Psalm 50 on Repentance and the Hidden Heart

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Every school has its books. And the Church, too, is a school: a school of heaven, with one teacher, our Lord Jesus Christ. Its books are among the most beautiful in the world. One of them is the Psalter.

The Psalter is a collection of religious poems, most of them written by David the Prophet, as we said in earlier sermons. Our forebears loved this book dearly, especially the heroes of 1821.

They kept the Psalter with them when they fought, when they rested, and when they went into battle on their ships. It was with them everywhere. Many of these people had little or no schooling, yet they knew the Psalter.

Today we have forgotten these blessed things. Here we shall try to explain Psalm 50, one of the most moving psalms in the Psalter.

In last Sunday’s sermon, we explained the first two verses of this psalm. We spoke about God’s mercy and what mercy means. Mercy is an expression of God’s love for humanity.

And we said that God’s mercy is of two kinds: the lesser mercy and the greater mercy. The lesser mercy is the material blessings we enjoy here on earth. The greater mercy is the forgiveness of sins: that our sins are forgiven.

We said that sin is a burden, a heavy burden. Sin is also a debt that we must settle before we leave this world. And sin is an illness, a terrible illness: leprosy of the soul, cancer of the soul.

And for this reason he cries out: “Have mercy on me, O God, according to Your great mercy; and according to the multitude of Your compassions, blot out my transgression. Wash me thoroughly from my iniquity, and cleanse me from my sin.”

We explained those two verses. Now I ask you to have patient endurance this evening while we explain another two or three.

I gave you a little sheet of paper. Perhaps you have it with you, or perhaps you left it at home. Now, what does the psalm say next? “For I know my iniquity, and my sin is ever before me.”

What does that word “for” mean? It gives the reason: “I ask for Your mercy, O God.” Why do I ask for Your mercy? Because I know my sin, my iniquity. What does this teach us? That self-knowledge comes before metanoia, repentance. No one repents without first recognizing and feeling the misery of his condition, without learning to know himself.

Today, repentance is very rare among people. Perhaps only one in a thousand repents as our Holy Church calls us to repent. The others are indifferent. What are they like?

They are like a man who never went to the doctor for a checkup and thought he was healthy. When I was a preacher in Athens, a woman told me this story: her husband used to boast about how healthy he was.

He had never been to a doctor, but his wife sensed that something was wrong. A woman can have remarkable intuition. Her love helps her sense things. How can I put it? She understands.

Think of a mother beside her little child. She puts her ear close, almost like a doctor, and listens to the child’s heartbeat. She can sense what is happening, sometimes better than anyone else. A woman’s heart is close to those she loves. That is why she has this intuition.

And the woman I am telling you about said to her husband, “You don’t look well to me.”

“Something tells me you are not as well as you used to be.” “No, there’s nothing wrong with me,” he said. But his wife kept urging him until they took him to the hospital. They gave him a full examination, what they call a checkup. They examined him there for a week. And what was the result?

The man who seemed so healthy, and who had never wanted to see a doctor, turned out to have the beginnings of stomach cancer. It had begun to grow inside him. He took the necessary steps, and his life was saved.

His wife’s concern had made her press him to see a doctor. In the same way, there are good women today who see that their husbands are completely indifferent. These men have never gone to confession; they have never set foot in a place of confession.

If you speak to such a man, he says, “I’m fine. There’s nothing wrong with me.” Mention a spiritual father, and he says, “I’m no sinner. What would I have to say? Others may have sins, but I have nothing to confess.” Yet if he examines himself in the light of God’s law, he will understand that he is a sinner.

Something happened to me once when I was a preacher, in those blessed days when I traveled through the villages preaching. One evening, in a village, I met a man I did not know. I cannot say what made me greet him with, “Good evening, my brother and fellow sinner.”

Brothers and sisters, when he heard “my brother and fellow sinner,” he was startled and furious. “What did you call me? A sinner? Listen, priest, I am the best man in the world. I have done nothing wrong!”

He went on attacking me there in that lonely place. I apologized, but he took my calling him a fellow sinner as an insult to his holiness.

I fixed his features in my mind. When I reached the village, I asked the priest, “I met a man outside the village. When I reminded him that he ought to go to confession and called him my brother and fellow sinner, he turned into a wild beast, a tiger.”

“He was ready to spring at me and tear me apart.” The priest said, “Ah, I know who that is. What a man you happened to meet! He is the worst man in the village. He has raided every chicken coop.”

That is spiritual numbness. Complete numbness, do you understand? When you hear things like this, you grow discouraged. I was deeply discouraged by the numbness people have in our time. And that is why David says, “I know my sin.”

Yet even David had not recognized it at first. For a time, a month, two months, perhaps a year, after committing those two great crimes, murder and adultery, he remained utterly unconcerned.

He amused himself and made merry with his mistress.

Where the Gospel is preached, there is repentance. Where it is not preached, there is no repentance. Confession today has become a farce. Spiritual fathers are disheartened.

Where are the days when a sinner would go to his spiritual father, kneel down, and say plainly what he had done?

This sin and that sin, a whole string of them. Just as someone counts the beads of a string of worry beads, people used to count out their sins to their spiritual father. They even wrote them on a little piece of paper so they would not forget. Now someone goes to his spiritual father. “What is troubling you?” “Nothing.” Then why did you come? Imagine a sick person going to a doctor. The doctor asks, “Where does it hurt?” and the patient says, “I don’t know, doctor.” But when people go to a doctor, they say, “It hurts here, and here, and here.” They describe their illness in detail so the doctor can examine them. Is the doctor a prophet, able to tell them where it hurts?

Instead, he asks me indecent questions, though he himself has done so many shameful things. When a spiritual father sees that he is keeping silent, he has to ask questions to draw his sins out from the depths of his heart. Then the man blames the spiritual father.

When the spiritual father sees someone like that, he could give him a book called On Metanoia (Repentance). It is a fine book by Pakostas, and it speaks beautifully about metanoia, repentance. He could say, “Take this book, read it carefully, and then come back. Take this mirror.” He gives him a little mirror to take home. Just as you look at your face in a mirror and make yourself presentable, so the law of God is a mirror in which you see your own wretchedness. That is how confession should be made.

Confession is bound up with the preaching of the Gospel. I remember those days when I preached the Word of God. I would go to villages where people had not heard the Gospel preached for years. I spoke to them with conviction and awakened their consciences. Then I would hear confessions through the night, from midnight until morning.

Today we do not see that kind of confession or that deep awakening of conscience. David says, “I know my sin.” I know my sin, and wherever I stand or go, it is before me.

And my sin prompts me to ask for Your mercy, O God. “For against You alone have I sinned, and done what is evil before You, so that You may be justified in Your words.” Let us go on.

“Against You only have I sinned.” What does this teach us? It raises a question: David sinned against Bathsheba. He sinned against Uriah. He sinned against his people by setting them a bad example. So why does he say here, “Against You only have I sinned”?

It means that every commandment comes from God. So when anyone breaks one of God’s commandments, that person shows contempt for God. It is against God that I sin. “Against You only have I sinned, and done evil before You.” I did evil before Your eyes. I hid and thought You would not see me. But Your eye watches over all the earth, as the sun shines over it. God sees into every part of our being. He sees everything.

But, my dear people, we do not have this sense that God is everywhere. Perhaps a few saints have it, someone hidden away on the Holy Mountain, or living quietly among us, who truly senses God’s presence everywhere.

Wherever you go, God is there. If you rise into the heavens in a rocket, God is there. If you descend in a submarine to the depths of the sea, God is there. If you go into caves or faraway jungles, God is there.

If you sail across the Atlantic Ocean through its wild waves, God is there. If you go down a thousand meters into the coal mines of Belgium, God is there. God is everywhere.

So a person should hold back from sinning before God, just as he would feel ashamed to sin in front of another person. There is a story in the lives of the saints. What is it?

A sinful woman, a prostitute, once tried to lead an ascetic into sin. He resisted her advances and sent her away, but she persisted. So the ascetic used this wise means. What means? He said to the woman, “You have persuaded me. You have persuaded me to commit the sin.” The woman was delighted. “You have persuaded me,” he said. “I will commit the sin.” “Where shall we do it?” she asked. The ascetic replied, “Tomorrow, in the town square, at noon.” “Get lost! Get lost, you wretch! Get lost, you wretch! No immoral man has ever said such a thing to me. We hide in cellars, in caves, beneath the trees!”

“And you, a monk, dare tell me something no immoral man has ever said to me? You tell me to go into the town square tomorrow at noon, where everyone is, and commit the sin there? Never!”

Then the ascetic said to her, “My poor woman, you are ashamed before people, but are you not ashamed before God?” If each of us felt that shame before God, the world would surely be much better. We would avoid many sins by keeping God’s presence everywhere before us.

“I have set the Lord always before me, so that I may not stray.” And we have a fine example in Holy Scripture: Joseph. When he was a young man in the prime of life and faced temptation, what did he say? “How could I commit this sin before the Lord?” And he was saved.

