Constantinople, Self-Knowledge, and the Faith of Hagia Sophia

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The talk we gave here at the end of March began with a saying.

The talk we gave at Saint Panteleimon in Acharnes began with that same saying. And tonight, here again at 44 Zoodochou Pigis Street, that saying will, in a way, be the watchword of our talks.

It comes from the Apostle James: Brothers and sisters, resist the devil, and he will flee from you.

Brothers, resist the devil, and he will flee from you!

That is our watchword. With God’s help, we will struggle against the devil, or rather, against the demons who are trying to destroy our Holy Church. And I hope that, through the intercessions of the Most Holy Theotokos and all the Saints, we will stand firm in this struggle until the final victory.

I think these few words have given you the outline of what I wanted to preach. As for saying more, you understand that at eighty years of age I am bowed down by old age. Naturally, I cannot fully meet the demands of preaching.

Even so, I will try to say more. As I have said before, and always say, I repeat the prayer of Saint Ephraim: “Lord, as You gave light to Balaam’s donkey, give light to me, so that I may say what is fitting to the people.”

And at this moment, in deep humility, I say to the Lord: Give me light, so that I may say what is fitting to these people gathered around us. Your Eminence, Bishop of Konitsa, beloved brothers and sisters in Christ, venerable priests, beloved brothers and fathers in Christ.

With God’s help, I have been a bishop on the border for twenty years. Whenever I have the chance to come down from those high places, where one breathes the pure air of freedom and of our homeland, and come here to Athens, I always say, “I have come from Florina.”

This time, though, I will not say that. I will say something I have never said before: I have come from the city of our dreams. I have come from Constantinople, whose name the Turks dislike so much that they renamed it Istanbul.

That is where I have come from. This is the first time I have crossed the borders of my homeland. I have stayed within them because I believe that journeys made for no reason beyond amusement do not accord with the strict spirit of the Gospel.

I agree completely with Socrates, the ancient philosopher of our homeland.

He lived here in Athens, in our homeland, and sternly challenged its morals and customs. By then the Athenians had grown tired of him. They would say, “Socrates, go somewhere else. Give us a little peace! There’s Thebes, there’s Corinth, and plenty of other places.” But apart from a few occasions when he went to war for his homeland, he would not budge from Athens. And they kept telling him, “Leave us in peace. Let us breathe without your constant criticism.”

People urged him to travel farther, but he gave no answer. Only once did he reply: “Wherever I go, I will see the same things: land, sea, and mountains.” So, he said, whoever has seen one part of the earth has seen the whole planet. He remained where he was. Yet he had something more to say against this urge to travel the earth. He gave a great philosophical saying.

“You try to know the planet,” he said. “You try to know its cities, its mountains, and its plains. At night you lift your eyes to the sky and try to know the stars. You study the sun without ceasing.”

“I do not condemn that,” he said. “What I condemn is this: you try to know the world while remaining ignorant of yourselves. That is your sin. You do not know yourselves.” And he said, “Know yourself.” Those words express a profound philosophy of life. He opposed this constant turning outward.

Curiously, many centuries later another thinker, not simply a philosopher, but a physician and philosopher named Carrel, wrote a remarkable book. It was translated into many languages, including Greek: Man, the Unknown.

We do not know ourselves. Our ignorance of ourselves is immense. And The Imitation of Christ rightly says that an uneducated peasant who knows himself is worth more than an astronomer who studies the stars in the sky.

Knowing ourselves is a great thing. But how do we solve this difficult problem, as another philosopher asks? It truly is a problem. Even after one thousand, two thousand, three thousand years, we remain ignorant of ourselves.

We do not know ourselves. The world has come to know so much. It has reached the stars and studied the rays of the heavens, yet we remain utterly ignorant of ourselves. A more recent philosopher asks: What is the solution to this problem of not knowing yourself?

Confession is the solution. If you confess sincerely and reveal the depths of your heart to your spiritual father, you have found the answer to that philosophical saying of Socrates: “Know yourself.”

So I oppose this spirit of looking outward, this tide of tourism that has become such a powerful urge. Millions cannot sit still. Once, speaking here, I called it Satan’s horsefly.

You have seen animals standing quietly at their feeding troughs. Children gather handfuls of horseflies and throw them at the animals. Once the flies bite, the animals cannot rest; they keep running.

The devil’s horsefly! Millions upon millions leave their homelands every year. What can I say? They leave melancholy and return melancholy. This tide of tourism is a sign of the times.

And without claiming to be a prophet, I say that a day is coming, and soon, when such terrible events will strike humanity that this tide will stop at once. No one will set out. Not one person.

Then people will go into their inner rooms. “Enter your inner room,” as Christ says.

The inner chamber Christ speaks of will no longer be just a room; it will be the ravines. It will be as the Apocalypse says: “Mountains, open your depths and hide us from the wrath of the Lord.” This tourism will come to an end for good. Among its other evils, it has spread this affliction too. With these thoughts in mind, I am staying in Greece. I am going nowhere. I remain here, in my own place.

And I try to carry out my humble duties.

Although I had never physically gone to Constantinople all those years, in my thoughts I had been there many times since childhood. I was five years old when the bells rang in my village. We heard there was a call to arms. Men of every age, the flower of our village, relatives and friends, including my father, were called up.

We children asked, “Where are they going? Where are our fathers, our relatives, our friends going?” And our mothers answered, “They are going to free our brothers. They are going to Hagia Sophia.”

The older people would tell us, “In years to come, it will be ours again.” That was how the great hope of our people lived on. For ten years we moved rapidly toward fulfilling that great dream: to go to Hagia Sophia and worship there once more in the Divine Liturgy.

Victories came one after another, and the bells rang joyfully. What did it mean? We had entered Thessaloniki! We were advancing! We had crossed the Strymon and were advancing still! Later we entered Ioannina, amid joy and rejoicing. The eagles, the sons of Greece, kept going, their hearts aflame.

They advanced with faith in their homeland, their religion, and God. The Averoff passed through the Dardanelles and dropped anchor in the Bosporus. And the Greek flag, what a glorious day! Then, on May Day in Smyrna, Chrysostom of Smyrna knelt to welcome the troops. He rejoiced and said, “The deep longing of so many centuries is being fulfilled.” The troops kept advancing. They crossed the Sakarya River and reached the approaches to Ankara. From a hill a few miles away, Plastiras could see Ankara through his binoculars.

Oh, then it fell. My dream was shattered. My dream was shattered. What was the cause? There were many causes. I have written about the causes of that great catastrophe on our national commemorative days.

The chief cause was our division. Had we not been divided, a united Greece could have reached the stars. But a Greece divided politically, economically, and religiously falls to the very depths of Hades. So, as a little child, I visited Constantinople many times in my thoughts, flying there on the airplane called imagination, which flies faster than any other.

But now God has counted me worthy to go to Constantinople in person. Three fellow bishops and I went at the direction of the Holy Synod. We traveled by plane and arrived in about an hour and a quarter.

From above the city, we could see the whole landscape. What an enchanting, wonderful sight!

Two continents, Europe and Asia Minor, are separated by a strait that looks like an enormous river running between them. And more striking still, a narrow inlet cuts into the land like a sword, making a graceful channel.

That channel has a long history. During sieges they would close it off with a chain so that no one could pass through. What a wonderful, enchanting landscape! Why was it made this way? I asked an elderly bishop of the city.

“Is this landscape a matter of chance? Did it simply come about?” That faithful man replied, “Nothing is a matter of chance. The remarkable shape of this land, separating two continents while linking the Black Sea and the Mediterranean, is no accident.”

“It is the work of Divine Providence.” And he is right. I must acknowledge a truth: a place contributes greatly to the growth of civilization. I do not say it is the only thing, but it matters. What can the Eskimos do up at the North Pole? They have no history or philosophy.

And what can the Bedouins do down in the equatorial region of Africa? They have no history. If philosophy, art, and science developed here in Greece, we owe something to our land as well. It is an exceptional place, a magnificent place, a powerful draw.

So, according to that wise bishop of the Bosporus, the shape of this land is no accident. It is the work of Divine Providence. And Divine Providence works through people.

Every hundred, two hundred, three hundred, perhaps five hundred years, remarkable people appear who serve as instruments of Divine Providence. Constantine the Great was such an instrument, chosen to make use of this magnificent setting.

Constantine the Great, the son of Saint Helena, had his seat in Rome. But he felt stifled by its corrupt, pagan surroundings, and he decided to move his capital.

Blessed was the day when, urged on by his saintly mother, he decided to move his capital. He searched and considered many places until at last he found Byzantium, ancient Byzantium, on the Bosporus. And he said, “Here I will build the new capital of the world.”

There he built his capital and raised a great Cross, bearing his motto: “In this sign, conquer.” Constantinople became the centre of a new civilisation, a Christian civilisation. Drawing on the Greek language and Greek philosophy, it became a centre of missionary work.

Its purpose was to spread the faith in Christ throughout the world. Missionaries set out from Constantinople and travelled far and wide to bring people to Christ.

That was Constantinople. From the aeroplane it was a marvellous sight. But then you come down and walk through the city.

In Constantinople, a deep melancholy comes over you. Where are the palaces? Where is the hippodrome? Where are the great houses, the schools, and all those wonders? Only a few monuments remain to proclaim the city’s glory. “Even the stones will cry out,” as the Gospel says. Even the stones will cry out. And they proclaim in a loud voice that this city was once a Christian city, the center of Christian civilization.

Where should I begin with its monuments? I cannot recount their whole history tonight; that would take hours. As I have said, even the stones would cry out. They proclaim that this place is Greek and Christian. I will say a few words about just one monument, then go on to my main subject.

The greatest of them all, the supreme masterpiece, is Hagia Sophia.

Hagia Sophia is a church, but no ordinary church. It is a masterpiece, and more than a masterpiece. It is more than a rare architectural achievement of its time.

Its setting is remarkable, as are its size, its stonework, and all its splendour. It covers an immense area. They say it is seven thousand square metres, with room for twenty-five thousand people to stand comfortably inside. Such a church! And the speed with which it was built is remarkable too.

Three churches are counted among the largest in Christendom: Hagia Sophia; Saint Peter’s, which is somewhat larger; and Saint Paul’s in London.

How long did it take to build Saint Peter’s? One hundred and twenty years. Saint Paul’s in London took thirty-seven years. Hagia Sophia was built in five years and some months.

What speed, especially with the limited means available at the time! So what is this church? Bring me a piece of chalk and a blackboard, and I will write it in one word. When I saw the church with my own eyes, I saw it differently, and I cried out and wept.

Write this on the blackboard: Hagia Sophia equals the spiritualisation of matter. That is the word: the spiritualisation of matter.

There is a truth about the human heart: what you love takes on meaning for you. Tell me what you love, whether it is a person or a thing. A rose may seem like nothing to someone else. Yet how many of you have tied the memory of your life to a single rose?

Think of a rose. Someone who loved you gave you one. A rose is a material thing, but that particular rose meant a great deal to you. It was a material expression of that person’s love for you, a love you still keep deep in your heart, deep in your very being. It was a material thing. What am I trying to say? Whatever you love, first of all you think about it. At night, beneath the stars, you cannot rest. You seek it, talk about it, ponder it. You think of it constantly. Your body sleeps, but your spirit stays awake. And even in your dreams, you see the person you love.

When you love someone, you take up a brush and paint that person’s portrait. You love someone, and you make that person the subject of a poem. We know such love throughout the whole range of earthly things.

I do not condemn earthly loves. God gave them to us, provided they remain within what is fitting and right. But at the summit of all love stands the greatest love of all: love for God. Someone says that our age is without love. That is mistaken.

This is an age of passionate desires, an age of sex. Yet measured by the ladder of John Climacus, it is an age without that highest love.

John Climacus says that an age is loveless when it has every kind of love except divine love. And ours is a loveless age. A loveless age. People love everything. Even football has become an object of love. Yet God, the greatest object of love, “O God, my God, I seek You early; through the night I seek You”, has ceased to be the one we love. So our generation is especially loveless. That is why John Climacus says, “One love is conquered by another.” Do you want to overcome all the loves of this world? Love Christ.

When you love Christ, you see all those other loves in a different light. They become small images of the great and immortal love. In that earlier age, people burned with love for God, with love for Christ.

They fought for a whole century. What were they fighting for? Today people consider these things small and unimportant. But the Fathers and teachers fought a great battle to proclaim that Christ is more than a poet, more than a great man, more than a figure from history. Christ is the Son, the Word of God. He is God, the second Person of the Holy Trinity.

…of the Holy Trinity. You remember, the day before yesterday we celebrated the feast of Saint Athanasius. He struggled like Atlas, the mythical Atlas who carried the whole earth on his shoulders, imagine that. In the same way, Athanasius stood utterly alone, abandoned by many, and fought the battle over a single letter. The Arians said *homoiousios*, “of similar essence.” No: *homoousios*, “of one essence with the Father.” Not *homoiousios*. One iota. You see how much can rest on such a small distinction in the faith. Just one iota. For if we say *homoiousios*…

The great battle was over whether Christ is merely of similar essence to the Father or consubstantial with Him, of one essence with the Father. If He is merely similar, Christ is no longer truly God. The Fathers prevailed at the First Ecumenical Council. The struggle continued afterward, and the Creed that we hold and recite was established.

Hagia Sophia is an expression of Orthodoxy’s triumph. It is not dedicated to a woman named Saint Sophia, as people sometimes think. It is dedicated to the second Person of the Holy Trinity, who is called the Wisdom of God.

The Apostle Paul says it: the Greeks seek wisdom, but we preach Jesus Christ, the Wisdom and Power of God. He is our wisdom, our power, and our redemption.

So the work was dedicated to the second Person of the Holy Trinity. Some portrayed Christ with a brush; others sang of Him in wonderful poems; others preached Him from the pulpit with the eloquence of Demosthenes and the great Fathers of the Church. Culture was lifted up. Painters and poets had once spoken of small and passing things, but in the Byzantine age they spoke of the Lord Jesus Christ, who is above all. Christ was the center, the axis around which everything turned.

Today we have no axis. What is our axis? What is the purpose of our existence? They had an axis. The whole political, religious, economic, and commercial world revolved around the Lord Jesus Christ.

He is the Alpha and the Omega, the root and the vine, the star and the sun. He is everything. All else is small by comparison, a faint image of our Lord Jesus Christ.

Painters longed to portray Him in beautiful icons. The Byzantine icons are wonderful. Why are they wonderful? Forgive me; I will speak about icons another time.

Now people paint icons while blaspheming Christ. It is commerce, business, business.

You see, let me make a brief digression. Please bear with me, though I must hurry. When I was protosyncellus in Acarnania, I went into a church and suddenly heard someone blaspheming. I looked right and left but could not see anyone. Then I looked up: a painter was working high above me, painting an icon. I had him brought down and said, “You know nothing about this, nothing at all!” Is this what icon painters are like today? The painters of old fasted for days before they painted.

Those painters wept. That is why the icons work miracles. Their work was a lifting of matter toward the spirit. It was no business, no pursuit of dollars, marks, or rubles. Here is the fundamental difference between us and the communists: they say that spirit comes from matter; we say that matter comes from spirit.

It was out of this lifting of matter toward the spirit that this church arose, a masterpiece, as I said.

Visitors came, even from America, and went inside like archaeologists.

They counted the windows and the columns. They measured the slabs, the upper windows, everything they could reach with their measuring tapes. They kept measuring, looking at it all in purely mechanical terms.

And someone said, ‘What a pity to spend so much money!’ They took out a pencil and calculated that the church had cost three hundred thousand pounds of gold to build. Multiply that out in gold drachmas and you reach billions upon billions.

‘What a pity,’ they say, ‘to spend so much on a church! How backward these people were, so intent on building such churches.’ They think of windows and business, business. You speak of expense like Judas. When he saw Lazarus’s sister pour precious ointment upon Christ, he should have honored her. Instead he said, ‘Why was this not sold and the money given to the poor?’

And Christ answered, ‘The poor you always have with you, but you do not always have Me.’ That is how we will answer those who speak this way today. I am thinking especially of the law of Tritsis.

If the law of Tritsis prevails, that accursed law, churches will no longer be built. The money will go to the party organizations. Yet these gentlemen boast that they are heirs of the tradition, that they protect Orthodoxy, and they speak of it constantly without knowing what Orthodoxy is.

Orthodoxy is the substance, the very essence of life

...life has a depth and breadth of meaning that they cannot grasp. So they made their calculations. You are scandalized that the Byzantines spent so much money? They broke the jar of perfume and poured it out, and through this wonder of Hagia Sophia, its fragrance filled the whole earth. Does that scandalize you? Then tell me: how many millions and billions of dollars do you spend building spacecraft, nuclear bombs, and nuclear power plants? With that money you could build a hundred Hagia Sophias. But our generation does not build Hagia Sophias. Our generation builds spacecraft and bombs that could destroy this earth. Tell me where you spend your money, and I will tell you what you believe. How the world spends its money is a measure of what it believes. So I say again: this is the perspective from which we will look at Hagia Sophia, as an outpouring of the spirit, of the...

and of the great idea: that Jesus Christ is the Son of God, the second Person of the Holy Trinity, praised and exalted through all ages. Justinian, an outstanding emperor, was the one who set out to build this church.

At one point, Justinian lost his courage. But Theodora was a remarkable woman. ‘No,’ she said, ‘the imperial purple makes a fine burial shroud.’

And it was Theodora who urged him to build a church dedicated to the Wisdom of God. In this, Justinian became an instrument of Divine Providence. Historically, two earlier churches had stood on the site of Hagia Sophia. The first was much smaller.

Yet it was more wondrous. That may sound strange, but it was smaller and still more wondrous. Why? Because in that first church preached the king of preachers, John Chrysostom.

What good is a great church if the Gospel is not preached there? Give me a small church where a John Chrysostom speaks, and I will give you the greatest church in the world, whether Saint Peter’s or Saint Basil’s.

What good is a cage, however large and golden, if no nightingale sings inside it, but only a crow caws? That is what churches have become today, with very few exceptions: cages.

That first church was precious because John Chrysostom preached there, the orator for all ages. It would be better for the sun to go out than for the voice and preaching of John Chrysostom to fall silent.

