Peter’s Denial and the Eternal Word of Christ

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Then he began to call down curses and swear, “I do not know the man.” Immediately a rooster crowed, and he went outside and wept bitterly.

Good Friday, my dear Christians, is a sacred day, a moving day, a day that brings tears to people’s eyes.

However cold a person may be, there comes a moment when, standing before the crucified Redeemer of the world, he cannot help but feel his heart stirred. Only the most coarse and callous people, only robbers and atheists, remain unmoved.

Here, in the drama of Golgotha, even the stones were moved. The rocks shook, the earth trembled to its foundations, and the sun hid its rays. Darkness fell from the sixth hour until the ninth. The temple veil was torn, the tombs were opened, the dead appeared, and all creation was shaken.

Dionysius the Areopagite, a philosopher of ours, saw this upheaval in nature and cried out, “Either the whole world is perishing, or God is suffering.” One of the two must be happening: either the whole world is being destroyed, or God is suffering.

God is suffering. God is suffering. Yet God, in His divine nature, cannot suffer. He has no body as we do. How, then, could He feel the blows that we feel? At this moment, God had taken on human flesh and become like us in every way. The One who cannot suffer in His divinity became able to suffer in His humanity.

He truly endured these torments. For Christ is no phantom, no man who merely seemed human, as some heretics of the early centuries claimed. He is real. He is a man, fully human as we are, yet without sin.

Fully man, fully God: the God-Man, Christ. All creation suffers with Him. His body suffers, His very body.

Christ suffers in His body. His whole body, as Isaiah says, is one wound, one great injury. His back suffers from the terrible scourging. His hands are pierced by nails, His head by thorns. His face suffers from the slaps and blows and the spitting.

And His heart, too, is deeply shaken. He suffers bodily, but He suffers still more in His soul. There are two kinds of human suffering: suffering of the body and suffering of the soul. If you ask me which is greater for a person of noble heart, it is suffering of the soul.

Bodily suffering is less. Would you like an example? A man is healthy and strong; he feels no pain at all. Then a telegram arrives from Australia, or America, or somewhere else. It brings sad news: someone dear to him has died far from home.

He drops dead of a heart attack. The news wounded him; it struck him to the heart. Oh, how many people in perfect health die from emotional pain, from things that wound them deep within, especially parents hurt by their ungrateful children.

So Christ suffers in His body, but He also suffers in His soul. He is the noblest person the world has ever seen. His heart is so tender that every human sorrow moves Him deeply.

He was seen weeping at the tomb of His friend Lazarus. And now He suffers in His soul. What are these wounds of the soul? His soul is like a ship crossing the ocean, battered by the wild waves of the Atlantic.

He endures suffering of the soul. What suffering? He sees a people whom He loved. No one has ever loved the people of Israel as our Christ loved them.

Our Christ loved His people in so many ways. And now, instead of hearing a word of thanks from them, He hears them cry out in Pilate’s praetorium, “Crucify Him! Crucify Him!” You cannot imagine the anguish Jesus Christ endured in His soul. The people did not understand Him. But what of the twelve disciples who lived so close to Him? They too abandon Him. One betrays Him; another denies Him. You cannot imagine Christ’s anguish of soul. Everyone was abandoning Him. He is utterly alone between heaven and earth, amid the darkness that covers the land. Hear Him voice His lament to His heavenly Father: “My God, My God, why have You forsaken Me?” Only those in this world who have suffered abandonment, only women abandoned by heartless husbands,

Only husbands betrayed by their wives, fathers abandoned by their children, and people slandered before the world can begin to feel the suffering of the soul that our Christ endured.

“My God, my God, why have You forsaken Me?” My dear friends, I cannot, and I do not have the strength to, lay before you the full extent of Jesus Christ’s wounds of soul, the pain He bore within. On Monday evening, I spoke to you about Judas’s betrayal.

Now I will say a few words about Peter’s denial. Who was Peter? A disciple, but no ordinary disciple. He belonged to the circle of three disciples whom Christ loved especially.

He was fervent, fiery, and bold. This was Peter, the first to confess who Christ was. When Christ asked who people said He was, Peter answered, “You are no Jeremiah or Isaiah. You are Christ, the Son of the living God.”

And Christ blessed him and said, “You are Peter, and on this rock I will build My Church.” This is the Peter who accompanied Christ up Mount Tabor and saw His glory shine like the sun.

It was Peter who accompanied Christ through many of the dramatic events of His life. It was Peter, bold Peter, who, in Gethsemane, drew his sword and cut off a servant’s ear. Christ stopped him, saying, “Peter, put your sword back in its sheath, for all who take the sword will perish by the sword.”

So this was Peter, the fiery Peter, who followed Christ from Gethsemane. Grieving, he came to the courtyard of Annas and Caiaphas. He did not dare go in, nor did he have the right to enter.

But through the help of John, who was known in the household of Annas and Caiaphas, Peter entered. It was midnight. The sinless One was on trial. O my God! False witnesses came forward and brought all kinds of accusations against Christ, as we heard in the Holy Gospel.

And what did Peter do? He kept silent. What might we have expected? That he would step forward and say, “Stop! Take your hands off Christ. I know Him. Let me testify, for I lived beside Him for three years.”

“I ate with Him, spent time with Him, traveled with Him, listened to Him, and saw His miracles. I testify that no one can compare with Jesus Christ. He is sinless and holy. He is innocent. Do not dare condemn Him.” Did Peter say any of this? He did not. His lips were sealed.

And once a person begins to fall, there seems to be no depth to which he cannot sink. Peter was silent, and remained silent. It was night, and it was cold on the night Christ was tried.

The servants and others in the courtyard had lit a fire to warm themselves. At one point, the woman at the door asked Peter, “It seems to me you are one of them.” “No,” he said, “I do not know the man.” A little later, another servant girl approached and recognized his face in the firelight.

“It seems to me you are one of them too,” she said. “No,” he answered, this time with an oath. Soon other servants came near, saw his face in the firelight, and said, “You are one of them. Your speech gives you away as a Galilean.” “No,” he said. He began to call down curses and to insist, “I do not know the man! I do not know the man!”

Peter, you had said you would die for Christ. And now, before a servant girl, you swear an oath and say, “I do not know the man.”

My dear Christians, can you imagine the anguish Christ felt? On the one hand, Judas betrayed Him for thirty pieces of silver. On the other, Peter, the foremost of His disciples, said, “I do not know the man.”

Only a woman whose husband tells her, “I do not know you,” might understand something of the abandonment and betrayal our Christ suffered. “I do not know the man.”

Peter’s denial was not permanent; it was temporary. What caused it? The Fathers of the Church return to this question and reflect on it: what caused his fall? The grace of God had left him. And why had God’s grace left him, leading to his fall? Because of his pride.

Peter grew proud, and pride leads to a fall. If you grow proud, you will fall. That is a law of life. Ah, this pride that dwells in the hearts of us all, my dear Christians, even in little children!

Ah, this pride! What a passion it is! It cast the angels down from heaven and made them demons. It brought Peter down and made him deny Christ. It brought down venerable ascetics and saints who had spent years and years in the desert in ascetic struggle. In a single moment, they fell into sin and were lost.

Oh, pride, the cause of humanity’s Fall! Peter’s denial was temporary, as he said, because deep in his heart a fire still burned. Peter was all fire. And then what happened? During the trial, as the false witnesses told their lies amid the noise of the courtroom, Christ found a moment to cast, what did He cast?, a glance, just one glance. Oh, that look from our Christ!

One glance. Christ cast a sorrowful glance at Peter, and Peter awoke to the weight of his sin. He heard the rooster crow and remembered Christ’s prophecy: “Before the rooster crows, you will deny me three times.”

And Peter went out, here is his greatness, and wept bitterly. Oh, the tears of Peter! If only we could have even one of the tears he shed that night. And Peter did not remain as he had been. From then on he was bold, a true lion.

He went far and wide, proclaiming the greatness of Christ, and he suffered a martyr’s death. Church tradition says that whenever Peter heard a rooster crow at night, he wept. To us, that sound means nothing. To Peter, it recalled that night.

He wept year after year, night after night. Whenever he heard the rooster crow at midnight, he wept, remembering his fall. And he went outside and wept bitterly. I will finish now, my dear ones.

But before I finish, I want to tell you that Peter’s denial was not the only one.

Peter’s denial was not an isolated case. Throughout the centuries, others have fallen as Peter did. If we read the lives of the Saints and look at history down to our own day, we see that humanity is divided into two camps. One is the camp of heroes: the confessors and martyrs who stood firm, not merely before a servant girl, but before kings and emperors, before the jaws of hungry lions, before venomous serpents...

In the amphitheaters, amid fire and torture, everywhere they proclaimed Jesus Christ crucified, the eternal Redeemer of the world. On the other side stood those who denied Him. Faced with torment, they lost courage and denied Christ with an oath, just as Peter had done.

