A Clean Heart and the Struggle Within

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This hour, devout congregation, as we are gathered here, is a sacred hour. It is the hour for listening to the Word of God.

But for the Word of God, the preaching of the Gospel, to bear fruit, we must have an appetite for it. Just as we hunger for ordinary food, we must hunger for the spiritual food offered here in the Church.

When someone is gravely ill, you may prepare the finest food for him, but he has no desire even to touch it. Sometimes the sick person vomits, and that is a sign of very serious illness.

Someone cooks him the finest meal, and he vomits after the very first bite. The sick man is repulsed by the food. Just as he is repulsed by even the finest food, so a person whose heart has hardened is repulsed by the teaching of Christ.

No matter how perfect that teaching may be.

You hear nothing. A few days ago, I heard about someone who went to a church here in the city, I don’t know which one. There happened to be a memorial service, and somehow he found himself there, unwillingly, simply to go through the motions of taking part in the Church. Afterwards he said, ‘When the priest put on his stole and said those prayers, I felt like vomiting right there in church.’

What that atheist said, that hearing the words of God made him want to vomit, is spoken of in the Old Testament, in the prophets. A prophecy tells of dreadful, sinful years when people will react to God’s word as though it made them sick. They will reach an age when they feed on filth.

People. What does it mean to call them people who eat excrement? A doctor down in Athens told me, “I’ll tell you about a rare illness. I saw it, and it sickened me.” “What illness?” I asked. Among the many illnesses, there is one in which the patient will not eat even the finest food you bring him. What does he eat? What does he eat? His own excrement, his own excrement, as if it were sponge cake. People today live in an age of excrement eaters, however much they try to fool you. Excrement eaters.

The filth broadcast on the radio, the filth shown on television, the filth people speak in the discos, these are delicacies to them today. Yet they will not come here to the Church to hear the words of the Apostle and the prophets, the moving hymns, and the preaching of the Gospel.

They have that same distaste for the preaching of the Gospel. But as I stand here tonight, I want to hope that all of you who are here have an appetite, at least some appetite, to hear the Word of God, however humbly it may be offered.

Give a hungry person even the poorest food, an onion, an olive, a piece of cornbread, and he will eat it gladly. During the great famine in Athens, someone threw a piece of cornbread into Omonia Square.

People rushed to snatch it up. So when we hunger for God and seek Him, even the simplest, humblest sermon is welcome. It may be no sermon by Basil the Great or John Chrysostom, but only one offered by us, the humble deacons of the Gospel. Still, it is welcome.

Now allow me to continue preaching the Gospel and turn to another saying. I think we touched on it briefly last year, but this year we shall spend more time with it. Which saying? These words of the Psalmist: ‘Create in me a clean heart, O God, and renew a right spirit within me.’

What do these words mean? ‘Give me a clean heart, O God,’ he says. What heart is the Psalmist speaking of? My dear friends, we can speak of two kinds of heart. One is the physical heart, the heart in our body, one of its most precious organs.

I am not going to give you a sermon on cardiology tonight. I simply want to stress one truth.

The truth is, the heart is no chance creation. Nothing about it is by chance. What is it? A perfect machine. My God, my God, my God! A perfect machine. It is a pump that keeps pumping blood, thousands, even millions of tons of it. And the heart does not keep that blood for itself. The heart is not stingy. It keeps only a very little for itself.

The heart keeps very little blood for itself and sends the rest throughout the body. How does it do that? Think of the town’s reservoir distributing water through pipes until it reaches the last house. In much the same way, the human body has a remarkable system of vessels.

Blood leaves the heart and travels through vessels large and small. Some vessels in the human body are very tiny, especially those in the eyes.

The eyes, too, are nourished by the heart, like a gardener watering his whole garden without leaving a single corner dry, or a homemaker watering every plant in the house. In the same way, the heart mysteriously cares for and nourishes the entire human body. Some of these vessels are as fine as a human hair. Scientists call them capillaries, and these hair-thin vessels are hollow.

They are tiny, hollow tubes, and blood passes through them bit by bit. If blood clots in one of these vessels, it can bring grave harm, even death. Now imagine someone in this town claiming that its water system simply appeared by itself.

No one designed it, no engineer or craftsman worked on it: the reservoirs and pipes just happened to be there. Would you believe that?

Who would believe it? No one. And what is our town’s water system beside the marvelous system of the heart? That is why I say this and stress it: how can there be unbelievers? Of course, scientists have made advances in recent years.

They have tried to make an artificial heart. But how far it is from the heart God made! God preserve us. In America now there are two or three patients whose own hearts have been removed and replaced with artificial ones. Yet day and night they remain in intensive care under constant observation.

And the doctors watch them anxiously.

And they tremble, fearing that the heart might stop at any moment. Yet ours keeps going: tick-tock, tick-tock, tick-tock. Even through the night, the heart is at work: all night long, tick-tock. How grateful we should be to God for these wonderful organs He has given us. Technology can make an artificial heart. But even if a thousand hearts were replaced, even if the natural heart were taken out and an artificial one implanted in the body...

Even if you put an artificial heart inside a person’s body, that person does not change. He remains the same. His character and identity do not change. So when the Psalmist says, “Create in me a clean heart, O God,” he does not mean the physical heart. He means another kind of heart. Please pay attention to what that heart is.

The heart is, this is a little difficult, so please follow me closely, what we call the inner person. Those of you who read the Apostle Paul and the Holy Gospels, and especially the great Fathers who taught nepsis, or watchfulness, will understand me better. But what does “inner person” mean? We speak of an outer person and an inner person. As outer persons, we do not differ greatly.

Outwardly, we do not differ very much. We look remarkably alike, whether we are Japanese, English, German, or Athenian. We all have eyes, ears, and legs. One person may be a little shorter or taller. But within the inner person, the differences are vast, an abyss of difference.

As a great philosopher once said, a person is not what appears on the outside. A person is what cannot be seen. Deep within the soul lies what the Apostle Paul calls the inner person.

What is this inner person? To begin with, it is our thoughts. Tell me what you think about at midnight, and I will tell you who you are.

The inner person is also the feelings we carry in our hearts. Tell me what you feel, and I will tell you who you are. And deeper still are the wishes and desires within us.

Thoughts, feelings, will, and desire: all these make up the inner person. How can I put it? Let me use the language of psychology. A great psychologist gave us this image to help us understand: the sea is deep, very deep.

They have still not reached the bottom of the sea in its deepest places, nine or ten thousand meters down. They cannot go any farther. It is an abyss. And deep in that abyss live all kinds of creatures, not sharks, but various fish that travel with their own lights.

There are fish, such as one called the merimingi, with feelers above them as they move through the abyss. Deep in the sea, despite the pressure of the water, fish continue to swim, lighting their way with light they give off themselves.

The sea is deep. Scripture speaks of that great and wide sea, full of creatures small and great, and of the dragon that plays there. But that image also fits our own heart. Our heart, too, is a deep sea.

Deep beneath the sea are wild creatures and sharks, though you see nothing on the surface. The surface looks harmless. But try swimming farther out, and a shark may devour you.

That is how a person appears: a surface, a beautiful surface. But dive in, go deeper, and get to know that person, and the shark will devour you. Deep within lie the passions of the human heart. Or let me put it in the language of modern psychology. A psychologist says, and please pay attention, that women give birth naturally to lovely children, and the father rejoices and the mother rejoices. But sometimes women do not give birth.

Some children are born with severe deformities. The cause lies deep, though I do not want to go into it now. Once, children were conceived with prayer. Now husband and wife curse and blaspheme God.

And, he says, children with terrible deformities will be born. Sometimes children are born that way.

“Children with severe deformities,” a doctor tells me. I was horrified. Children are being born with terrible deformities. Somewhere down in Crete, a child was born with the head of an ox. Terrible. And somewhere the Apocalypse says that there will be... Now people say that, with these new methods, as this science advances, godless science will produce a generation of children with severe deformities. We will depart from nature, from what is natural, from the form in which God made us, and children with severe deformities will be created through the manipulation of genes. Among these births, sometimes, God protect us, two babies are born joined together. One child’s chest is joined to the other’s, and they are called Siamese twins, Siamese twins. We rarely see this in Greece, but it occurs in other countries, down in Africa.

We sometimes see conjoined twins: two little children joined together, each crying out. Those poor children suffer, and the children want to be separated, so they take them to major hospitals.

The surgeons separate them in a painful and very difficult operation.

They do it so the children may live, though conjoined twins rarely survive such an operation. You shudder at that. But shudder even more, says the psychologist, because within the heart of every one of us is something like a pair of conjoined twins.

Yes, something like conjoined twins. We think we are one, but we are not. You may think there is only one ‘I’ within you, but there are two. One of them is like a human being, no, like an angel. In rare moments it lifts you up and carries you beyond the earth, toward the heavens. This is no myth. It is a reality of our inner life, though we scarcely know ourselves.