That was the church they burned when he was exiled. The people were outraged. They said, ‘What use is the church to us? We have lost our foremost preacher.’ They set it on fire, and it burned. On the ruins of that first church a second was built. It, too, was burned, during the conflict between the Blues and the Greens.

That was the Nika riot. Afterward, the decision was made to build this church. Architects speak of its design, but it presents deeper questions too. Engineers have told me that they study it and still cannot solve all its architectural problems. Today we build with concrete, whether on a small scale or a vast one, but where is architecture like that?

They tear down houses in Athens that have exceptional architectural beauty. Business, nothing more. Concrete, concrete, concrete, that is all we see. Yet this church posed real challenges. Two remarkable Greek architects, Anthemios and Isidore, labored greatly and solved many problems with the limited materials available to them. They gathered those materials from far and wide.

Where did they not go? How far did they not travel? They went to Paros and brought back marble. On Rhodes they made very thin bricks from clay. And what was written on every brick? ‘Jesus Christ conquers.’ Every one bore that seal.

Like a cell, a human cell. Now, allow me a brief digression. The human... We marvel at Hagia Sophia. But let us marvel at something else. Could anyone say that Hagia Sophia simply sprang up on its own? Who could say that? No one, absolutely no one. And yet, what is Hagia Sophia beside another temple, magnificent in every way? O my God, O my God. Our body. Like Hagia Sophia, our body is built from billions upon billions of bricks.

Brick upon brick, each set in its place, each bearing the seal of the divine Creator. Our bodies, too, are made in this way: a marvelous work of architecture, built from millions upon millions of tiny, invisible bricks. What are they called? Cells.

And each cell is a little workshop. That is why the Apostle Paul says that our bodies are a temple of God. So we marvel at Hagia Sophia, but we marvel still more deeply at this work of the God who is the Holy Trinity: the human body.

They brought in everything: green marble and magnificent columns. They kept building and building. A hundred master craftsmen and ten thousand workers labored day and night with holy enthusiasm.

There was no blasphemy on that building site. There was prayer and katanyxis, compunction. They mixed the earth with their tears, and all of them prayed. Among that multitude of workers, there was not a single unbeliever or atheist. Justinian himself oversaw them. That is how this church was built. And when it was finished, its most striking feature was its enormous dome. The dome crowns the church and gives form to a spiritual idea.

What idea? That Christ came to earth to make earth like heaven. That is what the dome means. We express this in the Church’s services as well, as those of you who follow the priests and chanters will know.

A little further on, it says, “In Your temple we stand as though in heaven.” And we truly feel that we do. Anyone who steps inside and lifts his spirit upward no longer feels the ground beneath his feet. It is as though he has risen in a rocket to the vault of the church, where he hears the hymn of angels and archangels: Alleluia. Heaven itself. Through the forty windows, the light of the Bosphorus streams in. Its sunlight turns everything gold and fills the whole church from every side. This church is a wonder of wonders.

When the building was complete, a public celebration was held. Justinian entered the church with Theodora, his attendants, Anthemios, and Isidore. He went up to the pulpit, which then stood in the middle of the church, raised his eyes to heaven, and said, ‘I have surpassed you, Solomon! I have surpassed you, Solomon!’

That, in a few words, is the history of this church. History? I have hardly told you anything. Its history spans nearly a thousand years. Think of all the Divine Liturgies celebrated there, the bishops and Patriarchs ordained there, the emperors raised to the throne, and, above all, the welcomes given to those returning victorious from battle.

One day stands out in particular: Heraclius returned victorious after campaigning deep into Asia Minor and defeating Khosrow. He entered the church, and the whole congregation sang with tears, ‘To you, the Champion Leader.’ What a day of glory! What a history this church holds! Councils, both local and Ecumenical, also met there on many occasions.

That was the church’s history. Of all its Divine Liturgies, I want to say just a few words about the last one celebrated in the Holy City. It was May, and the enemy forces had gathered under their fierce ruler, Mehmed, who was only twenty-five years old.

He laid close siege to Byzantium, to Constantinople, and attacked its walls. But the walls were strong. A moat had been dug before them, and that small stretch of land was almost impossible to cross. Yet Byzantium had declined. I will not go into every cause of that decline. One cause was what happened some two hundred years earlier, when new vandals entered the city, worse than the Turks.

The armies of the Pope came, destroyed, and committed crimes, crimes far worse than those later committed by the Turks. They prepared the ground for the fall and weakened the Byzantine Empire.

So that it would fall like a ripe apple into Muhammad’s lap. And now we come to that final Divine Liturgy. It was May. Mehmed’s hordes came, Mehmed, whom the speaker calls the Antichrist, and besieged the City.

Constantine asked the West for help. The Pope’s answer was: “We will help you if you submit to me and recognize me as the foremost leader and head of the Church.”

This caused a bitter dispute. One group favored union with the Pope; another said no. Deep division spread among the people, and those opposed to union prevailed. Their watchword is understandable today, and history, the speaker says, has shown that they were right.

They said, “The Turk is an evil, and the Pope is an evil. Of the two, the Pope is worse. We would rather see the Turkish turban than the Pope’s tiara.”

Paparrigopoulos and others condemn this on national grounds. I answer them: if the Pope had prevailed, if we had been subjected to him, neither Orthodoxy nor the Greek people would have survived.

If we are Greeks today, we owe it to the resistance shown by those holy men on the eve of the Fall of the City. May their memory be eternal.

Only a little help arrived: about seven hundred soldiers and a few ships. Then a fierce battle was fought. Its final night was unforgettable and will remain so in the history of our nation.

It was the night of the 28th into the 29th. The sun set, and then the bells rang for the last time. The hanging lamps of the city were lit, and the priests offered incense. A great all-night vigil was held with all the people: women, children, monks, nuns, everyone.

Those who had not gone to fight gathered in the church and begged God for mercy and a miracle. Then, in the deep hours before dawn, the emperor came. He removed his crown and his imperial shoes, put on a soldier’s ordinary shoes, and entered Hagia Sophia for the last time.

He spoke to the people: “Brothers, if the City is to be surrendered, that is God’s will. I ask only that we have peace and love, and that we fight for our faith and our homeland.” Then he approached and received Holy Communion. The people were filled with awe and katanyxis, deep compunction.

He received Holy Communion and asked forgiveness of all the people. He partook of the immaculate Mysteries. After that, he and his army, those few brave soldiers, seemed no longer like ordinary men.

They were like lions, ready to spring.

That is how it is, as John Chrysostom says. A person who partakes of the immaculate Mysteries carries Christ within him. He is no longer bound to the earth; he soars toward heaven and fights for faith and homeland.

We saw this ourselves as soldiers on the mountain fronts. So they went out to the fortified walls and fought a fierce battle. The walls fell, the City was taken, and the Great Calamity came.

There are many legends. One tells of something that was never brought to its end.

…to finish the Divine Liturgy. The story says that the women’s gallery suddenly opened and enclosed the priest within it. There he sleeps, waiting to awaken and celebrate the Divine Liturgy. If these stories do not move the small-minded Greeks of today, they still move every soul that keeps deep within it the living spark of faith and the hope of the Resurrection.

“Saint George and Saint Cosmas, help us take back the City and Hagia Sophia.”

What is left? Seashells. Have you seen them? They are beautiful. You find them along the coasts of Africa. They have life inside them, but that life dies and the shell remains. The shell may still be beautiful, but once it held life. Now the life is gone. The City is almost dead.

Constantinople had four hundred thousand Christians when the Treaty of Lausanne was signed. Since then their numbers have dwindled and dwindled. How many remain in the City of our dreams? Only seven thousand.

They are the remnants of a glorious past, faithful and devoted to our sacred traditions. They greeted us with tears in their eyes.

I must now tell you my impressions of how the Turks received me. It is a strange thing: the Turks struck me as intelligent but forbidding. Yet they have diplomacy, they have diplomacy, and in diplomacy they outdo us. They are formidable diplomats. Now tell me, Mr. Stymvolio, what is so strange...

Their outlook was quite different when they considered matters from their own side. That aspect did not encourage us either; let us speak plainly. Yet, for the first time, at the airport they allowed the four of us Metropolitans to stand there wearing our clerical head coverings, our crosses, and our episcopal medallions.

Everyone was looking at us. “They’re from Greece,” people were saying, “from Greece.” Then a lovely little Turkish boy, about five years old, slipped away from his mother and grandmother and came over to us like lightning. We showed him affection. His mother and grandmother watched, perhaps wondering who we were. We welcomed him warmly, and I stroked the lovely little boy on the head.

And then he began to stroke my beard.

What does that mean? When a very intelligent and capable bishop, well versed in the Fathers, saw it, he recalled Tertullian’s words: the human soul is Christian by nature. The human soul is Christian by nature.

Do you understand? Within us is a sense of justice, of truth, and of beauty. I thought to myself, poor child, innocent child. You stroke the beard of a priest and a bishop. But then you will go to school, under the dictatorship, surrounded by television, radio, and the songs they sing.

We do so little to cultivate a sense of our nation, while the Turks do so much. There is a song they sing while marching in Ankara: “Oh, when will I become a soldier and smash the heads of twenty-five Greek Christians?” This little child, who treated us with such love and innocence, of such as these is the Kingdom of Heaven, will be changed by that terrible upbringing. He will become like a Janissary, an enemy of the Greeks. Instead of stroking our beards, he will cut off our heads.

Our heads. And our own children, we blame them, though perhaps the situation is worse than that. They are the children of Greece. They go to school, and they are very bright. Their mother teaches them, their father teaches them, but then those goblins, those goblins, come over the radio and completely corrupt them and fill them with fanaticism. Tomorrow they will be the parents of our people and our nation. But I digress. They welcomed us.

Our people spread out through the city, and wherever they went, others could tell they were from Greece. Someone there said, “We do not love Greece.” Then a Turk spoke up: “We hate their priests too.”

Why? Because the priests had always stood close to the nation. “What has happened to those people in Greece?” he said. “The priests helped them build a state and brought them back to life, and now they persecute them.”

“They persecute those priests, and they haven’t a grain of sense.” That is what people were saying in the ordinary restaurants in Pera, across the way. Those are the impressions you come away with. Now you may say to me, “All right, we were glad to hear some of your impressions of the city. But we did not come here for history and archaeology. We came because we are anxious to know what is happening. The people gathered here are faithful Christians who care about the Holy Church. Will you tell us what is happening with the episcopal matter?” Let me say a few words about it, and then I will finish. We went for a particular purpose, I as an elder bishop together with the others. My dear Christians, I must tell you that I returned deeply impressed. Despite the pressure put on the Patriarchate to send us away without a hearing, it answered with resolve.

And he approves all the actions of the Holy Synod.

Forgive me: perhaps I should not say this, but I will, because we are gathered here for a celebration. I do not believe there is a spy among us. And even if there is a spy, a Judas, it does not concern us.

Here we speak as Greeks, as Christians, and as Orthodox believers. We are afraid of absolutely nothing.

So, in our discussions, we talked for twenty hours altogether: from nine until twelve, then until two, and from two until five or six. We examined every issue raised by our return to the Patriarchate in the light of the holy Canons of the Church.

At one point I noticed some hesitation. I could see that something was troubling them. I should tell you that the Ministry of Foreign Affairs pays all of them, to the tune of two million dollars. Yes, indeed. That is how they live. The ministry does well to support them; we do not blame it.

But here is where their greatness lies. Here is where their greatness lies.

And do they not remember those words: “I would rather eat nettles than take Judas’s thirty pieces of silver”? Of course, we were insulted for taking this stand, and people in Athens and other cities were scandalized. I heard people say, “Kantiotis went up into the high mountains with the others, and now he is going over to the Turks.” One newspaper, which supports the government and takes its direction from it, wrote that the bishops had decided to put on turbans. We will not accept that insult. Nor will we take lessons in patriotism from those who, when we were climbing into the high mountains,

We struggle for faith and country. We will not accept these things. We will not become Turks. We know very well what is happening; we are under no illusion. Think again of that child I told you about. That innocent child welcomed us with open arms and stroked our beards. Tomorrow, shaped by the harsh rule and teaching of Ankara, he may become a killer of the Greek people.

We are under no illusion. We know what lies beneath these displays, and they will not sway us. We remain faithful and devoted to our beloved country. But we must say that above our country stands a higher, immortal ideal: Orthodoxy.

We seek a spiritual bond with the Patriarchate, while remaining Greeks and loyal to our homeland.

We obey our country so long as it obeys Christ and follows His laws. Are the people of Rhodes Turks because Rhodes is under the Patriarchate? Are the Greeks in America, two or three million of them in Chicago and other cities, Turks because they are under the Patriarchate of Constantinople? Are the 300,000 who are also under the Patriarchate Turks? Are the 200,000 in France Turks? Are the 500,000 in Germany Turks? No. We will become Turks no more than they have. The very people who decided to bind the Church hand and foot and destroy her are responsible for driving us to break away and declare the independence of the Church of Greece. They alone are responsible. Their greatest folly, and their greatest crime, is that they decided to destroy the holy Church of God. Yes.

They speak of national feeling as though it does not move us. It does move us. And we priests must admit that, beyond our spiritual duties, we have carried other burdens as well.

We were not required to serve as soldiers, but we did. We climbed the high mountains, waved the Greek flag, and wept and suffered.

We suffered, and we buried hundreds of young men. Had they not given their lives, Mr. Papandreou, or anyone else, for that matter, would not be prime minister today. Please do not take this to mean that we are engaging in politics. We are not. You know very well that we called the dictatorship to account, we called Karamanlis to account, and we were persecuted by everyone. We spoke out then, and we speak out today, on religious grounds. We are not speaking as politicians, economists, merchants, or soldiers. We have the right to say what must be said.

It has no right to interfere in the affairs of the Church.

I remember those days... Allow me to finish this later. We cannot finish it now.

You are tired now. You are tired. So, a brief digression. During the dictatorship, we faced a serious issue. We did not permit speeches about the twenty-first of April inside the church.

No. Go outside if you want to speak about politics. Only two or three Metropolitans stood firm and said so: here in the Church, you will hear the pure, unadulterated word of the Gospel.

During the dictatorship, they once sent me a director from the ministry. I will not give his name; it is a well-known name, and I do not want to humiliate him here. He came, and we talked and talked, trying to resolve the problem.

I understood what he was telling me. ‘Listen,’ I said, ‘let us not waste time. It is a sin to spend it on endless talk. Our time is not for empty discussion. From what you have said, I can see that there are two things at stake. Let me speak a little philosophically here, though I speak as a believer. Do you understand?’

‘There are two great values,’ I said. ‘One is Greece. Greece is a great value; I do not deny it.’

The other great value is Christ. Tell me, between these two, Greece and Christ, which is greater? He stumbled over his answer, and I told him, “Get out of here.” He still remembers it. He is in Chalkidiki now, and he recalls with emotion that I sent him away. When Pattakos heard about it, he was furious. I tell you this without any wish to praise myself. I tell you so that you know we remain steadfast in defense of our people, and we will not lower the flag, whatever happens. Yes, that is how it is. Imagine that! Greece lives and endures only so long as she remains joined to Christ. Without Christ, what would become of Greece? Even those who distance themselves from Him today ought to see this. So it is. As I finish, I want to stress the word ‘national.’ I insist on that word. These days I have often thought of Solomos, our national poet. He said something wise, which I will repeat here with a slight change: ‘Whatever is true is national.’ And we say, ‘Whatever is Christian, whatever is Orthodox, is national.’ Greece lives under the shadow of the crucified Redeemer. If Greece severs her bond with Christ, that umbilical cord, she will die, fade away, and end up in the museum of nations. In the twentieth century, we have no intention of becoming the gravediggers of this historic nation. Others have become its gravediggers; we will not.

Then a newspaper began to smear us. It published enormous headlines about matters that had not even been established. If you saw the latest papers, you will have read them yourselves.

The story took up half the newspaper, with enormous headlines. It said that a bishop was a target of the November 17 group. We have been put in their sights, because terrorism is the last weapon they have left.

It is terrorism. They threaten to execute us like dogs in the streets and squares of the city. We answer them: we are not afraid of you!

Thank you very much.

It brings back to mind the days when we, as clergy, fought our battle in the historic city of Kozani.

Those were dreadful days, when demons and every enemy of our people held sway. At night we went to sleep without knowing whether we would see the morning. When morning came, we did not know whether we would live to see the evening. Terrible days have come upon our nation again. It has entered a tunnel, a fearful tunnel. It will either live or die. And it will live if the spark of faith and love for our homeland still burns in our hearts.

For our homeland, yes. We answer them, for we have faced such threats again and again. I am eighty years old now. That I am alive is a miracle. That I can speak is a miracle. That I can write is a miracle. I should have fallen silent long ago. What am I waiting for? Today or tomorrow, a stroke, paralysis, or something else. So I pray with all my heart for the blessed day when I may water the tree of our homeland’s freedom with my own blood. With my own blood. I ask God for this; I pray to God for this.

And I have a feeling that this is the last time I shall see you, my beloved Christians. But be assured: I walk freely through the streets, even in Kozani. Now I understand why the police escorted me as far as the border on Great and Holy Friday.

Now I understand. I sent them away; I had my reasons. Let them come and execute us. I would count that day the most beautiful day of my life. I would count it the most beautiful day of my life.

I say this without theatricality or vanity, but because I must fulfill my duty. We have watered the tree of Christianity with all the strength we have. I have served for fifty-two years. Now I think of Saint Kosmas, whom I so admire. Saint Kosmas of Aetolia said, ‘Christ, as You shed Your blood for me, count me worthy to shed my blood for You.’ For me, too, the hour when a bullet ends my life would be a sacred hour. And I firmly believe that when a bishop falls, Greece will rise again.

Thank you.

As the Fathers and teachers say, the blood of the martyrs is the seed of Christianity. Where one martyr falls, a hundred, a thousand martyrs rise up. Their threats do not frighten us. This body of ours is at anyone’s disposal.

May that blessed hour come. And I realize that others feel the same way, including someone very dear to me, whom I love and respect in every way,

Sebastianos, who also faces these threats.

And if they continue, my dear brother Sebastian in Christ, with whom I stand in the sacred struggles of our people, I, humble as I am, prophesy that you too will meet the same fate while defending the borders of our homeland.

The tree of Christianity is immortal. Yet in recent times, it has begun to dry out. You have seen trees with dead branches. They need pruning, watering, manure, and care. The tree of Christianity will put out new shoots, new blossoms, and new fruit. It will flourish again when it is watered with the tears of our metanoia, our repentance, and with the blood of the martyrs.