Today, my dear Christians, we do not live in the age of persecution that marked the first three centuries. I do not know how many of us would deny Christ if we did. Yet we live in another age, one that shows the first signs of a great persecution.

In our country today, people deny Christ in many ways. His icons are taken down from schools. On television He is mocked and insulted as though He were an ordinary man. Writers insult and blaspheme the person of our Jesus Christ.

And what have we done? What have we done? Oh, our indifference! God will judge us for that indifference alone. We too are deniers in our own day. Do you want examples? I could give you as many as you like: occasions when we too say, “I do not know the man.”

Take Easter, for example. You sit down to a meal, perhaps with a guest at the table. What should you do as a Christian? Stand and sing “Christ is risen,” or, if you cannot sing it, make the sign of the Cross. But you neither sing “Christ is risen” nor make the sign of the Cross. Why? Because you are afraid that guest, who does not believe in God, will make a remark about you.

At that moment, you too are saying, “I do not know the man.”

Consider another case. You are with a group of people who do not believe in God. They speak against our religion, our faith, the Gospels, the bishops, the priests, everything. And you laugh along with them.

You should speak up, defend the faith of our Fathers, and answer those people. Instead, you hold back and remain silent. Once again, you are saying, “I do not know the man.”

Here is another case. You are a pupil or a university student, hoping to get your diploma and finish your studies. A professor who does not believe in God insults Christ, and you stay silent. Ah, that diploma, you must get that diploma!

At that moment you ought to stand up and say, “You must not insult Christ. I am a Christian.” Yet not one person says it. Not one. Not one.

Our diplomas, our prospects, our own interests, that is all we think about. How deeply people were struck by a girl in the Peloponnese, a secondary school pupil. When they told lies about our nation’s history and insulted the history of our people, she took the microphone and said, “What you are saying is false. That is not how things happened. I believe in God.”

They expelled her. The teachers met and expelled her.

Pupils who openly confess their faith are rare. Yet there is another case, more tragic still.

Someone stands accused in court. Who is it? It is Christ. Yes, Christ Himself. The person before the court is poor, innocent, and defenseless.

He is falsely accused and may lose his case. But you are afraid to go and say that this innocent man is being condemned. Once again, you say, “I do not know the man.” How often we are called to bear witness, yet fail to do so. Be certain of this: if each of us bore witness, pupils at school, judges in court, officers in the barracks, merchants in their shops, everyone wherever they are, and stood ready to testify to Christ, things would be very different.

And if those who do not believe in God prevail, it will be because of the fear and lack of courage we ourselves have shown.

We are ashamed even to make the sign of the Cross in front of others. Is that a small sin? No, it is not. What did Christ say? “If you deny Me, I will deny you. If you confess Me, I will confess you.” That is what Christ said. Our hearts have grown cold. I ask you: If someone insulted your mother, what would you do? If someone insulted your father, what would you do? If someone insulted your husband, what would you do? Would you stay silent? I know a man who divorced his wife because she was present when...

If a woman hears her husband being insulted, would she not defend him? And what are a husband, a father, and those dearest to us beside Christ, who is the Alpha and the Omega? Christ is everything to us. He is everything to us. He is everything to us. O my God, how much betrayal, how much denial there is in the world! Today we have seen Peter, through fear and lack of courage, say, “I do not know the man.”

My dear Christians, let us think how many times we too have denied Him, our friend Christ, the eternal King of the world. Let us repent of the times we have denied Him, and let us weep bitterly as Peter wept. On this holy day, let us make a decision: everywhere, in the street, in the square, at school, at the table, in prison, amid hard labor, fire, and torture, let us say, not “I do not know the man,” but “I know the man. I know Him and believe in Jesus Christ crucified, whom all creation, human and angelic, praises.” Amen.

In the beginning was the Word, and the Word was with God, and the Word was God.

The Gospel reading in our devout Church today, on Pascha Sunday, is the most important Gospel reading of the whole year. It is the most philosophical and the most theological.

John the Evangelist soared like a golden eagle, higher and higher into the realm of the Spirit. He traced radiant circles, passed beyond the galaxies of heaven, and reached a height where the human intellect falters.

Oh, what heights and what depths are held in the words we heard just now: “In the beginning was the Word, and the Word was with God, and the Word was God.” What can we say to explain them, dear friends? I do not have the theological training, and you do not have the patient endurance to hear a full explanation of this passage.

We are like worms crawling on the crust of this earth, our sinful planet. We can barely stammer, like little children, a few words about this most important verse of the Gospel. My dear friends, I will begin with a story.

They say that a king in ancient times summoned a renowned mathematician and philosopher to his palace. “I want you to solve a problem for me,” he said.

“What problem?” the philosopher asked. “The question that troubles me is this: What is God?” The mathematician and philosopher replied, “That is difficult. I cannot answer you at once. Give me three days.” And the king gave him three days.

He studied and returned to the palace. “Your Majesty,” he said, “I have made no progress. I ask for another three days.” The king gave him three more days. Still he had no answer, so he asked for three days more.

Yet for all the extensions he received, he could not answer that great question. Today, the Gospel answers the question that ancient philosopher and mathematician could not answer, in a few words: “In the beginning was the Word, and the Word was with God, and the Word was God.”

How are we to understand this passage?

Let our thoughts fly into the past. Let us travel through the ages and millennia on the wings of an angel and an archangel. Going further and further back, we come to a time when there were no human beings.

Science too has established this. My God, my God, the thought makes us dizzy! There were no human beings on the face of the earth. None. Go further back, as the fossils discovered by geology show us, and there were no animals either.

Go further back, and there were no birds. Further still, and there were no towering trees, nothing at all.

As we go further back, we will see that there was no sea; the earth was invisible and unformed. Go back further, and there was no planet Earth, no sun, no moon, no galaxies. Let us carry our thoughts further back still. We would see no comets, none of the starry universe. There was a time when none of it existed. What did I just say? Blasphemy, blasphemy! Nothing existed? God existed. The Word (Logos) existed.

But the Word existed. The Word existed; he was there. In the language of the Church, he is called the Word. The ancients also spoke of the nous, the spiritual intellect, and of thought. You may say, “But this is a mystery! Was there never a time when the Word, that is, Christ, did not exist?” No. Christ has always existed. Always, always, always. Christ is eternal.

“But it is a mystery,” you will say. Indeed it is. Yet, as I have said before, even the natural world is full of mysteries. The whole world is full of them. Science advances only with great difficulty across the vast fields of knowledge. Every science encounters mysteries, thousands of mysteries.

Tonight I simply remind you that science describes things, but it does not reach the deepest causes of their existence. What is electricity? We can describe it. But what is it, in its very nature? Science does not answer that.

What is magnetism? Science does not answer that. What is the force that draws things together throughout the universe? Science does not answer that either. Mysteries are spread everywhere in nature, even in its smallest things. A single atom, a tiny speck of matter, holds mysteries within it; it is like a whole planetary system.

The atom, in miniature, reflects the universe on a grand scale. We cannot go any further. Would you like another example? Let me give you one the newspapers reported just the other day. In Rome, Italy, leading doctors gathered for an international medical conference to study the great mystery of that dreaded disease sweeping through humanity: cancer.

They spoke and spoke, and at last the chairman summed up their conclusion. “We know how cancer develops,” he said. “We know how it appears and what its symptoms are. But one thing remains unknown to us: how it begins. How does one cell among the millions in the human body, a cell that has been working in harmony with the others, suddenly go astray and break from its course?”

And from that moment, a terrible condition develops within the human body. So there is mystery everywhere. When people wonder how we can speak of the mystery of the Holy Trinity, what are we to say?

We say: let science first solve the mysteries that surround the things of the natural world.

natural things, and only then let it have the audacity to demand that we explain supernatural things. The human intellect is very small. It is like a cup. Anyone who says the Atlantic Ocean could fit into a cup would be foolish, even mad. More foolish still is anyone who thinks the vast ocean of this boundless mystery could fit within the small human intellect, even the intellect of Plato, Aristotle, or Einstein: “In the beginning was the Word, and the Word was with God, and the Word was God.”

I am coming to a close. Let me give you a small example to help you understand the profound words with which John the Evangelist begins. What example? Well, you tell me that man is called the image of God.

How is man made in the image of God? Is it in his body? No. God has no body, no physical form. God is spirit.

God is spirit. He has no hands, feet, or ears, as our ancient ancestors imagined when they pictured Him in human form and attributed human feelings to Him. So when we say that the human being is made in God’s image, we are speaking of the soul, not the body. As the ancients said, what you see is not the whole person. There is also what you cannot see. My brothers and sisters, a philosopher once said that humanity will never fully solve certain great mysteries. One of them is thought. Have you ever really considered it? How does a person form a thought, something we do not find in animals or anywhere else? Our capacity for thought reveals the greatness of the human being: the nous, the spiritual intellect.

A person can be sitting here at this very moment, yet in thought fly across to America, or anywhere else. Thought can travel everywhere. Our thoughts, on which every science depends, are a wondrous thing.

