα στους λύκους στην Αγία Γραφή. Μεζές θα γίνουν σε 5 λεπτά, μεζελάκια θα γίνουν εκεί. Μεζετάκια θα γίνουν. Και μόνο τα κόκαλά τους θα μείνουν. Τίποτα άλλο, τα λίγα κόκαλά τους. Έτσι.

Και ακόμα το πιο θαυμαστό είναι ότι τα πρόβατα, ένα θαύμα είναι αυτό, ότι τα πρόβατα ενίκησαν τους λύκους, τα δώδεκα πρόβατα. Το είπε ο ίδιος ο Χριστός. Δεν είναι εικόνα την οποία μεταχειρίζεται ο Χριστός όταν είπε ότι θα είστε ως πρόβατα εν μέσω λύκων, εν μέσω λύκων. Πρόβατα ενίκησαν τους λύκους και όχι μόνο ενίκησαν τους λύκους, το πιο θαυμαστό, έκανε τους λύκους αρνιά. Το μεγαλείο του χριστιανισμού, το αθάνατο μεγαλείο του χριστιανισμού, αλλά και η ιστορία της της Εκκλησίας. Έχει και αυτήν την προσιάση, εκλεκτά παραδείγματα. Να φέρω επιτροχάδην, διέρχομαι επιτροχάδην, μη σας κουράζω. Αν κι εσείς απόψε θέλετε ελεγκτικό κήρυγμα, αλλά κατ' ουσία ελεγκτικό κήρυγμα είναι. Διότι αν έχετε διάθεση αγώνας, είμαι μαζί σας, είμαι έτοιμος να δώσουμε τη μάχη. Δεν είστε έτοιμοι.

Ξέρω πολύ καλά ότι θα με αφήσετε, θα με αφήσετε. Τώρα χειροκροτάτε, αλλά όταν έρθει η ώρα, εκεί θα πει: «Μα εγώ είμαι υπάλληλος, θα με απολύσουν, εγώ είμαι αξιωματικός, εγώ είμαι δάσκαλος, εγώ είμαι καθηγητής, εγώ έχω γυναίκα, εγώ έχω παιδιά, εσύ δεν έχεις τίποτα». Τέτοια θα μας πούνε πολλά.

Τα έχω ακούσει αυτά. Ήμουν στο Κιλκίς που ήμουν, είναι κανείς από το Κιλκίς; Πάνε τώρα 40, 40, πόσα χρόνια τώρα; Πάνε 45 χρόνια. Ήμουν στο Κιλκίς, μια ωραία πόλη, ιστορική πόλη. Λοιπόν, εκεί όπως τώρα εσείς, σε μια στιγμή τους κάλεσαν σε αγώνα. Όλοι φωνάζανε, κάτι Πόντιοι μάλιστα ήρθαν και παραταχθήκαν δίπλα μας. Θα δώσουμε τη μάχη, θα νικήσουμε. Κάποιο ζήτημα σπουδαίο, εκκλησιαστικό ζήτημα.

Λοιπόν, την άλλη μέρα είχαμε ορίσει να πάμε σε ένα μέρος. Πάω την άλλη μέρα, δεν είδα κανέναν, δεν είδα. Κανέναν δεν είδα. Μόνο κάποιος, μόνο κάποιος ήταν σε μια γυναίκα, σε εμάς μια γυναίκα, ήταν σε ένα παράδειγμα, παράθυρο, και μου κάνει ένα νεύμα: «Φύγε, φύγε και εσύ, φύγε, φύγε, φύγε».

Γιατί το βράδυ έδρασε η άγρια προπαγάνδα του σατανά και είπανε: «Τον Αυγουστίνο, εδώ που έρχεται, αυτός είναι εναντίον της Γερμανίας, αυτός είναι κομμουνάς, μεγάλος κομμουνάς και λοιπά, και θα σε κρεμάσουν».

Και είχανε κρεμάσει πολλές μέρες, είχαν κρεμάσει σταφύλια στην πλατεία του Κιλκίς, δώδεκα ανθρώπους είχαν κρεμάσει. Τρόμος και φόβος. Τώρα δεν ενθουσιάζομαι από τα χειροκροτήματα. Κάποτε ενθουσιαζόμουν, τώρα δεν ενθουσιάζομαι, διότι σε γνωρίζω πολύ καλά, τα είδα πάμε και εδώ πέρα.

Λοιπόν, συνεπώς πρέπει να γίνει μια προετοιμασία. Προσυνεχίζομαι. Έχουμε παραδείγματα της ιεράς ιστορίας μας, της ιστορίας της Εκκλησίας μας. Τι ήταν ο Αθανάσιος; Ένας ήταν. Ένας. Ένας έμεινε. Οι άλλοι τον προδώσαν, τον εγκατέλειψαν.