I will close with a memory. I have told it elsewhere, and I believe it is my duty to tell it again here. Exactly fifty-two years ago, I was a very young man. I began by speaking of Constantinople, the city of our dreams; now I turn to another city, one that is sacred and unforgettable to our homeland.

I spent the first years of my ministry in Messolonghi.

Missolonghi. Even now, I shiver when I think of going there. Our teachers and professors, inspired by our national ideals, had filled us with excitement. And when I arrived in Missolonghi and saw that little city, I wept. Fifty-two years ago, I spoke with elders who were still alive at a hundred years old. They told me what their fathers had seen. From their grandfathers, they had heard the whole tragedy of the city’s siege. They told me that the people had been surrounded, that they had suffered, that they had eaten mice, hides, and seaweed. Yet they remained firm and unshaken in their faith and in their devotion to their homeland. At last the day drew near. They were resolved to make their heroic exodus on the night of Lazarus Saturday, as Palm Sunday dawned. Oh, how much the heroic exodus of Missolonghi resembles that of Constantinople, when Palaiologos went out from the church of Hagia Sophia.

There, in the Church of Saint Paraskevi, which anyone from Messolonghi will know, a towering man served the Divine Liturgy. He was like an eagle, like an angel. His name was Joseph: Joseph of Rogoi, an extraordinary man.

He celebrated the Divine Liturgy. Everyone came, young and old, including the defenders of the city. They left their swords in the courtyard and entered humbly, for what would be the last time. They asked forgiveness of all the people. Then came the call, “With the fear of God, with faith and love, draw near.” Never before had there been Holy Communion like it.

They came forward one after another, and their tears fell into the chalice. O brave generation, noble generation, immortal generation! They drew near and received Holy Communion. When they came out, they were no longer mere men. They were lions breathing fire, lions breathing fire.

A remarkable painting by a foreign artist depicts that Holy Communion and the commanders who took part in it.

They were astonished, as the Gospel says. After half an hour, that wise military leader of the Peloponnese spoke: “My children, a homeland with fighters like these will never die.”

My dear ones, I said this at the Synod too. I must confess to you that timid voices are beginning to be heard: “Go back! Do not advance! Tritsis will destroy you; this one will destroy you; that one will destroy you.”

Whether they are bishops, preachers, theologians, or Christians who speak this way, I ask them in the name of Jesus of Nazareth: if Tritsis’s bill becomes law, what will remain of this Church? What will remain of the Church? Absolutely nothing. We shall end up saying, “We believe in one Church of Tritsis.”

Thank you.

So I say: yes, we are united. With God’s help, despite those timid voices, we are united, united, united. And when I say united, I mean the whole Church, not just us bishops. Our clergy are united too, our ten thousand priests. Next week the monks are coming to Athens, a thousand monks, carrying the banner of the Lavra. They are coming to show their faith and declare that these bills must not go forward.

We remain strong. Strike the word “back” from your minds. Forward, out of this siege! Forward, forward, everyone forward! And let us make sure our part does not end with gatherings and applause. Each of us must become a preacher and tell others what is happening, because our people still do not know.

They do not know many things, and we too are to blame: the bishops and our Church. Inform them. Preach everywhere, preach everywhere. The day will come, as I said in the church of the Dormition of the Theotokos in Ilioupoli, when the new Judases, the new Pilates, and the new Caiaphases will not prevail.

They will never prevail.

As Dostoevsky, a Russian thinker who came to believe in Christ, said: “Truth is a great thing. Even if you bury the truth a thousand metres deep, it will rise from the grave.”

And then we shall all say, “Let God arise, and let His enemies be scattered; let those who hate Him flee before Him.” Amen. Since the bishop of Konitsa is with us today, should we not hear a few words from him?

My dear friends, I did not come here tonight to be your teacher.

I came as a pupil, to learn at the feet of that brave defender of Orthodoxy, His Eminence the Metropolitan of Florina.

I came, I repeat, to be strengthened, to be edified, and to stand beside him in the struggles he is carrying on.

At this moment, I would like to say just two things.

First, you, the faithful people, must remain firm and unshaken in the faith.

We were born Orthodox Christians, and may we die Orthodox Christians.

Remain united at the side of our Church as she struggles today for the freedom to preserve the traditions of our faith and for the freedom of our Church.

And be assured that our Church will prevail and triumph. Second, I wish, and let us all wish, that the elder here may live as long as Saint Anthony the Great. May he continue to stand at the forefront. We must say that he has struggled for the Church for more than fifty years, some fifty-two years now. His recent struggles have made him a symbol of unity for our Church and its hierarchy, and an example for us all.

Thank you.

A spirit of struggle. First, then, may he live to continue his struggles for Orthodoxy. And second, may he live to struggle alongside us, so that I too may struggle, and all of us may struggle.

For the freedom of another Church, a crucified Church: the crucified Church of Northern Epirus. She is still on Golgotha, still on the cross, waiting for the Mother Church of Greece and for Mother Greece to take her down from the cross, so that she too may celebrate her resurrection.

So we pray that the elder may live to see it, and that we too may be counted worthy to hear the bells of freedom ring in Northern Epirus. May you and I, the bishops and the clergy, celebrate the Divine Liturgy and a service of thanksgiving in Korçë and Gjirokastër. Then, my dear friends, instead of saying, ‘Lord, now let Your servant depart,’ he and I will cry out, ‘Christ is risen, and Northern Epirus has risen, my brothers and sisters!’

Thank you very much.

From the depths of our hearts, we thank our beloved brother in Christ, a defender of Orthodoxy and of our people, the bishop of Dryinoupolis and Konitsa. We pray that his hopes will be fulfilled, for he is fighting a hard struggle on the borders of our homeland.

As for that matter, I cannot say more than this: he has reached the limit of his strength. Everything he had to offer, he has offered. The only thing left for him to offer is himself as a sacrifice.

I have nothing more to say. I have made our duty clear, and the Church has done hers. Now the duty belongs to others. The bishop of Dryinoupolis has said everything he had to say, in every tone and in every way, throughout Greece.

What remains is for those who govern to open their ears and take part in this sacred struggle, instead of sitting over coffee and discussing what is happening in Gjirokastër and the other towns.

Now it is the responsibility of our leaders, our officers and our teachers. We must acknowledge that the voice of the bishop of Dryinoupolis has stirred the whole people. He has fulfilled his duty completely. Only his sacrifice remains, and he will offer that too, to strengthen the tree of freedom.

Now let us all sing ‘Christ is risen’ together, with one heart and one soul. I tell you that, besides the rally the monks of Greece will hold in Athens, a rally that will draw people from everywhere and make a profound impression, there will be other rallies as well.

In defiance of the demons, there will be other rallies: one in Larissa and one in Patras, so that the rally in Patras may stir the whole Peloponnese.

Larissa itself will stir all of Thessaly. And there is more, so be ready, fully ready. We will hold another rally in Athens, in Syntagma Square. And now, although they tried to keep tonight’s gathering on a religious level, judging by what I have seen... nevertheless, thank you.

Our Church stands with our nation. She has taken other burdens upon her shoulders, beyond her own duties. Tonight our people have shown their enthusiasm. We do not seek your applause, but it too expresses that enthusiasm. So now, let us all sing the national anthem together. Come, let us begin!

God willing, I leave on Thursday for the border, for Florina. Please pray for us too, that God may keep us steadfast in the faith and faithful to our homeland.

Αναγία Δέσποινα, Άγγελοι και Αρχάγγελοι, Τίμιε Πρόδρομε, Αποστρών 12, Πατέρες και Ιδάσκριτες Εκκλησίας, Μάρτυρες και Ομολογηταί, πηγήσετε πρεσβεία προς τον Κύριον του ελευθύνεται ψυχά σειμών. Αμήν

Αρχή της ομιλίας που έκαναμε εδώ το τέλος του Μαρτίου ήταν ένα ρητό.

Αρχή πάλι της ομιλίας που έκαναμε στον Άγιο Παντελεήμονα Αχαρνών ήταν πάλι το ίδιο ρητό. Και απόψε πάλι εδώ στην αίθουσα Ζωοδόχου Πηγής 44, πάλι το ίδιο ρητό θα είναι τρόπον τινά το σύνθημα των ομιλιών μας.

Και το ρητό αυτό είναι του Αποστόλου Ιακώβου. Αδελφοί, αντίστητε τω διαβόλω, και φεύξεται αφ υμών.

Αδελφοί, αντισταθείτε στον διάβολο και θα φύγει από εσάς!

Αυτό είναι το σύνθημά μας. Ότι με τη βοήθεια του Θεού θα αγωνιστούμε εναντίον του διαβόλου. Εναντίον διαβόλων μάλλον, οι οποίοι προσπαθούν να καταλύσουν την Αγία μας Εκκλησία. Και ελπίζω ότι διά πρεσβειών της Υπεραγίας Θεοτόκου και πάντων Αγίων ο αγών θα είναι ανένδοτος μέχρι τελευταίας νίκης.

Συνήθιες Συνήθιες

Νομίζω στα ολίγα αυτά σας έδωσα την περίληψη του κηρύγματος. Τι ήθελα να πω. Τώρα περισσότερα, καταλαβαίνετε ότι το γήρας, κάμπτουμε κάτω από το γήρας των 80 ετών, και φυσικά δεν μπορούμε να ανταποκριθώ πλήρως στην επιθυμία του κηρύγματος.

Εν τούτοις όμως θα προσπαθήσουμε να είπομε και, όπως και άλλοτε λέγαμε και το λέμε πάντοτε, το λέγω, είναι ευχή, επαναλάμβανω την ευχή του Αγίου Εφραίμ που έλεγε: Κύριε, όπως εφώτισες την όνον του Βαλάμ, φώτισε και μένα για να μπορέσω να πω τα πρέποντα εις τον λαό.

Και εγώ αυτή τη στιγμή εν ταπεινώσει βαθία λέγω προς τον Κύριο: φώτισέ με για να μπορέσω να πω εις τον λαό αυτόν που μας περικυκλώνει τα πρέποντα. Σεβασμιώτατε Ιεράρχα Κονίτσης, αγαπητοί εν Χριστώ Αδελφοί, Τίμιοι Πρεσβύτεροι, αγαπητοί εν Χριστώ Αδελφοί και Πατέρες.

Με τη βοήθεια του Θεού είμαι 20 χρόνια επίσκοπος εις τα σύνορα και οσάκις μου δίνεται ευκαιρία να κατεβώ από τα υψηλά εκείνα μέρη όπου αναπνέει τις καθαρό τον αέρα της ελευθερίας και της πατρίδος, οσάκις, λέγω, μου δίνεται ευκαιρία και κατεβαίνω εδώ κάτω στην Αθήνα, πάντοτε λέγω: έρχομαι από τη Φλώρινα.

Αυτή όμως τη φορά δεν θα πω τον λόγο αυτόν, δεν θα πω έρχομαι από τη Φλώρινα, διότι αυτή τη φορά θα πω κάτι άλλο μοναδικό. Έρχομαι από την πόλη των ονείρων μας, έρχομαι από την πόλη την Κωνσταντινούπολη, που τόσο μισούν οι Τούρκοι το όνομά της ώστε το εβάπτισαν Ισταμπούλ.

Από κει έρχομαι. Είναι η πρώτη φορά που βγαίνω από τα σύνορα της πατρίδος. Και τούτο διότι φρονώ ότι ταξίδια άνευ λόγου, απλώς και μόνον δια διασκέδαση, δεν είναι ταξίδια που τα εγκρίνει το αυστηρό πνεύμα του Ευαγγελίου.

Συμφωνώ απολύτως με τον Σωκράτη, τον αρχαίο φιλόσοφο της πατρίδος μας.

Πατρίδος μας, που ήτο εδώ στην Αθήνα και ήλεγχε με αυστηρότητα τα ήθη και τα έθιμα της πατρίδος, και τον είχαν βαρεθεί πλέον οι Αθηναίοι και του λέγανε: «Βρε Σωκράτη, άντε και παραπέρα, άντε και παραπέρα. Πήγαινε παραπέρα να ησυχάσουμε και από σένα. Να η Θήβα, να η Κόρινθος και λοιπά». Αυτός, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων καθ' ἃς εστρατεύθη υπέρ πατρίδος, δεν το κουνούσε από την Αθήνα. Και όταν αυτοί επαναλάμβανον την προτροπή: «Άφησέ μας ήσυχους να αναπνεύσουμε από τον έλεγχό σου».

Εγώ σου πήρε παραπέρα, αυτός τίποτα δεν απαντούσε. Μόνο μια φορά απήντησε, λέει, τι να κάνω; Είπε το εξής: ότι όπου να πάω, λέει, όπου να πάω τα ίδια πράγματα θα δω, θα δω γη και θάλασσα και βουνά όπου να πάω. Συνεπώς όποιος δει ένα μέρος της γης βλέπει ολόκληρο τον πλανήτη. Λέει, είπε σωστά πράγματα, έτσι είπε, και συνεπώς δεν έφευγε. Αντιθέτως όμως, ενώ ήταν αντίον αυτής της τάσεως να περιοδεύουν την γη, έλεγε το άλλο ότι αντεστρατεύεται με αυτήν την τάση και έλεγε ένα μεγάλο φιλοσοφικό ρητό.

Εσείς, λέει, προσπαθείτε να γνωρίσετε τον πλανήτη, προσπαθείτε να γνωρίσετε τας πόλεις, προσπαθείτε να γνωρίσετε τα βουνά και τους κάμπους. Προσπαθείτε τη νύχτα, υψώνοντες τα βλέμματά σας στον ουρανό, να γνωρίσετε τα άστρα, για τον ήλιο ακαταπαύστως.

Ανάπαυτος. Αυτό εγώ δεν το καταδικάζω, λέει, αλλά καταδικάζω κάτι άλλο. Προσπαθείτε να γνωρίσετε τον κόσμο και να αγνοείτε. Και αυτή είναι η αμαρτία σας. Τον εαυτό σας αγνοείτε. και είπε το γνώθις αυτό που είναι η ψήστη φιλοσοφία της ζωής, πρόγειμο μεγάλο αυτό το γνώθις αυτό Και συνεπώς ήταν εναντίον αυτής της εξωστρεφίας.

Περίεργο πράγμα, ύστερα από πολλούς αιώνας ένας άλλος φιλόσοφος, όχι απλός φιλόσοφος, ιατροφιλόσοφος που τον λέγαν Καρέλ, έγραψε ένα θαυμάσιο βιβλίο που μεταφράστηκε εις πολλάς γλώσσας του κόσμου και στην ελληνική γλώσσα μεταφράστηκε, ο Καρέλ, «Ο άνθρωπος, αυτός ο άγνωστος».

Αγνοούμε τον εαυτό μας, άγνοια τεράστια του εαυτού μας, και ορθώς λέγει η «Μίμηση του Χριστού» ότι ένας χωρικός αγράμματος που γνωρίζει τον εαυτό του αξίζει παραπάνω από έναν αστρονόμο που εξετάζει τα άστρα του ουρανού.

Η γνώση του εαυτού μας είναι μεγάλο πράγμα και η λύση του προβλήματος τούτου, λέει ένας άλλος φιλόσοφος. Ποια είναι η λύση του δύσκολου αυτού προβλήματος; Πρόβλημα είναι αυτό. Αγνούμε τώρα αυτό μας Μέσα σε χίλιους, δύο χιλιάδες, τρεις χιλιάδες.

Άγνοια το αυτό μας Δεν γνωρίζουμε τον εαυτό μας. Τα πάντα γνώρισε ο κόσμος. Μέχρι τα άστρα του ουρανού έφτασε. Και τις αχτίδες του ουρανού. Και τον εαυτό μας τον αγνοούμε τελείως. Και λέει ένας νεότερος φιλόσοφος: Λύσεις του προβλήματος Δεν γνωρίζεις τον εαυτό σου.

Η εξομολόγηση είναι η λύση του προβλήματος αυτού. Εάν εξομολογείσαι ειλικρινά και ανακαλύπτεις τα βάθη της καρδίας στον πνευματικό πατέρα, έλυσες το αξίωμα, το ρητό αυτό, τον λόγο αυτόν, τον φιλοσοφικό λόγο του Σοκράτους που λέει «γνώθι σαυτόν».

Είμαι λοιπόν εναντίον αυτού του πνεύματος, εναντίον της εξωστρεφίας, εναντίον του ρεύματος του τουρισμού που είναι μια τάση, εκατομμύρια δεν ησυχάζουν. Εγώ κάποτε το ονόμασα από της θέσεως αυτής αλογόμυγα του σατανά.

Είδες τα ζώα, κάθονται φρόνιμα στο παχνί τους και τα μικρά παιδιά παίρνουν φούχτες από αλογόμυγες, Τα πετούνε στα ζώα και τα ζώα, από την ώρα που θα πάρουν την αλογόμυγα, δεν ησυχάζουν, τρέχουν συνεχώς.

Αλογόμυγα του διαόλου. Εκατομμύρια των εκατομμυρίων κάθε χρόνο ξεκινάνε από τις πατρίδες. Τι να κάνω; Μελαγχολικοί φεύγουν και μελαγχολικοί επιστρέφουν. Είναι το ρεύμα αυτό του τουρισμού ένα σημείο των καιρών.

Και χωρίς να είμαι προφήτης λέγω ότι θα έρθει ημέρα, θα έρθει ώρα, και κοντινή ώρα, που θα γίνουν τόσα τρομακτικά γεγονότα στην ανθρωπότητα ώστε θα κοπεί αμέσως το ρεύμα. Ούτε ένας δεν ξεκινάει, ούτε ένας.

Και οι άνθρωποι θα εισέλθουν στο ταμείο τους. Είσελθε εις το ταμείο σου, όπως λέγει ο Χριστός.

Ο Χριστός ταμείωδε εμπροκυμένο δεν θα είναι πλέον απλώς στο δωμάτιο, αλλά θα είναι χαράδρες. Και θα είναι αυτό που λέει η Αποκάλυψη, που λέγει: «Ανοίξατε, βουνά, τα σπλάχνα σας να μας κρύψετε από την οργή του Κυρίου». Θα πάψει διαπαντός αυτός ο τουρισμός που, μεταξύ των άλλων κακών, μετέδωσε και την φορά να στέλνει το έτσι. Λοιπόν, ταύτα φρονών δεν κουνάω και εγώ από την Ελλάδα, μένω στην Ελλάδα. Δεν πηγαίνω πουθενά. Κάθομαι εδώ στον τόπο.