To the heavens. And the hymn says, “We who mystically represent the Cherubim.” Ah, how we have lost the beauty of that Divine Liturgy! Neither we priests nor the bishops feel that shiver of awe anymore. When we sing, “We who represent the Cherubim,” our feet do not touch the ground; we seem to float above it. Where is that feeling now? There is a story in the life of Father Planas, a humble priest in Athens who had little schooling. A little child was there and cried out, “Mother, Mother!”

“Mother, Mother,” someone said, “the priest’s feet are not touching the ground!” They said this of Father Planas, whom people in Athens regard as a saint. There are moments, I repeat, when a person seems no longer to touch the earth.

But look up, higher and higher. These are sacred moments, rare moments.

One self draws us toward heaven. But another self pulls us down, O my God, how far down!, into the depths. Psychologists call those depths the subconscious, where things we have pushed away remain.

As Professor Kountouras put it so well in his lecture, the other self hurls us down into the depths of Hades. Heaven is the zenith; the nadir is below, where human baseness lies.

Psychologists tell us that even the holiest person can have a few terrifying moments. Every person, they say, has five minutes of madness. We are wrong to think that madness exists only in psychiatric hospitals.

Every person carries the seed of madness within. You see people who seem peaceful and quiet, and suddenly they commit terrible crimes. Just the other day, something happened in Arta that has shaken the whole town. A man who seemed quiet drank too much, took a shotgun, went into a café, and killed seven people.

Those are the five minutes of madness. May God protect us. Be afraid of yourself. What psychology says, Scripture also says: be afraid of yourself. Your greatest enemy is within you. That is why Scripture says, “Lord, save me from this hour,” and speaks of “the noonday demon.” Especially at midnight, though I am straying from the subject, so allow me a brief digression.

The noonday demon, and yet I am speaking especially of midnight, twelve o’clock. Psychologists, statisticians, and the courts speak of it as a peak hour, like rush hour on the roads. There is something mysterious about midnight.

…things, because most crimes happen at midnight, at night. That is why the Pontic Greeks had a beautiful custom: they would get up at midnight to pray. They feared that hour. And now the midnight hours in Greece are very sinful, terribly sinful, with all the nightclubs, because people do at night what they ought to do during the day. “Save me from the noonday demon.” There he is. So what am I trying to say? That these two are also within us.

These are the two selves within us: one draws us toward heaven, the other pulls us down to earth. They struggle against each other. Do you want to examine yourself? Then look within.

Do not be like those who say, “What am I? I am a good Christian. There is no better Christian than me.” How little they know themselves! The dialogue between conjoined twins is heartbreaking; each child speaks, and their mother is moved to tears. Listen, then, to the dialogue between the two selves within us. One says, “I want to pray.” The other cries, “No!” “I want to go to the Church.” “No!” “I want to give alms.” “No!” “I want to confess.” “No!” It shrieks and shouts. My child, who has not felt this struggle?

Is there anyone here who has not felt this? “I want to live a pure life.” Take married couples, for example: for forty days, husband and wife abstain from one another. “I want to live that way.” “No!” Brothers and sisters, there is an earthquake within us today, a cataclysm, a tectonic earthquake in the depths of our souls. “I want to forgive.” “No!” Someone from a village called me unexpectedly about a dispute he had with another man. I said to him, “I know about the dispute over the contract.”

I advised you not to go to court, and you did well to listen. But now I am asking you to forgive the person. “No!” he shouted over the telephone. It sounded as though the devil himself were speaking. “Please,” I said, “forgive him.”

“No!” I tried and tried, but nothing worked. Yet he said, “I am the best Christian.” I do not think so. Only afterward did I think of something I could have said: “If someone offered you thousands of drachmas to forgive him, would you do it?” What has become of us? Forgiving someone is so hard, and still he refuses.

He persists. He has set God the Father aside as though He were nothing. He persists. Both of them persist. Neither gives way. And so, deep in our hearts, we all hear these two brothers crying out. One says gently, “Come close to Christ. Draw near to Christ.” The other says, “No. No.” What, then, are we to do with them in the depths of our hearts? Perform surgery and cut them apart? Here is the Mystery, the great Mystery. Let me give you an example, and answer a question I left unanswered. I told you to come here to hear that there are other kinds of murderers, too. Read chapters five, six, and seven of the Gospel according to Matthew, where you will find the Sermon on the Mount. I especially recommend The Sermon on the Mount, a book by my late teacher and preacher, Father Seraphim Papakostas. There you will find this subject explained at length. Christ says, “You shall not kill.” Very well, “You shall not kill.” But Christ says that killing is more than taking a weapon and killing someone. If you become angry with him, you have already committed murder in your heart. The killing begins within the soul. You kill him there; you hate him to death, even though you cannot actually kill him.

You think of the courts, the prosecutor, the trouble it would bring, and many other things. So you refrain from doing it outwardly because you fear human justice. But inwardly you do it: you kill him in your soul. You strike him down; you kill him.

And John the Evangelist, who sang the hymn of love, says: “Whoever hates his brother is a murderer.” So now I ask you: what does that make you? All right, you haven’t committed murder. I haven’t committed murder either.

But you have killed him within yourself once, twice, three times, five times. Your soul drips with blood. You are a murderer. Who among you here in the Church has never felt this?

Who has never felt the terrible disturbance of hatred in the heart? You are a murderer in intention, a murderer in disposition. Yet you never confess this. You speak only of your outward deeds.

Here is another example. Christ takes the commandment, “You shall not commit adultery,” and goes further. You may say that you have had no bodily relations with another man’s wife. But what does Christ say? Whoever looks at a woman with the desire to commit adultery has already committed adultery with her in his heart.

Who told you that adultery is only an outward act? You walk down the street and see a woman. Seeing her is one thing; looking at her with lust is another.

A lustful eye, these are the eyes of an adulterous generation. They look at a woman and undress her with their eyes, as though she were meat on display in the streets. And then... The other day in Ptolemaida, I wept at a dreadful sight in one of the discos that have sprung up like mushrooms on the manure of our society. At about midnight, someone called the police. An officer hurried over and went inside. There were a hundred or two hundred people...

They did not even notice the policeman. Their eyes were fixed on the young woman, hungry eyes. Like goats that never tire of eating grass, lustful men devour a woman with their eyes. They kept staring at her. Terrible things happen.

A place can become like a brothel. So what can you say? Outwardly you have committed neither fornication nor adultery, but inwardly you have committed adultery. In this respect your heart is not clean. If we examine the commandments in this way, we shall see how much lies within us.

We all carry hypocrisy within us. From the outside, people say, “What a saintly woman! What a remarkable woman!” or, “What a holy man!” But they do not know what lies deep in that person’s heart.

Suppose the person reading the Gospel, preaching the Word of God, serving the Liturgy, and wearing the vestments gives way in his heart to the currents of sin. If he commits sin in the hidden depths of his soul, his heart is no longer clean.

Christ says that we are like tombs decorated on the outside. They have flowers and roses, beautiful vases and marble slabs. But lift the slab and what do you find? Worms, decay, and a foul smell. So we may appear beautiful, holy, and admirable on the outside, while within, our souls are unclean.

“Create in me a clean heart...” Today I have tried to show you something of our inner life. If we had room here, it would be good to draw seven or eight pictures of the heart. When you go to a cardiologist, you look anxiously at the images and ask, “How is my heart?” If the doctor says it is well, you rejoice. If it needs treatment, you take the medicine.

Well, there is a cardiologist for the soul, too: your spiritual father and Holy Confession. They reveal the depths of your heart and what is going on within your soul. There is a wonderful Russian book, written by a Russian man, called The Mirror, or The Spiritual Mirror.

The Spiritual Mirror is a small book. I don’t know whether you have it, but get a copy and read about the different states of our inner life. And the Psalm says, “Create in me a clean heart, O God, and renew a right spirit within me.” That sense of self-knowledge is missing today. “Know yourself”, that is what is missing. You know what our Church sings? Come on, Michael, since you’re here, tell us. Do you remember what you sing? “I cannot lift my eyes toward heaven,” it says, “because I feel…”

For I feel that I am a sinner. That deep knowledge of ourselves and of our souls is something our Holy Church cultivates in us.

All the saints had this, every one of them. It is a strange thing: the holier a saint is, the more deeply he feels it, feels it again and again. Scientists say they will develop more precise instruments for examining the heart, instruments that can pick up more of the sounds within it.

As science advances, so can our knowledge of ourselves. We begin to uncover what is hidden within us and to confess it. What I am about to tell you may shock you, because you all have an idea of what a saint is.

Think of a holy ascetic who died at forty-nine: a great and wise bishop whose writings move me to tears. Who was he? Saint Basil the Great, pure, chaste, like an angel.

Yet listen to what this saint said. Do not be shocked: “I have never slept with a woman, but I am not a virgin.” He said it again: “I have never slept with a woman, but I am not a virgin.” How carefully this saint weighed his own soul! What did he mean? You can reach for a woman and embrace her in your thoughts. In your heart you can become impure, guilty of lust and adultery.

That was the self-knowledge of Basil the Great. Yet you tell me, “I have killed no one. I have committed no sexual sin. I have done nothing wrong.” Very well, but with those words you grant yourself a pardon. You have not looked at what is really there.

