A Clean Heart Through Repentance in Great Lent

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Create in me a clean heart, O God, and renew a right spirit within me.

All the time of our devout Church, all the time of our lives, is a time for metanoia, for repentance. But this season of Holy and Great Lent is especially a time for repentance.

Repentance, as today’s doxastikon hymn sang so beautifully, if we listened closely. It begins by speaking of wonder. What inspires wonder? The stars, the rivers, all of creation, as Saint Augustine says somewhere. Others marvel at these things; they marvel at all creation.

God’s mercy is great. And I, a sinner, marvel at Your mercy, says Saint Augustine, and at the saving love You have shown to us. So this is a time for repentance.

God calls us to metanoia, to repentance, and to salvation. Repentance is the means by which we come to salvation, through the holy Mystery of Repentance and Holy Confession.

As the Fathers say, it is the plank of salvation. Or, to use an image more familiar today, it is a life preserver. A man who had survived a shipwreck in the Atlantic Ocean once told me about it. Where I come from, our homeland is made up of islands.

There have been many shipwrecks in our seas, and our sailors tell terrible stories from their voyages across the oceans. The man who told me this had himself been aboard a ship that sank in the ocean.

‘Ah,’ he said, ‘how close we were to drowning in the waves! But then a rescue boat came and threw us life preservers.’

“Lifebuoys! Lifebuoys!” We all swam toward them, struggling through the waves to reach one. Whoever caught hold of a lifebuoy was saved from the fierce waves of the Atlantic Ocean. So repentance, metanoia, is a lifebuoy. How fortunate that repentance exists. Without it, Paradise would be empty. Empty! There would be only a few infants whose parents had them baptized.

A life preserver.

…as free from personal sins. All the others entered Paradise through metanoia (repentance). Repentance is the door. That is why everything sung during this season, up to Holy Saturday, has repentance as its theme. The troparia, the dismissal hymns, the sacred Canons, the dismissal hymns again, the Apostle, the Gospel, and all the sacred services speak of repentance. Repentance has also been the theme of our evening talks here. We have been speaking about Psalm 50, known as the psalm of repentance, and so far we have given four sermons on it. In the first, we spoke about David: how God took him from the sheepfold and made him a king and a prophet. In the second, we spoke about the grave sins David committed and later repented of.

In the first sermon, we spoke about the Great Mercy. We said at length that God’s mercy is both small and great. His small mercy is the material blessings He gives us so generously; His Great Mercy is the forgiveness of our sins.

In the third sermon, we spoke about the Psalmist’s verse, ‘In sin my mother conceived me.’ We spoke about the root of humanity’s sinfulness.

In another sermon, we spoke about the words, ‘For behold, You have loved truth; You have made known to me the hidden and secret things of Your wisdom.’ We spoke of the hidden things of God. Now, in tonight’s final sermon, I will try to explain another verse, the one I placed at the beginning of these talks: ‘Create in me a clean heart, O God, and renew a right spirit within me.’ It speaks of the heart. But what heart does the Psalmist mean? Does he mean the physical heart? Everyone has one. It is among the most important and most sensitive organs of the human body. What is the heart? It too is a masterpiece of God, placed within the human chest. Its steady beat is a wonderful sign that it is working as it should.

The heart muscle is a pump. Just as a pump draws water and lifts it to the top floors of an apartment building, so the heart pumps blood through veins and arteries to every part of the human body, nourishing it all. It is like a gardener watering his garden, leaving no little flower, leaving no...

When the heart works properly, it sends blood throughout the whole body. It is a sensitive organ. If your foot hurts, you worry. If some other part of you hurts, you worry.

But if your heart hurts, you say, ‘My heart is hurting,’ and you go straight to a cardiologist. You have an electrocardiogram and get your heart checked. You take medicine and follow a diet to bring it back to its normal rhythm.

That is the physical heart. But when the Psalmist says, ‘Create in me a clean heart,’ he does not mean that heart, the one every person has. He means another heart.

He is speaking in images and symbols. What, then, is this other heart? It is the invisible heart: the ideas and thoughts that move through our minds. The heart is the feelings that stir our soul. It is our drive and our will. It is the unseen inner life of the soul.

As our ancestors rightly said, a person is more than what can be seen. What cannot be seen is a person’s inner life, expressed symbolically by the word ‘heart.’

The heart has depths. I mean the heart in this sense, the human soul, not the physical heart. How deep is it? The sea has depths. They say that in the Atlantic and Pacific Oceans the water reaches eight or nine thousand meters down.

It is so deep that human beings have not yet reached the seabed. The sea holds great mysteries. The sea is deep, but the human heart is deeper still.

It is an abyss, an abyss with many dimensions. Just as seafarers explore the sea, psychologists explore the soul. And they admit that they face mysteries. The mysteries hidden in every human soul leave them at a loss.

Yes, they are at a loss. They wonder and are astonished. To explain what happens in the heart, they have even found a new term, one widely used in our time: the subconscious. For just as the sea has dark abysses where sharks and wild creatures move, so in the depths of every heart move the wild beasts of the passions, hidden deep in the subconscious.

Yes, the human heart has great depth, and it remains unknown to us. Or rather, I mean the soul. Everyone has a soul, just as everyone has a heart, but one soul differs from another.

People differ from one another physically. The differences in our faces are small; for the most part, people resemble one another. Yet it is also a work of divine wisdom that each of us has a distinct face.

If we all had the same face, people could never tell one another apart. Someone might commit a crime, and they would arrest somebody else. Even now, that can happen when two people look astonishingly alike.

We call such people lookalikes. But the variety among human souls is far greater than the variety of faces. Think of two souls: Paul had a soul, and Judas had a soul. Yet Paul's soul rose toward heaven.

It reached toward the stars and the galaxies, and was caught up to the third heaven, where he heard words that a human being cannot speak.

But Judas's soul, Judas's heart, sank into the depths of darkness. It was dark and dreadful. So one soul differs from another. What a mystery the soul is.

Take two brothers, born of the same mother. How different one can be from the other! They may look alike physically, yet inwardly there can be an enormous difference. Would you like another example? Is there a closer bond than that between a husband and wife?

And yet, despite that bond and all their expressions of love and tenderness, a wife's heart remains a mystery to her husband. A husband's heart is likewise a mystery to his wife.

Each can be deceived about the other. If a husband could see everything his wife was thinking, or a wife everything her husband was thinking, there would be divorces everywhere. Perhaps scarcely one couple in a thousand would remain together.

If we could see another person's inner world, it would be a frightening thing. Not many years ago in Athens, there was a woman who played her part with extraordinary skill, using tears and every outward sign of affection.

Her poor husband, a good man, thought that no one loved him more than she did. But what was the truth? In the depths of her heart she hid a dark abyss.

One day he came home tired from work and lay down in bed. She was beside him. In the darkness of midnight, she took a cleaver and cut him to pieces.

She wrapped up the pieces and, with the help of another man, loaded them onto a cart to throw them into the Ilisos River. But the authorities caught her. When they opened the packages, all of Greece was horrified. Her poor husband had never known what lay in the heart of the woman beside him. The human heart is an abyss, a mystery. But was it always like this? No. As we explained at length,

in our talk last Friday, the final Friday of the Salutations, there was a time when the human heart, the human soul, was utterly clean. Think of water flowing gently: you can see the pebbles beneath it. Go to the Aliakmon River near Grevena, and you can make out the black and red stones in its waters. But when a fierce wind blows or a flood comes, the water turns muddy and you can see nothing at the bottom.

At first, then, the human heart was clean, like clear, crystalline waters flowing into the ocean. Later it was defiled by ancestral sin, as we have said, and then by the sins of humanity.

Now the human heart is unclean, deeply unclean. Everyone with a conscience grieves over the uncleanness within. Yet some people have no awareness of it. They know nothing of their own hearts or inner lives and never examine them.

If they feel pain in their physical heart, they hurry to a cardiologist. But they feel nothing in their soul. We have examples of people so unfeeling that they remain ignorant of their inner lives. They do not heed the ancient philosopher Socrates' words, 'Know yourself.' They dare to say, 'I have a clean heart.' I remember a story I read, perhaps in Laskaratos. A man went to steal something with an accomplice and stepped on an icon of Christ and the Most Holy Theotokos. His companion said, 'What are you doing? You're stepping on an icon of Christ!' He replied, 'As long as your heart is clean, you can go wherever you like.'