Και προσπαθώ να εξασκήσω τα ταπεινά μου καθήκοντα.

Αλλά ενώ σωματικώς δεν έχω πάει στην Πόλη τόσα χρόνια, εντούτοις όμως από τα μικρά μου χρόνια νοερώς έχω πάει πολλές φορές. Ήμουν παιδάκι πέντε χρονών όταν χτύπησαν οι καμπάνες στο χωριό μου. Ακούμε επιστράτευση. Όλες οι ηλικίες, όλο το άνθος του χωριού μου, συγγενείς και φίλοι και πατέρας και συγγενείς επιστρατεύτηκαν.

Ρωτάμε εμείς, τα άλλα τα παιδιά, πού πάνε, πού πηγαίνουν οι πατεράδες μας, οι συγγενείς μας, οι φίλοι μας, πού πάνε; Και μας απαντούσαν οι μανάδες: Πάνε να ελευθερώσουν τα αδέρφια μας, πάνε στην Αγία Σοφιά, μας λέγανε.

Και μας λέγανε οι γεροντότεροι: Πάλι με χρόνια, με καιρούς, πάλι δικά μας θα 'ναι. Έτσι ήτανε κρέπετο το όνειρο της φυλής η μεγάλη ιδέα Και επί δέκα συνεχή έτη συνεχώς εβαδίζαμε με ταχύ άλμα προς την πραγματοποίηση του μεγάλου αυτού ονείρου, να πάμε στην Αγία Σοφιά, να λειτουργηθούμε και πάλι.

Και ενίκαιε ερχόνταν οι μία κατόπι της άλλης, καμπάνες χαρμόσυνες, τι σημαίνει μπήκαμε σε ανονίκι, τι σημαίνει προχωρούμε, τι σημαίνει περάσαμε το στριμώνα, προχωρούμε. Σε λίγο καιρό, ύστερα πολλοί εσμήνες, μπήκαμε στα Γιάννενα, χαρά και αγαλία σας Ακόμα προχωρούν οι αετοί, τα παιδιά της Ελλάδος, με το σύνθημα, με καρδιά φλογερά.

Και με πίστη στην πατρίδα, στη θρησκεία και στο Θεό προχωρούσαν. Και φτάσανε, που έφτασανε, ο Αβέρωφ περνάει τα δαλαρέλια και ρίπτει την άγκυρά του στο Βόσπορο. Και η ψώνη σημαία, τη λύξη σημαία, οποία ημέρα δόξη Και τότε, Πρωτομαγιά, Πρωτομαγιά, στη Σμύρνη, γονυπετής ο Χρυσόστομος Σμύρνης υποδέχεται τα στρατεύματα και χαίρεται και αγάλλεται και λέει: Εκπληρώνεται ο μύχιος πόθος αιώνων ολοκλήρων. Τα στρατεύματα προχωρούν, προχωρούν, διαβαίνουν τον Σαγγάριο, φθάνουν στα πρόθυρα της Αγκύρας, από τον Καλεγκρότο, το περίφημο βουνό της Αγκύρας, λίγα χιλιόμετρα έξω. Ο Πλαστήρας με τα κιάλια έβλεπε την Άγκυρα σε λίγο.

Ω! Έπεσε. Το όνειρό μου συνετρίβη. Συνετρίβη το όνειρό μου. Ενωπισίαζεν το πρόγραμμα. Ποια αιτία; Πολλά τα αίτια. Έχω γράψει σχετικώς περί αυτών των αιτίων της καταστροφής, της μεγάλης μεγαλικής καταστροφής, έχω γράψει εισαναευλίων εθνικές επέτειες.

Το αίτιον, το κυριότερο αίτιον είναι η διχόνοιά μας. Εάν δεν είχαμε διχόνοια, η Ελλάς ηνωμένη φτάνει μέχρι τα άστρα και η Ελλάς διχασμένη και διηρημένη, πολιτικώς, οικονομικώς, θρησκευτικώς, φτάνει μέχρι τα τάρταρα του Άδη. Ταύτα λοιπόν, νοερώς, κατά επανάληψη έχω επισκεφθεί ως μικρό παιδί νοερώς, με το αεροπλάνο που λέγεται φαντασία, που πετάει συντομότερα από όλα.

Αλλά τώρα με αξίωσε ο Θεός και σωματικώς να μεταβώ στην Κωνσταντινούπολη. Με τρεις άλλους συναδέλφους ιεράρχες, εκτελούντες εντολή της Ιεράς Συνόδου. Ευρέθη η Ιεραρχία, ευρέθημε με το αεροπλάνο. Σε μια ώρα και κάτι, ένα τέταρτο.

Από πάνω από την πόλη, εφαίνετο όλο το τοπίο. Μαγευτικό τοπίο, θαυμάσιο τοπίο.

Δύο ήπειροι, Ευρώπη και Μικρά Ασία, χωρίζονται με έναν πορθμό που νομίζω ότι είναι ένας τεράστιος ποταμός που διασχίζει, χωρίζει αυτές τις δύο ηπείρους. Και το άλλο, το σπουδαιότερο, ένας κολπίσκος ο οποίος εισχωρεί δίκην ξίφους μέσα στο έδαφος, δημιουργεί μια χαριτωμένη αύλακα.

Αύλακα, που αυτός ο αύλακας έχει ιστορία μεγάλη, διότι σε ημέρες πολιορκίας τον έκλειναν με αλυσίδα. Και ουδείς δύναται να μεταβεί. Θαυμάσιο τοπίο, μαγευτικό τοπίο. Προς τι; Ρώτησα ένα γέροντα επίσκοπο της πόλης.

Αυτό το τοπίο είναι τυχαίο; Έτσι έγινε, έτσι εφύτρωσε; Μου απαντά αυτός ο πιστός άνθρωπος: τίποτε δεν είναι τυχαίο. Αυτή η διάπλαση του εδάφους, η θαυμαστή διάπλαση του εδάφους που χωρίζει δύο ηπείρους και ενώνει τον Εύξεινο Πόντο και τη Μεσόγειο, αυτή η διαρρύθμιση του εδάφους δεν είναι τυχαίο γεγονός.

Είναι έργο της Θείας Προνοίας και έχει δίκιο, διότι πρέπει να ομολογήσω μια αλήθεια. Ο τόπος συντελεί πολύ και ο τόπος, δεν λέγω μόνο ο τόπος, και ο τόπος συντελεί εις τον πολιτισμό. Τι να κάνουν οι απάνω στον Βόρειο Πόλο Εσκιμώοι; Δεν έχουν ιστορία ούτε φιλοσοφία.

Τι να κάνουν κάτω οι Βεντουίνοι, κάτω η στιγμηδιακή ζώνη της Αφρικής, δεν έχουν ιστορία. Εάν εδώ στην Ελλάδα αναπτύχθηκε η φιλοσοφία και τέχνη και επιστήμη, το οφείλουμε και στο έδαφός μας. Έξοχον έδαφος, υπέροχον έδαφος, μαγνήτης, σπουδαίο.

Λοιπόν, το έδαφος αυτό, η διάπλαση του εδάφους, κατά τον σοφόν ιεράρχην του Βοσφόρου, δεν είναι τυχαίο γεγονός, αλλά είναι έργο της Θείας Προνοίας. Όργανα της Θείας Προνοίας είναι τα όργανα της Θείας Προνοίας.

Αναφαίνονται μέσα στα 100, 200, 300 χρόνια, 500, έξοχα πνεύματα που είναι όργανα της Θείας Προνοίας. Και τοιούτον όργανον της Θείας Προνοίας, για την αξιοποίηση του θεσπεσίου, του εξόχου αυτού τοπίου, είναι ο Μέγας Κωνσταντίνος.

Ο Μέγας Κωνσταντίνος, ο υιός της Αγίας Ελένης, είχε κέντρο τη Ρώμη. Αλλά ασφυκτιούσε, ασφυκτιούσε μέσα στο διεφθαρμένο εκείνο περιβάλλον της Ρώμης, της ειδωλολατρίας. Και απεφάσισε να μεταφέρει την έδρα του.

Και ευλογημένη ημέρα κατά την οποία απεφάσισε, προτρεπόμενος από την αγία του μητέρα, να μεταφέρει την έδρα του εκεί. Και ερεύνησε και εξήτασε και επιτέλους βρήκε το Βυζάντιον, το αρχαίο Βυζάντιον, το Βόσπορο και είπε: «Εδώ θα χτίσω τη νέα πρωτεύουσα του κόσμου».

Και εκεί έκτισε την πρωτεύουσα του κόσμου και ύψωσε το σταυρόν πελώριον και πάνω στο σταυρόν ήτο το σύνθημά του: «Εν τούτω νίκα». Και η Κωνσταντινούπολη έγινε πλέον το κέντρο, η πρωτεύουσα ενός νέου πολιτισμού, του χριστιανικού πολιτισμού, ο οποίος έχων ως υπηρέτη την ελληνική γλώσσα και την ελληνική φιλοσοφία και όλα, Εγέννητα, Αλατιναλάδα, έγινε κέντρο ιεραποστολής.

Σκοπός της ήταν να διαδώσει την θρησκεία, τον Χριστό σε όλο τον κόσμο. Και από την Κωνσταντινούπολη φεύγανε οι ιεραπόστολοι οι οποίοι έφθαναν σε όλα τα σημεία του κόσμου για να κάνουν τους ανθρώπους χριστιανούς.

Εκεί λοιπόν τώρα, αυτό ήταν η Κωνσταντινούπολη μάλιστα. Τώρα από το ύψος του αεροπλάνου θαυμάσιον, αλλά αν κατεβείς μέσα και σε ένα στροφής δεις την πόλη.

Στην Πόλη οι αποκλεισίων μελαγχολία σε καταλαμβάνει. Πού είναι τα ανάκτορα, πού είναι το ιπποδρόμιο, πού είναι τα μέγαρα, πού είναι τα σχολεία, πού είναι όλα τα θαυμαστά εκείνα φαινόμενα; Έμειναν ολίγα μόνον τινα, τα οποία είναι μνημεία, τα οποία διαλαλούν την δόξα της πόλεως. Και οι λίθοι κεκράξονται, και οι λίθοι κεκράξονται, που λέει το Ευαγγέλιο, και οι λίθοι φωνάζουν μεγάλη τη φωνή, ότι η πόλη αυτή υπήρξε κάποτε πόλις χριστιανική, πόλις κέντρον του χριστιανικού πολιτισμού.

Πολιτισμού. Μάλιστα, ένα δε από τα αξιολογιόντα, τι πρώτο και τι δεύτερο να είπαμε από τα μνημεία της πόλεως αυτής, ένα και μόνο μνημείο. Δεν θα πρόκειται απόψε να κάνω εξιστόρηση των μνημείων, διότι αυτό θα χρειάζεται ώρες ολόκληρες να διηγηθεί, διότι όπως είπα, και οι λίθοι κεκράξονται. Φωνάζουν ότι ο τόπος εκείνος είναι ελληνικός, χριστιανικός. Ένα μόνο μνημείο, από όλα θα είπω λίγες λέξεις και θα προχωρήσω εις το κύριο θέμα.

Το κυριότερο, το μεγαλούργημα, το σπουδαιότερο από όλα είναι η Αγία Σοφία.

Η Αγία Σοφία είναι ναός, δεν είναι απλός ναός. Είναι μεγαλούργημα, δεν είναι μεγαλούργημα. Δεν είναι απλώς αρχιτεκτονικό επίτευγμα σπάνιον της εποχής εκείνης.

Είναι θαυμαστός για την τοποθεσία του. Είναι θαυμαστός για την έκτασή του. Είναι θαυμαστός για την τοιχοποιία του, για όλη τη μεγαλοπρέπειά του, για την έκτασή του. Κατέχει μεγάλη έκταση. Λένε ότι είναι 7 χιλιάδες τετραγωνικά μέτρα, δηλαδή 25 χιλιάδες άνθρωποι ανέτως βρίσκονται και δύνανται να μείνουν μέσα στον ίστο Ναό αυτόν. Τέτοιος Ναός. Είναι ακόμα σπουδαίος, προκαλεί τον θαυμασμόν δια την ταχύτητα με την οποία ανηγέρθη.

Τρεις ναοί είναι οι μεγαλύτεροι ναοί της Χριστιανοσύνης. Ο ένας ναός είναι της Αγίας Σοφίας, ο δεύτερος είναι του Αγίου Πέτρου, κατά τι μεγαλύτερος, και ο τρίτος είναι ο ναός του Αγίου Παύλου στο Λονδίνο.

Και ο μεν ναός του Αγίου Πέτρου εκτίζετο σε πόσα χρόνια; 120 χρόνια χρειαστεί να κτιστεί Ο δε ναός του Αγίου Παύλου στο Λονδίνο χρειάστηκε 37 χρόνια να κτιστεί. Ο Δαναός του Αγίου της Αγίας Σοφίας εκτίστηκε σε πέντε χρόνια και μήνες.

Ταχύτατος ρυθμός, ταχύτατος ρυθμός με τα ελλιπή εκείνα μέσα τα οποία είχε τότε η επιστήμη. Τι είναι λοιπόν ο Ναός; Πάρτε μια κιμωλία, φέρτε έναν πίνακα να γράψω με μια λέξη. Αν μπορείτε, εγώ τον είδα το Ναό διαφορετικά με τα μάτια και έκραυσα και θρήνησα επάνω εις τον Ρεόρα αυτόν.

Πάρτε έναν πίνακα και γράψτε στον πίνακα. Ναός Αγίας Σοφίας ίσον εξαΰλωσις, εξαΰλωσις. Είχα πει εξαήλωσης, το αναπτύσσει ο Διολίγων.

Υπάρχει ψυχολογικός νόμος που κάτι που αγαπάς, πέστε μου τι αγαπάς, είτε πρόσωπο είτε πράγμα. Τι είναι ο λαοχάλι, ένα πρόσωπο, ένα ρόδο; Είναι τίποτα, δεν λένε τίποτα. Αλλά πόσοι τη ζωή σας δεν έχετε συνδυάσει με ένα ρόδο.

Με ένα ρόδο, κάποιο πρόσωπο που σ' αγαπούσε, σου έδωσε ένα ρόδο. Υλικό πράγμα είναι το ρόδο. Αλλά εκείνο το ρόδο, δι' εσέ, είχε μεγάλη σημασία. Ήταν έκφραση, υλικό πράγμα, έκφραση της αγάπης την οποία είχε σε εσέ και το οποίο φυλάγεις ακόμα μέσα στα βάθη της καρδιάς σου και στα βάθη της υπάρξεώς σου. Υλικό πράγμα ήταν. Τι ήθελα να πω; Αγαπάς, ό,τι αγαπάς, πρώτα πρώτα το σκέφτεσαι. Την νύχτα κάτω από τα άστρα δεν ησυχάζεις. Ζητάς, κουβεντιάζεις, μελετάς. Το σκέφτεσαι διαρκώς. Το πνεύμα αγρυπνεί, το σώμα κοιμάται. Και στο όνειρό σου, ακόμα και στο όνειρό σου, το βλέπεις το πρόσωπο.

Ευχή, Αγαπάς ένα πρόσωπο, παίρνεις πινέλο και το ζωγραφίζεις, το κάνεις ζωγραφιά. Αγαπάς ένα πρόσωπο, το κάνεις ποίημα. Αγαπάς ένα πρόσωπο, αγαπάς έναν αυτό, αγαπάς μέσα στις αγάπες τις γήινες, στην κλίμακα των γήινων πραγμάτων.

Ένας είναι ένα, εάν δεν αγαπείς ένα, πάντως είναι κάτι, είναι το ένα. Στην κορυφή των ερώτων, δεν κατηγορώ κανένα έρωτα, τους έδωσε ο Θεός, τους έρωτες της γης, αρκεί να κινούν τα ρεύματά τους μέσα στον κύκλον του πρέποντος και του ορθού, αλλά στην κορυφή των ερώτων, στην κορυφή της πυραμίδος το έρωτος, το μεγάλο έρωτος είναι ένας έρωσος, ο έρωσος του Θεού Γι' αυτό κάποιος που κρίνει τις αρεφότητες λέγει: η εποχή μας είναι ανέραστος. Κάνει λάθος.

Είναι η εποχή των μεγάλων ερώτων, είναι η εποχή του σεξ. Είναι ανέραστος κατά την κλίμακα, κατά την κλίμακα του Ιωάννη της Κλίμακος

Κλίμακος, λέει, είναι ανέραστος ο αιών όταν έχεις όλους τους έρωτες και δεν έχεις τον θείο έρωτα. Και αυτός ο αιών είναι ανέραστος αιών. Ανέραστος αιών. Αγαπάει τα πάντα. Και ένα φούτμπολ ακόμα έγινε ο έρως και το κείμενο. Και το μεγαλύτερο αντικείμενο, ο Θεός, ο Θεός μου προσεωθρίζω, εκλεκτός προσεωθρίζω, προσεωθρίζω ο Θεός. Αυτός ο Θεός έπαυσε να είναι ο έρως. Και συνεπώς η γενεά μας είναι κατ' εξοχήν ανέραστος. Γι' αυτό λέει και ο Ιωάννης της Κλίμακος: «Έρως έρωτι νικάται». Θες να νικήσεις όλους τους έρωτες της γης; Αγάπησε τον Χριστό.

από τον Χριστό. Και τότε όλοι αυτοί οι έρωτες πέφτουν πλέον και τους βλέπεις υπό άλλη οπτική γωνία ως μικρούς και ασήμαντους εικόνες του μεγάλου και αθανάτου έρωτος, μάλιστα. Έρωτος λοιπόν, τότε στην εποχή εκείνη δεν είναι το γενναίο και είναι ανέραστος. Είτο ευλέγετο από τον έρωτα του Θεού, ευλέγετο από τον έρωτα του Χριστού.