The Christian life asks us to look very closely at ourselves. Some regard Kassiani as a woman who had lived in grave sin. She was not; she was pure. Yet, weighing her own soul, she could cry, “Who can fathom the multitude of my sins and the depths of Your judgments, O Savior of my soul?” The saints felt this. David felt it when he prayed, “Create in me a clean heart, O God, and renew a right spirit within me.”

My brothers and sisters, I have tried, as best I could, to show you this through the language of Scripture and of psychology, which in this matter speaks much as Scripture does.

I have shown you the drama within the human person, the drama our ancient philosophers portrayed and Shakespeare depicts in his plays. I have spoken of the two selves struggling within us.

The two selves within us, this divided self that we must cleanse and purify. I’ll finish with a short story. There was once an ascetic who, as Christmas drew near, made a vow to go to the Holy Land.

One man longed to sleep at the very place where Christ was born, in the Church of the Nativity. God heard his prayer. Travel was difficult in those days, but he reached the Holy Land. On Christmas night, after everyone else had left, he stayed in the church and dozed there all night near the place of Christ’s birth.

What happened? Listen. That night he saw a vision: Christ descending from the heights of heaven, radiant with light. The ascetic cried, “Christ, I thank You for coming to me, a sinner.” And Christ said to him, “Jerome, do you love Me?” “I love You, Lord,” he answered. “You are lying to Me.”

“But Lord, I have loved You since childhood. My mother taught me to love You; I loved You at school and at university.” “You are lying to Me.” “But Lord, I love You. I have given You everything I had. I distributed my father’s inheritance to the poor.”

I gave it to the poor, and I honored You. I never knew the comforts of family life. I did not marry; I remained a monk. What more do You want from me? What else do You ask of me? And he heard a voice. What did it say? “Elder, your heart. Give Me your heart.” We may give away everything, but if we have not given our heart to Christ, we have done nothing. Ah, we give this heart to a man. I will speak plainly: a young woman gives her heart to a man, even if she thinks he is an angel; a man gives his heart to a woman. We give our hearts to money, to all sorts of things. But we have not given our hearts to Christ. However small and insignificant our heart may be, let us give it to Him. Our heart is foul. Even dogs would not eat it. Yes, our heart is that foul. March 25 is approaching, and those heroes of 1821 had a deep sense of humility and of their own sinfulness.

They say that when Papaflessas, that heroic priest and monk, reached Maniaki, he knew his end was near. He knew he would not be alive the next day. With tears in his eyes, he found a monk and knelt before him. The monk said, “You have come to me? Who am I?” “Yes, elder, I have come to you. There is mud in my heart.”

“There is mud in my heart. Cleanse me!” These simple words I have spoken tonight, I want you all to feel them. Share them with your families, so that we may all feel the greatness of our faith and make this verse our own.

There was an unbeliever who read Scripture without believing. Then he came to the words, “Create in me a clean heart, O God,” and he believed. Where else could one find words like these? So let us all say tonight, “Create in me a clean heart.” Take our hearts, crucified Christ, hearts stained with every impurity, and cleanse them in the waters of repentance and confession, so that one day we too may hear what the Lord said: “Blessed are the pure in heart, for they shall see God.”

So be it.

Η ώρα αυτή, ευσεβές εκκλησίασμα, η ώρα αυτή που είμεθα εδώ συγκεντρωμένοι είναι ώρα ιερά, η ώρα της ακροάσεως, είναι ώρα της ακροάσεως του Θεού Λόγου.

Αλλά, για να έχει επιτυχία ο Λόγος του Θεού, το κήρυγμα του Ευαγγελίου, πρέπει να υπάρχει κάποια διάθεση. Πρέπει να υπάρχει όρεξη φυσική, όπως δηλαδή υπάρχει όρεξη δια τα υλικά φαγητά, έτσι πρέπει να υπάρχει όρεξη για το πνευματικό φαγητό που προσφέρεται εδώ στην εκκλησία.

Και όπως όταν ο άνθρωπος είναι βαριά άρρωστος, το καλύτερο φαγητό να του ετοιμάσεις, δεν έχει όρεξη να το αγγίξει. Μάλιστα υπάρχουν περιπτώσεις που ο άρρωστος κάνει εμετό και είναι σημείο εσχάτης ασθενείας.

Του μαγειρεύει το καλύτερο φαγητό και αυτός με την πρώτη μπουκιά κάνει εμετό. Αηδιάζει το φαγητό ο ασθενής. Όπως αηδιάζει το φαγητό, το πιο εκλεκτό φαγητό, έτσι ο πωρωμένος άνθρωπος αηδιάζει τη διδασκαλία του Χριστού.

Όσον τέλεια κι αν είναι.

Δεν ακούς τίποτε. Της πόλεως έμαθα προ ημερών ότι επήγε σε μια εκκλησία, εδώ σε ποια εκκλησία, και είπε κατόπι, έτσι ευρέθηκε μνημόσυνο, δεν ξέρω πώς, όχι εκουσίως αλλά ακουσίως, να εκπληρώσει κάποιο τύπο, απλώς τύπο, να μετέχει στην Εκκλησία και όταν λέει για τον παπά, λέει, να βάλει το πετραχήλι του και να κάνει αυτές τις ευχές, μου ήρθε να κάνω εμετό μες στην εκκλησία.

Αυτό που είπε αυτός ο άθεος, ότι όταν ακούει τα λόγια του Θεού, του έρχεται να κάνει εμετό, είναι γραμμένο μέσα στην Παλαιά Διαθήκη, είναι γραμμένο μέσα στους προφήτες. Σε κάποιον προφήτη λέγει εκεί η προφητεία ότι θα έρθουν τέτοια χρόνια απαίσια, αμαρτωλά χρόνια, που οι άνθρωποι θα κάνουν ό,τι θα λέω, εποχή τέτοια που ο Θεός θα είναι εμετός, θα προκαλεί εμετό, και θα φτάσουν σε μια εποχή τέτοια που εποχή θα είναι εποχή κοπροφάγων ανθρώπων,

Ανθρώπων. Τι θα πει κοπροφάγων ανθρώπων; Μου λέει ένας ιατρός στην Αθήνα κάτω: «Θα σου πω μια ασθένεια σπάνια. Την είδα και τη σιχάθηκα». «Τι ασθένεια;» μου λέει. Μέσα στις πολλές ασθένειες υπάρχει μια ασθένεια που ο άρρωστος δεν τρώει το καλύτερο φαγητό αν το πας, αλλά τι τρώει; Τι τρώει; Τα κόπριά του, τα κόπριά του, σαν να είναι παντεσπάνι. Εποχή και κοπροφάγων είναι σήμερα οι άνθρωποι, ό,τι σε δουλεύουν. Κοπροφάγων. Τα κόπρια που βγάζει

που βγάζει το ραδιόφωνο, τα κόπρια που βγάζει η τηλεόραση, τα κόπρια που βγάζουν από το στόμα τους μέσα στις δισκοτέκ, αυτά είναι παντεσπάνια σήμερα. Να έρθουν εδώ στην εκκλησία να ακούσουν τα λόγια του Αποστόλου, τα λόγια των προφητών, τα κατανυχτικά τροπάρια, το κήρυγμα του Ευαγγελίου, δεν έρχονται.

Έχουν την αυτή αηδία για το κήρυγμα του Ευαγγελίου. Αλλά εγώ εδώ που βρίσκομαι απόψε θέλω να ελπίζω ότι όλοι εσείς που είστε εδώ έχετε όρεξη, κάποια όρεξη να ακούσετε το Λόγο του Θεού. Όσον πτωχός και αν προσφέρεται.

Και όπως ο πεινασμένος που έχει όρεξη, το πιο πτωχό φαγητό να του βάλεις, το πιο πτωχό φαγητό να του βάλεις, κρεμμύδι, ελιά, πτωχό, μπομπότα, μπομπότα να του δώσεις. Στην πείνα τη μεγάλη της Αθήνας ήρθε κάποιος και πέταξε στην πλατεία, στην πλατεία της Αθήνας, στην Ομόνοια, επέταξε μια μπομπότα.

Κυρία Γεωργία πήρα την αρπάκια. Έτσι λοιπόν όταν πεινάω το Θεό όταν την ψάχνω Και το πιο ευτελές κήρυγμα, το πιο ταπεινό κήρυγμα προσφέρεται. έστω δεν κυριακηρείται ο Μέγας Βασίλειος, δεν κυρίεται ο Χρυσόστομος αλλά εμείς οι ταπεινοί διάκονοι του Ευαγγελίου, είναι ευπρόσδεκτο.

Τώρα θα επιτρέψετε να συνεχίσω από λίγο το κήρυγμα του Ευαγγελίου και να προχωρήσω στην ερμηνεία ενός άλλου ρητού που και πέρσι νομίζω ολίγο μας απασχόλησε, αλλά φέτος θα μας απασχολήσει περισσότερο. Ποιο είναι; Είναι το ρητό των ρητών του Ψαλμωδού: Καρδίαν καθαρὰν κτίσον ἐν ἐμοί, ὁ Θεός, καὶ πνεῦμα εὐθὲς ἐγκαίνισον ἐν τοῖς ἐγκάτοις μου.