He was going to steal, yet thought nothing of stepping on the icons and still considered his heart clean. There is another story from Mani. A man decided to commit murder during Great Lent. On the Friday when he went to kill someone, he kept a strict fast and ate nothing. He considered eating meat a sin, yet thought nothing of killing someone, of becoming, in effect, a cannibal.

What ignorance! What lack of conscience! As our people say, a man will refuse oil during a fast but strangle the oil merchant. Such people do not know their own inner world.

Others study themselves and examine themselves more closely. As one philosopher said, 'I would rather have a shepherd who knows himself than an astronomer who knows the stars of heaven.'

With a coarse sieve, the larger stones are caught and removed. The Ten Commandments are such a sieve. God gave them to us to keep, and every Christian should use them to examine himself for the grave sins they forbid.

But there is another sieve, a fine one. Do you remember how people used to make the offering bread for the Church? They did not go to a bakery as they do now, where the baker might even blaspheme while kneading the dough. Such bread has no grace in it.

In those days of piety, the woman of the house would take the flour and ask a young virgin to sift it. Then she would make the offering bread and bring it to the Church. Those were blessed times.

What is this fine sieve? It is the Sermon on the Mount. Open your Gospels and read those chapters in the Gospel according to Matthew. There you will find the Sermon on the Mount, a sieve fine enough to catch what the coarse one misses.

What did Christ say? The commandment says, ‘You shall not murder.’

But Christ takes us higher. It is not enough to refrain from murder; you must also refrain from hatred. If you harbor hatred in your heart and seek revenge against someone, what have you done to that person? In your heart, you have killed him.

James explains the Lord’s words: whoever hates another person is a murderer.

A murderer. You may refrain from killing someone only because you fear the police, the authorities, and the prosecutor. Yet in your heart you have already killed him.

Only one step separates the thought from the act. A person thinks about murder and then carries it out. Few murders happen without warning; others are planned over whole nights.

Nights, night after night. Tell me what you think about, and I will tell you what you are. Deep within the secret chambers of the soul, a person commits murder. Yes, murder: “Everyone who hates his brother is a murderer.”

If you want to sift yourself with a fine sieve, consider this: we pass through the coarse one easily enough. “You shall not kill.” Fine. But do you want to examine yourself more closely? Then take another commandment: “You shall not commit adultery.” “I have never been unfaithful. I have never committed adultery.” Very well. Now take up the fine sieve the Lord gives us. He goes deeper: it is not enough to refrain from joining yourself to someone else’s husband or wife. If you even look at a woman or a man with a lustful eye, you have committed adultery. You have committed the sin within yourself. So an adulterer is not only someone who has committed the bodily act. It is also someone who commits it inwardly, in the hidden chambers, in the depths of the human heart.

A person can commit sin in the mind. Animals do not do this, because they have no imagination. We do, and through imagination we do all sorts of things inwardly. So there is the fine sieve. Who could stand if we truly examined and sifted ourselves?

Our very selves, our thoughts, our feelings, our desires, our actions, everything we show outwardly, who could stand up to such a thorough sifting? Who could stand it? In the end, we would hear a voice saying, “You are a sinner, a sinner.” The saints examine themselves like this. That is why we are astonished by their deep awareness of their own sins, and why anyone who reads their prayers is shocked: “Goodness, is this person a saint? A saint? A saint?” Listen to what this saint used to say.

Listen, you who have never gone to confession because you think your heart is clean and you have no need of confession, repentance, or tears. Listen to what Basil the Great says.

Saint Basil the Great’s words may shock you: ‘I have never slept with a woman, but I am not a virgin.’

‘I have never slept with a woman, but I am not a virgin.’ What did he mean? He meant that even a sinful thought passing through a person’s mind constitutes the commission of sin.

Listen also to John Chrysostom: ‘No one bound by fleshly desires and pleasures is worthy to approach or draw near to serve You, O King of Glory.’ No one is worthy, he says. If we examine ourselves, no priest and no bishop would dare approach the Holy Gifts.

Angels and archangels would have to come down from Heaven to hold the Holy Gifts. Yet we Christians approach the holy things without awareness of our condition. One day a thunderbolt may strike the holy altar and us as well.

Would you like to hear another who spoke of sin with profound humility? Saint Andrew of Crete. It is astonishing how rarely anyone has spoken as humbly as he did. ‘Lord, I am a sinner,’ he said. He accused no one else.

He took the sins of humanity upon himself. ‘I am Adam, who sinned. I am Eve, who sinned. I am David, who sinned. I am Peter, who sinned. I am the thief, who sinned.’ He took them all upon himself and said there was no sin he had not committed.

He meant sins conceived in the mind and heart, even when they had not been carried out. Some people think Kassiani was the sinful woman, a prostitute. She was a virgin. The woman who had lived as a prostitute was Saint Mary of Egypt, whose memory the Church celebrates today and whom it sets before us as an example of repentance.

Kassiani was pure, deeply pure. Yet she speaks with the voice of the sinful woman: ‘Who could count my sins? They are more numerous than the sand of the sea.’ This is how people with a conscience speak. They examine the depths of the human heart and recognize themselves as sinners, unworthy servants of God.

Here is another example: David. What does he say? “Give me a clean heart, a clean heart.” And who has a clean heart? No one, not a single person. Even if someone lives only one day on earth, he cannot claim to have a clean heart.

Adam had a clean heart. After that, the human heart ceased to be clean. So David sighs and asks God to give him a clean heart, the heart God intended for man.

My dear Christian brothers, how can I move you to feel the weight of this? How I wish I had the power of Basil the Great or John Chrysostom, those great Fathers. How I wish an angel could help me, at this very moment, show you the depths of the human heart.

Think of what Paul said. Have we forgotten Paul and how plainly he spoke? O my God, my God! We are wretched worms. We have done nothing of God’s will, yet we think so highly of ourselves that we imagine there is no one better than us in the whole world.

The Apostle Paul said that Christ came into the world to save sinners, “of whom I am the first.” He called himself the first of sinners, and he said it with deep awareness of his own condition, not as a mere expression of humility.

So now we hear David say, “Give me a clean heart.” How can our hearts be cleansed? Let me give you one example, and then I will finish. Long ago, in the age of myth, there was a stable in the Peloponnese.

It was called the stable of King Augeas. It had not been cleaned for ten years. Herd after herd of sheep, goats, and cattle had passed through it.

Dung everywhere, an immense heap of it. No one could clean the stable. Every attempt was in vain. But one man did clean it. Who? Heracles. This was one of his labors. He went there, saw the stable, and changed the course of the River Peneus. He sent its rushing waters through the stable, and before long all the dung was swept away. The stable of Augeas was clean.

It is an image of the heart: a stable, yes, a filthy stable. If we could sense the stench of our own hearts, we would faint. We keep our distance from someone who is unclean. We wash every day, put on perfume, and make ourselves smell pleasant.

But what good is that? Inside, our heart is the stable of Augeas, full of filth.

Thoughts, logismoi, intrusive thoughts, desires, feelings, wicked schemes hatched within the human soul. And the filth keeps piling up. Who cleans it out? One and only one! One and only one! One and only one!

The Lord Jesus Christ alone. The Lord Jesus Christ alone. How does He cleanse the heart? As I said, Heracles turned the whole river into that stable.

He sent the whole river through the stables of Augeas and cleaned them out. In the same way, one drop of our Christ’s blood became the Alpheios, the Axios, the Peneios, a whole river cleansing humanity. The blood of Jesus Christ cleanses us from all sin. No human means can cleanse the human heart. Only divine grace, through the blood of the Lord, can cleanse it. ‘Give me a heart, give me a clean heart, O Lord,’ David says.

My heart is unclean. Give me a clean heart. My brothers, the lives of the saints tell us of Saint Ignatius the God-bearer, a great saint who was a disciple of Christ’s Apostles and bishop of Antioch.

During the persecutions, they seized him, bound him, and took him to Rome. The sentence was that he should be thrown to the wild beasts. “To the beasts!” they cried. What a terrible cry: “To the beasts!” And a new persecution is coming upon humanity.

Then we will be tested. We will pass through a sieve, not the coarse one, nor the fine one, but another sieve: martyrdom.