So let us cultivate the same outlook as David: wherever we are and whatever we do, God is before us. That will comfort us, but it will also call us to account and guard us from sin.

“Against You alone have I sinned, and done evil before You, so that You may be justified in Your words and prevail when You are judged.” This is a difficult, theological passage, and much has been written about it. Here, though, I must speak in a way that suits this gathering.

Could I speak to you in lofty language? If I began preaching in grand, elevated terms, you would all leave. So I must offer you a little milk, as best I can.

Many in our congregations are still spiritual infants. They cannot yet follow lofty sermons, so we have to speak at a level they can understand. You are pleasant listeners, but you do not devote yourselves to these things. You do not read Holy Scripture or study the lives of the Saints. As a result, you have only a passing memory of the basic truths of our faith.

So what does this verse mean?

When death takes a member of their family, when a serious illness leaves someone bedridden, or when one of the many sorrows of human life strikes, some people do not say, “Glory to You, O God, glory to You.” They say, “God is treating us unjustly.”

In saying that, they blaspheme God, who does all things with justice. David is saying, “Suppose my case, the matter of Uriah and Bathsheba, were brought before a divine court and examined. In the end it would be proved beyond doubt that God is right.”

God is just, and His judgments are just. Read Job and see how people pressed him to blaspheme God and say that God’s ways were unjust. Yet in the end, what did Job say? “Blessed be the name of the Lord from now and forever.”

So, Lord, You are righteous, I am a sinner, and Your judgments are a vast abyss. What does it say next? Read on: “For behold, I was conceived in iniquities, and in sins my mother conceived me.” What does this mean? Pay attention.

This verse matters greatly. David is saying, “From my birth, from my mother’s womb, I have been a sinner. I was born into sin.” My brothers and sisters, we must pay particular attention to this passage.

Let me give you an example. Go to the sea and look across its surface. You see nothing beneath it, perhaps only a little fish leaping out of the water.

You don’t see a thing. But wade just a meter into the sea, and there are little fish.

Go farther out, as those who fish and dive into the depths do, and you find that the sea holds astonishing things.

There are dolphins, sharks, great sea creatures, even whales moving through the water like ships. And farther down, in the dark depths a thousand or two thousand meters below, there are astonishing things.

We cannot see them from above; we have to go down deep. It is like that with the human person. David says, “This is the great and wide sea; there are creeping things without number, living things both small and great.”

Saint Augustine, that great interpreter of the Scriptures, says this can be understood of the heart. The human heart is that great sea. You may discover the depths of the sea, but you cannot discover the depths of the human heart.

You may talk with your wife for twenty years and still not truly know her. The human heart hides depths you cannot reach. If a husband could see them, he might ask for a divorce. And a woman may live with her husband for thirty years without knowing the depths of his heart either.

God alone knows the heart. Its depths are unknown and mysterious.

Was the human being always like this? No. As Scripture says, God brought humanity into the world without sin. But when the first human beings sinned in the Garden of Eden, the germ entered. Think of germs: we do not find them up among the stars, but here on earth they are everywhere. Even a glass of water is full of them.

If we could see all the germs in a glass of water, we would never drink it. Thousands of them are swimming there. But the greatest germ is sin. Sin has lodged in our bones, in our hearts, in our very depths, in the whole person, soul and body. It has taken root in the heart and become a lasting condition there.

Scripture and our theology call this lasting condition of sin ancestral sin. That is why little children are baptized. Little children have committed no sins of their own.

A little child looks like an angel, but is not free of ancestral sin. An apple may look beautiful on the outside while a worm is hidden inside, eating away at it. In the same way, a child may appear perfectly well outwardly, yet ancestral sin is within. That is why we baptize children: to free them from ancestral sin.

‘Fairy tales!’ you may say. But these things are true, and science, too, confirms them.

These things. I have neither the time nor the strength, and you do not want us to get into a long account that astounds the scientists of our day. They speak of the subconscious. The subconscious is the depths of the waters, the depths of the sea within the human soul. They speak of heredity, and rightly so. Just as a child resembles his father outwardly, so he resembles him in his soul.

My brothers and sisters, go home and examine yourselves. You will see that your mother’s good qualities are also yours, and so are her faults.

Your father’s good qualities are also yours, and so are his faults. I am fruit that has fallen from a sinful tree. Do you see how deeply I feel my own sin?

Sin runs deep in the human person. And where does this lead me? I find myself turning to another subject. What subject is that?

I am not condemning marriage. I did not come from a rock; a woman gave birth to me. A woman deserves honor, and the sweetest name in the world is ‘mother.’

It is mother. Yet we cannot deny that a great crisis took place within humanity. Sin is within us, including ancestral sin. And Holy Matrimony is a Mystery, truly a Mystery. But just as a man must be worthy to become a priest, the Church does not ordain just anyone. Anyone might seek to become a priest, but the Church sifts candidates as best it can. And in truth, no one is worthy to be a priest. That is why we cry out, “Worthy!”

‘Worthy!’ I would like people to cry ‘Worthy!’ at a wedding too. Is Holy Matrimony not a Mystery? A fine young man went to his village, and everyone gathered around him, eager to find him a bride. People see every young man as a prospective groom and every young woman as a prospective bride. One person made a suggestion, then another. But the young man was wise. He said, ‘Thank you for your suggestions, but I am not worthy.’

If someone says, ‘You are not worthy,’ he does not mean that you are physically incapable of sexual relations. This young man meant, ‘I am not worthy to become a father. I have faults. I have bad habits and anger, and so much else. If I pass these on to my child, what will become of that child?’

There is great wisdom in that. From this pulpit, I look at those who want to marry, and it frightens me: of a hundred, perhaps only one is worthy. One has a fault here, another there. One carries anger within, another envy, malice, or sexual immorality. What happens to all these things? You pass them on to your children.

You bear responsibility for this state of affairs in the world.

Yes, this is a tragedy for humanity. Not long ago, a young woman came to me about a man who had passed through her village a couple of years earlier. He was lame and had other troubles as well.

I said to her, ‘My child, why marry this man? Your children may suffer terribly.’ She did not listen to me. The other day she came back and said, ‘Father, how right you were.’ All three of her children have serious difficulties. That is the law of heredity. This, too, I call ancestral sin. Let me say it again.

At a wedding, too, we ought to cry either ‘Worthy!’ or ‘Unworthy!’ Since we cannot judge another person’s heart, let anyone who wishes to marry ask himself: ‘Am I worthy? Do I have the bodily and spiritual qualities that God’s law calls for?’

‘For behold, I was conceived in iniquities, and in sins did my mother conceive me.’ In saying this, I am not speaking against marriage. I am saying that marriage must have spiritual substance. Think how far we have come from earlier times.

Saints were born then. Why? Those of you who are older will remember: husband and wife would fast for three days, praying with tears. Only then would they come together, and saints would be born. Saints! Now people blaspheme and come together.

Like animals, like beasts. And while they come together, they watch films with guns and knives. My God, my God. Yes, it matters. From such unions, from fathers and mothers who have no thought of God, children may grow up to cause suffering.

Consider this: an alcoholic father tormented five generations. Five generations he tormented, five generations. Worthy.

Worthy? Examine yourself carefully: are you worthy? Are you worthy to be a father, worthy to be a mother? How can you take it so lightly? Giving birth to a child is the easiest thing in the world. Foxes give birth, crows give birth, and lions give birth. The point is to feed and raise the child so that the child grows. That is Christianity in the home. What we are examining calls us to look deeply at this, as we should. In fact, the state eventually recognized it and required a medical certificate alongside the other papers a bridegroom brings to the Metropolitan’s office to obtain permission for a church wedding. Without a medical certificate, no permission would be issued. It was a wise measure, a very wise measure. But when it was put into effect, not a single doctor, not one, came forward to say that someone was unfit for marriage. The lame, the blind...

People with grave disorders, alcoholics, people with serious illnesses, all of them were being approved. What has happened now? No doctor dares tell someone the truth: ‘My child, you should not marry; you have physical problems.’

‘You should not marry.’ He would kill the doctor for saying it. That is how corrupt this generation has become. And so what we heard today remains an eternal lesson: ‘Behold, I was conceived in iniquities, and in sins my mother bore me.’ What a solemn truth!

The human person is corrupt, deeply corrupt, far more deeply than you imagine. So then, my beloved, what have we seen? First, which verse did we look at? The first. Which one? The first verse.

Which verse did we look at? “Against You alone have I sinned,” and “I know”, we explained that. “Against You alone have I sinned” means that whenever we sin, we sin against God, and that we must have a deep awareness of our own sin. My brothers and sisters, a person is bad, bad, very bad, not by nature, but because of ancestral sin. As I said, even the theories of the subconscious and of heredity bear this out scientifically.

And the great thing is that we must feel this deeply: I am corrupt, deeply corrupt, wretched and miserable. Do not look at the surface. On the surface, everything looks wonderful.

‘What a good person this one is! And that one too!’ But people come into my office and quarrel. I have to raise my voice. They come with hostility toward one another. Someone tells me, ‘He looks like an angel to me, but he behaves like a devil.’