Τι σημαίνουν τα λόγια αυτά; Δώσ' μας, λέει, Θεέ, καρδίαν καθαράν. Ποια άραγε να είναι η καρδιά αυτή για την οποία ομιλεί εδώ ο Ψαλμωδός; Αγαπητοί μου, η καρδιά είναι δυο ειδών. Η μία είναι η φυσική καρδιά, είναι η καρδιά του σώματος που είναι ένα από τα πλέον πολύτιμα όργανα του ανθρωπίνου σώματος.

Δεν πρόκειται απόψε να σας κάνω κήρυγμα καρδιολογίας, όχι, αλλά απλώς μόνο να τονίσω μια αλήθεια.

Αλήθεια ότι η καρδιά δεν είναι τυχαίο δημιούργημα, όπως δεν είναι τυχαίο. Τι είναι; Είναι μια τέλεια μηχανή. Θεέ μου, Θεέ μου, Θεέ μου. Τέλεια μηχανή. Είναι μια αντλία που αντλεί συνεχώς αίμα. Εκατομμύρια, χιλιάδες τόνους αίμα. Και το αίμα αυτό η καρδιά δεν το κρατάει, δεν είναι τσιγκούνα η καρδιά. Λίγο αίμα κρατάει η καρδιά για τον εαυτό της, πολύ πολύ.

Πολύ ολίγο, όλο το άλλο αίμα, το 99%, το σκορπάει, το διανέμει σε όλο το ανθρώπινο σώμα. Πώς το διανέμει; Όπως εδώ η δεξαμενή της πόλεως διανέμει το νερό και φτάνει το νερό μέχρι την τελευταία καλύβη της πόλεώς μας και φτάνει διαμέσου σωλήνων, σωλήνων. Κατά παρόμοιον τρόπο και μέσα στο ανθρώπινο σώμα υπάρχει, παρακαλώ, τέλειο υδραυλικό σύστημα.

Φεύγει το αίμα από την καρδιά και μέσα από σωλήνες μικρές και μεγάλες φτάνει. Υπάρχουν μικρές σωλήνες μέσα στο ανθρώπινο σώμα, ιδίως των ματιών.

των ματιών, γιατί πάει και το ποτίζει η καρδιά και το μάτι, σαν τον περιβολάρη που ποτίζει ολόκληρο το περιβόλι του, για να αφήνει καμιά γωνιά του περιβολιού απότιστη, και σαν την οικοκυρά που ποτίζει όλες τις γλάστρες του σπιτιού. Έτσι η καρδιά, κατά μυστηριώδη τρόπο, φροντίζει και ποτίζει ολόκληρο το ανθρώπινο σώμα. Και υπάρχουν σωλήνες τόσο μικροί όσο είναι και η τρίχα του ανθρώπου. Τριχοειδή λέγονται αυτά, τα λένε οι επιστήμονες, και οι τρίχες αυτές είναι τρυπητές.

Είναι τρυπητές, είναι κοίλες, σωλήνες μικρές, και από εκείνο τακ-τακ-τακ στάζει. Και αν μια σωλήνα πήξει το αίμα, τότε λέγεται θρόμβωση και θάνατος και απώλεια και λίγο. Στένεται λίγο. Ή αν τώρα πεις, εάν κάποιος εδώ στην πόλη, επιμένω λίγο, πει κάποιος ότι αυτό το υδραυλικό σύστημα που έχει η πόλη έτσι μπήκε.

Κανείς δεν ευρώνησε, ούτε μηχανικός, ούτε τεχνίτη, ούτε τίποτα. Αλλά έτσι βρέθηκε το υδραυλικό σύστημα. Έτσι βρέθηκαν οι δεξαμενές, έτσι βρεθήκαν οι σωλήνες, έτσι βρεθήκαν οι εντυπάντες. Και έτσι εσύ αν είσαι την κανονά και το έχεις.

Ποιος το πιστεύσει; Κανείς. Τι είναι το υδραυλικό σύστημα της πόλεώς μας; Μπροστά στο θαυμάσιο υδραυλικό σύστημα της καρδιάς. Γι' αυτό το λέγω και το τονίζω. Πώς υπάρχουν άπιστοι; Τώρα βέβαια τελευταίως οι επιστήμονες προχώρησαν.

Και προσπαθήσαν και φτιάξανε καρδιά τεχνητή. Αλλά πόσο διαφέρει η τεχνητή καρδιά, ο Θεός να φυλάξει. Είναι τώρα στην Αμερική δύο-τρεις άρρωστοι που τους έχουν βγάλει την καρδιά, την παλιά καρδιά, Και τις αλλάξαν με τεχνική καρδιά Αλλά μέρα νύχτα είναι στον θάλαμο της εντατικής παρακολουθήσεως.

Και οι γιατροί παρακολουθούν και τρέμουν.

Και τρέμουνε μήπως ανά πάσα στιγμή σταματήσει η καρδιά, ενώ σε εμάς τικ ταπ, τικ ταπ, τικ ταπ, και τη νύχτα ακόμα εργάζεται η καρδιά, νύχτα, νύχτα, τικ ταπ. Πόσο πρέπει να είμαστε ευγνώμονες προς τον Θεό δι' αυτά τα υπέροχα αυτά όργανα τα οποία μας έδωσε. Η τεχνική μπορεί να φτιάξει τεχνική καρδιά, αλλά χίλιες καρδιές να αλλάξουν, να αλλάξουν την καρδιά τη φυσική και εμφυτεύσουν μέσα στο σώμα.

Μέσα εις το σώμα του ανθρώπου, τεχνητές καρδιές, ο άνθρωπος δεν αλλάζει, ο ίδιος θα μείνει, ο ίδιος θα μείνει, το ήθος του, η ταυτότητά του δεν αλλάζει. Άρα όταν λέγει εδώ στον ψαλμό ο Ψαλμωδός «Καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί, ο Θεός», δεν εννοεί την καρδιά, την φυσική καρδιά, εννοεί κάποια άλλη καρδιά και σε αυτό παρακαλώ να προσέξετε ποια είναι η καρδιά.

Η καρδιά είναι, μιλώ κάπως δύσκολα και παρακαλώ παρακολουθήστε, όσοι από εσάς διαβάζουν τον Απόστολο Παύλο, όσοι διαβάζουν τα Ιερά Ευαγγέλια, όσοι προπαντός διαβάζουν τους νηπτικούς πατέρας, τους μεγάλους νηπτικούς πατέρας και λοιπά, θα με εννοήσουν καλύτερα, ότι η καρδιά είναι ο λεγόμενος εσωτερικός άνθρωπος. Μα τι θα πει εσωτερικός άνθρωπος; Είναι δυο ειδών ανθρώπων: εξωτερικός άνθρωπος, εξωτερικός άνθρωπος δεν έχουν μεγάλα.

Δεν έχουμε μεγάλες διαφορές, μοιάζουμε καταπληκτικώς. Και Ιαπωνέζοι και Εγγλέζοι και Γερμανοί και Άθονες. Ναι, μοιάζομαι Μάτια, αυτιά, πόδια. Αλλά ο ένας λίγο κοντύτερος ή ψηλότερος. Αλλά εκεί που υπάρχουν τεράστιες διαφορές, Άβυσσων διαφορών είναι ως προς τον εσωτερικό άνθρωπο.

Ο άνθρωπος, λέει και κάποιος μεγάλος φιλόσοφος πατρίδωνας, ο άνθρωπος δεν είναι αυτό που φαίνεται. Όχι, είναι αυτό που δεν φαίνεται. Και μέσα στο βάθος της ψυχής του ανθρώπου υπάρχει ο εσωτερικός άνθρωπος του Αποστόλου Παύλου.

Είναι, ποιος είναι; Αναλυτικότερα, είναι οι σκέψεις μας. Πες μου τι σκέφτεσαι τα μεσάνυχτα να σου πω τι είσαι.

Εσωτερικός άνθρωπος είναι τα αισθήματα που έχουμε μέσα στην καρδιά μας. Πες μου τι αισθάνεσαι και θα σου πω τι είσαι. Και ακόμα περισσότερον άνθρωπος είναι αυτές οι θελήσεις, επιθυμίες του ανθρώπου που υπάρχουν μέσα εις τον άνθρωπο.

Σκέψεις, αισθήματα, θέληση, επιθυμία, όλα αυτά συγκροτούν τον εσωτερικό άνθρωπο του ανθρώπου. Μάλιστα, πώς να σας εκφράσω, θα σας μιλήσω με τη γλώσσα της ψυχολογίας. Ένας μεγάλος ψυχολόγος, για να μας δώσει να καταλάβουμε αυτό, μας είπε: Διότι η θάλασσα είναι βαθιά, βαθιά είναι η θάλασσα, βαθιά είναι η θάλασσα.