…of martyrdom. Then we will see how many Christians remain. Right now it is easy to go to church, easy to make the sign of the cross, everything is easy. Then it will all become difficult. During a time of persecution, they seized Ignatius, bound him, and took him away. They brought him to the arena, though his trial took place elsewhere, at the Praetorium. The amphitheater still stands. Anyone who has been to Rome may have seen it. Just as we have the Acropolis, they have the Colosseum, the amphitheater of Rome. That was the arena.

Everyone gathered in the amphitheater. They opened the cages, and the hungry lions came out. One lion sprang upon Saint Ignatius as he prayed. What did the lion do? Tradition tells us what happened. I believe that tradition.

I believe that tradition, as the distinguished professor visiting our city emphasized today. So what does tradition say? The hungry lion devoured Ignatius and left his bones behind.

Only his heart was untouched. The lion did not touch it; it left his heart intact. Tradition says that when they opened his heart, what was written inside? What was written there?

Christ, Jesus Christ, the ardent love of my heart. Of my heart, the love of my heart, the love of my heart. In today’s harsh society, gripped by an obsession with sex, sex, sex, sex has become everything. Filth and stench, Sodom and Gomorrah. They opened his heart and found these words inside: Jesus Christ, the longing and love of my heart.

And there are the words of the psalm: “Create in me a clean heart, O God, and renew a right spirit within me.” There is another striking example. Another saint lived in the West: Jerome. He was an ascetic, a philosopher, a poet, a writer, and an interpreter of Holy Scripture.

He made a vow: “My God, my Christ, grant me the grace to go to the Holy Land, to sleep and stay in the cave where You were born.” It was a sacred vow, a good vow.

He traveled in those difficult days and reached Jerusalem. On Christmas night, he went into the cave that is still there today. He prayed there all night, until sleep overtook him at the place where Christ was born. Then he had a vision. He saw the Crucified Christ, radiant as the sun. He saw the crown of thorns and His wounds. And Christ said, “Jerome, do you love Me?” “I love You, Lord,” he answered. But Christ said, “You do not love Me.” “Lord, I traveled so far and faced danger at sea, and You say I do not love You?”

“How can You say I do not love You? I left my mother and father behind. I gave up marriage and life in society, and You say I do not love You?” “You do not love Me.” “But I have sat up through the night and written thousands of pages to explain Your word, and I have preached it. How can You say I do not love You?”

“Lord, what is missing? What have I failed to give You?” And he heard a voice: “Your heart.” Your heart. That is what God asks of us. Give Him your heart. You may do everything else: give money, build a Church, give and give and give. But give Him your heart. “Give Me your heart”, not half, not a quarter, not a fifth, not a tenth. Your whole heart. “Give Me your heart,” says the Holy Spirit through the prophet.

We give our hearts to God, opening even their deepest places. Wretched as I am speaking to you, and wretched as you are listening to me in this holy season, may God grant that we come to the Mystery of repentance and confession. There let us open our hearts and speak the deepest secrets of our souls, so that Christ, the Holy Trinity, the angels and archangels may hear them. And there will be joy in heaven over one sinner who repents.

καρδίαν καθαρὰν κτίσον ἐν ἐμοί ὁ θεός καὶ πνεῦμα εὐθὲς ἐγκαίνισον ἐν τοῖς ἐγκάτοις μου.

Όλος ο χρόνος της ευσεβούς Εκκλησίας μας, όλος ο χρόνος της ζωής μας είναι χρόνος μετανοίας. Αλλά κατ' εξοχήν η περίοδος αυτή της Αγίας και Μεγάλης Σαρακοστής είναι περίοδος μετανοίας.

μετανοίας, όπως ωραία έψαλε το δοξαστικό σήμερα της ημέρας αυτής, εάν προσέξαμε, ότι λέει, αρχίζει ότι θαυμαστεί, λέει, προκαλεί θαυμασμό. Τι προκαλεί το θαυμασμό; Τα άστρα, οι ποταμοί, η δημιουργία, λέει κάπου ο Ιερός Αυγουστίνος. Άλλοι τα θαυμάζουν, τη δημιουργία, τα θαυμάζουν όλα.

Μέγας, ότι Μέγας, Μέγαση της Μέγας είναι ο Θεός ο οποίον θα μάσει αμόνως Αλλά εγώ, λέει ο αμαρτωλός, λέει ο Ιερός Αυγουστίνος, θαυμάζω το έλεός σου, το οποίον ύπλουσες εσύ στον κόσμο. Θα μαστεί λοιπόν το σωτήρο σου η ανθρωπία προς εμάς τους ανθρώπους Περίοδος μετανοίας, λοιπόν, είναι αυτή.

Μας καλεί ο Θεός εις μετάνοιαν, εις σωτηρίαν. Μέσον δε προς σωτηρίαν είναι η μετάνοια, το Ιερόν Μυστήριον της Ιεράς Μετανοίας και Εξομολογήσεως.

Είναι, όπως λέγουν οι πατέρες, η σανίς, ή μάλλον, να εκφραστώμε με μια εικόνα πιο κατάλληλη για την εποχή μας, είναι το σωσίβιον. Μου έλεγε ένας ναυαγός μέσα στον Ατλαντικόν Ωκεανόν, τα νησιά μας, η πατρίδα μου είναι νησιά.

και έχουμε πολλούς εκεί ναυάγια στις θαλάσσες και φοβερά πράγματα διηγούνται οι ναύτερ μας που ταξιδεύονται όταν δικούν ο ωκεανών Ότι έγινε ένα ναυάγιο στον ωκεανό, λέει, ήταν μέσα αυτός που μου τα διηγείται.

Αχ, λέει, πόσο, λέει, κινδυνεύαμε να πνιγούμε από τα κύματα. αλλά όταν ήθε ένα ναυαγοριστικό και μας πέταξε στη Σωσίβεια

Σωσίβια, σωσίβια, τρέξαμε όλοι κολυμβώντας, νικώντας τα κύματα, να πλησιάζουμε το σωσίβιον, και όποιος έπιασε το σωσίβιο εσώζεται από τα άγρια κύματα του Ατλαντικού ωκεανού. Σωσίβιον λοιπόν είναι η μετάνοια. Ευτυχώς που υπάρχει μετάνοια. Αν δεν υπήρχε μετάνοια, ο Παράδεισος θα ήταν αδειανός. Αδειανός ο Παράδεισος. Θα υπήρχαν μόνο μερικά νήπια που τα εβάψαν οι γονείς των.

Σωσίβιο.

...σαν απαλλαγμένα των προσωπικών αμαρτημάτων. Όλοι οι άλλοι δια μετάνοιας εισήρθαν μέσα εις τον Παράδεισο. Θύρα μετάνοιας. Γι' αυτό ακριβώς το λόγο όλα όσα ψάλλονται κατά την περίοδο αυτή μέχρι το Μεγάλο Σάββατο έχουν θέμα τη μετάνοια. Και τα τροπάρια και τα απολυτίκια και οι ιεροί κανόνες και τα απολυτίκια και ο Απόστολος και το Ευαγγέλιο και όλες οι ιερές ακολουθίες έχουν ως θέμα τη μετάνοια. Ως θέμα και εμείς των ομιλιών μας, των εσπερινών ομιλιών που κάναμε εδώ, είχαμε τον πεντηκοστό ψαλμόν, ο οποίος ονομάζεται ο ψαλμός της μετανοίας. Ομιλήσαμε μέχρι σήμερα τέσσερα κηρύγματα επάνω στον ψαλμόν αυτό. Το πρώτο κήρυγμα ήταν ποιος είναι ο Δαβίδ, που τον πήρε ο Θεός από τη στάνη των προβάτων και τον έκανε βασιλέα και προφήτη. Και μιλήσαμε επίσης για τα εγκλήματα τα οποία διάπραξε ο Δαβίδ, για τα οποία έχει μετανοήσει, στο δεύτερο κήρυγμα.

Πρώτο κήρυγμα ομιλήσαμε επάνω εις το Μέγα Έλεος, είπαμε δια πολλών ότι το έλεος του Θεού είναι μικρόν και μέγα, το μικρόν έλεος είναι τα υλικά αγαθά τα οποία τόσο πλουσίως μας χορηγεί ο Θεός και το Μέγα Έλεος είναι η συγχώρεση των αμαρτημάτων μας.

Την τρίτη ομιλία ομιλήσαμε επάνω στο χωρίον εκείνο, επάνω εις το ρητόν, εις το εδάφιο του Ψαρμοδού που λέγει ότι η ανομία συνελήφθηκε να αμαρτήσει σέβαι μύτερ μου. Ομιλήσαμε περί της ρίζης της ανθρωπίνης αμαρτωλότητας των ανθρώπων.