The evil is rooted deep within, in the human heart. And there is something else here, as Stephen will tell us. The chanters often sing these words.

They say that while a chanter performs the melody, he may be committing sin. As one puts it, “While I chant and praise God with my voice, my mind is with the devil.” That is a serious thing. You see a chanter and admire him: “How beautifully he chants! Bravo! What a voice!” And yet, I am not saying this to accuse him. Scripture, the Gospel, and the books of the Church tell us that while he praises God with his voice, his mind may be with the devil. How terrible! How deeply corrupted a person can be! And Basil the Great says that you may see someone you consider holy, truly holy, without knowing that deep in his heart he is committing the terrible sin of adultery or fornication. And let me say something else here in the Church, as I speak about human sinfulness: I come here to receive Holy Communion.

You who receive Holy Communion are devout souls. It moves me to see you come forward to receive. Yet among a hundred women, perhaps only one man comes to receive Holy Communion. Does he think he has no need of it?

I have heard of a very large survey in Athens, an unprecedented one. How many go to church? How many pray, fast, confess? How many? The numbers are very small, even among those who celebrate Pascha.

Pascha without Christ, as I often say. Now listen to what the prayer says: I approach the Mystery; I am about to receive Christ in Holy Communion, and yet ‘I do not turn away from evil thoughts.’ Even as I come to receive, a storm of shameful thoughts remains within me.

It shakes a person to the core. The human person is evil and corrupt, and I mean us, each of us, within. Look past outward appearances. Deep inside, we are terribly corrupt. I will end tonight’s sermon with a story.

In a certain city, a young man committed a terrible crime. He was brought before the court, which sentenced him to death. Soldiers took him through the city’s streets and squares, leading him to his execution.

Crowds stood on either side, men, women, and children. As the condemned man passed, people spat at him. They spat at him again and again.

But at the edge of the road, an ascetic knelt before him and prayed. The others turned to him and said, ‘Aren’t you ashamed? Why do you bow down before this criminal?’ What did the ascetic answer? His words were precious, words we should ponder, for we have so much pride and self-love, and so little humility.

We need deep humility, all of us, bishops, priests, and laypeople. While the whole crowd spat at the condemned man, the ascetic knelt before him, prayed, and wept.

And what did he say? ‘My brothers and sisters, if God and His grace had not protected me, I would have done what this young man did, and perhaps worse.’ God is holding us even now. In His bloodstained hands, the most pure hands stretched out upon the Cross, the Almighty holds us as He holds the heavens. If He were to withdraw His hand for a moment, we would fall.

Saint Augustine says, “I have seen people rise as high as the stars of heaven, only to fall into the depths of Hell when the grace of God left them.” Even if you are David, be afraid. Even if you are Peter, be afraid. Even if you are Paul, be afraid. Work out your own salvation with fear and trembling. Let us never forget the enduring lesson of the Psalm: “My sin is ever before me.” Lord, I am a sinner. I see it and feel it at every step.

You are the one who will save me from temptation. And now, everyone stand.

Κάθε σχολείο ευσεβές εκκλησίας μας έχει τα βιβλία, αλλά και η Εκκλησία είναι σχολείον, σχολείον του ουρανού, σχολείον που έχει μοναδικό διδάσκαλο τον Κύριον ημών Ιησούν Χριστόν. Βιβλία δε της Εκκλησίας είναι τα βιβλία, τα ωραιότερα βιβλία του κόσμου. Ένα δε από τα βιβλία της Εκκλησίας μας είναι και το Ψαλτήριο, το Ψαλτήρι.

Το Ψαλτήρι είναι μία συλλογή θρησκευτικών ποιημάτων που τα περισσότερα από αυτά τα έκανε ο Δαβίδ ο Προφήτης, όπως είπαμε στα προηγούμενα κηρύγματα. Και το Ψαλτήριον αυτό ήταν πολύ ένα βιβλίο που αγαπούσαν πολύ οι προγονείς μας, ιδίως οι ήρωες του 1821.

Το Ψαλτήρι είχανε εκεί που εμάχοντο, εκεί που αναπαύοντο, εκεί που πολεμούσαν με τα πλοία, τα ασθενή των πλοία, παντού ήταν το Ψαλτήρι. Το ξέρανε αγράμματοι αυτοί, με ολίγων γραμμάτων άνθρωποι, εγνώριζαν το Ψαλτήρι.

Ψαλτήρι και οκτώ έχως ήταν. Τώρα τα ευλοία αυτά, τα εράντα, έχουμε λησμονήσει. Εμείς εδώ θα προσπαθήσουμε να ερμηνεύσουμε τον Πεντηκοστό Ψαλμό, που είναι ένας από τους πιο κατανυχτικούς ψαλμούς του Ψαλτηρίου.

Και στο προηγούμενο κήρυγμα της Κυριακής ερμηνεύσαμε τον πρώτο και τον δεύτερο στίχο του ψαλμού αυτού. Είπαμε δηλαδή περί του ελέους του Θεού, τι είναι το έλεος. Το έλεος είναι μια εκδήλωση της αγάπης του Θεού στον άνθρωπο.

Και είπαμε ότι το έλεος είναι δυο ειδών, είναι το μικρό και το μεγάλο έλεος. Το μικρό έλεος είναι τα υλικά αγαθά που απολαμβάνουμε εδώ κάτω στη γη. Μέγα δε έλεος είναι η άφεση των αμαρτιών, είναι το να συγχωρούνται οι αμαρτίες μας.

Είπαμε δε ότι η αμαρτία είναι ένα βάρος, μεγάλο βάρος. Είπαμε ακόμη ότι η αμαρτία είναι ένα χρέος που πρέπει να ξεχρεώσουμε προτού να κολλήσουμε του κόσμου τούτου. Είπαμε ακόμη ότι η αμαρτία είναι μια ασθένεια, φοβερά ασθένεια, μια λέπρα της ψυχής, ένας καρκίνος της ψυχής.

Και δι' αυτό τον λόγο φωνάζει: «Ἐλέησόν με, ὁ Θεός, κατὰ τὸ μέγα ἔλεός σου καὶ κατὰ τὸ πλῆθος τῶν οἰκτιρμῶν σου ἐξάλειψον τὸ ἀνόμημά μου. ἐπὶ πλεῖον πλῦνόν με ἀπὸ τῆς ἀνομίας μου καὶ ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας μου καθάρισόν με».

Αυτά τα δύο εξηγήσαμε. Τώρα σας παρακαλώ απόψε να κάνετε υπομονή, να ερμηνεύσουμε άλλους δύο ή τρεις στίχους.

Σας έχω δώσει ένα χαρτάκι, ένα αυτό. Ή το έχετε το χαρτάκι αυτό ή το έχετε στο σπίτι μόνο. Λοιπόν, παρακάτω τώρα τι λέει παρακάτω; Λέγει: «ὅτι τὴν ἀνομίαν μου ἐγὼ γινώσκω καὶ ἡ ἁμαρτία μου ἐνώπιόν μού ἐστιν διὰ παντός».

Τι λέει εκείνο το «ότι»; Το «ότι» είναι αιτιολογικό, σημαίνει: ζητώ το έλεός σου, Θεέ. Γιατί το ζητώ το έλεός σου; Διότι γινώσκω, γνωρίζω την αμαρτία μου, την ανομία μου, την αμαρτία μου τη γνωρίζω. Τι θέλει να μας διδάξει με αυτό; Ότι ο άνθρωπος, ότι της μετανοίας προηγείται η αυτογνωσία. Δεν μετανοεί κανείς άνθρωπος εάν προηγουμένως δεν λάβει γνώση και αίσθηση της αθλιότητός του, δεν γνωρίζει, δεν μάθει το «γνῶθι σαυτόν».

Σήμερα η πλείστη των ανθρώπων, μπορεί να σου πω, μέσα στους χίλιους μετάνοια είναι σπάνιο πράγμα, πολύ σπάνιο. Μέσα στους χίλιους ανθρώπους ένας αν μετανοεί όπως θέλει η Αγία μας Εκκλησία. Οι άλλοι είναι αδιάφοροι. Πώς ομοιάζουν;

Ομοιάζουν με έναν άνθρωπο που δεν πήγαινε να εξεταστεί σε γιατρό και θεωρεί τον εαυτό του ότι είναι υγιής. Κάτω στην Αθήνα, που ήμουν κήρυκας, μου διηγήθηκε μια κυρία το εξής γεγονός: ότι ο άντρας της εκαυχάτο για την υγεία του.

Δεν είχε πάει ποτέ σε γιατρό, αλλά η γυναίκα είχε διαίσθηση. Φοβερό πράγμα είναι η γυναίκα, μαντεύει η γυναίκα. Η αγάπη που έχει η γυναίκα την κάνει να έχει διαίσθηση. Πώς σας το πω, τη διαίσθηση; Καταλαβαίνει δηλαδή αυτή.