Ακόμα δεν βρήκαν τον πυθμένα της θαλάσσης, δεν κατήβηκαν κάτω, είναι εννιά χιλιάδες, δέκα χιλιάδες μέτρα. Δεν μπορούν να προχωρήσουν, άβυσσος, άβυσσος, κάτω βαθιά στη θάλασσα που υπάρχουν μέσα. Όχι καρχαρίες, διάφορα ψάρια που ταξιδεύουν με ηλεκτρικά φανάρια.

Υπάρχουν ψάρια όπως το μεριμίνγκι, έχει επάνω κεραίες και τρέχει το μεριμίνγκι έτσι μέσα στην άβυσσο, μέσα στα βαθιά της θαλάσσης υπάρχουν ψάρια τα οποία, παρά την πίεση των υδάτων, εξακολουθούν να κολυμπούν και φωτίζονται με φως το οποίο εκπέμπουν μέσα στην άβυσσο.

Βαθιά η θάλασσα. Κάπου ότι αυτό αρμόζει όχι μόνο στη Φυσική Θάλασσα, ότι η θάλασσα αυτή μεγάλη και ευρύχρος, όπου εκεί πετά ζώα μικρά με τα μεγάλων, ράκον τους εμπέζουν αυτοί, ότι η θάλασσα τέτοια είναι η καρδιά μας, θάλασσα βαθιά πέραν τους.

Και όπως κάτω βαθιά στη θάλασσα υπάρχουν τα θηρία, οι καρχαρίες, επάνω στην επιφάνεια δεν φαίνεται τίποτα, αθώα φαίνεται η επιφάνεια. Για κάνε ένα κολύμπι, για προχώρησε μέσα, σε έφαγε ο καρχαρίας.

Έτσι λοιπόν φαίνεται ο άνθρωπος: επιφάνεια, ωραία επιφάνεια. Για κάνε μία βουτιά και πήγαινε μέσα και γνώρισε τον άνθρωπο βαθιά, και σε φάει ο καρχαρίας. Μέσα βαθιά κρύπτονται τα πάθη του ανθρώπου. Ή, να μιλήσω με τη γλώσσα της συγχρόνου ψυχολογίας. Λέγει ένας ψυχολόγος, και παρακαλώ να προσέξετε, ότι οι γυναίκες γεννούν φυσιολογικώς και γεννούν παιδιά χαριτωμένα, και χαίρει ο πατέρας και χαίρει η μάνα, αλλά κάπου κάπου οι γυναίκες δεν γεννούν.

Δεν γεννούνε φυσιολογικώς, δεν γεννούν παιδιά άρτια, ωραία παιδιά άρτια. Και η αιτία είναι πολύ βαθιά, που δεν θέλω την ώρα αυτή να... Κάποτε τα παιδιά γεννότανε με προσευχή. Τώρα γεννιόνται με βλασφημία, άντρας και γυναίκα μύχουν και βλασφημούν τον Θεό.

Τέρατα θα βγουν, τέρατα, τέρατα, τέρατα και κακούν. Λοιπόν, καμιά φορά παιδιά γεννούνται τέρατα.

Τέρατα, μου λέει ένας γιατρός. Έφριξα. Βγαίνουν τέρατα, παραμορφωμένα τέρατα. Κάπου στην Κρήτη κάτω γεννήθηκε ένα παιδί με κεφάλι βοδίου. Τρομερά. Και λέει κάπου η Αποκάλυψη ότι θα... Και τώρα λένε, με τα νέα συστήματα, θα γεννηθούν, όπως προχωράει αυτή η επιστήμη, η άθεος επιστήμη θα δημιουργήσει μία γενεάν τεράτων. Θα φύγουμε από τη φύση, από το φυσικό, από το καλούπι που μας έκανε ο Θεός, και θα δημιουργηθούν τερατώδη με την καλλιέργεια των γονιδίων. Μέσα λοιπόν στα τέρατα υπάρχουν τέρατα, και μέσα στα αυτά τα παιδιά τέρατα είναι καμιά φορά παιδιά τέρατα, ο Θεός να φυλάξει, ότι γεννώνται δυο παιδιά κολλημένα το ένα με τον άλλο. Το στήθος του ενός είναι κολλημένο με το στήθος του άλλου, και αυτά λέγονται Σιαμαίοι, λέγονται Σιαμαίοι. Εδώ στην Ελλάδα σπάνιον έχουμε, έξω σ’ άλλες χώρες, κάτω της Αφρικής, παρουσιάζει.

Παρουσιάζεται συνήθως το φαινόμενο των σιαμαίων, με σύμπλεγμα να δεις δυο παιδάκια να είναι κολλημένα και να φωνάζει το ένα, να φωνάζει το άλλο. Και να είναι δυστυχισμένα τα παιδάκια αυτά και να θέλουν να χωρίσουν και τα πάμε στα μεγάλα νοσοκομεία.

Και τα χωρίζουν, κάνουν εγχείρηση οδυνηράν και δύσκολον, πολύ δύσκολον εγχείρηση.

Οι παιδιά για να ζήσουν τα παιδιά, σπανίως ζούνε, σπανίως ζούνε, σε αμαία αδελφά. Φρίξατε, φρίξατε, φρίξατε περισσότερο, λέει ο ψυχολόγος, διότι μέσα στην καρδιά μας, όλων μας, υπάρχει το σύμπλεγμα των σιαμαίων αδελφών.

Μάλιστα, των σιαμαίων αδελφών υπάρχει. Και ενώμαστε ότι είμαθα ένας, αλλά δεν είμαθα ένας. Θέλετε ότι το εγώ είναι ένα, αλλά το εγώ δεν είναι ένα, είναι διπλούν το εγώ. Εγώ, δυο εγώ έχω μέσα, δυο εγώ έχω μέσα, το ένα εγώ είναι σαν ένας άνθρωπος, τι λέγω, σαν ένας άγγελος που σε παίρνει καμιά στις σπάνιες στιγμές, σε παίρνει, σε πετάει, σε πετάει, σε πετάει, γίνεσαι υπεργήινος, εξωγήινος και φτάνεις μέχρι, δεν είναι μύθος αυτά, είναι πραγματικότητα ψυχολογική, μας λείπει το γνώθι σε αυτό και φτάνεις μέχρι τους γαλαξίες και μέχρι των ουρανών.

των ουρανών και λέει: «Τα Χερουβείμ μυστικώς εικονίζοντες». Αχ, αυτή η ωραία λειτουργία, πώς τη χάσαμε! Ούτε παπάδες ούτε δεσποτάδες δεν αισθανόμαστε το ρίγος αυτό, ότι την ώρα εκεί που ψάλλουμε «Τα Χερουβείμ εικονίζοντες», δεν πατούμε τη γη, παραπετούμε επάνω στη γη. Πού είναι τώρα αυτή η Ερδός; Λέει κάπου σε ένα βίο ενός Πλανά, παπά, ταπεινού παπά στην Αθήνα, που αγράμματος ήταν, λέει, πήγε με το παιδάκι. Πού είναι αυτό το παιδάκι; Μάνα, μάνα.

Μάνα, μάνα, λέει, ο παπάς δεν πατάει τη γη. Μάνα, μάνα, λέει, ο παπάς δεν πατάει τη γη. Ο Πλανάς, που τον έχουν Άγιο κάτω στην Αθήνα. Λοιπόν, έρχονται στιγμές, επαναλαμβάνω, που ο άνθρωπος δεν πατάει τη γη.

Αλλά δείτε ψηλά, ψηλά. Είναι ιερές στιγμές, σπάνιες στιγμές.

Ένας άνθρωπος μας σπρώχνει στον ουρανό και ένα άλλο εγώ που μας σπρώχνει. Ω Θεέ μου, Θεέ μου που μας πρόκει Μας πρόκει, Και μας δείχνει κάτω, κάτω βαθιά, πολύ βαθιά. Που αυτό οι ψυχολόγοι το λέγουν υποσυνείδητο ή απωθημένα.

Όπως μας ομιλεί σε θαυμάσια ο καθηγητής κύριος Κουντοράς. Στη διάλεξη που έκανε. Βαθιά μας πετάει, κάτω βαθιά στον Άδη. Στον Άδη, στον Αδήρ Το ζενίθ είναι ο ουρανός. Και το ναδίρ είναι κάτω, η βάση, η αχρειότητα του ανθρώπου κλπ., μέσα εκεί.

και αυτό βλέπεις και λένε ακόμα οι ψυχολόγοι Ότι και ο πιο άγιος άνθρωπος έχει μερικά λεπτά που είναι φρικιαλέα. Τα λένε αυτά οι ψυχολόγοι, ότι ο κάθε άνθρωπος έχει τα πέντε λεπτά της τρέλας. Κακώς λέμε ότι υπάρχουν τρελοί μόνο στα φρενοκομεία.

Κάθε άνθρωπος έχει το μικρόβιο της τρέλας, όχι; Και υπάρχει στη ζωή και των πλέον αυτών, των πλέον, βλέπεις ανθρώπους ειρηνικούς, ήσυχους, και ξαφνικά διαπράττουν εγκλήματα τρομερά, όπως προχθές που συνέβη στην Άρτα και είναι ολόκληρη η Άρτα συγκινημένη. Ένας κατά τα άλλα ήσυχος άνθρωπος που φαινότανε, έτσι ήπιε, μέθυσε, τι έκανε, πήρε την καραμπίνα, μπήκε μέσα σε ένα καφενείο, εφτά σκότωσε.