Το άλλο κήρυγμα ήτανε, ομιλήσαμε ότι ἰδοὺ γὰρ ἀλήθειαν ἠγάπησας τὰ ἄδηλα καὶ τὰ κρύφια τῆς σοφίας σου ἐδήλωσάς μοι. Των κρυφίων του Θεού, τώρα στο αποψινό κήρυγμα το τελευταίο θα προσπαθήσουμε να δώσουμε μια ερμηνεία, να μιλήσουμε επάνω στο άλλο χωρίον το οποίον προέταξα στις ομιλίες μου, ότι καρδίαν καθαρὰν κτίσον ἐν ἐμοί ὁ θεός καὶ πνεῦμα εὐθὲς ἐγκαίνισον ἐν τοῖς ἐγκάτοις μου, ομιλεί περί καρδιάς. Τι άραγε, ποια καρδιά εννοεί εδώ ο Ψαλμωδός; Είναι η φυσική καρδιά; Δεν υπάρχει άνθρωπος χωρίς καρδιά, είναι το και το πιο ευαίσθητο, το πιο σπουδαίο, ένα από τα σπουδαιότερα όργανα του ανθρωπίνου σώματος, αλλά και τόσο ευαίσθητον είναι, ευαίσθητον. Τι είναι η καρδιά; Ένα αριστούργημα του Θεού είναι και αυτό, που την εφύτευσε μέσα στα στέρνα του ανθρώπου ο Θεός, εκεί τα τικ-τακ, τι-τακ, τι-τακ, είναι θαυμάσιοι χτύποι που δηλώνουν ότι η καρδιά λειτουργάει κανονικώς και έχει τους κανονικούς σφυγμούς της.

Ο μυς της είναι μια αντλία, όπως μια αντλία αντλεί το νερό και το υψώνει ψηλά μέχρι τους τελευταίους ορόφους μιας πολυκατοικίας, έτσι και η καρδιά είναι αντλία, είναι αποθήκη αίματος που διοχετεύεται δια σωλήνων, δια φλεβών και αρτηριών, διοχετεύεται εις όλο το ανθρώπινο σώμα και ποτίζει τα πάντα. Όπως ο κηπουρός που ποτίζει τον κήπον του και δεν αφήνει ανθύλλιο, δεν αφήνει

Κανένα μέρος εκεί που αποτίστον, έτσι και η καρδία όταν λειτουργεί κανονικώς, ποτίζει ολόκληρο το ανθρώπινο σώμα. Καρδία ευαίσθητος. Εάν πονέσει το πόδι, ανησυχείς. Αν πονέσει κάτι άλλο μέρος, ανησυχείς.

Αλλά αν πονέσει η καρδιά, πόνος λέει, η καρδιά μου πονεί. Τρέχεις αμέσως στον καρδιολόγο, παίρνεις καρδιογράφημα, εξετάζεις την καρδιά σου. Λαμβάνεις φάρμακα, εφαρμόζεις δίαιτα για να επανέλθει η καρδιά στον κανονικό της ρυθμό.

Καρδία είναι αυτή. Αλλά όταν λέγει εδώ ο Ψαλμωδός «Καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί», δεν εννοεί αυτή την καρδιά. Η φυσική καρδιά που έχουν και όλοι οι άνθρωποι είναι εξαιρέτως, αλλά εννοεί μια άλλη καρδιά.

Ομιλεί με μια γλώσσα συμβολική και εικονική. Και η άλλη καρδιά ποια είναι; Είναι η αόρατος καρδιά. Ποια είναι η αόρατος καρδιά; Είναι οι ιδέες, οι σκέψεις που κυκλοφορούν μέσα στη διάνοιά μας. Καρδιά είναι τα αισθήματα που συγκλονίζουν την ψυχή μας, καρδιά είναι η ενέργεια, είναι η βούλησή μας, καρδιά είναι ο αόρατος ψυχικός κόσμος.

Και όπως ορθώς έλεγαν οι αρχαίοι προγονείς μας, ο άνθρωπος δεν είναι το ορώμενο, αυτό που φαίνεται, ότι ο άνθρωπος είναι το μη ορώμενο. Το μη ορώμενο είναι ο ψυχικός κόσμος του ανθρώπου, ο οποίος εκφράζεται δια της συμβολικής λέξης ως καρδιά.

Η καρδιά έχει βάθος. η καρδιά υπό αυτή την έλια όχι η φυσική καρδιά, η ψυχή του ανθρώπου έχει βάθος. τι βάθος έχει θάλασσα βάθος Λένε ότι στον Ατλαντικό Ωκεανό και στον Ειρηνικό Ωκεανό το βάθος είναι 8 to 9 χιλιάδες μέτρα, είναι κάτω, βυθίζεται μέσα.

Τόσο βαθύ, που δεν μπόρεσε ακόμα ο άνθρωπος να φτάσει τον πυθμένα της θαλάσσης. Τα μυστήρια της θαλάσσης, τα μεγάλα μυστήρια της θαλάσσης. Βαθιά είναι η θάλασσα, αλλά πιο βαθιά είναι η καρδιά του ανθρώπου.

Άβυσσος είναι, άβυσσος είναι, με πολλάς διαστάσεις. Οι ψυχολόγοι ερευνούν, όπως οι θαλασσινοί ερευνούν την θάλασσα, έτσι και οι ψυχολόγοι ερευνούν την ψυχή. Και ομολογούν ότι βρίσκονται προ μυστηρίων. Λυγίζουν οι ψυχολόγοι μπροστά στα μυστήρια τα οποία κρύβει πάσα ψυχή ανθρώπου.

Ναι, λυγούν, λυγίζουν και απορούν και εξίστανται και για να εξηγήσουν τα φαινόμενα της καρδιάς εύρον και έναν καινούριον όρον, ο οποίος έχει μεγάλη πέραση στην εποχή μας: το υποσυνείδητο. Ότι όπως η θάλασσα έχει σκοτεινές αβύσσους και μέσα εις την άβυσσον κινούνται καρχαρίες και άγρια θηρία, έτσι και μες στα βάθη πάσης καρδίας κινούνται τα άγρια θηρία των παθών, του υποσυνείδητων, τρομερών του υποσυνείδητων.

Μάλιστα είναι βάθος, έχει βάθος η καρδία του ανθρώπου πολύ και είναι η καρδία αυτή άγνωστος. Ή μάλλον η καρδιά, η ψυχή, η ψυχή από ψυχή, η καρδιά του ανθρώπου, η ψυχή εννοώ, όλοι έχουν ψυχή, όπως όλοι έχουν καρδιά, αλλά η ψυχή από ψυχή διαφέρει, διαφέρει.

Σωματικώς ο άνθρωπος διαφέρει από τον άλλο. Μικρές είναι οι διαφορές μας ως προς το πρόσωπό μας, μικρές διαφορές μας. Μοιάζουν ως επί το πλείστον οι άνθρωποι. Είναι δε και ένα έργο της Θείας Σοφίας ότι διαφέρομεν προσωπικώς.

Αν είχαμε την ίδια φάτσα, θα ήταν αδύνατο να συνεννοηθεί ο κόσμος. Θα διέπρετε ένα σέγγλημα και τον πιάσανε τους άλλους. Μοιάζει, όπως συμβαίνει πολλές φορές, να πιάσουν τους λεγομένους τους ανθρώπους που έχουν καταπληκτική ομοιότητα.

Σωσίες λέγονται αυτοί. Αλλά εδώ πέρα υπάρχει μια φοβερά ποικιλία. Όπως υπάρχει ποικιλία ως προς το πρόσωπο, η ποικιλία της ψυχής είναι αφάνταστη. Η ψυχή διαφέρει, είναι αφάνταστες. Πάρτε δυο ψυχές. Ψυχή είχε ο Παύλος, ψυχή είχε και ο Ιούδας, αλλά η ψυχή του Παύλου, ουρανομήκης.

Έφτανε μέχρι τα άστρα του ουρανού, μέχρι τις γαλαξίες και έφτασε μέχρι τρίτου ουρανού. ούτου σε ρήματα άρετα ούτε εξωγρανθρώπων λαλείσαι.