Και οπότε έφυγε μακριά και κοιμόταν μες στα μνήματα, μες στα μνήματα, και σε σπίτι ευλαβών γυναικών και μέσα σε ερήμους και στα μοναστήρια και σε ερήμους. Και εκεί πέρα έμεινε και λοιπά, και έμεινε μόνος και έδωσε τη μάχη και νίκησε.

Γι' αυτό η Εκκλησία τον τιμά ιδιαίτερα και τον ονόμασαν τον Άτλαντα, ονομάστη ο Αθανάσιος, ο ένας αυτός ονομάστη Άτλας της Ορθοδοξίας, διότι όπως ο μυθολογικός Άτλας

Εσήκωσε πάνω στην πλάτη του ολόκληρο τον πλανήτη μας, την γη. Έτσι και ο αυτός ο Αθανάσιος εκράτησε ολόκληρο τον... Ένας, θέλετε άλλον; Είναι ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, ο Ναζιανζηνός, που όταν η πόλη στο ολόκληρο ήταν Αριανοί, Αριανοί, επίστευαν στον Άρειον και οι βασιλείς και οι άρχοντες και οι στρατιωτικοί και οι ιερείς και οι πάντες, και είχαν όλους τους ναούς, τους 100, 200, 300 ναούς της Κωνσταντινουπόλεως τους είχαν όλοι αυτοί, εκυμάτιζε η σημαία του Αρείου, και μόνο σε ένα μικρό εκκλησάκι, ένα πολύ μικρό, σαν να πούμε στο μοναστηράκι εκεί μέσα, εκυμάτιζε η σημαία της Ορθοδοξίας, και ήταν μέσα ο Γρηγόριος ο μόνος και εξεφώνησε αυτός τους περιφήμους λόγους του περί της Αγίας Τριάδος. Φιλοσοφία πέραντος, μεγάλη φιλοσοφία.

Ύψος φιλοσοφίας και λοιπά. Ένας έμεινε και νίκησε και αυτός σάρωσε τον Αρειανισμό. Ένας ήταν. Ένας, ανάθομεν επί τροχάδην τρέχομεν τους αιώνας και βλέπουμε διαρκώς των ουρανών της επισίας κατάστερον από αστέρας πρώτου μεγέθους, οι οποίοι υπολείποντος ουρανός είναι επισία μας. Και να σας αναφέρω μια τρίτη εικόνα. Σας είπα, για να κάνω το ερώτημα, η πρώτη εικόνα, η Ορθοδοξία τι είναι; Είναι, είναι μπρος. Τα είπαμε, πρόκειται να είπαμε, όχι, ούτε χάλια μας. Α, είναι τόσο, χρυσά είναι τόσο.

Τι άλλο είπαμε; Ότι είναι δέντρον πολύρριζον. Και τώρα σας λέγω μια άλλη εικόνα, ότι η Ορθοδοξία μας, τι είναι η Ορθοδοξία μας; Η Ορθοδοξία μας, πολύφωτος ουρανός, άστρα, πολύφωτοι αστέρες πρώτου μεγέθους, αστέρες πολύφωτοι του νοητού στερεώματος.

Αστέρι επίσης πρώτου μεγέθους ήτανε, έλαμψε ολίγα χρόνια προ της αλώσεως Κωνσταντινουπόλεως έλαμψε. Όταν οι Δύσεις, οι πονηρά Δύσεις, εφραγματεύεται όλοι. Ήταν να παίξει ως βαζατρίκιον την Κωνσταντινούπολη. Και επειδή η Κωνσταντινούπολη σάλευε από την ώρα στην ώρα, ότι απέξω από την Κωνσταντινούπολη κυμάτιζε η σημαία του Μωάμεν.

Όταν το έβλεπε αυτό το πράγμα, το πράγμα αυτό το έβλεπε, έσπευσε και ζήτησε βοήθεια. «Δώστε μας βοήθεια». «Βοήθεια θα σας δώσουμε, για να αρνηθείτε την πίστη σας, για να προσκυνήσετε την παντόφλα του Πάπα».

Για τον Πάπα να γνωρίζετε τον ως αρχηγό της Εκκλησίας, παραδεχτείτε τις αιρέσεις του και αυτά, και τότε εμείς θα σας βοηθήσουμε. Τι βοήθεια προσέφεραν; Ελαχίστη βοήθεια. Είναι γνωστές οι ιστορίες, ας μην τα πω. Ένας μόνο δεν υπέγραψε. Υπέγραψαν όλοι, ένας δεν υπέγραψε. Δεν υπογράφω, λέει, ό,τι κι άμα συμβεί, θα συμβεί. Και τότε, όταν το έμαθε ο Ευγένιος ο Πάπας ότι δεν υπέγραψε, «Τίποτε δεν κάναμε, εφόσον λείπει η υπογραφή του Αγίου Μάρκου του Ευγενικού, δεν κάναμε τίποτα». Μια υπογραφή, τι αξία έχει μια υπογραφή. Πάντως τρέχουμε τους αιώνας και βλέπουμε να λάμπει στον πολύφωτο ουρανό της Εκκλησίας άλλο αστέρι.