Είναι τα λεπτά της τρέλας, τα πέντε λεπτά. Ο Θεός μας φυλάξει, ο Θεός μας φυλάξει. Φοβού τον εαυτόν σου, φοβού τον εαυτόν σου. Αυτό που λέει η ψυχολογία το λέει η Γραφή. Φοβού τον εαυτόν σου, μη φοβάσαι τίποτα άλλο, μη φοβάσαι. Ο μεγαλύτερος εχθρός του ανθρώπου είναι ο εαυτός μας. Φοβού τον εαυτόν σου, τον εαυτόν σου φοβού, τον εαυτόν σου μέσα. Γι' αυτό λέει η Γραφή: «Κύριε, σώσε με εκ της ώρας αυτής» και «Κύριε, σώσε με εκ δαιμονίου μεσημβρινού». Μεσημβρινού, ιδίως στα μεσάνυχτα. Πάμε τώρα, φεύγουμε λίγο από το θέμα, αλλά επιτρέψτε μια παρέκκλιση. Ιδίως στα μεσάνυχτα, 12 η ώρα.

Δαιμονίου μεσημβρινού. Μεσημβρινού, ιδίως τα μεσάνυχτα. Πάμε τώρα, φεύγουμε λίγο από το θέμα, αλλά επιτρέψτε μια παρέκκλιση, ιδίως τα μεσάνυχτα, 12 η ώρα, λένε οι ψυχολόγοι, λένε οι στατιστικοί, λένε τα δικαστήρια, είναι αιχμή, όπως στους δρόμους υπάρχει αιχμή αυτοκινήτων, έτσι στις 12 η ώρα τα μεσάνυχτα, ένα μυστηριώδες πράγμα.

...πράγματα, διότι τα περισσότερα εγκλήματα, τα μεσάνυχτα, τη νύχτα, τη νύχτα. Γι' αυτό στον Πόντο είχαν μια ωραία συνήθεια οι Πόντιοι, να σηκώνονται τα μεσάνυχτα τη νύχτα και να κάνουν προσευχή. Φοβούνταν τα μεσάνυχτα. Και τώρα τα μεσάνυχτα της Ελλάδος είναι πολύ αμαρτωλά, πάρα πολύ αμαρτωλά, με τα νυχτερινά κέντρα, διότι εκείνο το οποίο πρέπει να κάνει την ημέρα, το κάνει τη νύχτα. Σώσαμε εκδαιμονίωμες σημερινό. Αυτός είναι. Λοιπόν, τι θέλω να πω με τα αυτά; Ότι μέσα μας υπάρχουν αυτοί πάλι

Οι δύο άνθρωποι αυτοί, οι άνθρωποι, ο ένας μας σπρώχνει στον ουρανό και ο άλλος μας σπρώχνει στη γη, οι δύο άνθρωποι, τα δύο εγώ. Και γίνεται μια πάλη, γίνεται. Θέλετε να εξετάσετε τον εαυτό σας; Για κάνετε μια εξέταση.

Μη μοιάζετε με αυτούς. Εγώ ποτέ άλλο δεν στενοχωριέμαι, όταν ακούω «εγώ τι είμαι; Εγώ είμαι καλός χριστιανός, εγώ, δεν υπάρχει καλύτερος χριστιανός από μένα». Ο Άγνια, ο Άγνια, ο Άγνια Ο διάλογος των δυο παιδιών των Σιαμαίων είναι πολύ τραγικός. Προκαλεί δάκρυα στη μάνα. Μιλάει το ένα, μιλάει το άλλο. Έχουν διάλογο τα Σιαμαία. Ακούς λοιπόν τον διάλογο του σιαμαίου συμπλέγματος. Λες: «Θέλω να κάνω προσευχή». Ο άλλος: «Όχι!» «Θέλω να πάω στην εκκλησία». «Όχι!» Άγρια φωνή. «Θέλω να κάνω ελεημοσύνη». «Όχι!» «Θέλω να εξομολογηθώ». «Όχι!» Στριγκλίζει, φωνάζει. Ποιος δεν τα αισθάνεται αυτά, παιδί μου; Είναι κανείς

Είναι κανείς εδώ μέσα που δεν τα αισθανθήκατε αυτά; Θέλω να ζήσω αγνή ζωή. Όπως τώρα τα ανδρόγυνα, σαράντα μέρες δεν ζει ένας με τον άλλο. Θέλω να ζήσω. Όχι, σήμερα, αδελφοί, μέσα σεισμός, καταποντισμός, σεισμός, τεκτονικός σεισμός μέσα στα βάθη της ψυχής μας. Θέλω. Ας δεν συγχωρέθηκα. Με πήρε ξαφνικά ένας τηλέφωνο από ένα χωριό, και μια διαφορά με έναν άλλο άνθρωπο, και του είπα, λέω, ξέρω τι διαφοράς για συνεμβόλημα.

και σε συμβούλευσα να μην πας στο δικαστήριο. Και καλά έκανες. Αλλά τώρα λέω που είναι αυτό, να το συγχωρέσεις. Όχι! Φώναζε από το τηλέφωνο, σαν να ακουγόταν να μιλούσε ο διάβολος. Όχι, λέω, σε παρακαλώ να το συγχωρέσεις.

Όχι, προσπάθησα, προσπάθησα, τίποτε. Εγώ είμαι ο καλύτερος χριστιανός. Α, δεν το νομίζω. Μόνο ξέχασα, μετά το σκέφτηκα, να του πω το εξής. Εάν κάποιος σου μετρήσει μία, δύο, τρεις χιλιαδίρες, χιλιαδίρες, εάν πας και συγχωρείς, θα σου μετρήσει ο άλλος χιλιαδίρες, τι λέτε, θα πήγαινε; Πού μπεσάκανε, πού μπεσάκανε ο άνθρωπος; Αυτό, συγχωρήσεις, είναι το ρότερο πράγμα στον κόσμο, το ρότερο πράγμα, δεν το κάνει, επιμένει.

Επιμένει. Έβαλε τον Πάτερ Θεό και το τίποτα. Πολύτος. Επιμένει. Και οι δύο επιμένουν. Κανείς. Λοιπόν, βλέπουμε όλοι μας μέσα στα βάθη της καρδιάς μας αυτούς τους δύο, τους αμαίους αδελφούς, να φωνάζουν και να ωρύονται. Ο ένας να λέει γλυκά γλυκά: «Έλα κοντά στον Χριστό, πλησίασε τον Χριστό». «Όχι», λέει ο άλλος, «όχι». Στα βάθη της καρδιάς μας τι θα γίνει λοιπόν; Να κάνουμε εγχείρηση, να τους κόψουμε, να χωρίσουμε; Εδώ είναι το μυστήριο, εδώ είναι το μεγάλο μυστήριο. Μάλιστα, παραδείγμα, μέσα εις αυτό, να είσαι περισσότερο, να συμπληρώσω γιατί σας άφησα απάντητο ένα ερώτημα και σας είπα να έρθετε εδώ για να ακούσετε ότι υπάρχουν και άλλοι ανθρωποκτόνοι, ανθρωποκτόνοι. Λοιπόν, διαβάστε το 5ο, το 6ο, το 7ο κεφάλαιο του κατά Ματθαίον Ευαγγελίου, που υπάρχει η επί του όρους προσευχή. Επί του όρους προσευχή. Συνιστώ ιδιαίτερα να διαβάσετε το σύγγραμμα του αειμνήστου διδασκάλου μου και ιεροκήρυκος πατρός Σεραφείμ Παπακώστα, «Η επί του όρους ομιλία». Εκεί θα το δείτε αναπτυγμένο το θέμα αυτό. Λοιπόν, εκεί μέσα λέγει, λέγει: «Ου φονεύσεις». Πολύ καλά, «ου φονεύσεις», αλλά δεν είναι μόνο, λέει ο Χριστός, να πάρεις το όπλο να τον σκοτώσεις. Εάν, λέει, οργιστείς, εάν θυμώσεις, τον φόνο τον εξετέλεσες μέσα στην καρδιά σου. Πρώτα σκοτώνομαι, ψυχικός σκοτωμός είναι. Τον σκοτώνεις, τον μισείς θανάσιμα, δεν μπορείς να τον σκοτώσεις.

Σκέφτεσαι τα δικαστήρια, σκέφτεσαι τον εισαγγελέα, σκέφτεσαι περιπέτειες, σκέφτεσαι πολλά πράγματα. Αλλά αυτό που δεν κάνεις εξωτερικώς, διότι φοβείσαι την ανθρωπίνη δικαιοσύνη, το κάνεις εσωτερικώς. Και τον σκοτώνεις μέσα στην ψυχή σου, τον σφάζεις, τον σκοτώνεις.