Και από το γιατρό, βλέπεις, η μάνα κοντά στο παιδάκι της, προσβάλλει το αυτί της σαν το γιατρό. Και ακούει τους χτύπους της καρδιάς και προφητεύει, λέγει, περισσότερο από κάθε άλλο. Είναι κοντά στον άνθρωπο η καρδιά της γυναίκας. Έχει λοιπόν διαίσθηση η γυναίκα.

Και η κυρία που της οποίας σου μιλώ έλεγε στον άντρα της: «Δεν σε βλέπω καλά».

Κάτι μου φαίνεται ότι δεν είσαι τόσο καλά όπως ήσουν άλλοτε. «Όχι, δεν έχω τίποτα, γυναίκα». Τον επίεζε η γυναίκα, τον επίεζε, τον πήγαν στο νοσοκομείο, έκαναν γενική εξέταση, το check up που το λένε, τον εξετάσανε εκεί μια εβδομάδα στο νοσοκομείο και το αποτέλεσμα ποιο ήταν;

Αυτός που εφανότανε ο υγιέστερος άνθρωπος και ο οποίος δεν ήθελε ποτέ να εξεταστεί στο γιατρό, αυτός απεδείχτηκε ότι είχε αρχή καρκίνου στο στόμαχο. Άρχισε αρχή του καρκίνου μέσα στα εντόστιά του και έλαβε τα μέτρα του και διασώθη.

Από το ενδιαφέρον που έδειξε η γυναίκα τον επίεζε να πάει στο γιατρό. Όπως και σήμερα υπάρχουν καλές γυναίκες που βλέπουν τους άντρες τους αδιάφορους τελείως, αδιάφορους. Δεν πήγαν ποτέ στην εξομολόγηση, δεν πάτησαν ποτέ στο ιερό εξομολογητήριο.

Όταν τους πει: «Εγώ είμαι καλά, εγώ δεν έχω τίποτα, είμαι καλά». «Πνευματικός;» σου λέει, «δεν είμαι αμαρτωλός εγώ, δεν είμαι». «Οι άλλοι, εγώ τι να πω; Δεν έχω τίποτα». Εάν όμως εξετάσει τον εαυτόν του, έχοντας υπόψη το νόμο του Θεού, τότε θα καταλάβει ότι είναι αμαρτωλός.

Μου συνέβη μια φορά όταν ήμουν ιεροκήρυκας, την ευλογημένη εκείνη εποχή που με ιεροκήρυκα περιόδευα τα χωριά. Κάποιο βραδάκι σε ένα χωριό συνήντησα έναν άνθρωπο άγνωστον σε μένα. Δεν ξέρω πώς μου ήρθε την ώρα εκείνη να του πω: «Καλησπέρα, συναμαρτωλέ αδελφέ».

Αδελφέ, αδελφέ, όταν άκουσε αυτό το «συναμαρτωλέ αδελφέ», παραξενεύτηκε και εξοργήθηκε. «Τι μου είπες», λέει, «ο αμαρτωλός; Σύζυγε παπά δεν συμβείς ποτάδι σε αυτά τα αμαρτωλή, εγώ είμαι ο καλύτερος άνθρωπος στον κόσμο, δεν έχω τίποτα».

Και εξελίχνονται οι αδές επιθέσεις εναντίον μου στον έρημο εκείνο τον τόπο. Του ζήτησα συγνώμη, αλλά αυτός ήθελε μες τα άπιστος και θεωρούσε το ότι τον είπα αδελφόν συναμαρτωλό, το θεωρούσε ύβρη εναντίον του της αγιότητάς του.

Του τύπωσα μέσα στο μυαλό μου τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα και όταν πήγα στο χωριό, ρώτησα τον παπά, λέω: «Απ' έξω από το χωριό συνάντησα έναν, λέω, που άμα του υπενθύμισα ότι πρέπει να εξομολογηθεί και τον ονόμασα συναμαρτωλόν αδελφό μου, έγινε θηρίο, τίγρης».

Φύτερα έτοιμος να ρωμήσει επάνω μου να με σκίσει Λέει ποιος είναι, α καταλαβαίνω λέει ποιος είναι αυτός Όχο όχο που έπεσες λέει, που έπεσες Αυτός είναι ο χειρότερος άνθρωπος στο χωριό. Έχει ρημάξει όλα τα κοτέτσια.

Αυτή είναι η αναισθησία, αυτή είναι η αναισθησία. Αναισθησία τελείως, κατάλαβες; Όταν ακούς τέτοια πράγματα, απογοητεύεσαι. Πολύ να απογοητεύεσαι Με αποϊτέρεσε πολύ από την αυτή αναστησία που έχουν οι άνθρωποι μέσα στον αιώνα μας Γι' αυτό λοιπόν λέγει, ενώ δηλαδή λέγει: «Γινώσκω την αμαρτία μου».

Κι αυτός δεν την γνώριζε, κι αυτός δεν την γνώριζε. Ήταν ένα διάστημα, ένα μήνα, δύο μήνες ή ένα χρόνο, που έκανε δύο μεγάλα εγκλήματα, όπως είπαμε, φόνο και μοιχεία. Και εντούτοις όμως, αυτός ήταν τελείως αδιάφορος.

Διασκέδαζε, γλεντούσε με την παλλακίδα του.

Ευχή, Ευαγγελίου. Όπου ακούετε κήρυγμα, εκεί έχουμε και μετάνοια. Όπου δεν ακούετε κήρυγμα, δεν έχουμε και μετάνοια. Και η εξομολόγηση που γίνεται σήμερα είναι κωμωδία, είναι. Απογοητευμένοι είναι οι πνευματικοί πατέρες.

Πού είναι τα χρόνια εκείνα που πηγαίνανε ο αμαρτωλός, ο άνθρωπος, και λέγανε στον πνευματικό τους, γονατίζανε και λέγανε το και το;

Και το και το, κομπολόι ολόκληρο. Όπως μετράει κανείς το κομπολόι του, έτσι στον πνευματικό μετρούσαν τα αμαρτήματα και τα είχαν γραμμένα και σε ένα χαρτάκι να μην τα ξεχνούνε. Τώρα πάνε στον πνευματικό. «Τι έχεις;» «Δεν έχω τίποτα.» Μα τότε γιατί ήρθες; Φανταστείτε άρρωστο να πηγαίνει στον γιατρό και να τον ρωτάει ο γιατρός «Πού πονάς;» «Δεν ξέρω, γιατρέ.» Ενώ στον γιατρό κάθεται και λέει «Πονώ εδώ, πονώ εκεί, πονώ εκεί», με λεπτομέρειες περιγράφει την ασθένειά του και ο γιατρός εξετάζει. Είναι προφήτης ο γιατρός να του πει πού είναι τώρα;

Ευαγγελισμός, Ευα Ερωτήσεις μου έκανε, αισχρές ερωτήσεις, ενώ έκανε τόσα αισχρά, τόσα αισχρά έχει κάνει. Άμα ο πνευματικός βλέπει τη σιωπή του, αναγκάζεται να κάνει ερωτήσεις, για να βγάλει μέσα από το βάθος της υπάρξεώς του τα αμαρτήματά του. Τον κατηγορεί και λέει: «Το καλύτερο είναι ο πνευματικός».

Θεματικώς είδε τέτοιον άνθρωπο να του δώσει ένα βιβλίο «Περί μετανοίας», Λοχάν. Είναι ένα ωραίο βιβλίο του Πακώστα, που τα λέει πολύ ωραία, τη μετάνοια. Να του πει: «Πάρε το βιβλίο αυτό να το διαβάσεις καλά και ύστερα που να μην ανάρθεις. Πάρε τον καθρέφτη αυτό». Σου δωρίζει ένα καθρεφτάκι. Να πας στο σπίτι και όπως στον καθρέφτη βλέπεις το πρόσωπό σου και ευπρεπίζεσαι, έτσι και ο νόμος του Θεού είναι καθρέφτης, είναι κάτοπτρον εις το οποίο βλέπει την αθλιότητά του. Έτσι λοιπόν πρέπει να γίνεται εξομολόγηση, είναι αυτό.

Αλλά οι εξομολογήσεις υπάρχουν, είναι συνδεδεμένες με το κήρυγμα του Ευαγγελίου. Και πάλι να θυμούμαι τις ημέρες εκείνες που εκήρυττα τον Λόγο του Θεού και πήγαινα σε χωριά που δεν είχαν ακούσει χρόνια το κήρυγμα του Ευαγγελίου και τους ομιλούσα ζωηρά και ξυπνούσα τη συνείδησή τους και μετά το βράδυ μέχρι τις πρωινές ώρες, από τις 12 η ώρα μέχρι το πρωί εξομολογούσα.

Σήμερα, σήμερα δεν υπάρχει αυτή η εξομολόγηση και η ζωηρά αφύπνιση των συνειδήσεων. Ο Δαβίδος μας δε αμαρτία, εγώ γνώσικο την αμαρτία μου, ξέρω την αμαρτία μου Και όπου σταθώ και όπου υπάγω, είναι μπροστά μου η αμαρτία.