Είναι ο Κοσμάς ο Αιτωλός, προφήτης του γένους μου, διδάσκαλος. Αν σήμερα στη Βόρειο Ήπειρο, στην Αλβανία, έχουμε 300 to 400.000 αυτούς χριστιανούς, το οφείλουμε στον ακάματο ζήλο, στην ακάματο δραστηριότητα και αγιότητα του αγίου τούτου ανθρώπου.

Ιδού λοιπόν τι κάνει ο Λίγη. Σας έφερα, θέτε άλλο να αναφέρομαι; Τότε εσείς που είστε ενδιαφερόμενοι προσπαθήστε να βρείτε μια έκδοση του Φέξη, του βιβλιοπωλείου Φέξη. Σας παραπέμπω σε ευρεία, διότι δεν μπορώ να το αναπτύξω, ώρα εδώ πέρασε, μια ώρα. Που λέγεται Κάρλαϊλ, Κάρλαϊλ λέγεται αυτός, ένα βιβλίον «Ήρωες», και απέδειξε ότι η ιστορία είναι ιστορία ηρώων, όχι μόνο στο θρησκευτικό πεδίο αλλά και στο παγκόσμιο κλίμα και στο πρωιδευτ. Ευχαριστώ.

Ας αφήσουμε την παγκόσμια ιστορία, για να δούμε ότι εκεί οι ήρωες γράφουν ιστορία, αλλά θα ρίξουμε μια ματιά στο ιστορικό μας έθνος. Το έθνος έχει αυτά τα παραδείγματα, έχει. Ποιο παράδειγμα έχει; Όταν είναι η μάχη των Θερμοπυλών, ήρθαν οι βάρβαροι, ήρθαν οι βάρβαροι εξ Ανατολής, ήρθαν οι βάρβαροι, ο Ξέρξης, με επικεφαλής ενός εκατομμυρίου στρατιωτών, και εκεί στα στενά των Θερμοπυλών, εγώ τα περνάω, κλαίω, συγκινούμαι βαθύτατα.

Όταν σκεφτώ ότι εκείνα τα μονά μέσα οι Θερμοπύλες έπαιξαν σπουδότητα των ωρών, πόσοι ήσαν; 300 ήσαν, 300 ήσαν. Τους είπε ο Ξέρξης: «Έχω, λέει, τόσα βέλη, η φαρέτρα μου είναι τόσα βέλη, ώστε θα σκιάσω τον ήλιο. Μόνο τα βέλη μου αν ρίψαμε, σκιάσαμε τον ήλιο».

Και απήντησαν τότε εκείνοι οι 300 ότι «τόσο καλύτερο, θα αγωνιστούμε υπό σκιά». Τι ήτανε εκείνοι; Ένας νεότερος ποιητής, ο Σεφέρης νομίζω, έγραψε ένα ωραίο τραγούδι, ένα ωραίο τραγούδι. «Τιμή σ' εκείνους που φυλάνε Θερμοπύλες», διότι κάθε άνθρωπος και κάθε έθνος έχει στιγμές θεσαιολογικές.

Μάλιστα, και το λίγο υπάρχει, πίνω λίγο. Το 1821 τι ήταν η Ελλάδα; Μια μικρά χώρα. Τότε, ελάχιστοι, άοπλοι, πτωχοί, ρακένδυτοι, που τους εθαύμαζε ο Βύρων όταν ήρθε στην πατρίδα μας, και σήκωσαν αυτή την επανάσταση εναντίον του Σουλτάνου, τον οποίον έτρεμον οι περισσότερες των μεγάλων δυνάμεων.

Ενίκησαν, ολίγοι ήτανε. Δεν έχω καιρό να σας αναπτύξω το θέμα αυτό περισσότερο για να σας αποδείξω ότι είναι νίκη των ολίγων.

Οι οποίοι ολίγοι παρέσυραν κατόπιν τα πλήθη εις έναν ιερόν ενθουσιασμόν. Ιδιαιτέρως μνημονεύω τον ήρωα του Μωριά. Τι έκανε αυτός; Τι έκανε; Τι έκανε; Ήρθε ώρα που ο Ιμπραήμ ήρθε από την Αίγυπτο, βάρβαροι από την Αίγυπτο, και εσάρωσαν ολόκληρον την Πελοπόννησον, την καρδιά της Ελλάδος. Την εσάρωσαν κυριολεκτικώς, έκαψαν, πυρπόλησαν, έσπασαν. Εγκατέλειψαν τον αγώνα οι πάντες. Ποιος τον εγκατέλειψε; Μόνο ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης δεν τον εγκατέλειψε.

Ο μονάχος απογοητεύτηκε; Δεν απογοητεύτηκε. Τι έκανε; Πήγε σε ένα εκκλησάκι, ένα εκκλησάκι, έμεινε μέσα, γονάτισε, προσευχήθηκε, έγινε δάκρυα και μετά, όταν βγήκε έξω, δεν ήταν πλέον άνθρωπος, άγγελος ήταν, σαν άγγελος βγήκε.