Thoughts are hidden within us. Let me make this a little more difficult. A thought is deeply inward, buried deep within a person. We cannot know what someone else is thinking. In Russia, and in other countries too, they are trying to develop machines that would, in a sense, police our thoughts.

Humanity would be finished if your wife could put such a machine against your temple and hear every thought. I doubt that even one marriage in a thousand would survive without divorce.

Only God knows what lies in the depths of another person’s thoughts. Thought is something we cannot grasp. It is one way that man resembles God.

In the language of the Church, the human intellect and its thoughts are called an inward word. But when the Gospel says, “In the beginning was the Word,” it means something more. Now pay attention: inward thought gives birth. How does it give birth?

Not in the way animals and human beings give birth. There are other kinds of begetting. Pay attention: there are other kinds of begetting. According to this theology, what does the inner nous, the spiritual intellect, bring forth? It brings forth the spoken word.

That is another mystery. How do we speak? Think about it. Science has no answer; it only tries to identify certain areas of the brain on which speech depends, but it cannot fully explain how we speak.

A mystery! My God, how can there be atheists amid so many mysteries, so many great wonders? The inward intellect gives birth to the spoken word.

And it gives birth to the written word as well. We have inward thought, the inward word, the spoken word, and the written word. But here in the Gospel, this Word is written with a capital letter.

Human thought is small and insignificant by comparison.

If a human thought is a marvel, imagine what the nous, the spiritual intellect, must be. A thought shines forth from that higher nous like a ray from the sun. One ray is enough to show that the sun exists; in the same way, a human thought shows that the nous exists, and that all our thought comes forth from it, as light comes from the sun. But no, as I told you, I do not want to go further. I am no John Chrysostom, or Basil, or Plato, or Aristotle, or anyone else. I am simply, simply...

I hope this has helped you understand what it means to say that the Word is Christ, who has always existed. This was the great battle the Church fought against Arius, and against rationalists and unbelievers. The heretics claimed there was a time when Christ did not exist; those the preacher calls millenarians say the same thing today.

What do they say, these people? Where do we disagree? On precisely this point. They say there was a time when Christ did not exist.

If you say that, how can you be a Christian? We proclaim our faith: “In the beginning was the Word, and the Word was with God, and the Word was God.” There has never been a time, not a single moment in all eternity, when Christ did not exist.

He took on human flesh and walked the earth. I will finish here; I do not want to tire you further. I have only tried to give you a glimpse of the boundless greatness of the mystery of the Holy Trinity.

“In the beginning was the Word, and the Word was with God, and the Word was God.” But let us now leave this lofty reflection, on which the teaching of the Holy Trinity rests, and turn to something closer to home.

What shall we do? We are ungrateful, terribly ungrateful. There is no creature more ungrateful than man. Give a dog a bone, and though it cannot put its feelings into words, it wags its tail as if to say, “Master, thank you.”

Yet we enjoy God’s gifts, even the material things He gives us. We sit down to eat without making the sign of the Cross, without mentioning God or even speaking the name of Christ.

My brothers and sisters, we must thank God for the material and spiritual gifts He has given us in this earthly life. Above all, we must thank Him for this: that we have the truest faith in the world, the one true faith.

Other religions have founders: Muhammad, for example, or Confucius.

Confucius and the other founders of religions were mortal; they died. They lived for a time, developed their teachings, and passed away. But Christ lives. We do not merely say that He lives: He lives unto ages of ages, today, tomorrow, and the day after, for all eternity. There has never been a moment when Christ did not exist. Today we celebrate Him who, through His Resurrection, proved beyond all doubt that He lives and reigns forever.

Thank you, dear brothers and sisters. To the glory of the Holy Trinity.

Τότε ήρξατο καταθεματίζειν και ομνύειν ότι ουκ οίδα τον άνθρωπον. Και ευθέως αλέκτωρ εφώνησεν και εξελθών έξω έκλαψε πικρώς.

Μεγάλη Παρασκευή, αγαπητοί μου χριστιανοί, ημέρα ιερά, ημέρα συγκινήσεων, ημέρα προκαλεί δάκρυα στα μάτια των ανθρώπων.

Οσονδήποτε ψυχρός κι αν είναι ο άνθρωπος, δεν μπορεί παρά σε κάποια στιγμή που στέκεται μπρος στον εσταυρωμένο λυτρωτή του κόσμου να αισθανθεί κάποια δόνηση της καρδίας του. Και μόνον χυδαίοι άνθρωποι, πολύ χυδαίοι, μόνον ληστές και άθεοι, μόνον αυτοί παραμένουν ασυγκίνητοι.

Εδώ στο δράμα του Γολγοθά και οι πέτρες ακόμα συγκινήθησαν και οι βράχοι του Γολγοθά εκλονίστησαν και η γη εσείσθη εκ θεμελίων και ο ήλιος έκρυψε τα σαχτίνα σε αυτού και σκότωσε γένετο από τέχνης ώρας έως ενάτης και το καταπέτασμα εσχίστη και τα μνήματα ανεώχθησαν και οι νεκροί ανεφανίσθησαν και ολόκληρος η φύσης Ιδιούτο.

Ένας ειδικός μας φιλόσοφος, ο Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης, όταν είδε την αλλοίωση αυτής της φύσεως έκραξε: ή το παν απόλλυται ή Θεός πάσχει. Ένα από τα δύο συμβαίνει. Ή το παν καταστρέφεται ή Θεός πάσχει.

Θεός σπάσει. Θεός σπάσει. Ο Θεός είναι απαθής. Δεν έχει σώμα όπως έχουμε εμείς. Τι τρόπον ώστε να αισθανθεί τα πλήγματα τα οποία στερώμεθα εμείς; Αλλά ο Θεός αυτή τη στιγμή εφόρεσε ανθρώπινη σάρκα και ομοιώθη με τους ανθρώπους κατά πάντα, έγινε πλέον απαθής παθητός.

Η φύση των μαρτυρίων. Διότι ο Χριστός δεν είναι ένα φάντασμα, άνθρωπος φάντασμα, όπως είπαν μερικοί αιρετικοί των πρώτων αιώνων, αλλά είναι μία πραγματικότητα, είναι άνθρωπος, τέλειος άνθρωπος όπως και εμείς πλην αμαρτίας.

Τέλειος άνθρωπος, τέλειος Θεός, θεάνθρωπος. Συμπάσχει λοιπόν με αυτόν ολόκληρος η κτίσις. Το σώμα του πάσχει, το σώμα του.

Πάσχει σωματικώς ο Χριστός. Ολόκληρο το σώμα, όπως λέει ο Ισαΐας, είναι μία πληγή και ένα τραύμα. Ο νώτος του πάσχει, υποφέρει από το φρικτό φραγγέλιο. Τα χέρια του είναι τρυπημένα από τα καρφιά, το κεφάλι του υποφέρει από τα αγκάθια, το πρόσωπό του από τα ραπίσματα και τα κολαφίσματα και τα εμπτύσματα.

Και η καρδία του, και αυτή συνταράσσεται. Πάσχει σωματικώς, αλλά περισσότερο πάσχει ψυχικώς. Δύο είναι τα μαρτύρια του ανθρώπου, τα σωματικά και ψυχικά μαρτύρια. Αν με ρωτήσετε ποιο είναι το μεγαλύτερο μαρτύριο του ανθρώπου, του ευγενούς ανθρώπου, όχι του κτηνανθρώπου, του ευγενούς ανθρώπου, είναι το ψυχικό μαρτύριο.

Το σωματικό είναι μικρότερο. Θέλετε παράδειγμα; Είναι ένας υγιής, δεν αισθάνεται τίποτα, υγιέστατος είναι και εύρωστος. Παίρνει ένα τηλεγράφημα από την Αυστραλία ή από την Αμερική ή όπου να είναι. Ένα τηλεγράφημα που του μεταδίδει μια θλιβερά είδηση, ότι απέθανε στα ξένα ένας δικός του άνθρωπος.

Πέφτει νεκρός, συγκοπή καρδίας, τον πλήγωσε, τον εκτύπησε στην καρδιά. Ω, πόσοι άνθρωποι υγιέστατοι δεν πεθαίνουν ψυχικώς, δεν πεθαίνουν από τα πράγματα ψυχικά. Και ιδίως γονείς από τα αχάριστα παιδιά τους.

Πάσχει λοιπόν ο Χριστός σωματικώς, αλλά πάντως πάσχει ψυχικώς ο Χριστός. Είναι μια ύπαρξη ευγενής, η πιο ευγενής ύπαρξη που είδε ο κόσμος ολόκληρος. Έχει καρδίαν ευαίσθητον, τόσο ευαίσθητον, ώστε πας πόνος ανθρώπου τον συνεκλόνιζε.

Και θεάθη να κλαίει επάνω στον τάφο του φίλου του Λαζάρου. Και τώρα πάσχει ψυχικώς, γιατί ποια είναι τα τραύματα τα ψυχικά; Η ψυχή του μοιάζει με ένα πλοίο το οποίο ταξιδεύει εν μέσω ωκεανού, που χτυπούν τα άγρια κύματα του Ατλαντικού ωκεανού.