Και μου λέγει η αμαρτία μου να ζητήσω το έλεός σου, ω Θεέ. «Ὅτι σοὶ μόνῳ ἥμαρτον καὶ τὸ πονηρὸν ἐνώπιόν σου ἐποίησα, ὅπως ἂν δικαιωθῇς ἐν τοῖς λόγοις σου». Προχωρούμε.

Ότι σύ μόνο ημάρτω, τι διδάσκει αυτό Γεννάει το ερώτημα: ο Δαβίδ ημάρτησε και στην Βηρσαβεέ. Ημάρτησε και στον Ουρία. Ημάρτησε και στο λαό του, που έδωσε κακό παράδειγμα. Αλλά εδώ τι λέει; Σε εσένα μόνο ημάρτησα.

Τι σημαίνει τούτο; Ότι όλες οι εντολές καταλήγουν, είναι από τον Θεό. Και συνεπώς κάθε άνθρωπος που παραβαίνει οποιαδήποτε εντολή του Θεού, καταλήγει, είναι περιφρόνηση, είναι περιφρόνηση του Θεού, είναι στο Θεό αμαρτάνω, εσύ μόνο ήμαρτον και το πονηρό ενώπιόν σου εποίησα, έκανα το πονηρό μπροστά στα μάτια σου, κρύφτηκα και νόμιζα ότι δεν θα με δεις, αλλά το μάτι σου βλέπει όπως ο ήλιος εφορεύει ολόκληρη την γη, έτσι και το όμμα του Θεού εφορεύει ολόκληρη την ύπαρξη του ανθρώπου, βλέπει τα πάντα ο Θεός, είναι παντοπόπτης ο Θεός.

Αλλά αυτό το αίσθημα ότι πανταχού είναι ο Θεός δεν το έχουμε, αγαπητοί μου. Λίγοι Άγιοι, αν υπάρχει κανένας στο Άγιον Όρος που ζει κάπου κρυμμένος μες στην κοινωνία, που έχει το αίσθημα της πανταχού παρουσίας του Θεού.

Ότι παντού όπου να πας, είτε ανεβείς με πυραύλους επάνω στους ουρανούς, εκεί είναι ο Θεός. Εάν γίνεις υποβρύχιο και κατεβείς στα βάθη της θαλάσσης, εκεί είναι ο Θεός. Αν πας μέσα σε σπηλιές, μέσα σε ζούγκλες μακριά, εκεί είναι ο Θεός.

Όπου αν ταξιδεύεις επάνω στον Ατλαντικό Ωκεανό, στα άγρια κύματα, εκεί είναι ο Θεός. Αν ανοίξεις οπές στη γη, στα ανθρακωρυχεία του Βελγίου και κατεβείς χίλια μέτρα κάτω, στα ανθρακωρυχεία, εκεί είναι ο Θεός. Παντού είναι ο Θεός.

Συνεπώς, πρέπει ο άνθρωπος να συστέλλεται και όπως συστέλλεται μπροστά σε έναν άλλο άνθρωπο, έτσι πρέπει να συστέλλεται να κάνει την αμαρτία του ο άνθρωπος ενώπιον του Θεού. Στους βίους των Αγίων υπάρχει ένα ανέκδοτο. Ποιο ανέκδοτο;

Ότι κάποια γυναίκα, κάποιον ασκητή, γυναίκα αμαρτωλή, πόρνη, τον παρέσυρε στην αμαρτία και ο ασκητής απέκρουε τις προτάσεις της, δεν την ήθελε, την έδιωχνε. Ανάληψη, Ευαγγελισμός, Ευαγγελ Λοιπόν, μετά κάτω στα υπόγεια, κάτω από τις σπηλιές, κάτω από τα δέντρα. Στους βίους των Αγίων υπάρχει ένα ανέκδοτο. Ποιο ανέκδοτο. Ότι κάποια γυναίκα, κάποιον ασκητή, προσπαθούσε μια γυναίκα, αμαρτωλή, πόρνη, να τον παρασύρει στην αμαρτία. Και ο ασκητής απέκρουε τις προτάσεις της. Δεν την ήθελε, την έδιωχνε. Αλλά αυτή επέμενε. Και ο ασκητής μεταχειρίστηκε το σοφόν αυτό μέσον. Ποιο μέσον. Λέει στη γυναίκα, με έπεισες λέει, με έπεισες να κάνω την αμαρτία. Χάρηκε η γυναίκα, με έπεισες λέει, θα κάνω την αμαρτία λέει. Λέει ο ασκητής, λέει η γυναίκα, πού να την κάνουμε. Λέει ο ασκητής, θα την κάνουμε αύριο στην πλατεία της πόλεως το μεσημέρι. Πού να χαθείς, να χαθείς παλιά άνθρωπε, πού να χαθείς παλιά άνθρωπε. Τέτοιο πράγμα δεν μου είπε κανένας σπορνός. κρυβόμεθα κάτω στα υπόγεια κάτω από τις πηλιές κάτω από τα δέντρα και εσύ καλόγερος ετόλμησες να μου πεις πράγμα το οποίο δεν είπε κανείς

Και εσύ, καλόγερος, ετόλμησες να μου πεις πράγμα το οποίο δεν είπε κανείς απολύτως από τους ανήθικους άνδρες, και μου λες να πάω, να κρυφτώ, να πάω αύριο το μεσημέρι στην πιάτσα, εκεί που είναι ο λαός ολόκληρος, και να κάνω την αμαρτία; Ποτέ.

Τότε λέει ο ασκητής, γυναίκα μου λέει, ταλέπωρο πλάσμα ντρέπεσαι τους ανθρώπους και εντρέψου στο Θεό Εάν λοιπόν εμείς κάθε άνθρωπος εντρέπεται τον Θεό, τότε ασφαλώς θα ήταν πολύ καλύτερος ο κόσμος και πολλά αμαρτήματα θα απέβη ο κόσμος με το όπλο, έχοντας όπλο την παντοχού παντοσύτη τους.

Προωρώ με τον Κύριό μου ο διαπαντός, γνωπιό μου διαπαντός, για να μη εκκλίνω. Και έχουμε έξοχο παράδειγμα στην Αγία Γραφή, έχουμε τον Ιωσήφ, που μια άλλη ο Ιωσήφ, λέει ο Ιωσήφ, ο νέος Ιωσήφ, επάνω στην ακμή της δράσεώς του, τι είπε, τι απήντησε; Τι είπε; Λέει: «Πώς να διαπράξω το αμάρτημα ενώπιον του Κυρίου;» Και εσώθη.

Γι' αυτό λοιπόν ας καλλιεργούμε και εμείς, όπως ο Δαβίδ, το φρόνημα αυτού ότι όπου και να υπάρχουμε, όπου και να βρισκόμεθα, ό,τι και να κάνουμε, μπροστά μας είναι ο Θεός. Θα είναι και παρηγορία, αλλά θα είναι και έλεγχος και προφύλαξη από τα αμαρτήματα.

Σύμπονο ήμου αρτούν για τον πονιόν ο οποίος σου επίσης όπως αν δικαιωθείς εν την λόγη σου και νικήσεις εν τον κληραστές. Αυτό το χωρίο είναι δύσκολο και είναι θεολογικό χωρίο, και γράφτηκαν πολλά πάνω στο χωρίον αυτό, αλλά εγώ εδώ πέρα υπαγορεύει ο τόπος.

Να σας μιλήσω, μπορώ σας να μιλήσω; Αν αρχίσω και σας μιλώ υψηλά, μπορώ να σας μιλήσω υψηλά, σε μια γλώσσα μεγάλη και υψηλή; Θα φύγετε όλοι, όλοι θα φύγετε. Εγώ κι όπως ήμαθα, αναγκασμένος θα σας προσφέρω ένα γαλατάκι.

Είστε νήπιοι, νήπια πνευματικά στα ακροατήριά μας, και δεν μπορούν να ακούσουν υψηλά κηρύγματα και είμαστε υποχρεωμένοι κι εμείς να κατερχόμαστε στο επίπεδο των ακροατών μας. Ευχάριστοι είστε, αλλά δεν ασχολείστε με αυτά, δεν διαβάζετε Αγία Γραφή, δεν μρετάτε βιούς Αγίου, δεν μρετάτε αυτά και συνεπώς έχετε μια ανάμνηση των θεμελιωδών αληθειών της πίστεώς μας.

Λέει λοιπόν εδώ, τι έχει υπόψη αυτό το ρητό;

Όταν ο χάρος αρπάξει κανένα μέλος της οικογενείας του, όταν καμιά ασθένεια πέσει στο κρεβάτι, σοβαρά ασθένεια, όταν συμβεί μια από τις πολλές θλίψεις που πλήττουν την ανθρώπινη ζωή, τότε αυτοί δεν λένε «Δόξα σοι ο Θεός, δόξα σοι ο Θεός», αλλά λένε «Άδικα τα κάνει ο Θεός».