«Και τι καταλαβαίνεις, καπετάνιο;» Και τι απήντησε; Απήντησε με σοφά λόγια, αγράμματος μεν αυτός, αλλά έχων σοφία Θεού και εμπνευσμένος από το Πνεύμα του Θεού, απήντησε ότι η Παναγιά υπέγραψε την ελευθερία της Ελλάδος και η Παναγιά δεν μοιάζει με τις δυτικάς δυνάμεις που παίρνουν την υπογραφή τους πίσω.

Και πόσο θα ήταν ωφέλιμο να ζωντανεύσει στην εποχή μας ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, να παρουσιαστεί εδώ στο βήμα, να μας καταργήσει εμάς όλους τους ψευδοκήρυκας και ψευδορήτορας της Βουλής και να ομιλεί στην γλώσσα εκείνη τη σπουδαία που ήξερε να ομιλεί.

Μα ποιον πρώτον και ποιον δεύτερον αναφέρομαι από τους ήρωες εκείνους οι οποίοι γράψαν και επαναλήφθη πάει το 1912 πάει ιστορία δύο ανθρώπων είναι, λέει μέσα η Γραφή, όταν θέλει να δείξει ένα έθνος, ένα έθνος ο Θεός αναδεικνύει μεγάλους άνδρες. Το λέει μέσα η Γραφή.

Και όταν, λέει, θέλει να τιμωρήσει ένα έθνος, αφήνει τους μεγάλους άνδρες και τότε να ανήσει η κυβέρνησή μας. Μόνο υπολείπεται να φτιάξουν τα παιδιά, να συνεδριάσουν στην Βουλή των Ελλήνων και να κυβερνήσουν την Ελλάδα.

Να κυβερνήσει την Ελλάδα. Να ανοίξει η κυβέρνησή μας. Έτσι, όταν θέλει να τιμωρήσει ένα έθνος, αφαιρεί τας κεφαλάς, στοχαστάς και φιλοσόφους και ρήτορας ικανούς, και περιέρχονται πλέον οι εξουσίες στους μικρούς και ασήμαντους. Και όπως έγραψα, πιστεύω εσείς να διαβάσετε εμφέστε μου, να παίρνετε τη Σπίθα, τη διαβάζετε, τη μελετάτε, τη διαβάσατε, σας μοίρασα ένα ολόκληρο κήρυγμα. Και όχι μόνο αν τη μελετάτε δωρεάν όσο να στη μοιράζω, αν τη σκορπάτε σε όλη την πόλη, ώστε να γίνεται η φωτιά, να αυξάνει η φωτιά του Αγίου Πνεύματος, γιατί είπαμε το 12 ήταν

Δηλαδή είπαμε το 1912 ήταν κατάπτωση η Ελλάδα.

Αρχάς του '12, του 1912, ήταν κατάπτωση η Ελλάδα. Ο Εττέμ Πασάς έλεγε: «Θα πιω τον καφέ μου, θα κάνω έναν περίπατο και θα πάω στην Αθήνα και θα πιω τον καφέ μου στην πλατεία του Συντάγματος». Τον έπιασε, δεν τον έπιασε, αιχμάλωτο τον έπιασε.

Ζήτημα δύο ανδρών! Πέρασαν πολλά χρόνια και μπορούμε να αναφέρουμε τα ονόματά τους. Τότε, στην εποχή εκείνη, προ εβδομήντα πέντε ετών, θα τσακωνόμασταν εδώ πέρα, θα γινόμασταν μαλλιά κουβάρια. Ο χρόνος εμείωσε το πάθος. Ήταν δύο ηγέται, ήταν δύο άνδρες μεγάλοι και υψηλοί. Ήταν ο Ψηλορείτης, ο Ελευθέριος Βενιζέλος, και ο άλλος ήταν ο βασιλεύς Κωνσταντίνος ο Στρατηλάτης.

Οι ενωμένοι προχώρησαν. Ολίγος ήταν ο στρατός. Αλλά τι στρατός όμως! Έχουν μέσα του έναν ηρωισμό αναφάνταστον. Της Επαναστάσεως του 1821 είχα πάει πέρυσι στην πατρίδα μου, στην Πάρο, στις Λεύκες, στο μικρό χωριό.

Και εκείνο το ωραιότερο που με συνεκλόνισε και έκλαψα ήταν: συνήντησα μια γυναίκα πάνω από 100 χρονών, και αυτής ο άντρας ήτανε στρατιώτης το '12 και έγραφε τρυφερά λόγια στην γυναίκα του, όχι έρωτες, αηδίες και ξεράσματα, αλλά έγραφε πράγματα θεϊκά.