Ψυχικό μαρτύριο υφίσταται. Ποιο μαρτύριο; Διότι βλέπει ένα λαόν που εγάπησε. Κανείς άλλος δεν εγάπησε τον λαόν του Ισραήλ όπως τον εγάπησε ο Χριστός μας.

Χριστός μας. Τον ηγάπησε πολυειδώς και πολυτρόπως. Και τώρα, αντί να ακούσει από τον λαό αυτόν ένα ευχαριστώ, ακούει από τον λαόν αυτόν, μέσα στο πραιτώριο του Πιλάτου: «Σταύρωσον, σταύρωσον αυτόν». Δεν δύνασθε να φανταστείτε το μαρτύριο του Ιησού Χριστού. Πάσχει ψυχικώς. Επιτέλους, ο λαός δεν τον κατενόησε, αλλά εκείνοι οι δώδεκα μαθητές που έζησαν κοντά του, τι αισθάνονται, τι έπαθαν; Και αυτοί τον εγκαταλείπουν. Ο ένας τον προδίδει, ο άλλος τον αρνιέται. Δεν δύνασθε να φανταστείτε το ψυχικό μαρτύριο του Χριστού. Πάντες τον εγκατέλειπαν. Είναι μόνος μονότατος μεταξύ ουρανού και γης και μες στο σκότος που εκαλύπτει τη γη. Ακούστε να πει αυτό το παράπονό του προς τον ουράνιο Πατέρα: «Θεέ μου, Θεέ μου, ινατί με εγκατέλειπες;» Μόνο εκείνοι στον κόσμο αυτό που υπέστησαν ψυχική εγκατάλειψη, μόνο γυναίκες που τις εγκατέλειψαν άστοργοι σύζυγοι

Μόνο άντρες που τους έπροδωσε η γυναίκα, μόνο πατέρες που τους εγκατέλειψαν τα παιδιά, μόνο άνθρωποι που εσυκοφαντήθησαν ενώπιον του κόσμου αυτού, μόνο αυτοί μπορούν να αισθανθούν το μαρτύριο, το ψυχικό μαρτύριο του Χριστού μας.

Θεέ μου Θεέ μου, ἱνατί με ἐγκατέλιπες. Δεν πρόκειται, αγαπητοί μου, ούτε έχω δύναμη να εκδιπλώσω ενώπιόν σας όλο το φάσμα του ψυχικού τραυματισμού του Ιησού Χριστού, του ψυχικού πόνου. Τη Δευτέρα το βράδυ σας ομίλησα για την προδοσία του Ιούδα.

Τώρα λίγες λέξεις θα ειπώ επάνω στην άρνηση του Πέτρου. Τι ήταν ο Πέτρος; Ένας μαθητής, όχι τυχαίος μαθητής. Ήτο ο μαθητής που ανήκε εις τον κύκλο των τριών μαθητών που ηγάπησε ιδιαίτερα ο Χριστός.

Ήταν φλογερός, πύρινος ήτανε, τολμηρός. Ήταν αυτός ο Πέτρος, ο Πέτρος, είπαμε, που ομολόγησε πρώτος αυτός. Ότι τι να με λέγω σε άνθρωποι είναι όταν ρώτησε ο Χριστός Απήντησε: «Σύ δεν είσαι ένας Ιερεμίας ή Ισαΐας, αλλά συ ει ο χριστος ο υιος του θεου του ζωντος».

Και ο Χριστός τον εμακάρισε και του είπε: Συ ει Πέτρος, και επί ταύτη τη πέτρα οικοδομήσω μου την Εκκλησίαν. Είναι ο Πέτρος, ο οποίος συνόδευσε τον Χριστό επάνω στο Θαβώριον Όρος και είδε τη δόξα του Χριστού να λάμπει ως ο ήλιος.

Είναι ο Πέτρος που τον συνόδευσε σε διάφορα δραματικά γεγονότα της ζωής του Χριστού. Είναι ο Πέτρος, ο τολμηρός Πέτρος, που όταν τόλμησε να εισέλθει στον Γεθσημανή, Δεν εισήχασε νετράχθη και έβλε την μάχηράν του και πετέθη και έκοψε το αυτί ενός δούλου που μόλις συγκρατήθηκε από τον Χριστό, που του είπε: Πέτρε, βάλε τη μάχαιράν σου, το μαχαίρι στη θήκη, διότι αυτοί που δίνουν μάχαιρα από μάχαιρα απολούνται.

Είναι ο Πέτρος λοιπόν, ο φλογερός Πέτρος, και αυτός ο Πέτρος συνοδεύει τον Χριστό. από τη γεστημανία έρχεται λυπημένος Έρχεται απ' έξω από την αυλή του Άννα και Καϊάφα. Δεν το νομίζει να εισέλθει εντός Δεν έχει το δικαίωμα να εισέλθει εντός.

Αλλά χάρη στη μεσολάβηση του Ιωάννου, ο οποίος ήταν γνωστός στην αυλή του Άννα και του Καϊάφα, να και εισέρχεται ο Πέτρος. Είναι μεσάνυχτα. Δικάζεται ο αναμάρτητος. Ω Θεέ μου! Ξεδομάτιες Παρουσιάσαν και κατηγορούσαν τον Χριστό με διάφορες κατηγορίες, ό,τι, όσα ακούσαμε εις το Ιερό Ευαγγέλιο.

Και ο Πέτρος τι έκανε; Σιωπούσε. Τι περίμενε κανείς; Τα περίμενε να προοσιαστεί και να πει ας σταματήστε, κάτα χέρια με τον Χριστό. Εγώ τον εγνώρισα, εγώ να σας δώσω μαρτυρία, να σας δώσω τη μαρτυρία, διότι έζησα κοντά του τρία χρόνια».

Έφαγα μαζί του, συναστράφηκα μαζί του, πήγα μαζί του, τον άκουσα, είδα τα θαύματά του. Και ομολογώ ότι ουδείς άλλος φθάνει το ύψος του Ιησού Χριστού, ότι είναι ο αναμάρτητος και άγιος. Είναι ο αθώος. Μην τολμάτε να τον καταδικάσετε. Τα είπε; Δεν τα είπε. Σφραγίδα στο στόμα του.

Και μόνο αυτό: όταν ο άνθρωπος αρχίζει να κατρακυλάει, δεν βρίσκεται βυθός εις τον οποίο θα πέσει μέσα ο άνθρωπος. Σιωπά και μόνο σιωπά. Ήταν νύχτα, κρύο έκανε τη νύχτα εκείνη που εδικάζετο ο Χριστός.

Είχαν ανάψει φωτιά και θερμαίνονταν οι υπηρέτες και το προσωπικό της αυλής. Σε μια στιγμή η θυρωρός, μια θυρωρός, τον ρωτάει: «Μου φαίνεται ότι είσαι από εκείνους». Όχι λέει, μου κοίτα τον άνθρωπο. Σε λίγο τον πλησιάζει μια άλλη υπηρέτρια και κάτω από τη λάμψη της φωτιάς διακρίνει το πρόσωπό του.

Μου φαίνεται λέει ότι είσαι κι εσύ από κοινούς λέει. Από κοινούς λέει. «Όχι», λέει, και με όρκο. Σε λίγο πλησιάζουν κι άλλοι υπηρέτες και τον βλέπουν κάτω από τη λάμψη της φωτιάς, το πρόσωπό του, Και του λένε, σύ είσαι από κείνους, από κείνους Η λαλιά σου φέρεται ότι είσαι Γαλιλαίος από την Γαλιλαία «Όχι», λέει, κι άρχισε να καταριέται τον εαυτόν του Και να οργίζεται και να λέει, ούχι δε τον άνθρωπο Ούχι δε τον άνθρωπο, πέτρε Αν ήμουν κοντά του, θα του έδινα, Πέτρε.

Δεύτερος, για σένα Χριστέ και τώρα μπροστά σε μια υπηρέτρια με όρχο, ορκίζαζε και λέει ο κύδας των άνθρωπων.

Μπορείτε, αγαπητοί μου χριστιανοί, να φανταστείτε την ψυχική εκείνη οδύνη που ένιωσε ο Χριστός όταν απαιτώσμε ένας Ιούδας τον επρόδερα της Τριάκων Ταργυρίων, αφεντέρωδε ο Πέτρος, ο προγελότρος των μαθητών του λέει ο κύδας των άνθρωπων.

Μόνο μια γυναίκα που της λέει ο άντρας «ουκ οίδα σε» μπορεί κι αυτή να αισθανθεί την εγκατάλειψη του Χριστού μας και την προδοσία του Χριστού μας. «Ουκ οίδα τον άνθρωπον».