Η δε ψυχή του Ιούδα, η καρδιά του Ιούδα, πληραγγελία ενός ίσας έφτασε μέχρι τα βάθη, μέχρι τα πέταυρα του Άγνου και είναι σκοτεινή και αποτρόπαιος. Διαφέρει λοιπόν ψυχή από ψυχή. Άγνωστο το μυστήριον.

Τέτοιο παράδειγμα είναι δύο αδέρφια. Η ίδια μάνα τους γέννησε. Πώς σου ενδιαφέρει ένας από τον άλλο. Σωματικώς ομοιάζουν, αλλά ψυχικώς τεραστία διαφορά. Τεραστία διαφορά. Θέλετε άλλο παράδειγμα; Υπάρχει άλλος σύνδεσμος μεγαλύτερος από το σύνδεσμο του ανδρός με τη γυναίκα;

Και όμως, παρόλο το σύνδεσμο, παρόλες τις εκδηλώσεις της αγάπης και τρυφερότητος, η καρδιά της γυναίκας είναι μυστήριο, άγνωστο στον άντρα. Όπως η καρδιά του ανδρός είναι μυστήριο, άγνωστο στη γυναίκα.

Και απατάται ο ένας από τον άλλο, μία απάτη. Ω, αν ήξερε η γυναίκα μέσα στην καρδιά της γυναικός τι σκέφτεται η γυναίκα, Ω, ανοίξε ρε γυναίκα, τι σκέφτει ο άνθρας, διαζύγια δεν θα έμενε, σπάνιο αν μέσα στα χίλια, μέσα στα χίλια ανδρόγυνα έμενε ένα ανδρόγυνο.

Όταν έβλεπε τον ψυχικό κόσμο, φοβερό πράγμα. Δεν πάνε πολλά χρόνια που κάτω στην Αθήνα ήταν μια γυναίκα η οποία υποκρινόταν τεράστια το ρόλο της, της υποκρίτριας, με τα δάκρυά της, με τα σημεία της, με τις εκδηλώσεις της.

Ενόμιζε ο ταλαίπωρος σύζυγός της, ένας εκλεκτός άνθρωπος, που δεν υπάρχει άλλο πρόσωπο που τον αγαπάει περισσότερο. Το αποτέλεσμα ποιο ήταν; Αυτή στα βάθη της καρδίας της έκρυπτε την άβυσσο, τη σκοτεινή άβυσσο.

Και εκείνος μία μέρα πήγε κουρασμένος από την εργασία του, εκκινήσει στο κρεβάτι, ήταν κι αυτή δίπλα, σκότει τα μεσάνυχτα, πήρε ένα μπαλτά, τον έκανε κομμάτια, κομμάτια, κομμάτια, αλλού τα χέρια, αλλού τα πόδια, αλλού τα αυτά, δίκως οι κομμάτια τον έκανε.

Τον έκανε πακέτο, βρήκε κάποιον άλλον φίλο της κλπ., τον εφόρτωσε σε ένα κάρο και πήγε να τον πετάξει στον Ιλισό ποταμό. Εκεί την ώρα όμως, έσυντησε ο Θεόδημας τα πάνθαρο, ένα στριγανικό όργανο το συνέλαβε. Τι είναι αυτά, τα ανοίξανε και έφρυξε, έφρυξε η Αλλάς ολόκληρος, έφρυξε, έφρυξε η Αλάς ολόκληρος, αγνούσε ο ταλέπρος ο σύζυγος ότι αυτή που πάνε στο κρεβάτι δεν είχε άνθρωπο, φίλοι, γεννήματα χειδνών, άβυσος η ανθρώπινη καρδιά, μυστηριώδηση είναι η καρδία του ανθρώπου, ήταν πάντα τέτοια η καρδιά του ανθρώπου; Δεν ήταν πάντα τέτοια η καρδιά του ανθρώπου. Ήταν εποχή, όπως εξηγήσαμε δια πολλών,

δι' ά μακράς ομιλίας εξηγήσαμε την προχθές την Παρασκευή, τελευταία Παρασκευή των Χαιρετισμών, εξηγήσαμε, είπαμε ότι ήταν εποχή που η καρδιά του ανθρώπου, η ψυχή του ήταν καθαρά, πεντακάθαρος. Και όπως το νερό όταν ρέει ήσυχο, το βλέπεις, βλέπεις και τα χαλίκια και ακόμα, αν πας και στον Αλιάκμονα κοντά στα Γρεβενά, παραπέρα που τρέχει ο Αλιάκμονας, βλέπεις στα νερά και διακρίνεις τα χαλίκια αν είναι μαύρα, κόκκινα κλπ. Όταν όμως πνεύσει φοβερός άνεμος, όταν όμως γίνει πλημμύρα, τότε θολώνει το νερό και δεν διακρίνεις τίποτα στον πυθμένα.

Πρώτα λοιπόν ήταν καθαρά η καρδία του ανθρώπου όπως καθαρά και κρυστάλλινα είναι τα ύδατα τα οποία τρέχουν στον ωκεανό. Κατόπι όμως η καρδία αυτή εμολύνθη, εμολύνθη όπως είπαμε με το προπατορικό αμάρτημα, εμολύνθη κατόπι με τα αμαρτήματα της ανθρωπότητας.

Και η καρδία του ανθρώπου είναι τώρα ακάθαρτος, πολύ ακάθαρτος η καρδία του ανθρώπου. Και ο άνθρωπος αναστενάζει, πας άνθρωπος αναστενάζει για την ακαθαρσία μέσα του, πας που έχει συνείδηση, αν και μερικοί είναι ασυνείδητοι, δεν έχουν γνώση τίποτα, γνώση της καρδίας των, του εσωτερικού των κόσμου, δεν ερευνούν ποτέ τον εσωτερικό των κόσμο.

Ή αν αισθανθούν κάποιον πόνο στην καρδιά τρέχουν στους καρδιολόγους, αν αισθανθούν. Δεν αισθάνονται αυτοί καθόλου. Και έχουμε παραδείγματα τοιούτων ανθρώπων οι οποίοι είναι τελείως αναίσθητοι και διατηρούν εν αγνοία τον ψυχικό τους κόσμο. Εκείνο το οποίο ετόνιζε ο αρχαίος φιλόσοφος Σωκράτης, «γνώθι σαυτόν», αγνοούν τον εαυτό τους τελείως και τολμούν, και τους βλέπεις και φτάνουν σε τοιούτο σημείο ασυνειδησίας που σου λέει «εγώ έχω καθαρή καρδιά». Καθαρή, άμα δεν είναι καθαρή, σου λέει. Και θυμούμαι κάπου που διάβασα ο Λασκαράτος νομίζω το λέει, αυτό κάπου εκεί το λέει, ότι ένας πήγε να κλέψει, με έναν άλλον μαζί, και εκεί που πήγε να κλέψει επάτησε σε μια εικόνα, υπάρχει σε μια εικόνα η παράσταση του Χριστού, της Παναγίας. Λέει ο άλλος: «Ωρέ, τι κάνεις ρε αυτού; Πατάς την εικόνα του Χριστού;» «Πάλι καθαρά καρδιά να έχεις και πάτε όπου θες, καθαρά καρδιά να έχεις και πάτε όπου θες.»

Πήγε να κλέψει και δεν είχε τίποτα αυτό να πατάει πάνω στις εικόνες και να θεωρεί ότι έχει καθαρά την καρδιά. Ή όπως λένε, ένας άλλος πάλι κάτω στη Μάνη, στη Μάνη, απεφάσισε να κάνει έγκλημα και ήταν η περίοδος της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Εκδικητική, πολύ εκδικητική εκκλησία, και ενώ πήγε να σκοτώσει την ημέρα Παρασκευή δεν έτρωγε τίποτα, τίποτα, νηστεία είχε. Αλλά το να φάει κρέας το θεωρούσε αμαρτία, το να φάει κρέας ανθρώπινο, να γίνει ανθρωποφάγος, δεν το είχε τίποτα.

ο Άγνοια, ο Ασυνδυσία. Ή όπως λέει ο λαός μας ότι το λάδι δεν τρώει, το λάδι, αλλά πνίγει το λαδά, το λαδά δεν πνίγει. Αυτοί είναι άνθρωποι εκτός ψυχολογίας, εκτός αγνοίας, που αγνοούν τον εσωτερικό τους κόσμο.