Αυτό ίσον ότι βλασφημούν τον Θεό, που τα κάνει όλα με δικαιοσύνη. Λέγει λοιπόν εδώ ο ποιητής ο Δαβίδ: «Εάν υποθέσωμε, αν υποθέσωμε», λέει, «ότι η υπόθεσή μου αυτή, οι υποθέσεις που έχω, οδηγηθεί στο δικαστήριο, γίνεται θεϊκό δικαστήριο και εξεταστεί η υπόθεσή μου αυτή με τον Ουρία και με την Βηρσαβεέ», και το τέλος θα είναι ότι θα αποδειχθεί τετραγωνικώς ότι δίκιο έχει ο Θεός.

Δίκαιος είναι, δίκαιος είναι, και τα κρίματά Του δίκαια είναι. Γι' αυτό διαβάστε τον Ιώβ, να δείτε εκεί πέρα τον Ιώβ που τον σπρώχνανε να βλασφημήσει τον Θεό και να πει ότι είναι όλα άδικα ο Θεός. Και στο τέλος τι είπε ο Ιώβ; Αυτό που ακούμε στη θελή, του λέει: «Εἴη τὸ ὄνομα κυρίου εὐλογημένον ἀπὸ τοῦ νῦν καὶ ἕως τοῦ αἰῶνος».

Συνεπώς, Κύριε, είσαι δίκαιος, εγώ είμαι αμαρτωλός και τα κρίματά σου είναι άβυσσος πολλή. Παρακάτω τι λέει; Διάβασε, λέει. Ιδού γαρ εν ανομίαις συνελήφθην και εν αμαρτίαις εκίσσησέ με η μήτηρ μου. Τι σημαίνει αυτό; Προσέξατε.

Έχει μεγάλη σπουδαιότητα το χωρίον αυτό. Από τη γέννησή μου, λέει, από την κοιλιά της μάνας μου. Είμαι αμαρτωλός. Μέσα στην αμαρτία γεννήθηκε. Γεννήθηκα μέσα στην αμαρτία, γεννήθηκα. Γεννήθηκα. Αδελφοί μου, αυτό το χωρίο πρέπει να το προσέξουμε ιδιαιτέρως.

Θέλω ένα παράδειγμα. Αν πάτε στη θάλασσα και ρίψετε μια ματιά στη θάλασσα, δεν βλέπεις τίποτα. Ούτε ένα ψαράκι δεν βλέπεις. Κόμπο, κόμπο. Αν είναι κρουσί, θα δεις κανένα ψαράκι να πετιέται απάνω από τη θάλασσα.

Δεν βλέπεις τίποτα. Αλλά άμα βαδίσεις, άμα πας, προχωρήσεις ένα μέτρο μες στη θάλασσα, ψαράκια.

Αν πας 20 μέτρα, όπως αυτοί που πάνε και ψαρεύουν εδώ στη Τέχνη και κυνηγούνε μέσα στα βάθη, φοβερά πράγματα έχει η θάλασσα.

Δελφίνια έχει, καρχαρίες έχει, κήτη μεγάλα έχει μέσα, έχει ακόμα μέσα φάλαινες, σαν πλοία ταξιδεύουν. Και κάτω στα βάθη, στα σκοτεινά βάθη, χίλια μέτρα, δύο χιλιάδες μέτρα, φοβερά πράγματα, φοβερά πράγματα έχει.

Δεν τα βλέπουμε αυτά, πρέπει να πάμε κάτω βαθιά, να τα δούμε πολύ βαθιά. Έτσι είναι και ο άνθρωπος, αυτό που λέει ο Ντρέγιο Δαβή Αὕτη ἡ θάλασσα ἡ μεγάλη καὶ εὐρύχωρος, ἐκεῖ ἑρπετὰ ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός, ζῷα μικρὰ μετὰ μεγάλων.

Αυτό ο Ιερός Αυγουστίνος, ο δεινός ερμηνευτής των γραφών, το λέει ότι είναι για την καρδιά. Αυτή η καρδιά του ανθρώπου, η θάλασσα η μεγάλη. Μπορείς να βρεις, να ανακαλύψεις το βυθό της θαλάσσης· τον βυθό της ανθρωπίνης καρδίας δεν μπορείς να βρεις.

Κουβεντιάζεις με τη γυναίκα σου 20 χρόνια, δεν την εγνώρισες. Κρύπτει βάθη απροσπέλαστα, που αν μπορούσε να τα γνωρίσει, θα ζητούσε διαζύγιο. Και η γυναίκα πάλι, 30 χρόνια ζήσει με τον άντρα, τα βάθη της ανθρωπίνης καρδίας δεν είναι γνωστά.

Καρδιογνώστης είναι μόνο ο Θεός. Άγνωστα τα βάθη, μυστηριώδη τα βάθη.

Ο άνθρωπος ήταν τέτοιος; Όχι. Όπως λέει η Γραφή, ο άνθρωπος ήταν χωρίς αμαρτία, τον έφερε ο Θεός στον κόσμο χωρίς αμαρτία, αλλά όταν ημάρτησε μέσα στον κήπο της Εδέμ Διδάσκης Επισύβας, μπήκε το μικρόβιο, μπήκε το μικρόβιο. Και όλα τα μικρόβια, επάνω στα άστρα δεν υπάρχουν μικρόβια, εδώ κάτω στη γη είναι γεμάτο μικρόβια και ακόμα ένα ποτήρι νερό είναι γεμάτο μικρόβια.

Αν βλέπαμε τα μικρόβια που έχει ένα ποτήρι νερό, δεν θα πίναμε ποτέ νερό εδώ. Κατά μυρία κολυμπούνε μέσα. Άρα το μεγαλύτερο μικρόβιο είναι η αμαρτία. Αυτή λοιπόν η αμαρτία φώλιασε μέσα στα κόκκαλά μας, φώλιασε μέσα στην καρδιά μας, φώλιασε στα σπλάχνα μας, φώλιασε μέσα εις όλον τον ψυχικόν και σωματικόν άνθρωπον, εφώλιασε μέσα στην καρδιά μας και μέσα στην καρδιά μας πρέπει να δημιουργηθεί ένα καθεστώς πάγιον.

Και αυτό το πάγιο καθεστώς της αμαρτίας ονομάζει η Γραφή, το ονομάζει η θεολογία μας προπατορικό αμάρτημα. Γι' αυτό και βαπτίζονται τα παιδάκια. Τα παιδάκια δεν έχουν αμαρτίας. Δεν έχουν αμαρτίας τα παιδάκια.

Άγγελος είναι, αλλά δεν είναι άγγελος. Είναι προπατορικό αμάρτημα. Όπου στο μήλο κρύπτει μέσα το σκουλίκι, κάνετε απέξω ωραίο το μήλο, αλλά μέσα έχει σκουλήκι που το τρώει, έτσι και κάθε παιδάκι φαίνεται εξωτερικώς ότι είναι εντάξει, αλλά έχει μέσα το προπατορικό αμάρτημα και γι' αυτό το βαπτίζουμε, να απαλλαγεί από το προπατορικό αμάρτημα.

Ω, παραμύθια! Αυτά τα παραμύθια είναι αλήθεια και έρχεται και η επιστήμη και τα βεβαιώνει αυτά τα πράγματα.

Τα πράγματα. Δεν έχω καιρό, ούτε έχω και δύναμη, αλλά ούτε και εσείς θέλετε να φτάσουμε σε μια ιστορία μεγάλη, η οποία συγκλονίζει τους επιστήμονες της εποχής μας, που μιλούν για υποσυνείδητο. Το υποσυνείδητο είναι τα βαθέα των υδάτων. Είναι τα βαθιά της θαλάσσης, της ανθρωπίνης ψυχής μας. Ομιλούν για κληρονομικότητα. Ότι υπάρχει κληρονομικότητα. Και έτσι είναι. Είναι όπως το παιδί μοιάζει με τον πατέρα εξωτερικώς, έτσι μοιάζει και ψυχικώς με τον πατέρα.

Εξετάστε, αδέρφια μου, πηγαίνετε στο σπίτι σας και κάντε μια εξέταση στον εαυτό σας και θα δείτε. Προτερήματα της μάνας σας είναι και δικά σας προτερήματα. Ελαττώματα της μάνας σας είναι και δικά σας ελαττώματα.

Προτερήματα του πατέρα σας είναι και δικά σας προτερήματα. Ελαττώματα του πατέρα σας είναι και δικά σας ελαττώματα. Έρχεται και μου μέσα, ερωμίες συνελήφθει και να αμαρτίζει κι εσάς με η μύτη μου Είμαι καρπός που έπεσε από το δέντρο αμαρτωλό και είδατε πώς αισθάνομαι βαθιά την αμαρτία μου.

Είναι πανάχθηνα η αμαρτία του άνθρωπου. Και τι με ζητάρχει αυτό; Πέφτομαι σε άλλο θέμα. Ποιο θέμα πέφτομαι; Ποιο θέμα;

Δεν κατηγορώ τον γάμο, γιατί κι εγώ από βράχο δεν προήλθα. Δεν με γέννησε βράχος, γυναίκα με γέννησε. Και η γυναίκα είναι αξία τιμής. Και το γλυκύτερο όνομα στον κόσμο είναι η μάνα.