Η άρνηση του Πέτρου δεν ήταν μόνιμη κατάσταση, ήταν προσωρινή. Ποια η αιτία; Οι πατέρες της Εκκλησίας φιλοσοφούν, επανέρχονται στο θέμα αυτό: ποια είναι η αιτία της πτώσεως; Και η αιτία της πτώσεως ποια είναι; Ότι τον εγκατέλειψε η Χάρις του Θεού, ότι η αιτία της πτώσεώς του, της εγκαταλείψεως της Χάρις του Θεού, ήταν η περηφάνεια του.

Υπερηφανεύθη ο Πέτρος, και όπου η περηφάνεια έχει πτώσεις. η περηφανεύτης θα πέσεις, η περηφανεύτης θα πέσεις, είναι νόμος της ζωής. Η περηφάνεια, αχ, αυτή η περηφάνεια που υπάρχει μέσα στα στήθια όλων μας, αγαπητοί μου χριστιανοί, και των μικρών ακόμα παιδιών.

Αχ, αυτή η περηφάνεια, τι πάθος είναι! Αυτή εγκρέμισε από τους ουρανούς τους αγγέλους και τους έκανε δαίμονες. Αυτή εγκρέμισε ένα Πέτρο και τον έκανε αρνητή του Χριστού. Αυτή εγκρέμισε οσίους και αγίους που ζήσανε μέσα στην έρημο χρόνια και χρόνια, ασκητεύοντας, και σε μια στιγμή έπεσαν στην αμαρτία και απωλέσθησαν.

Ω, η υπερηφάνεια, η αιτία της πτώσεως των ανθρώπων. Προσωρινή, το είπε, αλλά ήταν προσωρινή, γιατί μέσα στα βάθη της καρδιάς του έκρυβε φωτιά, φωτιά ολόκληρος ο Πέτρος. Και τότε τι λέγει; Σε μια στιγμή της δίκης, εκεί που οι ψευδομάρτυρες έλεγαν τα ψέματά των και ο θόρυβος των δικαστηρίων, σε μια στιγμή ο Χριστός βρήκε ευκαιρία να ρίξει, τι να ρίξει, μια ματιά, μια ματιά. Ω, η ματιά του Χριστού μας!

Μια ματιά, έριξε μια ματιά παραπόνου επάνω στον Πέτρο και ο Πέτρος αφυπνίστηκε στη συναίσθηση του αμαρτήματός του και ήκουσε τον αλέκτορα να κραυγάζει, να κράζει, και θυμήθηκε την προφητεία του Χριστού ότι πριν αλέκτορα λαλήσει, τρις απαρνήσει με.

και έξερθον ο Πέτρος, εδώ το μεγαλείο, έκναυσε πικρός όλα άκρια του Πέτρου, όλα άκρια του Πέτρου Να είχαμε και εμείς ένα από τα δάκρυα εκείνα που έχυσε ο Πέτρος τη νύχτα εκείνη. Και δεν τέχνε μόνον τότε ο Πέτρος Έπειτα από αυτό, τολμηρός πλέον, λέων πραγματικός.

Πήγε απανταχού σε όλη τη γη και κήρυξε τα μεγαλεία του Χριστού. Και υπέστη μαρτυρικόν θάνατον ο Πέτρος. Και οσάκις τη νύχτα, λέει η παράδοση της Εκκλησίας, Ο Σάκης τη νύχτα όταν την νύχτα άκουε τον Άκουε, εμάς δεν σημαίνει τίποτε, αλλά ο Πέτρος τη νύχτα όταν άκουε τον πετεινό να λαλάει, έκλαιγε.

Έκλαιγε κάθε χρόνο, κάθε βράδυ. Όταν μεσάνυχτα άκουε να λαλεί ο πετεινός, έκλαιγε διότι ενθυμείτο την πτώση του. Και εξελθών έξω έκλαψε πικρώς. Τελειώνω αγαπητοί μου.

Αλλά πριν τελειώσω, θέλω να σας πω ότι η άρνηση του Πέτρου δεν είναι μοναδική.

Είναι μοναδική η άρνηση του Πέτρου, συνοδεύεται, διαιρείται ο κόσμος δια μέσα των αιώνων, έχουμε και άλλες πτώσεις σαν τον Πέτρο. Η ανθρωπότης, εάν διαβάσαμε τους βίους των Αγίων, εάν ήξεραν και στη ιστορία και μέχρι σήμερο, ο κόσμος διαιρείται σε δύο παρατάξεις. Η μία παράταξη, πω η μία παράταξη, είναι η παράταξη ηρώων, είναι οι ομολογητές, είναι οι μάρτυρες, που όχι μπροστά σε μια υπηρέτρια, αλλά μπροστά σε βασιλιάδες και αυτοκράτρες, μπροστά στα στόματα λεών των πεινασμένων, μπροστά στα φιδένια

Στα αμφιθέατρα, στις φωτιές, στα σίδερα, παντού εκήρυξαν Ιησού Χριστόν Εσταυρωμένον, Αιώνιον Λυτρώτη του Κόσμου. Από την άλλη παράταξη, η άλλη παράταξη είναι η παράταξη των αρνητών, που μπροστά στα μαρτύρια εδειλίαζαν και αρνήθηκαν τον Χριστό με όρκον, όπως και ο Πέτρος.

Σήμερα βέβαια, χριστιανοί μου, δεν ζούμε στην εποχή των διωγμών των τριών πρώτων αιώνων. Δεν ξέρω πόσοι από εμάς θα ήτανε, θα αρνούμεθα τον Χριστό. Ζούμε όμως σε μια άλλη εποχή προοιμίων μεγάλου διωγμού.

Ζούμε σε μια εποχή που η άρνηση κατά ποικίλους τρόπους παρουσιάζεται στην πατρίδα μας. Στη χώρα μας και οι εικόνες του Χριστού ξεκρεμιώνται από τα σχολεία. Και ο Χριστός εμπαίζεται και υβρίζεται από την τηλεόρασή μας ως κοινός άνθρωπος, και συγγραφείς υβρίζουν το πρόσωπο του Χριστού και βλασφημούν το πρόσωπο του Ιησού Χριστού μας.

Και εμείς τι κάναμε; Εμείς τι κάναμε; Ω αδιαφορία μας, ω αδιαφορία μας. Και μόνο για την αδιαφορία αυτή θα μας δικάσει ο Θεός. Είμαστε κι εμείς νεότεροι αρνητές. Θέτε παραδείγματα; Όσα θέτε. μέχρι τον βράδυ σας, ένα ρυθμό, τα σκληπτώσεις κατά τις οποίες κι εμείς λέγομε: «Ουκ οίδα τον άνθρωπον».

Ορίστε, είναι Πάσχα, θα καθίσεις σε τραπέζι, μπορεί να είναι κάποιος ξένος στο τραπέζι. Εσύ ως χριστιανός τι πρέπει να κάνεις; Να σηκωθείς όρθιος και να ψάλεις το «Χριστός Ανέστη», ή αν δεν ξέρεις να ψάλεις, να κάνεις τον Σταυρό σου. Ούτε «Χριστός Ανέστη» ψάλλεις, ούτε Σταυρό κάνεις. Γιατί; Για να μη σε σχολιάσει εκείνος ο ξένος που ήτανε στο τραπέζι, που είναι άθεος και άπιστος.

Ε, την ώρα γίνει, ουκ είδα τον άνθρωπον έστωση.

Δες άλλη περίπτωση. Βρίσκεσαι σε μια συντροφιά όπου στόματα αθέων και απίστων κατηγορούν τη θρησκεία μας, κατηγορούν την πίστη μας, κατηγορούν τα Ευαγγέλια, κατηγορούν τους Αρχιερείς, κατηγορούν τους Ιερείς, κατηγορούν τα πάντα. Και εσύ γελάς. Συγγελάς.

Αντί να ανοίξεις το στόμα σου και να υπερασπίσεις την πίστη των Πατέρων μας και να αποστομώσεις τους μικρούς και τους ανθρώπους αυτούς, εσύ τον περίεσαι, εσύ σταματάς, σιωπάς και πάλι την πλήρως αυτή που κοίτα τον άνθρωπο λέγει εσύ.

Έχεις άλλη περίπτωση: είσαι μαθητής, είσαι φοιτητής, περιμένεις το δίπλωμα, το δίπλωμα περιμένεις και πας στη δεύτερη της σχολής. Και κάποιος καθηγητής, άπιστος και άθεος, βρίζει τον Χριστό και εσύ σιωπάς. Αχ, το δίπλωμα, το δίπλωμα να πάρεις.

Και εκείνη τη στιγμή πρέπει να σηκωθείς όρθιος, να σηκωθείς και να πεις: ας δεν σε επιτρέπουν να υβλύνεις τον Χριστό, εγώ είμαι χριστιανός. Δεν το λέει ούτε ένας, ούτε ένας, ούτε ένας.