Έδωσαν μάχας, επί έναν αιώνα εμάχετο. Τι εμάχετο; Σήμερα θεωρούνται αυτά μικρά και ασήμαντα. Έδιναν οι πατέρες και οι δάσκαλοι μεγάλη μάχη και εις τη μάχη ότι ο Χριστός δεν είναι απλώς ένας ποιητής, δεν είναι απλώς ένας μεγάλος άνθρωπος, ότι ο Χριστός δεν είναι μια φυσιογνωμία ιστορική όπως είναι τόση ευεργοσύνη. Ο Χριστός είναι κάτι παραπάνω, είναι Υιός, είναι ο Λόγος του Θεού, είναι Θεός, το δεύτερον πρόσωπον της Αγίας Τριάδος.

Η αστριάδος, ενθυμείσθε, προχθές είχαμε εορτή του Αγίου Αθανασίου. Ηγωνίσθη ως Άτλας, όπως ο Άτλας ο μυθικός εσήκωνε πάνω στους ώμους του ολόκληρον την γην, φαντάζεσθε, έτσι και αυτός, μόνος μονότατος, εν μέσω βαθείας εγκαταλείψεως διαφόρων προσώπων, εκράτησε τον αγώνα και έδωσε τη μάχη σε ένα γράμμα, σε ένα στοιχείο. Έλεγαν εκείνοι, έλεγαν οι Αριανοί, ομοιούσιος. Όχι, ομοούσιος. Όχι ομοιούσιος. Ένα ιώτα. Δες, βλέπετε τι λεπτό πράγμα είναι η θρησκεία. Ένα ιώτα. Για να πούμε ομοιούσιος.

Ομοιούσιος, δεν υπάρχει πλέον Χριστός Θεός, όλων πέδες Ελλήνων υμνείται και υπερυψούται εις πάντας τους αιώνας, ομοούσιος και πάνω στο ομοούσιον εδόθη η μεγάλη μάχη και ενίκησαν οι πατέρες της Δευτέρας, της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου και ο αγών συνεχίστηκε κατόπιν και επεκράτησε το σύμβολο της πίστεως το οποίο κατέχομαι και το οποίο αναπαγγέλομαι.

Ε, λοιπόν, έκφραση του θριάμβου της Ορθοδοξίας είναι ο ναός Αγίας Σοφίας. Δεν είναι προς τιμήν της Αγίας Σοφίας μιας γυναικός, που νομίζει ο λαός. Όχι, είναι προς τιμήν του δευτέρου προσώπου της Αγίας Τριάδος, ο οποίος λέγεται Σοφία Θεού.

Το λέει ο Απόστολος Παύλος. Έλληνες σοφίαν ζητούσιν. Ελληνες Σοφίας Ιητούς, εμείς δε κυρίζομαι Ιησού Χριστόν, Θεούς Σοφία και Δύναμης, Ισεώνας Αιώνος, Αυτός εστί ως η Σοφία και η Δύναμης και απολύτρωσιμον.

Προς τιμήν λοιπόν του δευτέρου προσώπου, εξαιρώνοντας την ιδέα, ανετέθη το έργο, κι άλλοι μεν τον Χριστό τον ζωγράφισαν με το πινέλο, άλλοι τον έψαλαν με τα θαυμάσια ποιήματα, άλλοι τον εκήρυξαν από του άμβωνος με γλώσσα Δημοσθένους και μεγάλων πατέρων της Εκκλησίας, άλλοι τον ανύψωσαν. Εξυψώθη ο πολιτισμός, διότι όλοι αυτοί οι ζωγράφοι και οι ποιηταί περί μικρών και ασημάντων ομίλουν, ενώ μέσα στην εποχή του Βυζαντίου ομίλουν για το ύψος, τον υπεράνω όλων Κύριον ημών Ιησούν Χριστόν, και ο Χριστός ήταν το κέντρο, ήταν ο άξονας.

Σήμερα δεν έχουμε άξονα εμείς. Τι έχουμε άξονα; Τι άξονα έχουμε; Ποιος ο σκοπός της υπάρξεώς μας; Είχαν άξονα, και ο άξονας περί τον οποίον περιστρέφεται ο ολόκληρος πολιτικός, θρησκευτικός και οικονομικός και εμπορικός κόσμος ήταν ο Κύριος Ιησούς Χριστός.

Αυτός το άλφα, αυτός το ωμέγα, αυτός η ρίζα, αυτός η άμπελος, αυτός το άστρον, αυτός ο ήλιος, αυτός το παν. Μικρά και ασήμαντα είναι όλα, μικρές εικόνες του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού.

Όπως οι ζωγράφοι ήθελαν να τον ζωγραφίσουν με ωραιότατες εικόνες, που σήμερα δεν μπορούν να τον ζωγραφίσουν. Οι εικόνες του Βυζαντίου είναι θαυμάσιες. Γιατί είναι θαυμάσιες; Τώρα ζωγραφίζουμε, συγχωρείτε, θα δώσω άλλοτε, θα κάνω άλλοτε ομιλία περί εικόνων.

Ζωγραφίζουν εικόνες και βλαστημάνε τον Χριστό. Εμπόριο, μπίζνες, μπίζνες.

Είδες, τιμώ μια φορά, κάνω μια παρέκβαση, με επιτρέψετε με παρεκβάσεις, επιτρέψατε, αν και πρέπει να σπεύσω εμένα. Λοιπόν, όταν ήμουν πρωτοσύγκελλος στην Ακαρνανία, πάω σε ένα ναό και ξαφνικά ακούω μια βλασφημία. Κοιτάζω δεξιά, αριστερά, δεν τέλειωπα μες, μου πήρε λίγο πράγμα σατανάζι, δεν εμφανίστηκε. Οπότε υψώνω το βλέμμα προς τα επάνω, ήταν ένα ζωγράφος επάνω και ζωγράφισε τον αυτό. Τον αυτό κατέβασαν, αυτό λέω, άσχελε, άσχελε, πανάσχελε. Αυτή είναι η σήμερα η ζωγράφοι; Εκείνοι οι ζωγράφοι νηστεύανε, νηστεύανε μέρες για να ζωγραφίσουν.

Και κλαίγανε, για να μην αναμιγνύουν τα δάκρυά τους με τα χρώματα, γι' αυτό και οι εικόνες είναι θαυματουργικές. Ήταν εξαΰλωση, δεν ήταν εμπόριο, δεν ήταν business, δεν ήταν δολάριο, δεν ήταν μάρκο, δεν ήταν ρούβλι, ήταν εξαΰλωση. Αυτή είναι η μεγάλη διαφορά μας με τους κομμουνιστές. Εμείς τι λέμε; Θεμελιώδης διαφορά: εμείς λέμε ότι αυτοί λένε εκ της ύλης το πνεύμα, εμείς λέμε εκ του πνεύματος ύλη, και η ύλη στα χέρια τους, και το χριστερό για το πνεύμα και η ιδεολογία επίσης.

Εξ εξαϋλώσεως λοιπόν υπήρξε ο ναός αυτός, μεγαλούργημα είπαμε.

Πήγανε, επισκεφθήκανε, σαν να έγιναν αρχαιολόγοι, ότι ήρθανε από πέρα, από την Αμερική, αρχαιολόγοι μπήκανε μέσα.

Μετρούσαν τα παράθυρα, πόσα παράθυρα έχει. Μετρούσαν τις κολώνες, πόσες κολώνες είναι. Βλέπανε, μετρούσαν τις πλάκες, μετρούσαν τα παράθυρα επάνω, μετρούσαν όλα με τη μεζούρα που είχαν, μετρούσαν συνεχώς, καθαρώς μηχανική τέχνη να μετρήσουν αυτά τα πράγματα.

Και κάποιος λέει, τι κρίμα, λέει, τέτοια χρήματα. Υπελόγισαν δε, πήραν το μολύβι και υπελόγισαν ότι εδαπάνησαν τότε για την ανέγερση αυτού του ναού 300.000 λίτρες χρυσού. Πάρε εκεί μολύβι και πολλαπλασίασε χρυσές δραχμές να δεις δισεκατομμύρια, δισεκατομμύρια των δισεκατομμυρίων.

Λέει, τι κρίμα, λέει, τόσο χρήμα να δαπανάται για ένα ναό. Τι καθυστερημένοι άνθρωποι είναι αυτοί, προσηλωμένοι να χτίζουν τέτοιους ναούς. Όχι και παράθυρα, μπίζνες, μπίζνες. Ομιλείτε εσείς περί εξόδων, σαν τον Ιούδα. Είναι η γλώσσα του Ιούδα, που όταν είδε ο Ιούδας την Ευγενή Φτάντην εκείνη την κόρη, την αδελφή του Λαζάρου να θάβει το μεροδοχείο και να χύνει μύρον και να εμποδιάζει ο τρόπος τότε αυτός αντί να τιμήσει και να δοξάσει την κόρη αυτή, την ιδεώδη κόρη, αυτός λέει, τι κρίμα, λέει, τα λεφτά αυτά δεν επωλούντο να γίνει, να γίνει, να πάνε στους πτωχούς;

Και ο Χριστός απήντησε: τους πτωχούς γαρ πάντοτε έχετε μεθ' εαυτών, εμέ δε ου πάντοτε έχετε. Μάλιστα, έτσι λοιπόν και σε αυτούς θα απαντήσουμε, οι οποίοι τώρα, εμείς ιδίως με το νόμο του Τρίτση, σας το λέγω.

Αν επικρατήσει ο νόμος του Τρίτση, ο κατηραμένος νόμος του Τρίτση, οι εκκλησίες δεν χτίζονται πλέον. Τα χρήματα θα πηγαίνουν στις κλαδικές. Κι όμως, κι όμως, καυχώνται οι κύριοι ότι είναι διάδοχοι, ότι προστατεύουν και αναφέρουν την Ορθοδοξία συνεχώς, χωρίς να γνωρίζουν τι εστί η Ορθοδοξία.

Η Ορθοδοξία είναι περιεχόμενο, η πεμπτουσία της ζωής

...τη ζωή έχει περιεχόμενο βαθύτατον και πλατύτατον, το οποίο δεν είναι σε θέση να το εννοήσουν αυτοί. Λοιπόν, έτσι είπαν, εμετρήσανε. Λοιπόν, εσείς σκανδαλίζεστε γιατί δαπάνησαν οι Βυζάντιοι τόσα χρήματα, διότι έθραυσε το μυροδοχείο και δαπάνησε και ευωδίασε ολόκληρη η γη από το θαύμα αυτό της Αγίας Σοφίας. Σκανδαλίζεστε; Εγώ λοιπόν σας απαντώ. Πείτε μου, πείτε μου πόσα εκατομμύρια και δισεκατομμύρια δολάρια ξοδεύετε για να φτιάξετε διαστημόπλοια και βόμβες πυρηνικές και εργοστάσια πυρηνικά. Με αυτά θα χτίζατε εκατό Αγιασοφιές, αλλά η γενιά μας δεν είναι να χτίζει Αγιασοφιές. Η γενιά μας είναι να φτιάχνει διαστημόπλοια και βόμβες για να καταστραφεί αυτή η γη. Πες μου πού ξοδεύεις τα χρήματα, να σου πω τι πιστεύεις. Μέσω πού ξοδεύεις το χρήμα είναι και αυτός ο δείκτης της ιδεολογίας του κόσμου. Λοιπόν, τα αυτά επαναλαμβάνω και λέγω: έτσι θα δούμε, από αυτή την οπτική γωνία θα δούμε το ναό της Αγίας Σοφίας ως μια εξαέρωση του πνεύματος, της

της Ιδέας, της Μεγάλης Ιδέας, ότι ο Ιησούς Χριστός είναι ο Υιός του Θεού, το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, ον παίδες Ελλήνων, υμνείται και υπερυψούται εις πάντας τους αιώνας. Πάνω να χτιστεί ήταν ο Ιουστινιανός, έξοχος αυτοκράτορ.

Η ανέμενα στο θρόνο σήμανε των μυροφόρων, μεταξύ των γυναικών οι οποίες διακρίθησαν για την τόλμη της, εδειλίασε ο Ιουστινιανός. Αλλά γυναίκα, υπέροχος γυναίκα η Θεοδώρα. Όχι, λέει, καλόν εντάφιον η βασιλεία και εσθάδες των πλευρών του.

Και αυτή ήταν εκείνη η οποία τον προέτρεψε να χτίσει ναόν της του Θεού Σοφίας, αυτός λοιπόν ο στενός του όργανον της Θείας Προνοίας. Στη θέση της Αγίας Σοφίας, λέγω ιστορικώς, υπήρχαν άλλοι δύο ναοί. Ο ένας ναός ήταν πολύ μικρότερος.

Αλλά ήταν θαυμαστότερος. Περίεργο, δεν λέγω περίεργα πράγματα. Μικρότερος. Ούτε ο Ενδέκατος δεν είναι. Αλλά ήταν θαυμαστότερος. Γιατί; Γιατί; Διότι στον πρώτο κύριο ναό ομίλησε ο βασιλεύς των ιεροκηρύκων, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος.

Τι να την κάνεις μια μεγάλη εκκλησία όταν λείπει το κήρυγμα του Ευαγγελίου; Δώστε μου ένα ναό μικρόν, να ομιλεί ένας Χρυσόστομος και σου δίνω εγώ το μεγαλύτερο ναό του κόσμου, τον Άγιο Πέτρο ή τον Άγιο Βασίλη.

Τι να το κάνεις το κλουβί, οσοδήποτε μεγάλο και να είναι και χρυσό, όταν μέσα δεν υπάρχει αηδόνι να κελαηδήσει, αλλά υπάρχει μέσα κόρακας και κοράκων; Έγιναν τα κλουβιά σήμερα οι εκκλησίες, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων.

Ήταν άξιος ο ναός εκείνος ο πρώτος, διότι ομίλει ο Χρυσόστομος, ο ρήτορας των αιώνων, ο αθάνατος, το κλαίο που έλεγε νιακροατέτου. Προτιμότερο να σβήσει ο ήλιος παρά να σβήσει η γλώσσα και το κήρυγμα του Ιωάννου του Χρυσοστόμου.

Αυτός ήταν ο ναός και τον έκαψαν όταν τον εξόρισαν. Ηγανάκτησε ο λαός. Σου λέει, δεν μας χρειάζεται ναός, χάσαμε τον πρωτοστάμο. Φωτιά, φωτιά, έβαλαν φωτιά και τον κάψαν. Και στα ερείπια εκείνου του ναού, του πρώτου ναού, εκτίσθη δεύτερος ναός, ο ναός τον οποίον εκτίσανε και τον οποίον έκαψαν οι Βένετοι και οι Πράσινοι.

Εκεί στη μίαν στάση του νοίκα και τώρα πλέον μετά των θρίαμβων απεφάσιμε το χτίστη των Ναών τους Πάει όργανα κοντά στα όργανα, μιλούν περί αρχιτεκτονικής, έχει άλλα προβλήματα ο ναός. Μηχανικοί μου λέγανε ότι σπουδάζουν και δεν μπορούν να λύσουν τα προβλήματα, τα αρχιτεκτονικά. Σήμερα είναι μπετόν, μικρά και απέραντα. Δεν υπάρχει πλέον αρχιτεκτόνημα.

Βουλήγανε τα σπίτια μέσα στην Αθήνα που έχουν εξαιρετικό αρχιτεκτονικό κάλλος. Μπίζνες, τίποτα. Μπετόν, μπετόν, μπετόν, μπετόν, τίποτα περισσότερο, ενώ έχει προβλήματα. Όργανον κοντά στα δύο ήταν δύο υπέροχοι Έλληνες αρχιτέκτονες, ο Ανθέμιος και ο Ισίδωρος, οι οποίοι εκοπίασαν τρομερά και έλυσαν πολλά προβλήματα με τα ολίγα υλικά μέσα τα οποία είχαν, και τα υλικά αυτά μέσα τα συνέλεξαν.

Πού δεν πήγανε, πού δεν ταξιδεύσανε! Στην Πάρο πήγανε και φέρανε μάρμαρο, πήγανε στη Ρόδο και φτιάξανε από τον αργιλώδη, από την άργιλο, λεπτά πολύ, λεπτά, λεπτά, λεπτά τούβλα, εις τα οποία όλα τα τούβλα τι γράφανε; Ιησούς Χριστός νικά, σφραγισμένα όλα.

Όπως το κύτταρο, το ανθρώπινο κύτταρο. Τώρα πάμε σε μια παρέκβαση, επιτρέψτε μου. Το ανθρώπινο... Θαυμάζουμε την Αγία Σοφιά. Να θαυμάζουμε κάτι άλλο. Μπορεί να βρεθεί κάποιος να πει ότι η Αγία Σοφιά φύτρωσε έτσι; Ποιος μπορεί; Ποιος μπορεί να το πει; Κανείς, απολύτως κανείς. Μα τι είναι η Αγία Σοφιά μπροστά σε ένα άλλο ναό μεγαλοπρεπέστατο και όλο; Ω Θεέ μου, ω Θεέ μου. Το σώμα μας. Το σώμα μας, όπως η Αγία Σοφιά, είναι εκτισμένη από δισεκατομμύρια των εκατομμυρίων τούβλων.

Τούβλα, Τούβλα, Τούβλα, Τούβλα, Τακτοποιημένα, Κέχαστον Τούβλο, Φέρτης Φραγίδα, Του Θείου Δημιουργού Ούτω πως και το σώμα μας είναι φτιαγμένο, αρχιτεκτόνημα υπέροχο, υπέροχο. Από εκατομμύρια, εκατομμύρια τούβλα, μικρά, μικρά, αόρατα τούβλα. Πώς ονομάζονται; Κύτταρα.

Και κάθε κύτταρον εργοστάσιο, τι λίγος. Γι' αυτό ο Απόστολος Παύλος λέγει ότι τα σώματα ημών ναός του Θεού εστί. Λοιπόν, θαυμάζουμε την Αγία Σοφιά, θαυμάζουμε βαθύτερα το αρχιτεκτόνημα αυτό του εν Τριάδι Θεού.

Το οποίο είναι το ανθρώπινο σώμα. Αυτοί λοιπόν φέρανε όλα, μάρμαρα πράσινα, κολόνες σπουδαίες. Και φτιάξανε και φτιάξανε και χτίζανε συνεχώς. Εκατό μάστοροι και δέκα χιλιάδες εργάτες εργάζονται μέρα νύχτα με θείο ενθουσιασμό.