Μη στενοχωριέσαι, να καυχάσαι ότι ο άντρας σου, 20 ετών ήταν ο άντρας σου, ο άντρας σου, λέει, πολεμάει και μάχεται υπέρ πίστεως και πατρίδος. Και όταν μάθεις ότι εφονεύθηκα, να κάνεις ένα τρισάγιο για μένα. Γεια σου, καλή αντάμωση στην αιωνιότητα.

Και το φύλαγε αυτή, κιτρινισμένο πλέον, το φύλαγε. Δώστε μου παιδιά του '12, δώστε μου παιδιά του '12. Ένας τότε, εκείνος ένας τέτοιος, άξιζε για χίλιους σημερινούς στρατιώτας που είναι παιδιά της μαμάκας, της μαμάκας παιδιά.

Δεν έχουν πλέον την αυταπάρνηση μέσα, μέσα εκείνη την οποία είχαν αυτοί οι ήρωες οι οποίοι προχωρούσαν από νίκη σε νίκη. Μετά έγινε ηράς, ετάνισε τα στεριγάς του και έφτασε, έφτασε, έφτασε. Και πού έφτασαν οι στρατιώτες μας; Μία δεκαετία ολόκληρη πολεμώντας, ακάματοι και αθάνατοι στον ηρωισμό τους.

Φτάσανε μέχρι Αγκύρας, έφτασαν στο υψώμα του Κανεβρώτου, με τα κιάλια βλέπανε ότι πέφτει η Άγκυρα, έφευγε ο στρατιώτης προς το Ικώνιον. Μετά έγινε η Συμφορά, η Μεγάλη Συμφορά, έγινε η Μεγάλη Συμφορά, άξια δακρύων πολλών, έγινε η μικρή καταστροφή και η στρατιά διαλύθηκε. Και έφευγε, έφευγε και όπως ένα μικρό παιδί κυνηγάει γατιά, έτσι οι ήρωες που κυνηγούσαν αρρωτική λίγους, κυνηγούνται τώρα υπό ενός, υπό τους τσέτες και έφευγαν. Σε ένα μέρος αντίστασης. Σε ένα μέρος της μικράς της αντίστασης.

Ποιο το μέρος; Είναι το Ντουλουμπουνάρ. Ζει ακόμα, υπάρχει το Ντουλουμπουνάρ, λίγο τι απέξω από τη Σμύρνη. Προχωρούσαν ακάθεκτοι, οπότε εκεί, στο Ντουλουμπουνάρ, συναντούν αντίσταση, ηρωική αντίσταση. Απορρίσανε. Ο Κεμάλ έστελνε πάλι τα συντάγματα και ετροπώνοντο. Τέλος διέταξε έναν αεροϊκό, έναν μεράρχο να κάνει επίθεση. Και μήπως το κατέλαβε το Ντουλουμπουνάρ; Το κατέλαβε; Όχι, εκτοκτώνησε ο Τούρκος, διότι επάνω στο Ντουλουμπουνάρ ήταν ένας ήρωας, ο Πλαστήρας, με το σύνταγμά του.

Αυτοί ήταν οι ήρωες, αγαπητοί μου. Αιωνία τους η μνήμη. Μάλιστα, μεγάλο άντρα ανέδειξε η πατρίς. Έστησαν εκεί άγαλμα, ηρώον έστησαν, γιατί νίκησε τους Τουρκαλάδες. Και εκεί ήρθε ο Κεμάλ, εν τη δόξη του, το επόμενο έτος και ομίλησε και είπε το ιστορικό της μάχης. Και είπε: «Εμείς οι Τούρκοι δεν νικήσαμε τους Έλληνες. Οι Έλληνες είχαν πολλούς Πλαστήρες, αλλά νίκησαν οι ίδιοι οι Έλληνες, διότι νικήθηκαν μόνοι τους οι Έλληνες». Από ποιον εχθρόν; Και λέει: «Τον εχθρόν του γένους μας».

Ο δε μεγαλύτερος εχθρός είναι η διχόνοια, που κατά τον ποιητή κρατάει ένα σκήπτρο η δολερή. Αυτά είναι, αγαπητοί μου. Νομίζω σας εξήγησα σαφώς και επιτροχάδην ότι η ιστορία είναι ιστορία ηρώων. Ηρώων ιστορία. Μέσα είναι ιστορία ηρώων.

Μάλιστα. Βιώσαμε, σταματήσαμε. Έκανα, έκανα, έκανα. Αυτός ο δισταγμός, αγαπητοί μου, έρχεται ως κόλληξη, έρχεται ως ψερωτός και μας ενοχλεί και μας λέει: «Δεν γίνεται τίποτα, μήκορο μία, αυτό πάει πλέον, ο κόσμος χάλασε, δεν υπάρχει».