Το δίπλωμά μας, η αποκατάστασή μας, τα συμφέροντά μας, τίποτα άλλο περισσότερο. Πόση εντύπωση έκανε κάτω στην Πελοπόννησο μια κοπέλα, μια μαθήτρια γυμνασίου, που όταν έλεγανε ψέματα, έλεγανε πως το γραφούσαν την ιστορία του έθνους και βρίζανε την ιστορία του γένους μας, μια μαθήτρια πήρε το μικρόφωνο, ψέματα λέτε, δεν έχεις τα πράγματα, εγώ πιστεύω στον Θεό.

Την απέβαλαν. Ο καθηγητικός σύλλογος συγκινήθηκε και την απέβαλε. Αλλά ολόκληρος υπόλοιπος όταν προσιάζει σε ένα μπαλκόνι επάνω, εσύ είσαι το υπόλοιπος ολόκληρος.

Σπάνια παραδείγματα μαθητών και μαθητριών οι οποίοι ομολογούν, ενώ είναι τέτοια μια άλλη περίπτωση ακόμα πιο τραγική.

Είναι κάποιος στο δικαστήριο, στο εδώλιο του κατηγορουμένου. Ποιος είναι; Είναι ο Χριστός. Ο Χριστός, ο Χριστός, ο Χριστός είναι, που ο Χριστός είναι, μάλιστα ο Χριστός είναι. Είναι ένα πτωχό πρόσωπο, αθώος άνθρωπος, αδύνατος άνθρωπος.

Και τον κατηγορούν ψευδώς, έχει δυνάμει να χάσει τα δίκια του. Και εσύ δεν πας, γιατί φοβάσαι, δεν πας Να πεις ότι ο άνθρωπος είναι αθώος και καταδικάζεται, ούτε είναι τον άνθρωπο Πολλές είναι οι περιπτώσεις κατά τις οποίες μας καλεί, καλούμεθα Να δώσαμε τη μαρτυρία μας και δεν τη δούμε Και να είστε βέβαιοι ότι αν δίνουμε ο καθένας τη μαρτυρία του, αν είμαστε έτοιμοι στον κόσμο, ο μαθητής των σχολείων, ο δικαστής των δικαστηρίων, ο αξιωματικός εις τον στρατώνα, οι έμποροι στο εμπόριό τους, οι πάντες παντού, αν είμαστε έτοιμοι να μαρτυρήσουμε τον Χριστό, θα ήταν πολύ διαφορετική η κατάσταση.

Και αν επικρατήσουν οι άθεοι και οι άπιστοι, θα επικρατήσουν λόγω της δειλίας και ανανδρίας, την οποία επιδεικνύουμε εμείς.

Εμείς οι οποίοι ντρεπόμαστε ακόμα και το σημείο του σταυρού να κάνουμε ενώπιον των ανθρώπων. Αλλά είναι μικρή η αμαρτία αυτή; Δεν είναι μικρή η αμαρτία αυτή. Τι είπε ο Χριστός; Εάν με αρνηθείς, θα σε αρνηθώ. Εάν με ομολογήσεις, θα σε ομολογήσω. Αυτά είπε ο Χριστός. Συνεπώς, μόνο κρύες καρδιές. Σε ρωτώ: Εάν υβριστεί η μάνα σου, τι θα κάνεις; Εάν υβρίσει τον πατέρα σου, τι θα κάνεις; Εάν υβρίσουν τον άντρα σου, τι θα κάνεις; Θα σιωπήσεις; Ξέρω άντρα που πήρε διαζύγιο διότι ευρέθηκε η γυναίκα.

Η γυναίκα σε ένα περιβάλλον και ενώ υβρίζεται ο άντρας, δεν τρυπήσει πίσω τον άντρα, δεν τρυπήσει πίσω τον άντρα, δε σαν έρωτα, αλλά τι είναι ο άντρας και τι είναι ο πατέρας και τι είναι τα προσφιλέστερα προς εμάς μπροστά στον Χριστό που είναι το Α και το Ω, το παν για μας ο Χριστός, είναι δι' εμάς το παν ο Χριστός, είναι δι' εμάς το παν ο Χριστός, είναι δι' εμάς το παν ο Χριστός, ο Θεέ μου. Πόση προδοσία, πόση άρνηση υπάρχει στον κόσμο. Σήμερα λοιπόν που είδαμε τον Πέτρο από δειλία και ανανδρία να λέγει «Ουκ οίδα τον άνθρωπον».

Πέτρο, Αποδηλίαν και Ανανδρίαν στη Γνέα, να λέγει ουκίδα τον άνθρωπο, ας σκεφτούμε κι εμείς αγαπητοί μου χριστιανοί, σήμερα πόσες φορές τον αρνηθήκαμε, πόσες φορές τον αρνηθήκαμε τον φίλο μας, τον Χριστό, τον αιώνιο βασιλέα του κόσμου. Ας μετανοήσουμε για τις αρνήσεις που έχουμε κάνει στον κόσμο αυτό, κι ας κλάψουμε κι εμείς πικρώς όπως έκλαψε ο Πέτρος, κι ας πάρουμε Απόφαση την Άγια αυτή ημέρα. Τι απόφαση; Παντού, μα παντού, και στον δρόμο, και στην πλατεία, και στο σχολείο, και στο τραπέζι, και στη φυλακή, και στα κάτεργα, και στη φωτιά, και στο σίδερο, και παντού, να λέμε κι εμείς, όχι να λέμε «ουκ οίδα τον άνθρωπον», αλλά «οίδα τον άνθρωπον, γνωρίζω τον άνθρωπον, οίδα και πιστεύω Ιησούν Χριστόν εσταυρωμένον, ον υμνεί πάσα η φύσις ανθρώπων και αγγέλων». Αμήν.

Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεό, και Θεός ην ο Λόγος.

Το Ευαγγέλιο της ευσεβούς Εκκλησίας μας, το Ευαγγέλιο που διαβάζεται σήμερα την Κυριακή του Πάσχα, είναι το πιο σπουδαίο από όλα τα Ευαγγέλια του έτους. Είναι το πιο φιλοσοφικό, το πιο θεολογικό Ευαγγέλιο.

Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης ως χρυσάετος πέταξε ψηλά, πολύ ψηλά, στην σφαίρα του Πνεύματος, διέγραψε φωτεινούς κύκλους, ίδιξε οι παράβοι της γαλαξίας του ουρανού και έφτασε σε ένα σημείο αντιούτο που λυγιάει η ανθρωπίνη διάνοια.

Ω ποιον ύψος, ω ποιον βάθος περικλείουν τα λόγια τα οποία ακούσαμε προ λίγο. Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεό, και Θεός ην ο Λόγος. Τι να είπωμεν εμείς, αγαπητοί, να ερμηνεύσουμε; Ούτε εγώ έχω την θεολογική εκείνη κατάρτιση, ούτε εσείς έχετε την υπομονή για να ακούσετε μια πλήρη εξήγηση του ρητού αυτού που ακούσατε προ λίγο.

Σκόλικες έρχοντες επάνω στων φλοιών της γης, των αμαρτωρών πλανήτη μας μόλις θα ψελλίσουμε ως μικρά παιδία ολίγας λέξεις επάνω στο σπουδαιότατον αυτό ρητόν του Ευαγγελίου. Αγαπητοί μου, αρχίζω με ένα ανέκδοτο.

Λένε ότι ένας βασιλιάς της αρχαίας εποχής εκάλεσε στα ανάκτορα ένα διάσημο μαθηματικό και φιλόσοφο και του λέει ότι θέλω να μου λύσεις ένα πρόβλημα.

Ποιο το πρόβλημα του λέει εκείνος, λέει το πρόβλημα που βασανίζει είναι το εξής, τι είναι Θεός, Λέει ο μαθηματικός και φιλόσοφος: «Δύσκολο πράγμα είναι αυτό, δεν μπορώ να σου απαντήσω αμέσως. Θα μου δώσεις προθεσμία τρεις ημέρες». Του έδωσε πράγματι προθεσμία τριών ημερών.

Ήνυξε ευλοία, εμελέτησε και επέστρεψε στα ανάκτορα και λέει: «Βασιλέα, δεν μπορούσα να προχωρήσω. Ζητώ άλλες τρεις ημέρες». Του δίνει άλλες τρεις ημέρες ο βασιλιάς. Δεν δίδει απάντηση. Άλλες τρεις ημέρες.

Παρ' όλες τις ημέρες, τις παρατάσεις που έπαιρνε, κατέστη αδύνατο να απαντήσει στο ερώτημα αυτό, το μέγα αυτό ερώτημα. Στο ερώτημα λοιπόν αυτό, στο οποίο δεν απήντησε ο αρχαίος αυτός φιλόσοφος και μαθηματικός, Απαντάς σήμερον με ολίγας δέξεις θεωρών Ευαγγέλιων, ένα αρχήν ο λόγος και ο λόγος είναι προς τον Θεό και ο Θεός είναι ο λόγος.

Πώς θα το εννοήσουμε το χωρίον αυτό;

Ας πετάξουμε τη σκέψη μας στο παρελθόν. Ας διατρέξουμε με φτερά Αγγέλου και Αρχαγγέλου τους αιώνας και χιλιετηρίδας. Προχωρώντας, προχωρώντας στο παρελθόν, θα φτάσουμε σε μια εποχή που δεν υπήρχε άνθρωπος.