Λοιπόν, βλαστημία δεν είναι οικοέτο, προσαφεία γίνονται, κατάνοιξη, τα χώματα, τα ζύμωνα με τα δάκρυα τους και προσήφχονται όλοι και ούτε ένας άπιστος και άθεος δεν υπήρχε μέσα εκεί στο πλήθος των εργατών, τους οποίους σύμβηπε παρεχόντως ο Ιωστήν Ανός, ο Ιωστήν Ανός, μάλιστα, ούτω πώς εκτίστηκε αυτός ο νεός και όταν εκτίστηκε αυτός ο νεός ο Περίλεμρος το έσπουδαιότερο από όλο που είναι, με εκείνον τον οποίο περισσότερο λέει θαύμασα, είναι π Ο τρούλος, ένας πελώριος τρούλος, στεφανώνει, και αυτή είναι εξαΰλωση, και ο τρούλος είναι εξαΰλωση.

Μια ιδέα. Ποια ιδέα είναι; Ότι ήρθε ο Χριστός στη γη να κάνει τη γη ουρανό, ουρανό. Αυτή είναι η συμβολή, και το λέμε κι εμείς στην εκκλησία μας, νομίζω, εσείς που παρακολουθείτε οι ιερείς του, οι ψάλτες του, συχνότερο από εμένα τα Σεράς Ακολουθίας, εν των αώσου λέει στάμενη, λέτε παρακάτω, λέμε παρακάτω,

Παρακάτω, «εν τω ναώ σου ιστάμεν, ως εν ουρανώ», λέει, νομίζουμε ότι ιστάμεν. Και πράγματι, όποιος πατήσει μέσα και υψώσει τον εαυτό του, δεν πατάει τη γη, λες και πήγε σε πύραυλο και ανέβηκε πάνω και έφτασε μέχρι στην αψίδα του ναού και ακούει τον ύμνο αγγέλων και αρχαγγέλων, το Αλληλούια. Ουρανός. Μέσα από τα σαράντα παράθυρα διαθλάται το φως του Βοσπόρου, ο ήλιος του Βοσπόρου που χρυσώνει τα πάντα, και φωτίζεται ολόκληρος ο ναός πανταχόθεν και είναι ένα θαύμα θαυμάτων ο ναός αυτός.

Όταν τελείωσε, τότε ετελέσθη δημοσία πανήγυρις και ο Ιουστινιανός, συνοδευόμενος από την Θεοδώρα και από όλους τους επιτελείς και τον Ανθέμιο και τον Ισίδωρο, εισήλθε εις το ναόν και τότε ανήλθε επάνω εις τον άμβωνα, ο οποίος άμβωνας τότε ήταν εις το μέσον, δεν ήταν εις το άκρο. Εις το μέσον ανήλθε, ύψωσε τους οφθαλμούς του εις τον Ουρανόν και είπε: «Νενίκηκά σε, Σολομών, νενίκηκά σε, Σολομών».

Αυτή είναι δι' ολίγων η ιστορία αυτού του ναού. Ιστορία; Είπα ιστορία; Δεν είπα τίποτα. Σ' αυτή η ιστορία ίσον, γράψτε πάλι, ίσον σύνοψις ιστορίας χιλίων περίπου ετών. Μέσα στα χίλια χρόνια, φανταστείτε, μετρήστε λειτουργίες που γινόταν, μετρήστε χειροτονίες επισκόπων και πατριαρχών, μετρήστε ανάρρησεις βασιλέων και αυτοκρατόρων, μετρήστε προ παντός υποδοχάς, όταν επέστρεφον από τας ενδόξους νίκας κατά βαρβάρων.

Ιδιαίτερα ως δε μνημειώδης θα παραμείνει η ημέρα εκείνη κατά την οποία ο Ηράκλειος, Εξτρατεύσας μέχρι τα βάθη της Μικροσυγκίας, ο Σμέγας Αλέξανδρος Και η νησί σας τον Χωζρόι επέστρεφε νικηφόρος και εισήθη στο ναό Κι ολόκληρο το κλησίμα έψαλε με δάκρυα, τίπερ μάχος στρατηγόταν κητήρια ού ημέρε, ού δόξε, ού ιστορίας ολόκληρη, μέσα εις την οποία κι εσύ ακόμα εις ταυτερίγια, εις το γυνακονίτας συνεδρίας εν κατ' επανάληψην τοπικέ και οικονομικές σύνοδοι εκεί πέρα.

Αυτή ήταν η ιστορία του ναού. Από όλες τις λειτουργίες, ένα μόνο, θα τελειώσω, θα πω δύο λέξεις για την τελευταία λειτουργία που έγινε στην Αγία Πόλη. Ήτανε μην Μάιος, Μάιος, κατά την οποία τα στίφη των Αράβων, των εχθρών, με έναν δαιμονιώδη βασιλέα, τον Μωάμεθ, ηλικίας 25, παρακαλώ, ετών.

Επολιόρκησε στενώς το Βυζάντιο, την Κωνσταντινούπολη, και πετύχεται ο Λαύρος εναντίον όλων των τειχών. Αλλά τα τείχη ήταν ισχυρά, τα τείχη. Τάφρος δε είχε ανοιχτεί προ των τειχών και η στροπονώση σε εκείνη τη μικρή γωνία ή το πλέον νησί, ως νήσος ήτανε από τον άκρο στο άλλο και ήτανε σχεδόν αδιάβατος. Εκεί λοιπόν ήτανε, αλλά είχε παρακμάσει το Βυζάντιο. Δεν θέλω να πω τα αίτια της παρακμάσεως. Μία αιτία της παρακμής είναι προ 200 ετών, προ εβολιβότερο, εισήλθαν νέοι βάνδαλοι, χειρότεροι από τους Τούρκους.

Ήρθαν τα στρατεύματα του Πάπα και κατέστρεψαν και διέπραξαν εγκλήματα. Απείρως χειρότερα από τα εγκλήματα τα οποία διέπραξαν οι Τούρκοι. Και προετοίμασαν αυτοί το έδαφος και εξασθένησαν την Βυζαντινή Αυτοκρατορία.

Διά να πέσει ως μήλον ώριμον στην κόκκινη, στην ποδιά του Μωάμεθ. Μάλιστα, αυτή λοιπόν η τελευταία λειτουργία, Μάιος ο μήνας. Ήρθαν, ήρθαν τα στίφη του Μωάμεθ, του αντιχρίστου Μωάμεθ. και που λιώσαν την πόλη.

Ο Κωνσταντίνος της Ευγενής Υπραξής εζήτησε συνδρομή της Δύσεως. της Δίσεως σύνδεση και ο Πάπας τη απαινήσε απάπαστη απαινήσε Θα σας βοηθήσουμε, να υποταχθείτε σε μένα και με γνωρίσετε ως πρώτον αρχηγόν και κεφαλή της εκκλησίας.

Έγινε αιτία μεγάλης έριδος. Μια μερίδα είπε με τον Πάπα, άλλη μερίδα είπε όχι, και έγινε μέσα μεγάλη διχόνοια μέσα στον λαό και επεκράτησαν όχι οι ενωτικοί, αλλά επεκράτησαν οι ανθενωτικοί. Επεκράτησαν οι ανθενωτικοί με σύνθημα το οποίο σήμερα είναι κατανοητόν, αλλά είναι πλέον κατανοητόν και η ιστορία αποδεικνύει ότι είχαν δίκιο.

Είπανε: κακόν ο Τούρκος, κακόν ο Πάπας. Από τα δύο κακά το χειρότερο είναι ο Πάπας. Προτιμάτων να δούμε φακιόλιον Τούρκου, πρέπει να δούμε ποια άλλο Πάπα.

Βλέπετε, ο Παπαρρηγόπουλος το κακίζει αυτό εθνικώς και άλλοι το κακίζουν, αλλά εγώ το κακίζω και απαντώ και λέγω, λέγω ότι αν επεκράτει ο Πάπας, εάν υποδούλετο στον Πάπα, τότε πλέον όχι η Ορθοδοξία δεν θα υπήρχε, αλλά ούτε ο Ελληνισμός δεν θα υπήρχε.

Εάν είμαστε Έλληνες, το οφείλουμε ακριβώς στην αντίσταση την οποία προέβαλαν παραμονά στις Αλώσικες των Οπόλων οι Αγίοι Μισθοί. Ας είναι αιωνία των η μνήμη.

Ήρθαν μόνον ολίγα τεινά, ολίγη της στρατιώτης 700 περίπου και ολίγα πλοία. Μάλιστα, έτσι ήρθαν και δόθηκε ισχυρά μάχη. Η τελευταία νύχτα ήταν αλησμόνητος, θα μείνει στην ιστορία του έθνους μας ως αλησμόνητος νύχτα.

Ήταν 28 προς τα 29, εβασίλευσε ο ήλιος. Και εκεί τότε έκρουσαν για τελευταία φορά οι κώδωνες. Και αναφθήκαν τα πολυκάνδυλα της πόλεως και θυμιάσαν οι ιερείς. Και αγρυπνία μεγάλη έγινε με όλον τον λαό. Γυναίκες, παιδιά, μοναχοί, μοναχές, όλος ο λαός.

Ο μη στρατευθείς ευρίσκεται εντός του ναού. και παρακάλλει τον Θεό για να κάνει το ελεώσιμο και το θαύμα του Να είσαι λίγο, περί της πρωινάς ώρας, πρωί, πρώτου όρθρου, βαθέως όρθρου, όπως ημεροφώνουν οι γυναίκες, έρχεται ο βασιλεύς, έρχεται ο αυτοκράτωρ, βγάζει το στέμμα του, βγάζει τα ρηθρά του πέδιλα, φορεί κοινά πέδιλα στρατιώτου και απέρυπτος εισέρχεται για τελευταία φορά στον ναό της Αγίας Σοφίας.

Ανάληψης, ομιλεί προς τα πλήθη: Αδελφοί, δεν είμαι εστιδευό, δεν θέλουμε εκείνους. Ο οποίος θα παραδώσει την πόλη, του Θεού είναι το θέλημα. Μόνο σας συμβουλεύω να έχουμε ειρήνη και αγάπη και ότι θα πολεμήσουμε υπέρ πίστεως και πατρίδος. Και μετά επλησίασε και κοινώνησε σπανίως, διακοινωνία έγινε με τη ούτων θάμβος, με τη ούτων κατάνυξη.

Επλησίασε και κοινώνησε και ζήτησε συγνώμη από όλον τον λαόν. Και κοινώνησε τον Αχάνθο Μυστερίον Και μετά αυτός και το στράτευμά του, οι ολίγοι γενναίοι στρατιώτες, δεν ήσαν πλέον άνθρωποι, δεν ήσαν πλέον να βοεί.

Ήσαν λέοντες πριπλέοντες.

Έτσι είναι, έτσι λέει ο Χρυσόστομος. Ένας που κοινωνεί τον Αχάνθο Μυστερίον Πάει στον Χριστό με στα στήρι του Δεν είναι πλέον γήινη ύπαρξη, αλλά πετά μέχρι τα ουράνια και μάχεται υπέρ πίστεως και πατρίδος.

Το είδαμε κι εμείς αυτό ως στρατιώτες στα ψηλά μέτωπα. Λοιπόν, εκεί, εκεί λοιπόν εξήθανε στα τείχη τα οχυρά και έδωσαν την μάχη εν την σκυρά Και τα τείχη έπεσαν και η πόλη εάλω. και η πόλη σε άλλο Και ήλθε πλέον η Μεγάλη Συμφορά.

Θρύλοι, ποικίλοι θρύλοι. Ένας θρύλος είναι ότι δεν επρόλαβα να τελειώσω.

να τελειώσουν την Θεία Λειτουργία, και ότι ο Ραχς κρατώδης σκοπότερα είναι ξαποτόμος ο γυναικωνίτης, και εκεί έφραξε τον ιερέα μέσα στον γυναικωνίτη, και εκεί κοιμάται και εκεί περιμένει να ξυπνήσει να τελέσει την Θεία Λειτουργία. Εάν αυτά δεν συγκινούν σήμερα τους Γραικύλους, συγκινούν όμως κάθε ψυχή η οποία διατηρεί μέσα στα βάθη το ζώπυρον της πίστεως και της προσμονής της Αναστάσεως.

Σε Άγιο Γιώργη και για κοσμά βοήθα μας να πάρουμε την πόλη και την καλιά σοφιά.

Τι έμεινε, το κονχύλια, έχετε δει κονχύλια, τα κονχύλια είναι ωραίωτατα, είναι στις ακτές της Αφρικής, έχουν μέσα ζωή, αλλά ψουφούν τα κονχύλια και μένει το κονχύλιο, ένα κονχύλιο, ωραίο όταν το κονχύλιο, κάποτε υπήρξε ζωή, το κονχύλιο έμεινε, η ζωή έφυγε τώρα, η πόλη είναι σχεδόν νεκρά.

Τετρακόσιες χιλιάδες χριστιανοί είχε η Κωνσταντινούπολη όταν υπεγράφη η Λοζάνη, η Συνθήκη της Λοζάνης. Τώρα αραίωσε, αραίωσε, αραίωσε. Πόσοι μένουν στην Πόλη των ονείρων μας; Μένουν μόνον εφτά χιλιάδες.

Λείψανα ενός ενδόξου μεγαλείου, πιστοί και αφοσιωμένοι στις ιεράς παραδόσεις μας, οι οποίοι μας είδαν με δάκρυα στους οφθαλμούς.

Οφθαλμός, οφείλω τώρα να εισέλθω και να είπω τας εντυπώσεις μου πώς με συμπανδέξαν οι Τούρκοι. Ένα περίεργο φαινόμενο είναι: ευφυής ο Τούρκος, βάναυσος, απαίσιος, με το Κοράνιον εις τας χείρας και με το γιαταγάνι εις τα χέρια του, αλλά διπλωματικώς έχουν διπλωματία, έχουν διπλωματία, διπλωματικώς μας νικούν. Προβαρή είναι διπλωμάτη. Λοιπόν, πείτε μου, κύριε Στυμβόλιο, ποιο περίεργος...

Υιέργος, ήταν το πνεύμα τους πολύ διαφορετικό, εκ της πλευράς δικής των ερευνώντες και εξετάζοντας τα πράγματα. Ούτε μας ενθουσιάζει αυτή η πλευρά τους, ας λέγουμε πώς είναι τα πράγματα. Ότι πρώτη φορά, εις το αεροδρόμιο, επέτρεψαν να σταθούμε εμείς οι τέσσερις Μητροπολίτες με το επάνω καλυμμαύχι μας, με τα καλυμμαύχια μας, με τους σταυρούς μας, με τα εγκόλπιά μας.

Και μας κοιτάζαν όλοι. Έρχονται από την Ελλάδα, λέει αυτή, την Ελλάδα. Και μόνον αυτό, ένα παιδάκι χαριτωμένο, Τούρκος, πέντε ετών, απεσπάστη από την αγκάλη της μάνας του, της γιαγιάς του, και ήρθε ως αστραπή κοντά μας. Και εμείς δείξαμε αγάπη, το δείξαμε. Και βέβαια λοιπόν πάλι από εμάς και τρίχθηκε η γιαγιά του και αναγκαίει το γιονός, ότι με είδαν, λέει, αυτή η πέρα. Τι να είναι η μαμά αυτή, τι να είναι η γιαγιά αυτή; Και να τον εξαρρύντε, τον δείξε με αγάπη. Τον χάιδεψε στο κεφάλι, ένα χαριτωμένο αγοράκι.

Και αυτός τότε άρχισε να μου χαϊδεύει τα γένια.

Τι σημαίνει; Όταν το είδε αυτό κάποιος πολύ ευφυής και ικανότατος αρχιερεύς και γνώστη των πατέρων, λέει η Θεμίκη τον Διορτιλιανό ότι η ψυχή του ανθρώπου είναι φύσει χριστιανική. Η ψυχή του ανθρώπου είναι φύσει χριστιανική.

Κατάλαβες; Έχει μέσα το ένστικτο του δικαίου, τα ένστικτα της αληθείας, τα ένστικτα του ωραίου. Είπα εγώ, δεν το έκλαψα. Ταλαίπωρο παιδί, αθώο παιδί, χαϊδεύεις τα γένια του παπά και του δεσπότη. Αλλά θα πας στο σχολείο, στη δικτατορία μέσα, οι τηλεοράσεις, το ραδιόφωνο, τα τραγούδια που τραγουδούν.

Ενώ εμείς δεν καλλιεργούμε καθόλου το εθνικό φρόνημα, οι Τούρκοι είναι αφάνταστοι. Και υπάρχει τραγούδι στην Άγκυρα που τραγουδούν εν παρελάσει. Αχ λέει πότε έγινα ο στρατιώτης να σπάσω τα κεφάλια 25 γιαούριδων Αυτό λοιπόν το παιδάκι, αυτό λοιπόν το παιδάκι, το αθώο που μας συμπεριεφέρθη έτσι με όλη την αγάπη του και με όλη την αθωότητά του, και τον διούτον εστινή βασιλεία των ουρανών κάτω από εσχάν διαπαιδαγώγηση θα μεταβληθεί, θα γίνει γενίτσαρο, θα γίνει κάτι εχθρός του για ρουζμπάς και όχι πλέον θα μας θωπεύει, αλλά θα μας κόψει τα κεφάλια.

Τα κεφάλια, όπως και τα παιδιά μας, κατηγορούμε αυτά, μη χειρότερα, αφού είναι τα παιδιά της Ελλάδος, πηγαίνουν στα σχολεία, ευφυέστατα είναι, τα κατηχεί η μάνα, τα κατηχεί ο πατέρας, έρχεται από το ραδιόφωνο, οι καλικάντζαροι, οι καλικάντζαροι, και τα διαστρέφουν τελείως και τα φανατίζουν τελείως, και θα είναι αύριο οι γεννήτορες της φυλής και του γένους μας. Μάλιστα, παρέκβαση είναι αυτή, μας υπέδεχτησαν.

Διασκορπίσθησαν αυτοί μέσα στην Πόλη και όπου πηγαίνανε τους καταλαβαίνανε ότι είναι από την Ελλάδα και κάποιος εκεί μετά χειροκροτημάτων εμείς δεν αγαπούμε λέει την Ελλάδα αλλά είπε ένας Τούρκος εκεί μέσα: Λέει, εμείς, λέει, και τους παπάδες τους μισούμε.