Και ούτε ο λογισμός έρχεται όχι σε μικρές φυσιογνωμίες, όπως είμαστε εμείς, αλλά ο λογισμός αυτός της αμφιβολίας έρχεται και σε μεγάλες φυσιογνωμίες. Ήτανε άλλη μεγαλύτερη φυσιογνωμία από τον Ηλία τον Προφήτη;

Απηγοητεύθη. Ήρθε στιγμή που απηγοητεύθη και ήθελε πλέον να αποθάνει. «Πάρε με, Κύριε, δεν μας ακούνε πλέον, δεν μας ακούει κανείς». Και τότε ακούγεται φωνή εκ του ουρανού: «Λάθος κάνεις, υπάρχουν μέσα στο Ισραήλ 7.000 που δεν έκλιναν γόνυ τω Βάαλ». Και υπάρχουν, αγαπητοί μου, υπάρχουν μέσα στο λαό μας, παρ' όλην αυτή την λειψανδρία την οποία διερχόμεθα. Λοιπόν, υπάρχουν ακόμα γυναίκες και παιδιά, οι οποίοι δεν έκλιναν γόνυ τω Βάαλ.

Σαν τα νεότερα ήρωα, τα οποία παρουσιάζονται στη σύγχρονη εποχή μας. Μάλιστα, ο δε ιερός Χρυσόστομος λέγει τα εξής, ότι, επί λέξει, «Εις ζήλω πεπυρωμένος, ολόκληρο διορθώσαι δήμον». Ότι ένας άνθρωπος που έχει μέσα τη φωτιά του Αγίου Πνεύματος μπορεί να διορθώσει ολόκληρο δήμον.

Δεν είναι και αυτό υπερβολικό. Εγνώρισα, περιοδεύοντας σε ένα μέρος της Ακαρνανίας, εκεί πέρα στην Ακαρνανία, εγνώρισα ένα χωριό που μέσα όλοι βλασφημούσαν τον Θεό. Ποιος τους άλλαξε; Ο δεσπότης; Πολλά χρόνια τότε που ήμουν, ο ιεροκήρυκας, οι θεολόγοι, οι άλλοι; Ένας αστυνομικός, πράος άνθρωπος, δεν χρησιμοποίησε ποτέ βούρδουλα, τίποτα, αλλά πήγαινε να τους έβρισκε καθένα και τους κατηχούσε και το χωριό αυτό μέχρι στιγμής διατηρεί την παράδοση και τον θυμούνται ως άγιο που τον θυμούνται.

Ενίκησε εκεί πέρα ένας, ένας ζήλος του πεπυρωμένου ολόκληρο διορθώσε δήμον. Ταύτα είναι, αγαπητοί μου, αγαπητοί. Και τώρα παρακαλώ, τέλος, να δώσουμε τέλος, και ότι συνεπώς μην απογοητεύεστε. Που είπαμε κι άλλοτε, να έχουμε το συναίσθημα ότι περισσότερο από όλα αυτά όμως, από όλα τα παραδείγματα, γιατί να φέρνω τα παραδείγματα;

να επιδείξω ότι είμαι γνώστης ιστορίας. Όχι δα, δεν έχω και αυτή την προσπάθεια να επιδείξω ενώπιον του εκλεκτού ακροατηρίου μου, ενώπιον του ορατού και αοράτου.

...ακροατηρίου, μεταξύ των οποίων διακρίνονται και οι εκ Κορίνθου. Έρχονται τακτικά, κάθε φορά είναι εδώ οι εκ Κορίνθου. Αλλά και όχι μόνο αυτοί, αλλά και από άλλες πόλεις είναι, και από τας Θήβας είναι, και από τη Λεβαδιά είναι, και από το Λαύριο είναι, και παντού, να ακούσουν το λόγο του Γέροντος Επισκόπου. Αυτό μας συγκινεί και μας δίνει δυνάμεις να συνεχίσουμε τον αγώνα. Σας ρωτώ και πάλι: έχουμε την προϋπόθεση; Προϋπόθεση αγώνας, να δώσουμε αγώνα. Είναι πολλοί αγώνες. Είστε όλοι; Καλά καλά να δούμε. Εγώ αμφιβάλλω περί αυτού, έχω μια αμφιβολία περί αυτού. Αλλά περισσότερον από όλους, εκείνος ο οποίος μας ενισχύει στον αγώνα αυτόν είναι ο Χριστός, ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός.

Και ίσως αυτά όλα περιελάμβανε ως μία φιλολογία και ως μία αναδρομή στην ιστορία, περιελάμβανε και ένα αρμόζιση μας, το είπε ο Χριστός. Τους είδε ολίγους τους Χριστούς αυτούς, τους είδε πολύ ολίγους, ήταν ολίγοι. Και μετά, σε κάποια στιγμή που τους έμεινε σε καρβέλια, όχι, όχι, τι έγινε; Την επόμενη ημέρα διπλάσιοι προσέστηκαν, τριπλάσιοι, διπλάσιοι προσέστηκαν, διπλάσιοι. Ρίξτε μια ματιά όπου ο Χριστός βλέπει τριπλασίους. Και μετά, όταν τους είπε ένα σκληρό λόγο, σκληρό λόγο για τη Θεία Κοινωνία, ότι αν φάγετε το σώμα και πιείτε αυτού το αίμα, ουκ έχετε ζωήν εν εαυτοίς.