Οι άλλοι που μελετούν τον εαυτό τους, εξετάζουν τον εαυτό τους περισσότερο και όπως είπε ένας φιλόσοφος Προτιμώ ένα βοσκό που γνωρίζει τον εαυτό του από ένα αστρονόμο που γνωρίζει τα άστρα του ουρανού.

Ευχή, Σπουδότερα πετράγια, τα χοντρύτερα φεύγουν, τα λαμμένουν. Το χοντρό κόσκινο είναι ο δεκάλογος, οι δέκα εντολές που μας έδωσε ο Θεός να εκτελούμε, οι δέκα εντολές που πρέπει να ερευνά ο Χριστιανός τον εαυτόν, τα μεγάλα αμαρτήματα που αποκλείει.

Αλλά εκτός από αυτό είναι και ένα άλλο κόσκινο, το λεπτό. Ξέρετε πώς μοιάζει; Δεν υπάρχει χρέος στα σπίτια. Ευαγγελισμός, Ευα Όταν ήθελαν να κάνουν πρόσφορο στην εκκλησία, δεν πήγαιναν όπως τώρα πάνε στα αρτοποιεία και την ώρα που τα ζυμώνει βλασφημάει, βλασφημάει ο αρτοποιός, γι' αυτό δεν έχουν και χάρη, δεν έχουν αυτά.

Τότε, τα χρόνια εκείνα της ευσεβείας, η νοικοκυρά λοιπόν τι έκανε; Έπαιρνε το αλεύρι και δεν το κοσκίνιζε η ίδια, αλλά έπαιρνε μία παρθένα, παρθένα κοπέλα, παρθένα κοπέλα κοσκίνιζε το άλευρο και έκανε πρόσφορο και το πηγαίνουν. Αγιασμένοι χρόνοι τότε.

Λοιπόν, το λεπτό κόσκινο ποιο είναι, είναι η επιόρρουση ομιλία. Ανοίξετε τα Ευαγγέλιά σας, διαβάσετε τα τρία-τέσσερα κεφάλαια του κατά Ματθαίον Ευαγγελίου, εκεί να δείτε τον επιόρρουση ομιλία που είναι λεπτό κόσκινο, λεπτή κρυσάρα.

Τι είπε ο Χριστός, ο Γουδεκάροπος λέει μην φωνεύσεις,

κορυφή, ψηλή κορυφή, μπρος, τι λέει; Δεν αρκεί μόνο να μην φονεύσεις, αλλά να μην μισήσεις. Αυτή τη στιγμή μέσα στην καρδία σου έχεις μίσος και μισάς, μισείς και ζητείς την εκδίκηση του άλλου κλπ. Από την ώρα πλέον εκείνη τον άλλο τι τον κάνεις; Τον σκοτώνεις.

Το λέει ο Ιάκωβος, ερμηνεύει το λόγο του Κυρίου, ότι αυτός που μισεί τον άλλον ανθρωποκτόνος εστί.

Ανθρωποκτόνος. Κι αν δεν φονεύεις τώρα τον άλλο, δεν τον φονεύεις διότι φοβάσαι την αστυνομία. Φοβάσαι, αν και τώρα δεν φοβάσαι την αστυνομία, οι άνθρωποι, όπως καθίνεται η αστυνομία μας αφοπλισμένη πλέον και περιφρονημένη, δεν είναι τένα χτερά εστερά της κάθε κοντά. Λοιπόν, φοβούνταν την αστυνομία, φοβούνταν το κράτος, τον εισαγγελέα και λοιπά. Τον σκοτώνει.

Ένα βήμα χωρίζει. Ο κάθε φόνος Είναι μία προμελέτη, το σκέφτεται ο άνθρωπος, το σκέφτεται και μετά εκτελεί τον φόνο του. Οι λίγοι φόνοι είναι εξ απροόπτου, οι άλλοι είναι σχεδιασμένοι, νύχτες ολόκληρες.

Νύχτες, νύχτες. Πέστε μου τι σκέφτεστε να σας πω τι είστε, μέσα, μέσα στους θαλάμους, στους μυστικούς θαλάμους της ψυχής, φονεύει ο άλλος, φονεύει· πᾶς ὁ μισῶν τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ ἀνθρωποκτόνος ἐστίν.

Αν αποκτώνεσαι στην προς, για να κοσκινίσεις τον εαυτό μας με το λεπτό κόσκινο, με το χοντρό βγαίνουμε. Ε, ου φονεύσεις, τελείωσε. Θες ακόμα ένα λεπτό κόσκινο, θες να κοσκινίσεις ακόμα τον εαυτό σου. Λοιπόν, κοσκίνισε τον εαυτό σου με ένα άλλο, με εξετάσεις. Ου μοιχεύσεις. Α, εγώ δεν επόρνευσα, εγώ δεν μοίχευσα. Α, καλά, εντάξει, είσαι εντάξει. Για πάρε τη λεπτή κρυσάρα. Για πάρε τη λεπτή κρυσάρα που λέει ο Κύριος. Εγώ λέω, προχωρώ και λέω: όχι μόνο να μην σμίξεις, άντρας με ξένη γυναίκα και γυναίκα με ξένον άντρα, αλλά λέει κάτι βαθύτερο. Τι άλλο βαθύτερο λέει; Και αν ακόμα κοιτάξεις γυναίκα ή άντρα με μάτι πονηρό, εμοίχευσες αυτή. Έκανες την αμαρτία, την έκανες. Την εμοίχευσες. Άρα μοιχός δεν λέγεται εκείνος ο οποίος διέπραξε τη σαρκική αμαρτία, αλλά μοιχός λέγεται και εκείνος ο οποίος μέσα στους μυστικούς θαλάμους, μέσα στα βάθη της ανθρωπίνης, στην άβυσσο της ανθρωπίνης καρδίας, τελεί νοερώς.

Νοερώς την αμαρτία, πράγματα που τα ζώα δεν έχουν, διότι δεν έχουν φαντασία. Ο άνθρωπος έχει φαντασία και διά της φαντασίας πράττει πλείστα όσα πράγματα μέσα εις τον κόσμο αυτόν. Λοιπόν, είδω λοιπόν η κρυσά και ούτε ο καθεξής, ούτε ο καθεξής, ποιος αντέχει, ποιος θα βγει, εάν ο τοπός εξετάσουμε και ρευνήσουμε και κοσκινήσουμε τον εαυτό μας,

Αυτό μας, τη σκέψη μας, τα αισθήματά μας, τις βουλήσεις μας, τις ενέργειές μας, τις εκδηλώσεις μας, ποιος θα αντέξει σε αυτό το κοσκίνισμα; Ποιος θα αντέξει; Το αποτέλεσμα θα είναι: θα ακούσει μια φωνή: «Είσαι αμαρτωλός, αμαρτωλός». Τέτοιο κοσκίνισμα κάνουν οι Άγιοι, γι' αυτό τους βλέπουμε και απορούμε ότι είχαν μια μεγάλη συνείδηση και όποιος διαβάζει τις ευχές των σκανδαλίζεται. Πω πω πω, Άγιος είναι αυτός; Άγιος είναι αυτός; Άγιος είναι αυτός; Ακούστε τι έλεγε αυτή η Αγία.

Άγιε, άκουσε εσύ που δεν πεις ποτέ να εξομολογηθείς και φρονήσω ότι είσαι καθαράν την καρδία μου και δεν είσαι ανάγκη να εξομολογήσεις ως και μετανοίας και δάκρυων. Άκουσε λοιπόν τον Μέγα Βασίλειο τι λέει.

Φοβερό, θα σας σκανδαλίσω ίσως. Εγώ λέει ο Μέγα Βασίλειος μεταγυναικός ούτε κοιμηθή αλλά παρθένος ούτε κοιμεί.

Εγώ, λέει, με γυναίκα δεν κοιμήθηκα, αλλά δεν είμαι παρθένος. Τι εννοούσε τούτο; Τι εννοούσε; Εννοούσε ακριβώς ότι και ένας λογισμός να περάσει από τη διάνοια του ανθρώπου, διαπράττει την αμαρτία. Εταγενεκόσου και κοιμήτην, αλλά παρθένος σου κοιμεί.

Δε ταιρακούστε άλλο, είναι ο χληρός Χρυσόστρομος, τι λέει, οτι ουδής άξιος των συνδεμένων σε αρχές επιθυμίας ιδονές προσέρχεται ή προσεγγίζει η λειτουργή στη βασιλεύτη της Θεού. Κανείς, λέει, είναι άξιος, κανείς. Αν εξετάσουμε, κανένας παπάς και κανένας δεσπότης δεν πρέπει να πλησιάσει στα Άγια.