Και το λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, που έψαλε τον ύμνο της αγάπης, και λέγει: Ο μισών τον αδελφόν αυτού, όποιος μισεί τον αδελφόν αυτού, ανθρωποκτόνος εστί. Και τώρα σε ρωτώ: ποιος είσαι; Καλά, δεν έκανες φόνο, εγώ δεν έκανα φόνο.

Καλά, δεν έκανες φόνο, μα τον σκότωσες μέσα μια φορά, δυο φορές, τρεις φορές, πέντε φορές. Πέντε φορές. Στάζει αίμα η ψυχή. Ανθρωποκτόνος είσαι. Για ποιος από εδώ που είστε εδώ μέσα στην εκκλησία δεν αισθάνθηκε αυτό;

Αυτή την ενόχληση του μίσους, του φοβερού μίσους εναντίον της καρδίας, κανείς. Λοιπόν, είσαι φονεύς τη προθέσει, είσαι φονεύς τη διαθέσει, αλλά τέτοιοι δεν το εξομολογείσαι ποτέ, δεν το ξεμονουλείς, δεν το λες ποτέ αυτό, δες μόνο τις εξυπηρεσίες σου πράξεις.

Ένα άλλο παράδειγμα: ου λέει ο Χριστός συμπληρώνων, ου μοιχεύσεις, ότι δεν επιτρέπεται να έρθεις σε επαφή σαρκική με μια γυναίκα, με ξένη γυναίκα. Καλά, δεν εμοίχευσες, αλλά τι λέει ο Χριστός; Όποιος εμβλέψει, λέει, προς το μοιχεύσαι, προς μια άλλη γυναίκα με μάτι αυτό, αυτός εμοίχευσε αυτήν στην καρδιά.

Δεν είναι μόνο εξωτερική μοιχεία, ποιος σας το είπε; Είναι εξωτερική μοιχεία. Περπατάς στον δρόμο, βλέπεις μια γυναίκα, δεν σε αφοραίμε να τη δεις, αλλά να τη δεις με μάτι πονηρό,

Τι πονηρό, διότι τώρα είναι μάτια μοιχαλίδος γενεάς. Με μάτια την κοιτάζουν τη γυναίκα και ξεγυμνώνουν τη γυναίκα και γίνεται κρεοπωλείον κινούμενο μέσα στους δρόμους. Και γίνεται ένα... Προχθές στην Πτολεμαΐδα έκλαυσα σε ένα φοβερό φαινόμενο, στα ντισκοτέκ που φυτρώσανε σαν μανιτάρια επάνω στην κοπριά της κοινωνίας μας. Σε ένα, κατά τις 12 η ώρα τα μεσάνυχτα, ειδοποιούν την αστυνομία. Τυχαίως τρέχει στην αστυνομία, πάει ο αστυνόμος, μπαίνει μέσα, 100 to 200 άνθρωποι που τα μενέα...

με νεαρή, δεν τον προσέξανε τον αστυνόμο. Τα μάτια τους καρφωμένα. Αδηφάγα! Όπως η κατσίκα δεν κουράζεται να τρώει συνεχώς το χορτάρι, τα πορνικά τρώνε την γυναίκα με τα μάτια. Με τα μάτια κοιτάζανε. Αδηφάγα μάτια! Οι πόρσιοι ο αστυνόμος είχαν καρφωμένα τα μάτια επάνω σε εκείνη εκεί που ήταν δυστυχισμένοι ολόγυμνοι και τυλούζανε με σαμπάνιας. Τρομερά πράγματα. Πολύ λοιπόν είναι το δυσκοτέξι!

Και πορνείο να γίνεται πας τόπος. Λοιπόν, τι το άφησες να λες; Εξωτερικώς δεν επόρνευσες, εξωτερικώς δεν εμοίχευσες, εσωτερικώς όμως εμοίχευσες. Και εξ επόψεως αυτής δεν έχεις καθαράν καρδίαν. Και έτσι, αν εξετάσουμε τις εντολές, θα είδαμε ενώ, α είναι μερική, είναι σπουδαία η προάλλη.

Και όλοι κατ' ομάδων ήτως έχουν μέσα την υποκρισία. Εξωτερικώς, α, σου λέει, τι άγια γυναίκα είναι αυτή, σπουδαία γυναίκα. Α, τι άγιος άνθρωπος είναι αυτός, α, τι άγιος, μμμ, δεν ήμαθα καρδιό, δεν ξέραμε τι υπάρχει μέσα στο βάθος της καρδιάς.

Εάν την ώρα αυτή εκείνος που διαβάζει το Ευαγγέλιο, που κηρύττει τον Λόγο του Θεού, που λειτουργεί, που κρατάει τα άμφια, εάν μέσα στην καρδιά εκείνη αφήσει τον εαυτόν του και παρασυρθεί από τα ρεύματα της αμαρτίας και μέσα στο εσωτερικό εργαστήριο της ψυχής, στο μυστικό εργαστήριο της ψυχής, τελέσει την αμαρτία, παύει πλέον να έχει καθαράν καρδίαν.

Το άλλο πόσο μοιάζει, λέει ο Χριστός, ότι μοιάζουμε, λέει, με τους τάφους που απ' έξω έχουν οι τάφοι στολισμένοι. Λουλούδια έχουνε, τριαντάφυλλα έχουνε, δοχεία ωραία έχουνε, πλάκες μαρμάρινες έχουνε. Μα σήκωσε την πλάκα, η οποία είναι παρακάτω, τι θα δεις; Σκουλήκια, βρώμα και δυσωδία. Έτσι λοιπόν εξωτερικώς ήμασταν ωραίοι, άγιοι, θαυμαστοί, φαινόμενα και λοιπά, αλλά μέσα, εσωτερικά, η ψυχή μου, η ψυχή μας είναι ακάθαρτος.

Καρδίαν καθαρά αν χτίσουνε μια... Να λοιπόν, σας εξήγησα σήμερα, σας έδωσα μια εικόνα του εσωτερικού βίου και όποιος θέλει από εσάς να δει εικόνα του εσωτερικού βίου, αλλά πάλι δες, μία, δύο, τρεις, θα ήταν ευτύχημα να είχαμε χώρο εδώ πέρα να ζωγραφίσουμε 7 to 8 εικόνες της καρδιάς, όπως πας στον καρδιολόγο και παίρνεις εικόνες και αγωνιάς να μάθεις πώς είναι η καρδιά μου, πώς είναι η καρδιά μου, και ο γιατρός, ε, καλά είναι, αισθάνεσαι χαρά, άμα σου πει λαμβάνεις τα φάρμακα και θεραπεύεις την καρδιά.

Λοιπόν, έτσι υπάρχει και καρδιολόγος, και καρδιολόγος είναι ο πνευματικός πατέρας και η ιερά εξομολόγηση που σου παρουσιάζει τα βάθη της καρδιάς σου και σου παρουσιάζει το εσωτερικό της ψυχής σου. Υπάρχει ένα βιβλίο ρωσικό θαυμάσιο, κάποιος Ρώσος το έγραψε, λέγεται «Ο καθρέφτης», «Ο πνευματικός καθρέφτης».

χρεύτης, δουλειάκι μικρό που δεν ξέρω να το έχετε, ο Λεπολίου να το πάρετε να το αγοράσετε, να δείτε και πέρα τις διάφορες φάσεις των εσωτερικών μας κόσμων των Σιαμαίων αδελφών. Μάλιστα λέει κατ' ιδίαν καθαρά να χτίσω να μην ο Θεός και ευθέας εν γέγισον της εγκάτισμου. Μάλιστα αυτό το αίσθημα που λείπει σήμερα, αυτό το «γνώθι σαυτόν», λείπει σήμερα, λείπει. Είδες που ψάλλει η Εκκλησία μας; Λέγε βρε Μιχάλη, που σε έχω κάτω, να δούμε, θυμάσαι αυτά που ψάλλεις; Το ψάλλεις: «ἀτενίσαι», λέει, «προς τον ουρανό». Λέγε εσύ, λέγε. «Οὐ δύναμαι», λέει, «ἀτενίσαι προς τον ουρανό», λέει, ψωστόματα, διότι αισθάνομαι.

διότι αισθάνομαι ότι είμαι αμαρτωλός, αμαρτωλός, και δι' αυτό που όλοι, μη στη λάση τιμεί το αμαρτωλό. Λοιπόν, το αίσθημα αυτό της αυτογνωσίας, της βαθιάς γνώσεως της ψυχής, μας το καλλιεργεί η Αγία μας Εκκλησία.

Το είχαν όλοι οι Άγιοι, όλοι οι Άγιοι. Ένα περίεργο πράγμα. Όσο περισσότερο είναι ένας Άγιος, τόσο περισσότερο αισθάνεται, αισθάνεται, αισθάνεται. Τώρα λένε οι επιστήμονες θα ανακαλύψουν τελειότερα εργαλεία της καρδιάς, που θα ακούνε περισσότερο μέσα τους ήχους της καρδιάς.

Όσο λοιπόν προχωρεί κανείς η επιστήμη, αλλά τόσο προχωρεί και η γνώση στο εαυτού μας Και συλλαμβάνει κανείς μέσα τα μυστικά, το ομολογεί. Θα σκανδαλιστείτε απόψε, να σας πω, θα σκανδαλιστείτε, διότι όλοι έχετε μια έννοια του Αγίου.