Γιατί αυτοί ήταν κοντά στο έθνος πάντοτε. Ρε, τι πάθανε, λέει, αυτοί στην Ελλάδα; Οι παπάδες που τους έκαναν κράτος, οι παπάδες που τους ανέστησαν, αυτούς καταδιώκουν.

Τα διώκουν, κουκούτσι μυαλό δεν έχουν. Αυτά έλεγαν στα λαϊκά εστιατόρια, εις το Πέραν. Πέραν της αυτής. Αυτές είναι οι εντυπώσεις τις οποίες έχεις. Τώρα θα μου πείτε: «Καλά, εμείς ήρθαμε και ευχαρίστως ακούσαμε ορισμένες εντυπώσεις σου από την πόλη, αλλά εμείς ήρθαμε εδώ όχι για ιστορικά και αρχαιολογικά πράγματα. Ήρθαμε να μάθουμε αγωνίως, διότι εδώ το πλήθος που βρίσκεται είναι πλήθος πιστών χριστιανών, πιστών χριστιανών που ενδιαφέρονται για την Αγία Εκκλησία. Εμείς θα μας πούνε τι γίνεται η υπόθεση στο επισκοπικό θέμα;» Επιτρέψατέ μου να σας πω πέντε λόγια και να τελειώσω. Πήγαμε για ορισμένο σκοπό. Εγώ, γέρων επίσκοπος, με τους άλλους. Πρέπει να σας πω, αγαπητοί μου χριστιανοί, ότι επέστρεψα με μεγάλες εντυπώσεις. Πρέπει να σας πω ότι το Πατριαρχείο, παρόλο σας πιέσει στις κυβερνήσεις να αξανθεί και να μας διώχνει, να μας διώξει χωρίς τίποτα, το Πατριαρχείο απήντησε με αποφασιστικότητα.

Και εγκρίνει όλες τις ενέργειες της Ιεράς Συνόδου.

Παρασκευάζω. Διασυνήθηκα.

Διασυνηθείτε, αν και αυτό δεν πρέπει να το πω, θα το πω όμως, διότι η Ισθερά πανήγερισε εδώ. Και δεν πρέπει, δεν πιστεύω να υπάρχει κατάσκοπος. Και αν υπάρχει κατάσκοπος Ιούδας, ας, δεν μας ενδιαφέρει.

Γιατί εδώ μιλούμε ελληνικά, μιλούμε χριστιανικά, μιλούμε ορθόδοξα. Και δεν φοβούμεθα τίποτε απολύτως.

Λοιπόν, σε μια συζήτηση που κάναμε, είκοσι ώρες συζητήσαμε, είκοσι ώρες συνεχώς, από τις εννιά μέχρι τις δώδεκα, μέχρι τις δύο, από τις δύο μέχρι τις πέντε έξι, όλα τα θέματα τα οποία προκαλεί η ένταξή μας, η επαναφορά μας εις το Πατριαρχείο, τα εξετάσαμε κάτω από το φως των Ιερών Κανόνων.

Κάποια στιγμή είδα κάποιο δισταγμό και έβλεπα ότι κάτι συμβαίνει. Και αντίχριστηκαν, διότι πρέπει να τους πούμε ότι το Υπουργείο των Εξωτερικών τους μισθοδοτεί όλους αυτούς με 2 εκατομμύρια δολάρια. Μάλιστα, μάλιστα, μάλιστα, αυτοί έτσι ζουν, καλώς πράττει και ψωνιστεί, δεν κατηγορούμε.

Αλλά εδώ είναι το μεγαλείο τους, εδώ είναι το μεγαλείο τους.

Και δεν λένε εκείνο το αείμνηστο: «Προτιμώ να τρώω τσουκνίδες πράγματι όταν τα τριάκοντα αργύρια του Ιούδα». Βεβαίως εισπράξαμε ύβρεις για τη στάση μας αυτή και σκανδαλίστησαν την αίσθηση της Αθήνας και εις άλλες πόλεις. Άκουσα εκεί ο Καντιώτης και μαζί με τους άλλους που ανέβηκε στα Ψηλά Βουνά τώρα να πάει με τους Τούρκους, και κάποια εφημερίδα, η οποία είναι φιλοκυβερνητική και κατευθύνεται από αυτούς, έγραψε ότι οι δεσποτάδες απεφάσισαν να βάλουν σαρίκια. Ύβρις την οποία δεν δεχόμεθα, και δεν δεχόμεθα μαθήματα πατριωτισμού από εκείνους οι οποίοι, όταν εμείς αναβαίναμε στα Ψηλά Βουνά

Και αγωνιζόμαστε περί πίστεως και πατρίδος, αυτοί που γλεντοκοπούσαν και στα πορνεία της Ευρώπης. Δεν δεχόμεθα τι αυτά, δεν θα γίνουμε Τούρκοι, ξέραμε πολύ καλά, ούτε απατώμεθα. Και σας είπα πολύ καλά από το παιδί αυτό το οποίο προφήτευσε, και λέγω ότι το παιδί αυτό το αθώο, το οποίο μας εδέχθη με ανοικτάς αγκάλας και θώπευε τη γενειάδα μας, αύριο θα γίνει σφαγιάς του ελληνικού λαού, κατοικούμενον και διαπαιδαγούμενον από τη φοβεράν δικτατορία της Άγκυρας.

Δεν απατώμεθα, γνωρίζουμε τα βάθη, δεν παρασυρώμεθα από αυτές τις εκδηλώσεις. Μένουμε πιστοί και αφοσιωμένοι στην αγαπητή μας πατρίδα, αλλά πρέπει να τονίσουμε ότι παραπάνω από την πατρίδα ένα ανώτερο ιδανικό και αθάνατο ιδανικό είναι η Ορθοδοξία.

Εμείς θέλουμε πνευματική εξάρτηση από το Πατριαρχείον, αλλά δεν παύουμε να είμαστε Έλληνες και να παραμένουμε στην παλική πατρίδα.

Η πατρίδα, υπακούμε στην πατρίδα εφόσον η πατρίς πειθαρχεί στον Χριστό και υπακούει στους νόμους του Χριστού μας. Μάλιστα, δεν είναι Τούρκοι οι Ρόδιοι; Η Ρόδος υπάγεται, υπάγεται στο, εξαρτάται από το Πατριαρχείο. Είναι Τούρκοι οι Ρόδιοι, οι κάτοικοι Ρόδου; Οι Αμερικοί, ολόκληρα 2 to 3 εκατομμύρια Ελλήνων στο Σικάγο, εις τα νέα πόλεις μέσα, εξαρτώνται από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Είναι Τούρκοι λοιπόν 300.000 που εξαρτώνται και αυτοί από το Πατριαρχείο; Είναι Τούρκοι 200.000 που είναι στην Γαλλία; Είναι Τούρκοι 500.000 που είναι στην Γερμανία; Είναι Τούρκοι; Όχι. Όσο είναι αυτοί Τούρκοι, τόσο θα γίνουμε και εμείς Τούρκοι. Υπεύθυνοι για να φύγουμε, να κηρύξουμε την ανεξαρτησία της Ελλάδος, της Εκκλησίας, είναι αυτοί οι ίδιοι οι οποίοι αποφάσισαν να τη δέσουν χέρια και πόδια και να την εξοντώσουν. Αυτή είναι και μόνο η υπεύθυνη. Και η μεγαλύτερη ανοησία και το μεγαλύτερο έγκλημα είναι ότι αποφάσισαν να εξοντώσουν την Αγία του Θεού Εκκλησία. Ναι. Μας

Μας είπαν, στα χείλη τους λένε το εθνικό, ότι δεν μας συγκινεί το εθνικό, μας συγκινεί το εθνικό. Και εμείς οι ιερείς πρέπει να ομολογήσουμε, κάθε υπέρβαση της πνευματικότητάς μας, εσηκώσαμε στα βάρη μας και άλλα βάρη.

Δεν έπρεπε να στρατευτούμε, εστρατεύθημε, ανεβήκαμε στα ψηλά βουνά, εκοιμάτισε η Ελληνική Σημαία, εδακρίσαμε και πονέσαμε.

Πονέσαμε και θάψαμε εκατοντάδες παιδιών που, αν δεν θάβοντο, σήμερα δεν θα ήταν πρωθυπουργός ο κύριος Παπανδρέου ή ένας κιόλας. Λοιπόν, παρακαλώ, δεν θέλω να δώσετε ένδειξη ότι πολιτικολογούμε. Δεν πολιτικολογούμε. Με γνωρίζετε πολύ καλά ότι από τις τέσσερις ώστε αυτές ελέγξαμε δικτατορία, ελέγξαμε Καραμανλή, ελέγξαμε και διώχθημε από πάντας. Ο τρόπον τότε δύο ελέγξαμε, ελέγχουμε και σήμερα, όχι πολιτικός, όχι οικονομικός, όχι εμπορικός, όχι στρατιωτικός, ελέγχουμε θρησκευτικός και έχουμε το δικαίωμά μας να πούμε.

Ούχι αξιαστήσει, επεμβαίνει στα πράγματα της Εκκλησίας.

Ενθυμούμε στα μέρη... Επιτρέψτε να τελειώσω μετά, δεν τελειώσουμε τώρα.

Κουραστήκατε τώρα. Κουραστήκατε. Κουραστήκατε. Λοιπόν, λοιπόν, μία παρέκβαση. Στα χρόνια, ένα παρόμοιον, στα χρόνια της Δικτατορίας, εφ' της Δικτατορίας, είχαμε μεγάλο θέμα. Μες στο ναό δεν επέτρεψαν να εκφωνούνται λόγοι για την 21η Απριλίου.

Όχι, βγείτε έξω και είμαι μόνοι οι δύο-τρεις Μητροπόλεις. Σε οποίες εκδιώξαμε, θέτε να μιλάτε πολιτικώς. Βγείτε έξω, εδώ στην Εκκλησία θα ακούετε αμιγής και καθαρός και ακίβδηλος ο λόγος του Ευαγγελίου.

Κάποτε λοιπόν μου στέλνει την δικτατορία έναν Διευθυντή του Υπουργείου. Δεν λέω το όνομά του, είναι ιστορικό το όνομά του. Δεν το λέω εγώ εδώ, δεν θέλω να τον ξεφτελήσω. Λοιπόν, έρχεται ένας διευθυντής του Υπουργείου των Συνδρομικών, ο οποίος ήρθε εκεί. Κουβεντιάζαμε, κουβεντιάζαμε να λύσουμε το πρόβλημα.

Εγώ κατάλαβα από αυτά που μου είπε, το κατάλαβα. Άκου, λέω, να μην τρώμε την ώρα, λέω, είναι αμαρτία να τρώμε την ώρα, να συζητούμε συνεχώς. Δεν είναι ο χρόνος μας για φλύαρες συζητήσεις. Εγώ κατάλαβα, λέω, από τα λόγια που είπες, ότι δύο υπάρχουν, μιλάμε τώρα λίγο κάπως φιλοσοφικά, μιλάμε τώρα και πιστεύουμε, καταλάβατε.

Λοιπόν, λέω, δύο μεγέθη υπάρχουν. Το ένα μέγεθος είναι η Ελλάς. Είναι μέγεθος, δηλαδή μια αξία, μέγεθος αυτή, μια αξία είναι φράσης ψυχολογική συναντώ, είναι μέγεθος, δεν το αρνούμε ότι είναι μέγεθος.

Το άλλο μέγεθος, το άλλο μέγεθος είναι ο Χριστός. Δεν μου λες, μεταξύ αυτών των δύο μεγεθών, ένα μέγεθος η Ελλάς, το άλλο μέγεθος ο Χριστός, ποιο είναι το μεγαλύτερο; Σκόντε λοιπόν απάνω μια πορτομιήν και μια πουλιά, η όλος, τον πιάνω λοιπόν, αντιπρέξε με, φύγε από εδώ. Το θυμάται ακόμα, είναι τώρα στη Χαλκιδική και το θυμάται μετά συγκινήσεως, ότι τον έδιωξε έξω. Το έμαθε ο Παττακός, έγινε έξω φρενών, μύρωτα η ιστορία. Θέλω να το λέγω αυτό για καμιά περιαυτολογία, αλλά για να σας πω ότι μένουμε αμετάβλητοι επί των επάλξεων του γένους, του γένους, και δεν υποστέλλουμε τη σημαία οτιδήποτε κι αν συμβεί. Ναι, λοιπόν, έτσι είναι. Ακούς εκεί! Ο Χριστός Υπήρει Ελλάς ζει και υπάρχει εφόσον έχει σύνδεσμο με τον Χριστό. Ο Χριστός είναι ο νεκρογιάτης. Αν δεν υπήρχε ο Χριστός, να πει Ελλάς; Δεν βρέψω ακόμα Ελλάς Θεοδούλη και αυτοί οι οποίοι σήμερα μονούν Απριά από αυτό θα μπορούσαν να το πέσει. Λοιπόν, έτσι είναι. Τελειώνοντας, θα ήθελα να τονίσω ότι τονίζω το εθνικό. Επιμένω σ' αυτή τη λέξη. Αλλά και εγώ αυτές τις ημέρες θυμήθηκα πολύ τον Σολωμό, τον εθνικό μας ποιητή, που λέγανε εθνικό, και είπε μια σοφή ρήση, την οποία θα επαναλάβω εδώ κάπως τροποποιώντας τη φράση αυτή. Είπε ο Σολωμός ότι ό,τι είναι αληθινό είναι εθνικό, ό,τι είναι αληθινό είναι εθνικό, και εμείς επαναλαμβάνουμε τροποποιώντας τη φράση: ό,τι είναι χριστιανικό, ό,τι είναι ορθόδοξο είναι εθνικό. Η Ελλάς ζει κάτω από τη σκιά του Εσταυρωμένου Λυτρωτού. Εάν η Ελλάς κόψει το σύνδεσμό της, τον ομφάλιο λώρο, από το Χριστό, η Ελλάς θα αποθάνει, θα σβήσει, θα πάει στο Μουσείο των Εθνών. Και εμείς δεν εννοούμε στον 20ό αιώνα να γίνουμε νεκροθάφτες του ιστορικού αυτού έθνους. Άλλοι έγιναν νεκροθάφτες, εμείς δεν θα γίνουμε νεκροθάφτες.

Ότι μία εφημερίς άρχισε να τα σπιλώνει πλέον. Νομίζουμε τα παιδεία, τα οποία δεν έχουν εντολωπίσει τον θάνατο Αντέρου Μεριάκης και έχουν δημοσιεύσει με τα μεγαλύτερα στοιχεία, τεράστια στοιχεία. Αν σας δέχτηκαν τα τελευταία εφημερίδα, θα διαβάζατε όλοι.

Μέχρι εκεί ο τελευταίος ήταν τεράστια στοιχεία, η μισή εφημερίδα αυτά. Ότι ένας δεσπότης είναι στόχος του Νοέμβρη του 17. Εμπήκαμε στο στόχαστρο γιατί το τελευταίο παιχνίδι, το τελευταίο όπλο τους είναι η τρομοκρατία.

Είναι τρομοκρατία και μας απειλούν λοιπόν ότι θα μας εκτελέσουν σαν σκυλιά μέσα στους δρόμους και πλατείες της πόλεως. Απαντούμε! Δεν σας φοβούμεθα!

Σας ευχαριστώ πολύ.

Μόνο ενθυμούμεθα που ήρθε στο νου ότι ζούμε οι μέρες τις οποίες ζήσαμε ως κληρικοί δίνοντας τη μάχη στην ιστορική πόλη της Κοζάνης.

Ήταν ημέρες φρικτές, ήταν ημέρες που κυριαρχείτο από όλα τα δαιμόνια, από όλους τους εχθρούς του γένους. Και το πρωί ή το βράδυ κοιμούμεθα και δεν ξέρουμε αν ξημερώσουμε, και ξημερούσαμε το πρωί και δεν ξέρουμε αν βραδιάσουμε. Αυτές πάλι οι ημέρες ήταν στο έθνος μας, τρομερές οι ημέρες. Εις τούνελ εμπήκε, αλλά σε τούνελ φοβερόν, φοβερόν τούνελ. Ή θα ζήσει ή θα πεθάνει. Και θα ζήσει εφόσον υπάρχει στα στήθη μας ο σπινθύρας της πίστης και της πατρίδος.

Πατρίδος, ναι, απαντούμε σε αυτούς, το έχουμε αντιμετωπίσει κατ' επανάληψη. Εγώ τώρα είμαι 80 χρονών. Πως ζω, ένα θαύμα είναι. Πως μιλώ, ένα θαύμα. Πως γράφω, ένα θαύμα. Έπρεπε από πολλού να έχω σιωπήσει και να πάψω. Λοιπόν, τι περιμένω; Σήμερα, αύριο, κάνα εγκεφαλικό επεισόδιο, καμία πληγία, κάνα άλλο. Λοιπόν, παρακαλώ, παρακαλώ, εύχομαι από όλα τα βάθη της καρδιάς μου να έρθει η Αγία ημέρα που το δέντρο της ελευθερίας της πατρίδος να το ποτίσω και με το αίμα μου, με το αίμα μου. Το παρακαλώ τον Θεό, παρακαλώ τον Θεό.

Και έχω το προαίσθημα ότι για τελευταία φορά σας βλέπω, αγαπητοί μου χριστιανοί. Αλλά να είστε βέβαιοι, ελεύθερα περιπατώ και στους δρόμους και στην Κοζάνη. Τώρα καταλαβαίνω γιατί οι αστυνομικοί με συνόδευαν μέχρι συνόρων τη Μεγάλη Παρασκευή.

Τώρα το καταλαβαίνω. Τους έδιωχνα, έχουμε το λόγο μας. Ας έρθουν λοιπόν να μας εκτελέσουν και εγώ θα θεωρήσω την ημέρα αυτή ως την πιο ωραία ημέρα της ζωής μου. Θα θεωρήσω την ημέρα μου ως την πιο ωραία ημέρα της ζωής μου.