Έπρεπε να κατέβουν άγγελοι και αρχάγγελοι των Ουρανών να κρατήσουν τα Άγια. Και εμείς όμως, ασυναισθήτως, πλησιάζουμε στα Άγια. Και καμιά μέρα θα πέσει ένα αστροπελέκι επάνω στην Αγία Τράπεζα και επάνω σε εμάς τους χριστιανούς.

Θέτε να ακούσετε άλλον με πόσες συνέστησε να μιλούσει για τα αμαρτήματα, είναι ο Άγιος Ανδρέας Κρίτης Θαυμάζει κανείς, σπανίως άνθρωπος εξεφράσθη με τόση ταπείνωση όπως εκείνος. Λέει, Κύριε, είμαι αμαρτωλός. Τι έλεγε; Δεν κατηγορούσε κανένα.

Έλεγε όλα τα αμαρτήματα των ανθρώπων, τα εφόρτωνε στη ράχη του. Έλεγε, εγώ είμαι ο Αδάμ που ημάρτησα, εγώ είμαι η Εύα που ημάρτησα. Εγώ είμαι ο Δαβίδ που εμάρτησα, εγώ είμαι ο Πέτρος που εμάρτησα, εγώ είμαι ο ληστής που εμάρτησα. Εγώ, έλεγε, όλα τα αμαρτήματα φορτώνονταν σε αυτόν και έλεγε ότι δεν υπάρχει αμάρτημα το οποίο να μην διέπραξα.

Όταν έλεγε αυτό εννοούσε την αμαρτία, όχι την τελεσμένη, αλλά την αμαρτία εν σχεδίω μέσα στο ανθρώπινο κρανίο και στην ανθρώπινη καρδία. Μάλιστα, τι ούτως ζητέται ακόμα, ελάτε, μερικοί νομίζουν ότι η Κασιανή είναι αμαρτωλός, πόρνη, δώση, παρθένος είναι Πόρνη ήταν, διαβόητη πόρνη που εμπορεύει το κορμί της, ήταν η Αγία Μαρία η Αιγυπτία, της οποίας εορτάζουμε σήμερα πάλι, η Εκκλησία μας εορτάζει τη μνήμη της, την προβάλλει ως μετάνοια.

αλλά κασενύτερα αγνή, αγνή, αγνή, αγνοτάτη. Κι όμως σκανδαλίζεται η Μυριακή τη λέει, αμαρτιόλ μου τα πλήθη, τι σε ξεχινιάσεις ότι θέ μου λέει, ποιος θα μετρήσει τα αμαρτήματα μου υπέρ την άμμο της θαλάσσης. Έτσι εκφράζονται οι αμαρτωλοί, έτσι αυτοί που έχουν συνείδηση, εξετάζουν και ερευνούν την άβυσσο της ανθρωπίνης καρδίας, βρίσκουν ότι ο άνθρωπος είναι αμαρτωλός και ανάξιος δούλους του δέχον, βαθιά τέτοια συνείδη συνέχων της αρματωρωτός.

Τέτοιο ακόμα άλλο παράδειγμα, ο Δαβίδ. Τι λέει εδώ πέρα; Λέει: «Καρδία καθαρά, δώσ' μου καρδιά, δώσ' μου καρδιά, καθαρά καρδιά». Και τις έχει καθαρά καρδία; Ουδείς, ούτε ένας, και μία ημέρα ακόμα να ζήσει επί της γης ο άνθρωπος, δεν μπορεί να έχει καθαρά καρδία.

και ούτως Αδάμ, καρδία καθαρά ανήκει ο Αδάμ Μετά ταύτα πλέον έπαυσε να είναι η καρδία του ανθρώπου καθαρά. και αναστανάζει ο Δαβίδ και ζητεί δόντων καρδίαν καθαρά ο Δαβίδ ζητεί την αυτήν καρδίαν ο Θεός Ο Θεός τον άνθρωπο και λοιπά.

Μάλιστα, πώς, αγαπητοί μου άνδρες χριστιανοί, να σας κάνω να συγκινηθείτε από αυτό το θέμα; Πόσο θα ήθελα να έχω την δύναμη του Μεγάλου Βασιλείου, του Χρυσοστόμου, του μεγάλου Πατέρα. Πόσο θα ήθελα με ένα άγγελο στην ώρα αυτή να σας δώσω, καταλάβετε, το βάθος της ανθρωπίνης καρδίας.

Να πεις αυτό που είπε ο Παύλος. Τι είπε ο Παύλος; Δεν ξέχασα τον Παύλο, που έδωσε με ευθύτητα ποιος τι έλεγε, τι έλεγε, τι έλεγε. Πώς μου είπε; Ω Θεέ μου, Θεέ μου, σκουλήκια εμείς, βρομερά σκουλήκια, που δεν κάναμε τίποτα από το θέλημα του Θεού, έχουμε υπερήφανη γνώμη και νομίζω ότι καλύτερα από εμάς δεν υπάρχει άλλος στον κόσμο.

Ο Χριστός Παύλος έλεγε ότι ο Χριστός είδες τον κόσμο αμαρτωλουσόσε, ων πρώτος είμαι εγώ. Πρώτος αφρός αμαρτωλούσε χαρακτήριζε όχι τα πίνω λόγια αλλά εν βαθεία συνειδήσει, συνειδήσει ο Απόστολος Παύλος.

Λοιπόν, και τώρα ακούμε τον Δαβίδ και λέει: «Δώσ' μου καθαράν καρδιά». Πώς θα προνομιάσουμε την καρδιά; Θέλω ένα παράδειγμα και τελειώνω. Κάτω στην Πελοπόννησο υπήρχε στην παλιά εποχή, στην μυθική εποχή, ένας στάβλος.

Ο στάβλος αυτός ονομάζεται ο στάβλος του βασιλέως Αυγείου. Ότι ο στάβλος αυτός είχε δέκα χρόνια να καθαριστεί. Κοπάδια κοπάδια προβάτων, αιγών, βοδιών πήγανε μέσα στον στάβλον αυτόν.

Κοπριά, απέραντη κοπριά. Κανείς δεν μπορούσε να καθαρίσει τον στάβλο. Πάσα προσπάθεια προς καθάριση του στάβλου ήταν ματαιοπονία ολόκληρη. Ένας τον καθάρισε. Ποιος; Ένας που είναι άθλος του Ηρακλή, ότι αυτός πήγε εκεί, είδε και μετά τι έκανε; Άλλαξε την κοίτην του ποταμού Πηνειού, άλλαξε την κοίτην, έριξε μέσα τα ορμητικά ρεύματα του ποταμού και αμέσως, σε λίγο, καθάρισε όλη, έφυγε όλη η κοπριά και καθάρισε ο στάβλος του Αυγείου.

Συμβολική εικόνα είναι, στάβλος, ναι, στάβλος, ακάθαρτος στάβλος. Αν μπορούσαμε να αισθανθούμε την βρώμα, τη δυσοδία της καρδιάς, θα μας έπιανε λιποθυμία. Φεύγουμε μακριά από έναν άνθρωπο ακάθαρτο, πλενόμεθα καθημερινώς, βάζουμε αρώματα, ευωδιαζόμεθα.

Αλλά τι το όφελος; Μέσα η καρδιά μας είναι στάβλος Αυγείου, ακαθαρσία μέσα.

Σκέψεις, λογισμοί, επιθυμίες, αισθήματα, σχέδια πονηρά, καταστρωμένα μέσα στην ψυχή του ανθρώπου. Και συσσωρεύεται η κόπρος. Ποιος την καθαρίζει; Ένας και μόνος! Ένας και μόνος! Ένας και μόνος!

Ο Κύριος η μόνης της Χριστός. Ο Κύριος η μόνης της Χριστός. Πώς την καθαρίζει; Την καθαρίζει, είπαμε, όπως ο Ηρακλής έστρεψε τον ποταμόν ολόκληρο.