Άγιος, ένας Άγιος ασκητής που από την ασκητοσύνη του απέθανε 49 ετών, ένας Άγιος Ιεράρχης, ένας σπουδαίος Ιεράρχης, ένας σοφός Ιεράρχης που άμα τον διαβάζω κλαίω. Ποιος είναι; Ο Άγιος Βασίλειος, αγνός, παρθένος, άγγελος.

Τι λέει ο Άγιος; Μη σκανδαλιστείτε. Με γυναίκα δεν κοιμήθηκα, αλλά παρθένος ουκ ειμί. Με γυναίκα δεν κοιμήθηκα, αλλά παρθένος ουκ ειμί. Τι ζυγαριά έχει αυτός, πόσο ζυγίζει τον εαυτό του αυτός ο Άγιος! Τι σημασία; Την αγγίζεις τη γυναίκα, την αγγίζεις με τα νοερά χέρια, την αγκαλιάζεις με τα νοερά χέρια, είσαι και πόρνος και μοιχός και ακάθαρτος.

Την αυτογνωσία ενός Μεγάλου Βασιλείου. Και να μου λες εγώ, αναδέσα το. Εγώ δεν σκότωσα, εγώ δεν επόρνεψα. Εγώ δεν έκανα τίποτα. Πολύ καλά. Και με τα αυτά αμνηστεύεις τον εαυτό σου. Εκκλίνεις διάτερμα αμνηστίας Δεν έχεις τα πράγματα.

Είναι πολύ λεπτό πράγμα ο Χριστιανισμός. Τότε το είσαι, το ακόμα. Ποια το είσαι, οι Καρσιανοί Που τη θεωρούν την Κασσιανή Σαν μια αμαρτωλή γενναία καπολία Δεν ήτανε τέτοια, αγνή ήτανε, κι όμως μετρώντας, ζυγίζοντας τον εαυτό της μέσα στο ερημητήριο, «αμαρτιών μου τα πλήθη, τι σε ψυχνιάστη ψυχός φώστα σωτήρ μου». Τούτο το αισθάνοντο οι Άγιοι, τούτο αισθάνετο ο Δαβίδ, όταν έλεγε «καρδίαν καθαράν κτίσον ἐν ἐμοὶ, ὁ Θεός», και αυτές εν γέννησον εμπάς, αυτές εν γέννησιν τις εγκάτισμου δόσμωνε τέτοια.

Τους συνδέλαμε τελείως, αδελφοί μου, όσο μπόρεσα, πενιχρά, πτωχά. Σας παρουσίασα με την γλώσσα της Γραφής, με την γλώσσα της ψυχολογίας, η οποία συμφωνεί κατά γράμμα με την γλώσσα της Γραφής και λοιπά.

Σας παρουσίασα το εσωτερικό δράμα του ανθρώπου, το οποίο έπαιξαν οι αρχαίοι κλασσικοί μας φιλόσοφοι, το οποίο παίζει ο Σέξπερ μέσα στα δράματά του και παντού, και ότι σας παρουσίασα τους δύο ανθρώπους μέσα που έχουμε.

που έχουμε, το διπλό εγώ που πρέπει να το καθάρουμε και να το ξαγνίσουμε. Τελειώνω με ένα ανέκδοτο, με μια μικρά ιστορία. Υπήρχε ένας ασκητής, ασκητής. Και αυτός ο ασκητής, όταν πλησίαζαν οι μέρες των Χριστουγέννων, ή θέλησε, έκανε τάμα να πάει στους Αγίους Τόπους.

Επάνω στο μέρος που είναι ο Ναός της Γεννήσεως του Σωτήρος Χριστού, εκεί ήθελε να κοιμηθεί. Ο Θεός τον ήκουσε, ταξίδεψε μακριά τα ταξίδια τότε, έφτασε στους Αγίους Τόπους και τη νύχτα των Χριστουγέννων, Ενώ όλοι φύγανε, αυτός έμενε μες στο Ναό και όλη τη νύχτα λαγοκοιμόταν επάνω εκεί στο μέρος όπου γεννήθηκε ο Χριστός.

Λοιπόν, τι έγινε; Τι συνέβη; Τι συνέβη με έναν, λέτε; Τι συνέβη, λιακούστε, τη νύχτα είδε όραμα, πάχνω οράματα, είδε τον Χριστό να κατεβαίνει από τα ύψη του ουρανού, αχτινογόλος, τον έπεισε ρίχος, χρήθης, ο Χριστές ευχαριστώ που σε βλέπω να έρχεσαι προς εμένα τον Αμαρτωλό και το Χριστός του λέει, γερόνιμος λοιπόν τον οσχητής, γερόνιμη με αγαπάς, λέει σ' αγαπώ Κύριε, ψέματα μου λες.

«Μα, Κύριε, σ' αγαπώ από τα μικρά χρόνια, από την Αγία Μητέρα μου, από το σχολείο, από το πανεπιστήμιο, σ' αγαπώ, ψέματα μου λες. «Μα, Κύριε, σ' αγαπώ, σου έδωκα, σου έδωκα ό,τι είχα, την περιουσία του πατρός μου την εμοίρασα στους φτωχούς».

Σε φτωχούς, κινιότιμους σε σένα, δε οικογενειακά θέλγητα δεν εγνώρισα, δεν παντρεύτηκα, έμεινα καλόγερος. Τι άλλο θέλεις από σε; Τι ζητήσεις; Τι άλλο θέλεις από μένα; Κι άκουσε φωνή. Τι φωνή; «Γέρον, την καρδιά σου, την καρδιά σου». Όλα να τα δώσουμε· για να δώσουμε την καρδιά μας στον Χριστό, τίποτε δεν κάναμε. Αχ, αυτή η καρδιά δίνεται σε έναν άντρα. Θα μιλήσω σκληρά: την καρδιά τη δίνει η νέα στον άντρα, στον άντρα, στον άγγελο· την καρδιά τη δίνει ο άντρας σε μια γυναίκα· την καρδιά τη δίνουμε στα χρήματα, παντού. Στον Χριστό δεν την έχουμε την καρδιά μας. Ή πολύ ή λίγο μικρά και ασήμαντος είναι η καρδιά. Ας δώσουμε την καρδιά αυτή. Βρωμερά μας είναι η καρδιά. Ούτε σκυλιά δεν την τρώνε. Ναι, τόσο βρωμερά η καρδιά μας. Τώρα πλησιάζει 25 Μαρτίου και αυτοί οι ήρωες του 21 είχαν βαθύ το αίσθημα της ταπεινώσεως και αμαρτωλότητος.

Λέγουν για τον Παπαφλέσσα, τον ηρωικό εκείνον ιερομόναχο, όταν έφτασε στο Μανιάκι, κατάλαβε ότι έφτασε το τέλος του, τέλος του, την επόμενη μέρα δεν θα υπήρχε πλέον στη ζωή, το κατάλαβε και με δάκρυα στα μάτια βρήκε έναν καλόγερο και γονάτισε μπροστά του. Και του λέει ο καλόγερος: «Σε εμένα έρχεσαι; Τι είμαι εγώ;» «Σε σένα, γέροντα, έρχομαι». Τι λέγει; «Έχω, γέροντα, λάσπη στην καρδιά».

Λάσπη στην καρδιά, καθάρισέ με! Έχω λάσπη στην καρδιά! Τα λόγια αυτά τα πτωχά που σας είπα απόψε, θέλω να τα αισθανθείτε, να τα αισθανθείτε όλοι. Και όχι μόνο να τα στείλτε όλοι, αλλά και να τα διαδώσετε, οι άντρες, τις γυναίκες, οι γυναίκες τους, οι γυναίκες, τα παιδιά, όλα, για να αισθανθούμε το μεγαλείο της θρησκείας μας και να γίνει σε εμάς το χωρίον αυτό.

Αυτό, ένας άπιστος που διάβαζε τη Γραφή, δεν επίστευε. Όταν έφτασε αυτό, «καρδίαν καθαράν κτίσον ἐν ἐμοί, ὁ Θεός», όλοι εδώ πιστεύω. Το Ευαγγέλιο, η Γραφή, η Γραφή, τέτοιος λόγος δεν υπάρχει ποτέ. Ας πούμε λοιπόν όλοι μας απόψε, «καρδίαν καθαράν κτίσον», δώσ' μας, πάρε την καρδιά μας, την βρωμερά καρδιά, την ακάθαρτο καρδιά που είναι γεμάτη από όλες τις ακαθαρσίες του κόσμου, στάβλος Αυγείου. Πάρε την καρδιά μας, Χριστέ Σταυρωμένε, πάρε την καρδιά μας και καθάρισέ την μέσα στο λουτρό, μέσα στον Ιορδάνη ποταμό μιας μετανοίας εξομολογήσεως, για να ακούσουμε κι εμείς μια μέρα αυτό που είπε ο Κύριος: «μακαριοι οι καθαροι τη καρδια, οτι αυτοι τον θεον οψονται».

Συμβέ.