Αυτό είναι και επιστημονικώς αποδεδειγμένο. Θεέ μου, Θεέ μου, τι ίλιγγος μας καταλαμβάνει. Δεν υπήρχε άνθρωπος επάνω στην επιφάνεια της γης. Δεν υπήρχε. Προχωρώντας, θα βρούμε από τα απολιθώματα τα οποία ανακαλύπτει η γεωλογία, θα δούμε ότι δεν υπήρχαν ούτε ζώα.

Προχωρώντας θα δούμε ότι δεν υπήρχαν ούτε πτηνά. Προχωρώντας θα δούμε ότι δεν υπήρχαν ούτε δέντρα πανύψηλα, ούτε τίποτε άλλο απολύτως.

Προχωρώντας θα δούμε ότι δεν υπήρχε θάλασσα, αλλά η γη είναι αόρατος και ακατασκευαστός. Δεν υπήρχε πλανήτης, δεν υπήρχε η γη, δεν υπήρχε ήλιος. Προχωρώντας δεν υπήρχε σελήνη, προχωρώντας δεν υπήρχαν γαλαξίες. Μπρος προχωρώντας ο θύσομενος πήρε απλώς τη σκέψη μας. Θα είδαμε ότι δεν υπήρχαν ούτε κομήτες ούτε όλο το αστρικό σύμπαν. Δεν υπήρχε, ήταν εποχή που δεν υπήρχε τίποτα. Τι είπα; Βλασφημία, βλασφημία, δεν υπήρχε τίποτα; Υπήρχε Θεός, υπήρχε ο Λόγος.

Υπήρχε ο Λόγος, υπήρχε ο Λόγος, υπήρχε. Στην γλώσσα της Εκκλησίας εδώ Λόγος λέγεται, όπως έλεγαν και οι αρχαίοι, κατά την παρόμοιον έλεγαν νους ιδιομετρή, ο νους, η σκέψη ήταν νους. Λοιπόν, αυτός ο Λόγος, μα θα μου πείτε, μυστήριο, ώστε δεν υπήρχε εποχή κατά την οποία δεν υπήρχε Λόγος, δηλαδή ο Χριστός, δεν υπήρχε ο Χριστός, υπήρχε πάντοτε ο Χριστός, πάντοτε, πάντοτε, πάντοτε, αιώνιος, αιώνιος ο Χριστός.

Μα μυστήριο θα πείτε, μυστήριο, απολύτως για το μυστήριο, όπως έχω πει και άλλοτε, όχι πλέον τα υπερφυσικά, αλλά τα φυσικά πράγματα είναι γεμάτα μυστήρια, γεμάτος μυστήρια είναι ο κόσμος. Η επιστήμη μόλις και μετά βίας προχωρεί στα απέραντα πεδία της γνώσεως. Μυστήρια, μυστήρια έχουν όλες οι επιστήμες, μυστήρια, χιλιάδες μυστήρια.

Απλώς υπενθυμίζω απόψε στην αγάπη σας ότι η επιστήμη απλώς περιγράφει, δεν εξηγεί, δεν εισέρχεται στα βαθύτερα αίτια της υπάρξεως των πραγμάτων. Τι είναι ηλεκτρισμός; Περιγράφουμε. Τι είναι όμως ηλεκτρισμός; Δεν απαντάει η επιστήμη.

Τι είναι μαγνητισμός; Δεν απαντάει η επιστήμη. Τι είναι παγκόσμιος έλξη; Δεν απαντάει η επιστήμη. Μυστήριο, μυστήρια είναι απλωμένα παντού, σε όλη την φύση και τα μικρότερα ακόμα. Και ένα άτομο ακόμα, μια ελαχίστη ποσότης της ύλης του ατόμου, περικλείει μέσα μυστήρια, τα οποία περικλείνουν ένα ολόκληρο πλανητικό σύστημα.

Εν σμικρογραφία του ατόμου είναι η μεγαλογραφία του σύμπαντος. Δεν μπορούμε να προχωρήσουμε. Θέλετε ακόμα; Αλλά θέλω ένα παράδειγμα που αυτές τις ημέρες γράψανε οι εφημερίδες. Ότι στην Ιταλία, στη Ρώμη, συνήλθε διεθνές ιατρικό συνέδριο κορυφαίων ιατρών, οι οποίοι ασχολούνται με το μεγάλο μυστήριο της επαράτου νόσου, η οποία σαρώνει την ανθρωπότητα, τον καρκίνο.

Είπαν, είπαν, είπαν, τέλος ο πρόεδρος συνόψισε το συμπέρασμα. Τι συνέβησε Γνωρίζουμε, λέει, πώς εξελίσσεται ο καρκίνος. Γνωρίζουμε πώς παρουσιάζεται. Γνωρίζουμε τα συμπτώματα. Αλλά ένα δεν γνωρίζουμε, ένα για μας είναι άγνωστο, ένα δεν γνωρίζουμε πώς γίνεται, δεν γνωρίζουμε επί λέξει πώς παρουσιάζεται, πώς γίνεται ο καρκίνος, πώς ένα από τα εκατομμύρια κύτταρα, κύτταρα που έχει το ανθρώπινο σώμα, τι λέει αυτός ο μεγάλος γιατρός και γιατρός, ότι ένα κύτταρο, ενώ αρμονικώς βαδίζει με τα ανακύματα, ξαφνικά τυποθένει, τρελαίνεται, ξεφεύγει πλέον από την τροχιά του.

Και από εκείνη την ώρα πλέον δημιουργείται μία φοβερά κατάσταση μέσα στον ανθρώπινο οργανισμό. Μυστήριο λοιπόν, παντού είναι το πράγμα. Και εφόσον λοιπόν κι εμείς έχουμε και αυτοί που απορούν πώς απαντήσουμε στο μυστήριο τι είναι Αγία Τριάς;

Και εμείς λέμε: ας λύσει, ας λύσει η επιστήμη τα μυστήρια αυτά τα οποία καλύπτουν τα θετικά πράγματα.

πράγματα, φυσικά πράγματα, και μετά ας έχει την τόλμη και την αυθάδεια να ζητεί να λύσουμε τα υπερφυσικά πράγματα. Η διάνοια του ανθρώπου είναι πολύ μικρή, είναι ένα κύπελλο, και όπως είναι ανόητος αυτός ο οποίος θα πει, τρελός ο οποίος θα πει, ότι σε ένα κύπελλο θα χωρέσει τον Ατλαντικό Ωκεανό, άλλο τόσο ανόητος θα είναι, και ακόμη περισσότερο, αυτός ο οποίος στην μικρή διάνοια του ανθρώπου, έστω και αν είναι διάνοια Πλάτωνος, Αριστοτέλους και Αϊνστάιν, θα χωρέσει ο ωκεανός του απέραντου μυστηρίου: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος».

Τελειώνω. Αναφέρω ένα μικρό παράδειγμα για να σας δώσω μια ιδέα του σπουδαίου αυτού ρητού με το οποίο αρχίζει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Ποιο παράδειγμα; Για να μου πείτε λοιπόν ότι ο άνθρωπος ονομάζεται εικόνα του Θεού.

Πώς γίνεται ο άνθρωπος είναι εικόν του Θεού; Σωματικός; Όχι. Διότι ο Θεός δεν έχει σώμα, δεν έχει εικόν. Είναι πνεύμα.

Είναι πνεύμα. Ο Θεός δεν έχει χέρια, δεν έχει πόδια, δεν έχει αυτιά, όπως τον εφαντάζονται οι αρχαίοι προγονείς μας, που τον εφαντάζονται ανθρωποειδώς, ανθρωποπαθώς. Ο Θεός είναι πνεύμα. Συνεπώς το εικόν δεν υπάγεται στο σώμα, δεν αναφέρεται στο σώμα, αναφέρεται στην ψυχή. Είναι εικόν κατά την ψυχή, είναι αυτό. Ή όπως έλεγαν οι αρχαίοι, όχι το ορώμενο, όχι αυτό που βλέπετε είναι άνθρωπος. Το μη ορώμενο είναι το ορώμενο, είναι ή το αόρατο, είναι κάτι άλλο. Το δες που, διότι ποιο είναι, αδελφοί μου, που ένας φιλόσοφος είπε; Αυτά είναι τα μεγάλα μυστήρια που δεν θα μπορέσει να τα λύσει ποτέ η ανθρωπότητα, ποτέ. Ποιο είναι το ένα; Οι σκέψεις. Το σκεφτήκατε καλά; Το σκεφτήκατε σπουδαία; Πώς πιάνει σκέψη ο άνθρωπος; Πώς πιάνει σκέψη, η οποία δεν συναντάται στα ζώα, δεν συναντάται πουθενά; Οι σκέψεις είναι τη μεγαλογία του ανθρώπου, ο νους του ανθρώπου.