Ολόκληρο μέσα στον στάλο του Αγίου και καθάρισε. Έτσι και ο Χριστός μας, μια σταγόνα του αίματός του έγινε Αλφειός, έγινε Αξιός, έγινε Πηνειός, ποτάμι ολόκληρο, και καθαρίζει την ανθρωπότητα. Το αίμα Ιησού Χριστού καθαρίζει ημάς από πάσης αμαρτίας. Με ανθρώπινα μέσα είναι αδύνατο να καθαριστεί η καρδία του ανθρώπου. Να, μόνο με το μέσο της Θείας Χάριτος, του αίματος του Κυρίου, καθαρίζει η καρδία του ανθρώπου. Δώσ' μου καρδιά και δώσ' μου καρδίαν καθαράν, Κύριε, λέγει ο Δαβίδ.

Είμαι ακάθαρτος στην καρδιά μου, δώσ' μου καρδίαν καθαράν. Αδελφοί μου, λέει στον βίο των Αγίων, ιδίως στον βίο του Αγίου Θεοφόρου Ιγνατίου, ενός Αγίου μεγάλης περιωπής που ήταν μαθητής των Αποστόλων του Χριστού και αυτός, επίσκοπος, ήταν επίσκοπος Αντιοχείας.

Στην εποχή των διωγμών τον άρπασαν, τον έδεσαν και τον πήγαν στη Ρώμη. και βγήκε η απόφασης που, να το ρίξουν στα θηρία, έτσι φωνάζανε τον Λάτερ, στα θηρία, πρωμερά φωνή, στα θηρία. Και τώρα θα έρχεται, και τώρα αρχίζει διωγμός, αρχίζει νέος διωγμός στην ανθρωπότητα, αντιδροστηρίζω.

Και θα αποδείξουμε, θα περάσουμε από το κόσκινο, όχι το χοντρό, το λεπτό, αλλά ένα άλλο κόσκινο του μαρτυρίου,

...μαρτυρίου. Θα δούμε τότε πόσοι χριστιανοί θα μείνουν. Τώρα είναι εύκολο να εκκλησιάζεσαι, εύκολο να κάνεις το σταυρό σου, εύκολο τα πάντα, εύκολα. Τότε θα γίνουν δύσκολα και απάντως. Λοιπόν, σε εποχή διωγμών, τον αρπάξανε τον Ιγνάτιο, τον δέσανε, τον πήρανε, τον μεταφέρανε στο στάδιο, τον δικάσανε όχι εκεί, η Πραιτωρία. Υπάρχει ακόμα το αμφιθέατρο. Όποιος τυχόν πέρασε από τη Ρώμη, υπάρχει ένα, όπως εμείς έχουμε την Ακρόπολη, αυτοί έχουν το αμφιθέατρο των Κολοσσών, το αμφιθέατρο της Ρώμης. Εκεί το αμφιθέατρο.

το αμφιθέατρο. Εκεί μαζευτήκανε όλοι. Ανοίξαν τα κλουβιά και βγήκαν τα πεινασμένα λιοντάρια. Ένα λιοντάρι έπεσε πάνω στον Άγιο Ιγνάτιο την ώρα που προσύφηκε το Ιγνάτιο. Τι έκανε το λιοντάρι; Λέει η παράδοση, τα λέει αυτά. Εγώ πιστεύω στην παράδοση.

Εγώ πιστεύω στην παράδοση. Όπως και τόνισε σήμερα ο εκλεκτός εδώ επισκέπτης της πόλεως καθηγητής. Λοιπόν, στην παράδοση, τι λέει η παράδοση; Ότι το πεινασμένο λιοντάρι έφαγε τον Αντώνιο, τον Ιγνάτιο τον έφαγε, τα κόκκαλά του τα πάλι.

Μόνο την καρδιά του δεν άγγιξε. Δεν άγγισε την καρδιά του, άφησε την καρδιά του. Λέει η παράδοση ότι άνοιξε την καρδιά του και τι έγραφε μέσα; Τι έγραφε μέσα;

Ο Χριστός, ο Ιησούς Χριστός, ο έρως της καρδιάς μου. Καρδιάς μου, ο έρως της καρδιάς μου, ο έρως της καρδιάς μου. Στη σημερινή σκληρή κοινωνία, που τη χαρακτηρίζει πανσεξουαλιστική μανία, το σεξ, το σεξ, το σεξ είναι πλέον κορυφαίο· βρώμα και δυσωδία, Σόδομα και Γόμορρα. Άνοιξε την καρδιά και είδε μέσα τα λόγια αυτά, ότι Ιησούς Χριστός, ο έρως, η αγάπη της καρδιάς μου.

Υπάρχει ακόμα και ένας σχετικόν, καρδίαν καθαράν χτίσει τον Εμείο Θεός καὶ πνεῦμα εὐθὲς ἐγκαίνισον ἐν τοῖς ἐγκάτοις μου. Υπάρχει ακόμη ένα άλλο παράδειγμα, τρομερό παράδειγμα, ότι ζούσε ένας άλλος Άγιος, τον λέγανε Ιερώνυμο, της Δύσεως είναι ο Ιερώνυμος, η Ρώση μας Δύσεως, ασκητής, φιλόσοφος, ποιητής, συγγραφέας, ερμηνευτής της Γραφής.

Έβαλε τάμα: Θεέ μου, Χριστέ μου, αξίωσέ με να πάω στους Αγίους Τόπους, να κοιμηθώ, να μείνω επάνω στο σπήλαιο εκεί που γεννήθηκες, Χριστέ. Τάμα έκανε, ιερό τάμα, καλό τάμα.

Ταξίδευσε στα δύσκολα εκείνα χρόνια και έφτασε εις τα Ιεροσόλυμα. Και τη νύχτα των Χριστουγέννων βρέθηκε μέσα εις το σπήλαιο που υπάρχει μέχρι σήμερα. Και εκεί όλη νύχτα προσήφιατο τον πήρε ύπνος Επάνω στο σπήλαιο εκεί στο μέρος που γίνεται ο Χριστός και βλέπει όραμα, όραμα είδε, τι όραμα είδε, τι όραμα, είδε τον Εσταυρωμένο, λάμπησαν τον Ήλιο, είδε το Αγκάθιρο Σέφανον, είδε τα σπληγάς του και λέει ο Χριστός, ιερόνι με αγαπάς, λέει σε αγαπώ Κύριε, λέει με αγαπάς, εγώ δεν σε αγαπώ, διάλογος, εγώ δεν σε αγαπώ, εγώ ταξίδερσα τόσο μακριά, και κυρία μου σαν να πληγώ στη θάρασσα και εσύ λες δεν με αγαπάς, δεν με αγαπάς ιερόνι με

«Μα εγώ δεν σε αγαπώ; Εγώ άφησα μάνα και πατέρα και δεν ήρθα σε γάμο, κοινωνία, και λες ότι δεν σε αγαπώ;» «Δεν με αγαπάς». μα εγώ κάτσε και έλαψα χιλιάδες φίλα, κάτσε νύχτας η ώρας και έλαψα συγγράμματα να ερμηνεύσω τον λόγο σου και κήρυξα. Δεν με αγαπάς;

μα τι κύριε σου λείπο, τι δεν σου έχω δώσει Και άκουσε φωνή: «Την καρδιά σου». Την καρδιά σου, αυτή την καρδιά ζητάει ο Θεός από εμάς. Δώσε την καρδιά σου. Μπορεί να κάνεις όλα τα πράγματα, να δώσεις λεφτά, να χτιστεί η Εκκλησία, να δώσεις, να δώσεις, να δώσεις, να δώσεις την καρδιά σου. Δώσ' μου την καρδιά σου, όχι μισή, όχι ένα τέταρτο, όχι ένα πέμπτο, όχι ένα δέκατο, την καρδιά σου, την καρδιά σου, δώσ' μου την καρδιά σου, λέει το Πνεύμα το Άγιο διά της προφητείας και λοιπά.

Δίνουμε την καρδία μας, είναι μέσα στα βάθη της καρδίας μου. Ταλαίπωρος εγώ, όπως το μιλώ σε εσάς, ταλαίπωροι εσείς που με ακούετε τώρα την Άγια αυτή περίοδο, να δώσει ο Θεός να μεταβούμε στο μυστήριο της Αγίας, στο μυστήριο της μετανοίας και εξομολογήσεως, και εκεί να ανοίξουμε την καρδιά μας, να πούμε τα μεγάλα μυστικά της ψυχής μας, να τα ακούσει ο Χριστός, να τα ακούσει η Αγία Τριάδα, άγγελοι και αρχάγγελοι, και χαρά θα γίνει στον ουρανό επί ενί αμαρτωλώ μετανοούντι.