Έφυγαν και έμειναν μόνο δώδεκα Απόστολοι, δώδεκα, και ο Χριστός δεν εδειλίασε, δεν είπε «τι γίνεται, τι θα γίνει;», δεν προσπάθησε με κολακία να τους κρατήσει, αλλά τι τους είπε; Τους είπε: «Μήπως κι εσείς θέλετε υπάγει;» «Πού να πάμε;» λέει ο Πέτρος. «Συ ρήματα ζωής αιωνίου έχεις.»

Λοιπόν, ο Χριστός ο ίδιος είπε: «Μη φοβού το μικρό ποίμνιον, μη φοβού το μικρό ποίμνιον, μη φοβού το μικρό ποίμνιον». Το μικρό ποίμνιον έχει μεγάλη αποστολή. Προτιμότερο ένας, ένας παρά χίλιοι, δύο χιλιάδες, τρεις χιλιάδες, και λέγανε και οι αρχαίοι προγονείς μας: «Είσαι άριστος, είσαι μη άριστος, μη ρυάριστη».

Όταν έχεις έναν κοντά σου που είναι άριστος, έχει αξία, ικανότητα κλπ., αυτός αξίζει για χίλιους, ενώ χίλιοι είναι άχρηστοι. Έτσι λοιπόν έχει μεγάλη, κάθε άνθρωπος εγκλείει μέσα του... Είναι εκρηκτικός. Κάθε άνθρωπος έχει μέσα ένα μυστήριον. Έχει δύναμη τεραστία. Κανείς δεν είναι μικρός. Έχει μέσα δυνάμεις ο άνθρωπος.

Και όσο περισσότερο αισθανόμαστε την ατέλειά μας και την μηδαμινότητά μας, όσο αισθανόμαστε την αμαρτωλότητά μας, τόσο μας ενισχύει ο Θεός. Και τότε δυνάμεθα κι εμείς να πούμε ότι ο Χριστός ήλθε στον κόσμο αμαρτωλούς σώσαι, ο πρώτος είμαι εγώ.

Το έλεγε όχι απλώς ως ταπεινολογία αλλά ως βαθιά αίσθηση. Μάλιστα, πάρτε έναν πίνακα, γράψτε το στον πίνακα, να έχω έναν πίνακα και να γράψετε. Το 0, τι είναι το 0; Τίποτε είναι. Γράψτε 2 0, τίποτε. Γράψτε 3 0, τίποτε. Γράψτε 4 0, τίποτε. Γράψτε 5 0, τίποτε.

Τα μηδενικά πώς αξιοποιούνται; Πότε; Όταν μπροστά βάλεις ένα. Βάλε το ένα, το ένα θα γίνει δέκα. Αν έχεις δύο μηδενικά, έχεις πιο βαθιά συνείδηση της αυτογνωσίας σου, θα γίνουν εκατό. Αν βάλεις τρία, όσο περισσότερο μηδενικά, όσο μηδενίζεις τον εαυτό σου, όχι για επίδειξη, αλλά πραγματικώς, τότε θα αξιοποιείται ο άνθρωπος, διότι εμείς όλοι μας δεν είμαστε οι τέλειοι, εμείς είμαστε ατελείς, είμαστε ατελείς και είναι ο άνθρωπος.

Ήμαθα τι ήμαθα, κλάσματα ήμαθα. Ποτέ δεν φτάνω τον παρονομαστή, δεν είναι, ποτέ δεν φτάνω, δεν φτάνω τη μονάδα, τη μονάδα ποτέ δεν τη φτάνω. Μπορεί να ήμαθα, να φτάνω το 90, τα 9, αν υποθέσουμε ότι η μονάς εκφράζεται δια του χιλιά, δια του ενός, μπορεί να ήμαθα 989 της μονάδος, πράγμα απίθανο. Αλλά, αλλά και, αλλά κάτι, δεν φτάνω ποτέ τη μονάδα. Μονάδα είναι ένας.

Και μόνον ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός. Αυτός είναι η μονάς. Γι' αυτό βλέπετε στη Θεία Λειτουργία, που είναι αριστούργημα, λέμε «Τὰ Ἅγια τοῖς Ἁγίοις». Μετά απαντούμε και τι λέμε; τι απαντούμε και λέγομαι Εἷς Ἅγιος, εἷς Κύριος, Ἰησοῦς Χριστός, εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρός. Ἀμήν.

Ταύτα τα ολίγα είχα να είπω. Και τώρα σας καλώ να σηκωθούμε επάνω, να τελειώσαμε την κύρημά μας αυτό με μια σύντομη προσευχή.

Πρόχειρον προσευχήν εδώ.