Όχι δια ιστροβημίας, όχι δεστροβημία, ματαιότη ιστροβημία, αλλά δια εκτελέσου ατοίς των καθήκων μου. Ποτίσαμε το δέντρο του χριστιανισμού με όσες δυνάμεις δυνάμεθα. 52 χρόνια υπηρετώ. Τώρα και εγώ σαν τον Άγιο Κοσμά που θαυμάζω, έλεγε ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός: «Χριστέ, όπως έχυσες το αίμα σου για μένα, αξίωσέ με κι εμένα να χύσω το αίμα για σένα». Και εμένα θα είναι ιερά ώρα, κατά την οποίαν το βόλι θα τερματίσει τη ζωή μου, και πιστεύω ακραδάντως ότι όταν πέσει ένας δεσπότης, η Ελλάς θα αναστηθεί.

Σας ευχαριστώ.

Είναι όπως λένε οι πατέρες και οι δάσκαλοι, το δέντρο, ο σπόρος, το αίμα των μαρτύρων, είναι ο σπόρος του κριστιανισμού Όπου πέφτει ένας μάρτυς, σηκώνονται εκατό μάρτυρες και χίλιοι μάρτυρες. Και δεν μας απειλούν. Το σαρκίο μας το έχουμε στη διάθεση του παντός.

Ας έρθει η ώρα αυτή η ευλογημένη. Και με την αυτή σκέψη, αντιλαμβάνομαι ότι σκέπτονται και άλλοι και ο αγαπητός μου και αγαπητός και σεβαστός κατά πάντα,

Σεβαστιανός, ο οποίος κι αυτός δέχεται.

Και εάν συνεχιστούν, αγαπητέ εν Χριστώ αδελφέ Σεβαστιανέ, με τον οποίο συμπορευόμαστε στους ιερούς αγώνας του γένους, προφητεύω εγώ ο ταπειρός, ότι τούτο το τέλος θα έχεις κι εσύ υπερασπιζόμενος τα σύνορα της πατρίδος.

Ροσπατρίδος! Ροδί!

Το δέντρο του χριστιανισμού είναι αθάνατο. Αλλά το δέντρο αυτό, τους τελευταίους καιρούς, παρουσιάζει ξήρανση. Έχετε δει τα δέντρα που παρουσιάζουν ξεράδια και θέλουν κλάδεμα και θέλουν πότισμα και θέλουν κοπριά και θέλουν περιποίηση. Το δέντρο του Χριστιανισμού θα βγάλει νέα βλαστάρια, θα βγάλει νέους ανθούς, νέους καρπούς, θα παρουσιάσει νέα άνθηση όταν ποτιστεί το δέντρο αυτό με τα δάκρυα της μετανοίας μας και με το αίμα των μαρτύρων.

Και κλείνω με μια ανάμνηση, την οποία είπα και στην Άσυρδο και θεωρώ καθήκον να την επαναλαμβάνω εδώ. Προ 52 χρόνια ακριβώς ήμουν νεότατος. Φεύγω από την Πόλη, άρχισα με την Πόλη των ονείρων μας και έρχομαι τώρα σε μια άλλη πόλη η οποία κι αυτή είναι πολύ ιερά και αλησμόνητος στην πατρίδα μας.

Υπηρέτησα τα πρώτα χρόνια της διακονίας μου στο Μεσολόγγι.

Μεσολόγγι. Όταν πήγα στο Μεσολόγγι, είμαι πια σε ρίγος. Οι δάσκαλοί μας, οι καθηγητές μας, που εμπνέονται από τα εθνικά ιδεώδη, μας είχαν ηλεκτρίσει. Και όταν πήγα στο Μεσολόγγι, έκλαυσα όταν είδον τη μικρά αυτήν την πόλη. Επλησίασα πριν 52 χρόνια, επλησίασα γέροντες. Εκατό χρονών ζούσαν ακόμα και διηγούντο τι είδαν οι πατέρες των. Από τους παππούδες των είχαν ακούσει όλο το δράμα της πολιορκίας της πόλεως. Μου έλεγαν λοιπόν ότι οι πολίτες ήταν πολιορκημένοι. Μου έλεγαν ότι υπέφεραν. Μου έλεγαν ότι τρώγανε ποντίκια και δέρματα και φύκια. Αλλά έμειναν στερεοί και ακλόνητοι στην πίστη, στην πατρίδα μέσα. Έφτασε πλέον, επλησίασε πλέον η ημέρα και είναι αποφασισμένοι τη νύχτα του Λαζάρου, ξημερώνοντας προς των Βαΐων, να κάνουν την ηρωική έξοδο. Ω, πόσο μοιάζει η ηρωική έξοδος του Μεσολογγίου με την Κωνσταντινούπολη, με την έξοδο του Παλαιολόγου από το ναό της Αγίας Σοφίας.

Αγίας Σοφίας. Εκεί λοιπόν, στο ναό της Αγίας, όσοι είναι Μεσολογγίτες, γνωρίζουν ότι στην πόλη υπάρχει ναός της Αγίας Παρασκευής. Εκεί λοιπόν, στο ναό της Αγίας Παρασκευής, ελειτούργη γίγας, αετός, άγγελος, το όνομά του αποκαλύπτεται: Ιωσήφ, ο Ρωγών Ιωσήφ, έξοχος ανήρ.

Λειτουργησή Ήρθαν όλοι, μικροί και μεγάλοι. Ήρθαν οι πρόμαχοι της πόλεως. Με τα σπαθιά τους μέσα. Τα αφήσαν στο προαύλιο. Μπήκαν ως ταπεινοί τελευταία φορά. Ζήτησαν συγνώμη από το λαόν ολόκληρο. Και μετά ήρθε με τα φόβου Θεού Πίστεως και Αγάπης προσέρχεται Ποτέ άλλοτε, ποτέ άλλοτε μια τέτοια κοινωνία δεν έγινε.

Επισύζεσαι ένας κατά με το άλλο και τα δάκρυά των έπεφταν μέσα στον δισκοπότηρο. Ο γενναία, ο υψηλή γενναία, ο αθάνατος γενναία, ω αθάνατος γενεά, επλησίαζαν, κοινώνησαν, βγήκανε και όταν βγήκανε, τότε δεν ήσαν πλέον άνθρωποι, ήσαν λέοντες πυρ πνέοντες, λέοντες πυρ πνέοντες.

Η εικόνα αυτής της θείας κοινωνίας είναι μια έξοχος εικών ξένου ζωγράφου, ο οποίος ζωγράφισε τους οπλαρχηγούς.

Εξεταβήθησαν, όπως λέει το Ευαγγέλιο. Μιλά, ύστερα από μισή ώρα, ελάλησε ο σοφός αυτός πολέμαρχος της Πελοποννήσου. Παιδιά, μια πατρίδα που έχει τέτοιους αγωνιστές δεν θα πεθάνει ποτέ.

Αυτό, αγαπητοί μου, είπα και στη Σύνοδο, διότι πρέπει να σας γνωρίσω, εξομολογούμενος, ότι ακούονται δειλά-δειλά. Πίσω! Μην προχωρείτε! Θα σας φάει ο Τρίτσης, θα σας φάει ο ένας, θα σας φάει ο άλλος.

Είτε ιεράρχοι, είτε ιεροκήρυκες, είτε θεολόγοι, είτε χριστιανοί που λέει το σύστημα αυτό, δηλαδή, λαπίζω τον ρωτώ εν ονόματι Ιησού του Ναζωραίου, εγώ έτοιμος θάνατος και προεγραμμένος από την νοευρέα βενεργαστά, ερωτώ: εάν γίνει το ψήφισμα τσίκι τριτρίκι, τι θα μείνει από την Εκκλησία αυτή; Τι θα μείνει από την Εκκλησία; Τίποτα απολύτως. Θα λέμε πλέον «πιστεύομεν εις μίαν Τρίτσιον Εκκλησίαν».

Ευχαριστώ.

Λοιπόν, σαν να σκέφτομαι, σύμφωνοι, είμεθα ενωμένοι, είμεθα ενωμένοι, με τη βοήθεια του Θεού, παρ' όλες αυτές τις δειλές φωνές που ακούονται, είμεθα ενωμένοι, είμεθα ενωμένοι, ενωμένοι. Και όταν λέγουν ενωμένοι, όλη η ιεραρχία, η ιεραρχία δεν, δεν είμεθα μόνο εμείς οι αρχιερείς, όχι, ενωμένοι είναι και οι κληρικοί μας, οι παπάδες μας, οι 10.000 παπάδες. Πολλοί θα πρέσβουν Ιούδα, δεν υπήρχε ο Ιούδας, θα ήρθε αυτή η ενωμέ Οι Ρωμιοί, την άλλη βδομάδα έρχονται οι καλόγεροι, χίλιοι καλόγεροι μέσα στην Αθήνα, έρχονται οι καλόγεροι γεννιά, υψηλοί και μαζά, με βασί με το λάβαρο της Λαύρας, να διαδηλώσουν την πίστη τους ότι δεν θα μπορέσουν να προχωρήσουν τα νομοσχέδιά των.

Μένουμε ισχυροί, το πίσω το διαγράφετε, μπρος να βγούμε από την πολιορκία, μπρος, μπρος, όλοι μπροστά. Και λέει στα βέβαια οι άνθρωποι από εμάς δεν προοριστούν μόνο εδώ στις εκδηλώσεις αυτές των χειροκροτημάτων, αλλά γίνεται κάθε ένας από εμάς κήρυκας του μεγαλείου και κηρύξατε αυτά τα οποία, διότι ο λαός μας είναι απληροφόρητος ακόμα.

Δεν γνωρίζει πολλά πράγματα, φταίμε και εμείς, η ιεραρχία και η Εκκλησία μας. Διαφωτίσατε, κηρύξατε παντού, κηρύξατε παντού. και ράστε η μέρα, όη μέρα, της ημέρα ότι θα έρθει η μέρα η μέρα κατά την οποία, όπως είπα και στο ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Ηλιούπολη, ότι οι νέοι Ιούδες, οι νέοι Πιλάτοι, οι νέοι Καϊάφες δεν θα νικήσουν.

Ποτέ δεν θα νικήσουν.

Και όπως λέγει ένας Ρώσος φιλόσοφος, ο οποίος ήταν άπιστος και πίστευσε στον Χριστό, όταν ξεμολογήθηκε ο Δωστογεύσης είπε: «Η αλήθεια είναι μεγάλο πράγμα. Όσο και αντιδάψεις την αλήθεια λέγεται ο Δωστογεύσης «χίλια μέτρα αν τη θάψεις την αλήθεια, η αλήθεια θα βγει από τον τάφο».

κρύβερος αναστήσεται και θα πούμε τότε όλοι αναστείτε ο Θεός και δεσκορπιστείτε στον Ελευθεριό του και φυγέτε στον Ισταώρη ημισούντε σε Αυτόν, Αμήν Δεν φρονείτε ότι, εφόσον στην αίθουσά μας είναι σήμερα ο ιεράρχης της Κονίτσης, να μας πει δυο λόγια;

Αγαπητοί μου, εγώ δεν ήρθα απόψε εδώ να σας κάνω το δάσκαλο.

Ήρθα να γίνω μαθητής, να μαθητεύσω παρά τους πόδας του γενναίου προμάχου της Ορθοδοξίας, του Σεβασμιωτάτου Φλωρίνης.

Ήρθα, επαναλαμβάνω, να ενισχυθώ, να ωφεληθώ και να του συμπαρασταθώ στους αγώνες τους οποίους κάνει.

Ευχομένως, αυτή τη στιγμή δύο πράγματα μόνο θα ήθελα να είπω.

Πρώτον, να μείνετε εσείς, ο πιστός λαός, οι χριστιανοί, εδραίοι και αμετακίνητοι στην πίστη.

Χριστιανοί Ορθόδοξοι γεννηθήκαμε και Χριστιανοί Ορθόδοξοι να πεθάνουμε.

Μείνατε ενωμένοι παρά το πλευρόν της Εκκλησίας μας, που διεξάγει σήμερα αγώνα ελευθερίας των παραδόσεων της πίστεως και της ελευθερίας μας, της Εκκλησίας μας.

Και να είστε βέβαιοι ότι θα νικήσει η Εκκλησία μας και θα τριαμβεύσει. Και δεύτερον, να ευχηθώ και να ευχηθούμε ο γέροντας εδώ να φτάσει τα χρόνια του Αγίου Αντωνίου του Μεγάλου. Αφενός μεν να συνεχίσει προμαχών, διότι πρέπει να το πούμε, 52 to 50 χρόνια και πλέον αγωνίζεται στην Εκκλησία. Αλλά οι τελευταίοι αγώνες του τον έχουν καταστήσει σύμβολον ενότητος της Εκκλησίας μας και της ιεραρχίας μας και υπόδειγμα.

Ευχαριστώ.

Αγωνιστικότητος. Πρώτον, λοιπόν, να ζήσει για να συνεχίζει τους αγώνας για την Ορθοδοξία και, δεύτερον, να ζήσει για να αγωνιστεί και εκείνος, να αγωνιστώ και εγώ, να αγωνιστούμε όλοι.

Την ελευθεριά μιας άλλης Εκκλησίας, εσταυρωμένης, της Εσταυρωμένης Εκκλησίας της Βορείου Ηπείρου, που βρίσκεται εις τον Γολγοθάν, που είναι εσταυρωμένη ακόμα, που περιμένει από την Μητέρα Εκκλησία της Ελλάδος και από την Μητέρα Ελλάδα να ξεσταυρωθεί για να γιορτάσει και αυτή την Ανάστασή της.

Ευχόμεθα λοιπόν του γέροντα να ζήσει και να αξιωθεί και να αξιωθούμε να σημάνουν οι καμπάνες της Λευτεριάς στη Βόρεια Ήπειρο και εγώ και εσείς και η ιεραρχία και ο κλήρος να κάνουμε την πανηγυρική λειτουργία και δοξολογία Στην Κορισά και στο Αγιρόκαστρο αγαπητοί και τότε και εκείνος και εγώ να πούμε αντί τον Ιναπολίη στον δούλου σου Δέσποτα να αναφωνήσουμε: «Χριστός Ανέστη και Βόρειος Ήπειρος ανέστη, αδελφοί μας».

Ευχαριστώ πολύ.

Ευχαριστούμε από τα βάθη της καρδιάς μας τον αγαπητό εν Χριστώ αδελφό και πρόμαχο της Ορδοξίας και του Γένους μας, των Άγιων Κρινοπόλων και Κονής Σεβαστιανών και ευχόμεθα οι πόθοι του να εκπληρωθούν, διότι όντως αγωνίζεται σκληρόν αγώνα στα σύνορα της πατρίδος μας.

Τώρα, όσον αφορά αυτό να επιτρέπεται να σου είπα, δεν μπορώ να σου πω περισσότερα ότι έφτασε στο άκρο των δυνάμεών του, ό,τι είχε να προσφέρει το προσέφερε, τίποτε άλλο. Το μέλλον το οποίο προσφέρεται είναι να προσφέρει πλέον τον εαυτόν του θυσία.

Δεν έχω να είπω τίποτα, έχω εκδηλώσει σαφώς το καθήκον, η Εκκλησία το έκανε. Τώρα είναι το καθήκον πλέον των άλλων. Ό,τι είχε να πει ο Άγιος Κοδρινοπόλος και με το είπε εις όλους τους τόνους, εις όλους τους ήχους και εις όλους τους τρόπους σε όλη την Ελλάδα.

Εκείνο το οποίο υπολείπεται είναι να ανοίξουν τα αυτιά αυτών που κυβερνούν, να λάβουν μέρος στον ιερόν αγώνα. και να μην πίνουν τον καφέ τους και να τα σχοιδάζουν στον Αγιουρόκαστρο και στις διάφορες πόλεις.

Εδώ είναι πλέον θέση των αρχόντων. Είναι θέση των αξιωματικών μας, είναι θέση των καθηγητών, είναι θέση, διότι πρέπει να ομολογήσουμε ότι η φωνή του Αγίου Δρυϊνουπόλεως συγκλονίζει ολόκληρο τον λαό. Το καθήκον το εξετέλεσε πλήρως. Υπολείπεται μόνο η θυσία του, την οποία και αυτή θα προσφέρει για να τονώσει το δέντρο της ελευθερίας.

Τώρα, όλοι μαζί, μια καρδιά, μια ψυχή, «Χριστός Ανέστη» να ψάλλουμε όλοι. Σας ειδοποιώ ότι πλην του συλλαλητηρίου το οποίο θα κάνουν οι μοναχοί, όλοι οι μοναχοί της Ελλάδος στην Αθήνα και το οποίο θα λάβει πάνδημον χαρακτήρα και θα είναι λίαν συγκλονιστικόν εξ επόψεως εντυπώσεων, σας ειδοποιώ ότι θα γίνουν κι άλλα συλλαλητήρια.

Η σπίσμα των δαιόνων, η σπίσμα των δαιόνων θα γίνουν άλλα σλαϊτήρια ένα στη Λάρισα και ένα στις Πάτρες, γιατί η μεν Πάτρα να συγκλονίσει την Πελοπόννησον.

Η ίδια η Λάρισα να συγκλονίσει την Θεσσαλία εν ολόκληρον. Και ακόμα υπάρχει να είστε έτοιμοι και πανέτοιμοι. Θα κάνουμε εκ νέου συλλαλητήριο μέσα στην Αθήνα, στην πλατεία του Συντάγματος. Και τώρα, επειδή εδώ η αποψινή συγκέντρωση, μολονότι προσπάθησαν να την κρατήσουν σε θρησκευτικό επίπεδο, ελέγοντας εντυπώσεις μου, εν τούτοις όμως, ευχαριστώ.

Η Εκκλησία μας είναι εθνική, κατ' εξοχήν είναι εθνική εκκλησία, κατ' υπέρβαση των καθηκόντων της σηκώνει στους ώμους της κι άλλα βάρη. Λοιπόν, γι' αυτό επειδή έλαβε την αυτή μορφή απόψε ο λαός μας, ο ενθουσιώδης λαός μας, όχι διότι ζητούμε τα χειροκροτήματα, αλλά είναι και ταύτα εκδηλώσεις ενός ενθουσιασμού, Επειδή λοιπόν θεωρώ να τελειώσουμε να αυτοί ψάλλονται όλοι μαζί των εθνικών ύμνων, μπρος!

Θέλει ο Θεός, την Πέμπτη αναχωρώ δια τα σύνορα, δια τη Φλώρινα, και παρακαλώ προσεύχεστε και δι' εμάς να μας κρατήσει ο Θεός εν τη πίστει και εν τη πατρίδι.