Είναι η μάνα, αλλά δεν μπορούμε να αρνηθούμε ότι μέσα εις τον άνθρωπο έγινε μεγάλη κρίση, συντελέστηκε μεγάλη κρίση των ανθρώπων και υπάρχει μέσα η αμαρτία, το προπατορικό αμάρτημα. Και ο γάμος είναι μυστήριο, είναι μυστήριο. Αλλά όπως ένας να γίνει ιερέας πρέπει να είναι άξιος να γίνει ιερέας. Δεν τον κάνει τον καθένα. Μπορεί ο καθένας να κάνει τον ιερέα, αλλά γίνεται κόσκινο, η Εκκλησία κοσκινίζει όσο μπορεί, και δεν είναι κανείς άξιος να είναι ιερέας. Γι' αυτό φωνάζουμε «Άξιος».

Άξιος. Εγώ θα ήθελα αυτό το «άξιος» να το φωνάζουν και στο γάμο. Μυστήριο δεν είναι; Ένας νέος, πολύ λαμπρός νέος, πήγε στο χωριό του. Και μόλις πήγε στο χωριό του, μαζεύτηκαν όλοι. Γιατί κάθε νέο τον βλέπω σαν γαμπρό. Και κάθε νέα τη βλέπω σαν νύφη. Και προσπαθούσαν να τον παντρέψουν. Και μαζεύει ένας, μαζεύει κι άλλος. Σοφός όμως αυτός, τους είπε: «Ευχαριστώ για τις προτάσεις που μου κάνατε, αλλά εγώ δεν είμαι άξιος».

Αν μου πει ότι δεν είσαι άξιος, δεν είσαι ικανός, μωρέ, δεν είναι ο ικανός σεξουαλικός. Εννοώ ότι δεν είμαι άξιος να γίνω πατέρας. Έχω ελαττώματα, έχω κακίες, έχω θυμό, έχω, έχω, έχω. Αν τα μεταδώσω στο παιδί μου, τι θα γίνει το παιδί μου; Τι θα γίνει το παιδί μου;

Μεγάλη σοφία είναι αυτή. Σε βλέπω λοιπόν από το βήμα τούτο. Είναι τρομακτικό. Ότι από τους 100 που θέλουν να παντρευτούν, ένας μόνο είναι άξιος να παντρευτεί. Ένας μόνο. Οι άλλοι, άλλος τα μάτια του, άλλος τα αυτιά του, άλλος η καρδιά του, άλλος τα πόδια του, άλλος μέσα έχει θυμόν, άλλος έχει φθόνο, άλλος έχει κακία, άλλος έχει ακολασία, ακολασία, ροπή προς τη γυναίκα, προς τον άντρα, ακολασία. Όλα αυτά τι γίνονται; Μεταδίδονται στα παιδιά σας.

Είσαι υπεύθυνοι για αυτή την κατάσταση που υπάρχει στον κόσμο, ο Ινάξη.

Μάλιστα, αυτή είναι η συμφορά της ανθρωπότητας. Δεν είναι πολύς καιρός που μου ήρθε, πέρασε πρόπερσι από ένα χωριό ένας κουτσός Έλληνας και παραβούτσιπος το πνεύμα, αλλά είχε κάτι φτηματάκια. Και να λοιπόν μια κοπέλα τον μάνα, τι πρέπει τέλος την κοπέλα.

Λέω, παιδάκι μου, λέω, τι τον παίρνεις αυτόν τον άνθρωπο; Θα γεννήσεις παιδιά σαν κάτοικα, ελεηνάτρες, άθλια. Δε μ' άκουσε. Προχθές είτε και το γενοποιώ. Αχ πατέρα πόσο δίκιος είσαι. Τρελάκια τα τρία παιδιά της. Να ο νόμος κοιρονομικότητας. Να το λέγω εμπροκτορικό αμάρτημα. Επαναλαμβάνω και λέγω.

Πρέπει και όταν παντρεύονται να φωνάζουμε «άξιος» ή «ανάξιος». Και επειδή εμείς δεν είμαστε αισθέσεις να το πούμε, να το πεί συνήθως ένας Έλλαδος ή που θέλει να παντρευτείς Είσαι άξιος; Είσαι άξιος; Έχεις σωματικά προτερήματα, έχεις ψυχικά προτερήματα, έχεις εκείνα τα οποία απαιτεί ο νόμος του Θεού;

Ἰδοὺ γὰρ ἐν ἀνομίαις συνελήμφθην καὶ ἐν ἁμαρτίαις ἐκίσσησέν με ἡ μήτηρ μου. Τα αυτά λέγων δεν είμαι εναντίον του γάμου. Αλλά είμαι ότι πρέπει ο γάμος να αποκτήσει περιεχόμενο. Και λίγο σημαίνει η εποχή που πρώτα, ας το πούμε και αυτό, που φτάσαμε.

Άγιοι γεννιόταν. Γιατί γεννιόταν άγιοι; Είστε μεγάλης ηλικίας. Τρεις μέρες νηστεύανε ανδρόγυνο, προσευχή, δάκρυα. Και μετά τρεις μέρες σμίγανε. Και βγαίνουν άγιοι. Άγιοι, άγιοι. Εξηγείζονται προς αυτό Τώρα βλαστημούν και σμίγουν.

Σαν τα ζώα, σαν τα κτήνη. Και την ώρα που σμίγουν βλέπουν κινηματογράφο με τα περίστροφα, με τα μαχαίρια. Θεέ μου, Θεέ μου. Ε, έχει σημασία. Από τέτοιες γέννες, από τέτοιους γονείς και πατέρες, μητέρες που δεν έχουν έννοια Θεού, θα βγουν τέρατα που θα βασανίσουν την ανθρωπότητα.

Υπολογίστε ότι ένας αλκοολικός πατέρας πέντε γενεές τυραννούσε. Πέντε γενεές τυραννούσε, πέντε γενεές. Άξιος.

Άξιος; Για εξέτασε καλά, είσαι άξιος; Είσαι άξιος να είσαι πατέρας, είσαι άξιος να είσαι μητέρα; Πώς το πέρασες τόσο φτηνά; Πώς το να γεννείς παιδί; Είναι το ευκολότερο πράγμα. Και αλεπούδες γεννούν και τα κοράκια γεννούν και τα λιοντάρια γεννούν. Όχι το γεννή να γεννείς, να θρέψεις το παιδί, να αναπτυχθεί. Έτσι λοιπόν ο χριστιανισμός στο εγχώριο. Λοιπόν, αυτό που εξετάζουμε μας δίνει μεγάλη θεώρηση να εξετάσουμε βαθιά το πράγμα όπως πρέπει. Το πράγμα είναι αλήθεια, ο τελευταίος το κράτος το αντελήφθηκε αυτό το πράγμα και είπε ότι κοντά στα άλλα πιστοποιητικά, στα άλλα χαρτιά που θα φέρνει ο γαμπρός στη Μητρόπολη για να στεφανωθεί, να πάρει άδεια, πρέπει να έχει και πιστοποιητικό γιατρού. Χωρίς πιστοποιητικό γιατρού άδεια δεν βγαίνει και ήταν σοφό αυτό το μέτρο. Πολύ σοφό το μέτρο. Εφηρμόσθη, ούτε ένας γιατρός, ούτε ένας γιατρός, ούτε ένας γιατρός παρουσιάσθη να πει ότι είναι ακατάλληλο διά γάμον. Κουτσούς, στραβούς.

Φραβούς, παράφρονας, αλκοολικούς, συφιλιδικούς, τους πάντας υπογράφαν και σπράσταν του χιλιάρτου. Τι καταργήθηκε τώρα; Κανείς. Κανείς τολμούσε, γιατρός, να μην πει την αλήθεια. Πού τολμούσε γιατρός να πει στον άλλον ότι συ, παιδί μου, δεν κάνεις να παντρευτείς, έχεις σωματικά ελαττώματα.

Δεν κάνει να παντρευτείς. Να τον σκότωνε. Να τον σκότωνε. Τέτοια γενεά διεφθαρμένη κατήντησε σήμερα. Γι' αυτό εξακολουθεί να είναι αιώνιο δίδαγμα αυτό το οποίο λέγει σήμερα που ακούσαμε, ότι Εάν ομοίες είναι ήρθιοι είναι και οι αμαρτίες και οι σεβελμίτες Βόγμα!