Όποιος ευρίσκεται την ώρα αυτή σε ένα σημείο και πετάει με πύραυλο στην Αμερική, είναι πάει όπου να είναι, πετάει παντού. Οι σκέψεις που ζυγίζουν τα άκουρα, οι σκέψεις, οι σκέψεις, οι προϋποθέσεις πάσης επιστήμης, οι σκέψεις.

Αυτή η σκέψη, οι σκέψεις είναι ενδιάθετες. Επιτρέψατε να σας δυσκολέψω λιγάκι. Είναι ενδιάθετη η σκέψη, είναι ιδιαίτερα πιο ενδιάθετη, είναι βαθιά μέσα στον άνθρωπο. Τι σκέφτεται ένας, δεν μπορούμε να το ξέρουμε. Προσπαθούν στη Ρωσία να βρουν μηχανήματα και σε άλλες χώρες ακόμα, που τρόπον τινά θα αστυνομεύουν τη σκέψη.

Θα πεθάνει η ανθρωπότης από την ώρα κατά την οποία είναι η γυναίκα σου, να σου κολλάει στον κρόταφό σου ένα τέτοιο μηχάνημα, τελείωσε. Ζήτημα αν θα μείνει μέσα στα χίλια, μέσα στα χίλια γάμος να μείνει ένα χωρίς διαζύγιο.

Αμάτι ο άλλος τι σκέφτεται, το βάθος της σκέψεως μόνο ο Θεός το γνωρίζει. Είναι λοιπόν οι σκέψεις κάτι το ασύλληπτο, είναι αυτό που μοιάζει, που κάνει τον άνθρωπο με τον Θεό, μοιάζει με τον Θεό, οι σκέψεις του ανθρώπου.

Και οι σκέψεις στην γλώσσα της Εκκλησίας μας, ο νους του ανθρώπου ονομάζεται λόγος. Εν αρχή είναι ο λόγος, εναρχή είναι ο λόγος, λόγος δεν είναι. Αλλά όπως οι σκέψεις του ανθρώπου, προσέξτε, η ενδιάθετος σκέψη, γεννάει, γεννάει. Πώς γεννάει;

Όχι όπως γεννούν τα ζώα και οι άνθρωποι, υπάρχουν κι άλλες γεννήσεις. Προσέξτε, υπάρχουν κι άλλες γεννήσεις. Ο νους, λέει αυτή η θεολογία, ο ενδιάθετος νους, τι γεννάει; Γεννάει τον προφορικό λόγο.

Άλλο μυστήριο. Πώς μιλάμε, πώς μιλάμε, πώς μιλάμε; Για να το σκεφτείτε πώς μιλάμε. Πώς; Καμία απάντηση επιστήμης, καμία απάντηση. Προσπαθεί μόνο να εντοπίσει στον εγκέφαλο ορισμένα πεδία από τα οποία εξαρτάται ο προφορικός λόγος.

Μυστήριο, Θεέ μου, Θεέ μου, Θεέ μου, πώς υπάρχουν άθεοι, Θεέ μου, Θεέ μου, πώς υπάρχουν άθεοι. Είναι μέσω τόσου μυστηρίων, τόσου μεγάλων πραγμάτων λοιπόν. Ο νους λοιπόν, ο ενδιάθετος νους γεννάει τον προφορικό λόγο.

Και όχι μόνο τον προφορικό λόγο, και τον γραπτόν λόγο. Νους ενδιάθετος, σκέψεις ενδιάθετος, σκέψεις, λόγος ενδιάθετος, λόγος προφορικός και λόγος γραπτός. Αλλά εδώ, ο Λόγος αυτός εδώ στο Ευαγγέλιο, παρακαλώ, γράφεται με λάμδα κεφαλαίο.

Οι σκέψεις του ανθρώπου είναι το μικρό και το ασήμαντο.

Αν η σκέψη του ανθρώπου είναι μεγαλούργημα, δείτε να φανταστείτε τι είναι ο νους. Ο υπέρτερος νους από τον οποίο ακτινοβολεί, μία ακτίνα είναι, όπως μία ακτίνα ηλίου. Είναι αρκετό να μαρτυρήσει ότι υπάρχει ήλιος, έτσι και μία σκέψη του ανθρώπου αποτελεί απόδειξη ότι υπάρχει νους, εκ του οποίου, ως εκ του ηλίου, εκπορεύεται ολόκληρη και ολόκληρη η σκέψη του ανθρώπου. Όχι, γιατί σας είπα, δεν θέλω να προχωρήσω. Ούτε εγώ είμαι Χρυσόστομος και Βασίλειος ή Πλάτων ή Αριστοτέλης ή άλλος τις, αλλά απλώς και απλώς.

Σας μετέδωσα να καταλάβετε όταν λέγει ότι ο Λόγος είναι ο Χριστός που υπήρχε πάντοτε πάνω. Ιδού η μεγάλη μάχη που έδωσε η Εκκλησία εναντίον του Αρείου και εναντίον των ορθολογιστών και απίστων. Που λέγανε ότι ήταν εποχή, αυτά λέγανε οι αιρετικοί και τα λένε και οι χιλιαστές σήμερα, αυτά τα λένε.

Τα τρισέγγονα του διαβόλου, τα εγγόνια, τι λένε αυτοί; Πού διαφωνούμε; Διαφωνούμε ακριβώς σε αυτό επάνω το ζήτημα αυτό. Εκείνοι λέγουν ότι υπήρξε εποχή που δεν υπήρχε Χριστός. Υπήρξε εποχή που δεν υπήρχε Χριστός.

Άμα το πεις αυτό, πάμε να είσαι χριστερός. Εμείς τελάμε την πίστη, εν αρχη ην ο λογος, και ο λογος ην προς τον θεον, και θεος ην ο λογος. Δεν υπήρχε εποχή, στιγμή στο άπειρο μέσα, που δεν υπήρχε ο Χριστός.

Ο οποίος εφόρεσε ανθρώπινη σάρκα και περιπάτησε τη γη. Τελειώνω, δεν θέλω περισσότερο να σας κουράσω. Απλώς σας έδωσα μια ιδέα, μια εικόνα του απεράντου μεγαλείου, την οποία έχει το μυστήριο της Αγίας Τριάδος.

Εν αρχη ην ο λογος, και ο λογος ην προς τον θεον, Και Θεός είναι ο λόγος Αλλά ας πλησιάσουμε, ας αφήσουμε αυτή τη φιλοσοφία και την σκέψη, την μεγάλη σκέψη, πάνω στην οποία στηρίζεται το δόγμα της Αγίας Τριάδος.

Και ας, τι να κάνουμε; Είμαθα αχάριστη, πολύ αχάριστη Δεν υπάρχει πιο αχάριστο ον από τον άνθρωπο. Ένα σκυλί έχεις, του πετάς ένα κόκαλο και δεν έχει γνώση να σου εκφράσει τα αισθήματά του. Και κουνάει την ουρά του, και η ουρά του λέγεται γλώσσα και σου λέει: «Αφεντικό, ευχαριστώ».

Και εμείς απολαμβάνουμε τα αγαθά του Θεού, τα υλικά αγαθά του Θεού. Κατήσουμε το μεσημέρι, θα πάμε, θα πάμε, θα πάμε Ένια Θεό, καμία, ούτε σταρώνει κανένα άνθρωπο Ούτε αναφέρει το όνομα του Χριστού, ούτε αναφέρει τίποτε άλλο, πράγει στη διάρκεια του Θεού.

Πρέπει, αδελφοί μου, να ευχαριστήσουμε τον Θεό και διά τα αγαθά υλικά και πνευματικά που μας έχει δώσει ο Θεός. Στην επίγειο αυτήν ζωή, προπαντός να ευχαριστήσουμε για ένα: Ότι έχουμε την ορθότερη θρησκεία του κόσμου, την μόνη αληθινή θρησκεία.

Η άλλη ιδρυτέ της θρησκείας ο Μωάμες, η ιδρυτέ της θρησκείας είναι ο Κομφούκιος

Ο Κομφούκιος, οι δριστέιοι νεοτροπτεί είναι, δεν τολμούνται, δεν είναι, θνητοί είναι, διότι πέθαναν. Ζήσανε σε ένα χρονικό διάστημα και απέθαναν και απέθαναν και εξελίξανε το πρόγραμμα. Ενώ ο Χριστός ζει, δεν λέμε ζει, ζει εις αιώνας αιώνων και σήμερα και αύριο και μεθαύριο, εις πάντας τους αιώνας, και δεν υπάρχει στιγμή εις το άπειρο όπου δεν υπήρχε ο Χριστός. Αυτός ο οποίος διά της αναστάσεώς του απέδειξε, τετραγωνικώς απέδειξε ότι ζει και βασιλεύει στους αιώνας, αυτόν σήμερα εμείς εορτάζουμε.

Ευχαριστώ, αγαπητοί αδελφοί, εις δόξαν της Αγίας Τριάδος.