Κύριε ημών Ιησού Χριστέ,

που ήρθες εδώ κάτω στην γη για να δημιουργήσεις την Αγία Σου Εκκλησία, εσύ ο οποίος εκάλεσες τους δώδεκα Αποστόλους για να γίνουν αυτοί Απόστολοι σε όλο τον κόσμο και να κηρύξουν τα μεγαλεία Σου, βλέπουμε το θαύμα Σου. Οι δώδεκα αυτοί ως σπόρος αυξήθη και έγινε δέντρο μεγαλόκαρπον και ευσκιόφυλλον. Αλλά ρίπτοντας ένα βλέμμα στη σημερινή εποχή, Κύριε,

Κύριε, ερχόμεθα να θρηνήσουμε. Πού είναι τα αρχαία σου κάλλη; Πού είναι οι πατέρες; Πού είναι ο Μέγας Αθανάσιος; Πού είναι ο Χρυσόστομος; Πού είναι ο Βασίλειος; Πού είναι ο Ευγενικός; Πού είναι ο Κοσμάς ο Αιτωλός; Πού είναι ο Ευσέβιος ο Ματθόπουλος; Πού είναι ο Μακράκης, η πύρινη αυτή ψυχή; Πού είναι οι άνδρες οι μεγάλοι και οι ψηλοί; Μια άπνοια υπάρχει στο έθνος μας.

Στερείται το έθνος μας ηγεσίας, Κύριε, εσύ το γνωρίζεις καλύτερα από εμάς. Στερείται το έθνος μας, το ταλαίπωρο, το μικρό και ιστορικό μας έθνος, στερείται των ανδρών εκείνων των μεγάλων, οι οποίοι παρέλαβαν μια μικρά πατρίδα και την έφεραν μέχρι Αγκύρας και Σόφιας.

Στερείται σε όλους τους τομείς, στερούμεθα, δεν έχουμε ηγεσία αντάξια, αντάξια στον πολιτικό τομέα, στον εκκλησιαστικό τομέα, στερούμεθα ηγεσίας, ηγεσία δεν έχουμε, η στερεία. Συ, Κύριε, που αγαπάς την Εκκλησία, εάν πούμε ότι εμείς αγαπούμε την Εκκλησία, ψέματα λέγομε. Εάν δεν αγαπά την Εκκλησία που έχει το τιμό σε εμάς.

Συ, Κύριε, ανάδειξε άνδρας υψηλούς και μεγάλους. Δώσε στην Εκκλησία μας να έρθουν τα αρχαία σου, τα μεγαλεία. Δώσε στην Εκκλησία σου να αναστηθεί ένας Μέγας Αθανάσιος, να αναστηθεί ένας Μέγας Χρυσόστομος, ένας Βασίλειος και ένας Γρηγόριος Θεολόγος. Δώσε να γεννηθεί μέσα στους ιερείς μας η φλόγα του Παναγίου Πνεύματος, να γεννηθεί ένας νεότερος Κοσμάς Αιτωλός. Δώσ' μας τα αρχαία μας μεγαλεία και η μικρά μας πατρίς τότε θα γίνει δέντρον, θα γίνει αετός, χρυσάετος, ο οποίος θα διαγράψει

Φωτεινούς κύκλους μέσα στην ιστορία του κόσμου, τότε πάλι η Εκκλησία μας θα γίνει δέντρον ευσκιόφυλλον και αγλαόκαρπον, κάτω από το οποίο θα σκιάζεται ολόκληρη η Ευρώπη και ο κόσμος. Τότε η Εκκλησία μας θα γίνει ουρανός πολύφωτος, με αστέρας, εκατομμύρια αστέρας.

Θεέ μου, Χριστέ μου, άκουσέ μας. Άγιοι Πατέρες, ακούστε μας, ακούστε την προσευχή των ταπεινών και δος μας πάλι πατέρες και διδασκάλους, να ζωντανέψει πάλι το έθνος μας, να γίνει πάλι μεγάλο και υψηλό, όχι κατ' έκταση, αλλά κατ' έννοια και κατά σύστημα.

Είθε ο Κύριος διά πρεσβειών της Υπεραγίας Θεοτόκου και πάντων Αγίων ελεήσει και σώσει εμάς. Αμήν.

Λοιπόν, όλοι μαζί, την περμάχου στρατηγότητα εγκυτήριας ψάλλονται, έλα εδώ οι ψάλλονται, όλοι μαζί μια καρδιά, μια ψυχή προς τα επάνω, Στον ουρανό, στα άστρα του ουρανού, στον κόσμο των βρεμμάτων και των αδανάτων, εκεί που αναπάμουν τη μεγάλη νεκρή μας που έγινε το αίτημα το αίμα για τη μικρά μας και ιστορική πατρίδα.

Προς τα επάνω, λοιπόν, απάνω όλοι μας, η φωνή μας, η καρδιά μας στο Χριστό και η φωνή μας μέχρι τα ουράνια. Δι' ευχών!