Ότι ο άνθρωπος είναι διεφθαρμένος. Βαθιά, πολύ βαθιά, όσο δεν φαντάζεστε. Λοιπόν, είδαμε, αγαπητοί μου. Πρώτον είδαμε, λέγει, ποιον στίχο είδαμε; Τον πρώτο. Ποιον είδαμε; Τον πρώτο στίχο. Ποιον είδαμε;

Ποιον είδαμε; «Σοι μόνω ήμαρτον», «εγώ γινώσκω», το ερμηνεύσαμε αυτό, «Σοι μόνω ήμαρτον», ότι αμαρτάνοντας αμαρτάναμε στον Θεό και ότι πρέπει να έχουμε μια βαθιά συναίσθηση της αμαρτίας μας, ότι ο άνθρωπος, αδελφοί μου, είναι κακός, κακός, πολύ κακός, όχι εκ φύσεως αλλά εκ της... λόγω του προπατορικού αμαρτήματος, το οποίον, όπως είπα, και επιστημονικώς δικαιώνεται με τη θεωρία του υποσυνειδήτου και με τη θεωρία της κληρονομικότητας μάλιστα.

Και το θέμα είναι, το θέμα το μεγάλο είναι, το θέμα είναι ότι πρέπει να το νιώσουμε βαθιά. Ότι είμαι διαφθαρμένη, βαθιά διαφθαρμένη, ελεεινή και τρισάθλια. Μη βλέπεις την επιφάνεια. Βλέπεις την επιφάνεια, η επιφάνεια είναι θαυμάσια.

Τι καλός είναι ο ένας, τι καλός είναι ο άλλος. Πώς φορούν τα ανδρόνια που έρχονται και συμπλέκονται μες στο γραφείο μου. Ανάγκασμου και φωνάζω το εκατόν άνθρωπος, χωρίς ο, εκεί πέρα και λοιπά, με διαθέσεις εχθρικάς. Μου λέει: «Τι να σου πω, άγγελος μου φαίνεται, αλλά αυτός απαιτεί και διάβολος».

Μέσα βαθιά είναι το κακοριζωμένο, μέσα στην καρδιά του ανθρώπου. Και εδώ ακόμα λέγει, θα μας το πει ο Στέφανος αυτό, ότι πολλές φορές οι ψαλτάδες τον λένε, τα ευρεία τα λένε αυτά.

Λένε αυτά, ότι την μελωδίαν, λέει, εκτελώνει, ευρέθει την αμαρτίαν εκτελώνει. Ενώ, λέει, την ώρα που έψαλλα, λέει, με το λαρύγγι μου υμνώ το Θεό, το μυαλό μου είναι στο διάβολο. Σπουδαίο είναι αυτό. Ο ψάλτης, τον βλέπεις, τον καμαρώνεις: τι ωραία ψάλλει, τι ωραία ψάλλει, μπράβο, τι ωραία ψάλλει! Ω, αηδόνι! Κι όμως, λέει, δεν το λέω εγώ, δεν τον κατηγορώ εγώ. Η Γραφή, το Ευαγγέλιο, τα βιβλία της Εκκλησίας, ότι ενώ με το λαρύγγι, λέει, υμνεί το Θεό, το μυαλό του είναι στο διάβολο. Τι φοβερό, πόσο διαφθαρμένος είναι ο άνθρωπος, άνθρωπος! Και λέει ο Μέγας Βασίλειος, βλέπεις έναν, λέει, που τον θεωρείς άγιο, άγιο, τον θεωρείς άγιο, και πού να ξέρεις ότι, ενώ τον θεωρείς άγιο, αυτός μες στα βάθη της καρδιάς του διαπράττει μια φοβερά αμαρτία της μοιχείας, της πορνείας μέσα, και λοιπά. Και ακόμα λέει και κάτι άλλο εδώ στην εκκλησία, διδάσκω την αμαρτωρότητα του ανθρώπου, ότι έρχομαι εδώ στην εκκλησία να κοινωνήσω.

Εσείς που κοινωνάτε, ευσεβείς ψυχές, και είστε άξιοι να κοινωνήσετε, και συγκινούν που σας βλέπουν να κοινωνάτε. Και μέσα σε 100 γυναίκες, μη ένας άντρας, ένας κοινωνάς, δεν έχει ανάγκη από τη διακοινωνία.

Τώρα έχω μια πληροφορία των Αθηνών, μια μεγάλη έρευνα, πολύ μεγάλη έρευνα, πρωτοφανής έρευνα. Πόσοι εκκλησιάζονται, πόσοι προσεύχονται, πόσοι νηστεύουν, πόσοι εξομολογούνται, πόσοι, πόσοι. Ελάχιστος ο ρυθμός και να εορτάζω το Πάσχα.

Πάσχα χωρίς Χριστό, όπως πολλές φορές λέγω. Λοιπόν, βλέπω εσείς τι λέει μέσα η ευχή, ότι πλησιάζω το μυστήριο, πλησιάζω να κοινωνήσω τον Χριστό και των πονηρών λογισμών οὐκ ἀφίσταμαι. Των πονινών λογισμών ούκα αφίστα με, κοινωνήσεις θύελα εσχρόν λογισμών.

Συνταράσσει την ανθρώπινη ύπαρξη. Κακός ο άνθρωπος, διαφθαρμένος ο άνθρωπος, όχι οι άλλοι, εμείς οι ίδιοι μέσα. Ανακαλέσεις την εξωτερική εμφάνιση. Μέσα ο άνθρωπος είναι διαφθαρμένος στα μέγιστα. Και τελειώνω με ένα ανέκδοτο το κήρυγμά μου απόψε.

Ότι σε κάποια πόλη ένας νέος διέπραξε ένα ειδεχθές έγκλημα, τρομερό έγκλημα. Ήρθε στο δικαστήριο και τον καταδικάσανε, το δικαστήριο, σε θάνατο, σε εκτέλεση. Τον πήραν στρατιώτες και τον οδηγήσαν διαμέσου των οδών και των πλατειών της πόλεως, τον οδηγούσανε στην εκτέλεση.

Δεξιά και αριστερά μέσα ήταν κόσμος, άντρες, γυναίκες, παιδιά, και όταν περνούσε ο κακούργος που σκότωσε κατά τον ευλόγιο τρόπο, τον φτύνανε. Πτου, πτου, πτου, πτου, τον φτύνανε, όχι, όχι, τον φτύνανε.

Αλλά όταν πλησίασε στην άκρη εκεί του δρόμου, ένας ασκητής γονάτισε, γονάτισε μπροστά του και έκανε προσευχή. Στραφήκαν οι άλλοι: «Δεν ντρέπεσαι», του λένε, «γιατί τον κακούργο εσύ τον προσκυνάς και γονατίζεις μπροστά στον κακούργο;» Τι απήντησε ο ασκητής; Διαμάντια λόγια, διαμάντια λόγια, διαμάντια λόγια, τα οποία μετά τα σκεφτόμασταν, γιατί μετά εγωιστέ, φιλαυτία, ούτε στα γόνα ταπεινώσεις δεν έχουμε, ούτε στα γόνα πρέπει να περπατώσεις.

Γι' αυτό θα πάμε στην κόλαση και ο Ήθας ο Θούλης και από τους αρχιερείς και από τους ιερείς και από τον κόσμο. διότι είπε η ταπίνωση βατιά ταπίνωση. Ενώ λοιπόν τον φτούσανε όλος ο κόσμος αυτόν τον κακούργο, αυτή των αντίων γονάτισε μπροστά του και προσήφιτο ο ασκητής και έκανε την προσευχή του και έκλαγε.

Και τι είπε; Λέει, αδερφιά μου, λέει, εάν δεν με φύλαγε ο Θεός, η χάρις του Θεού, αυτά που έκανε αυτός ο νέος θα έκανα και εγώ, και ακόμα και όλα τώρα, και ακόμα και όλα τώρα, μας κρατάει ο Θεός. Πάνω στα χέρια του τα ματωμένα, τα πανάχραντα χέρια του Σταυρού, μας, όπως κρατάει τις σφαίρες του ουρανού, έτσι μας κρατάει ο Μεγαλοδύναμος. Έκανε έτσι να βγει το χέρι του Θεού, μπλουμ.

Λοιπόν, είδα, λέει, ο ιερός Αυγουστίνος, ανθρώπους που φτάσανε μέχρι τα άστρα του ουρανού και όταν εγκατέλειψε η χάρις του Θεού, πέσανε μέσα στα βάραθρα της κολάσεως. Δαβίδ να είσαι, να φοβάσαι. Πέτρος να είσαι, να φοβάσαι. Παύλος να είσαι, να φοβάσαι. Μετά φόβου και τρόμου την εαυτών σωτηρία κατεργάζεσθε. Μην ξεχνάμε ποτέ το αιώνιο δίδαγμα το οποίο διδάσκει ο ψαλμός, ότι η αμαρτία μου ενώπιόν μου εστί διαπαντός. Κύριε, είμαι αμαρτωρός, το βλέπω, το αισθάνομαι σε κάθε βήμα μου.

Συ είσαι εκείνος ο οποίος θα με σώσεις από την θέα του πειρασμού. Τ' αυτά και τώρα όλοι όρθιοι

Ω Ιωάρθιν, Ω Ιωάρθιν. Αν εγκάτερα διόρθωσον, Χριστέ ο Θεός, δι' αντιμεταλλείας και ελέησον με. Όλοι μας. Δι' ευχών των Αγίων Πατέρων ημών, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς στους νύμους.