Outward Religion and the Test of Christian Love

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Your Eminences, dear brothers and fathers, men and women of the city of Patras.

My words are poor, so very poor, when I try to express what I feel at this moment.

I find myself in a city, and not just any city, but one of the historic cities of our homeland.

Our city of Patras has no greater honor than this: the first disciple of our Lord Jesus Christ preached and was martyred here. I walk on the holy ground he watered with his holy blood. It is true that I did not ask to come to Patras this time.

Five or six years ago, I tried to come to Patras, to your city. I felt I should join the other Christians here in their struggle during Carnival.

Patras is transformed, allow me to say it, during the days of Carnival revelry. Patras, an apostolic city, becomes a city of prostitution. That was when I tried to come to your city. But by order, by order of the Ministry of Public Security in Athens, the police crushed us twenty-five kilometers outside Patras.

The police forcibly took us off the train and brought us to the police stations in Patras. The next day they forcibly expelled us from the city, because we had been labelled a danger to the public here.

I accepted this with great humility, saying to myself that I was not worthy to be in Patras.

…in Patras, and I said to myself, “If only I were the only one doing harm to your city that day, and everyone else coming from Athens were doing you good.” For I was the only one expelled at the time. In any case, I bear no grudge. But this time, I say, this time, I did not ask to come to Patras. A handful of zealous Christians made it happen. They insisted that I come to your city. I thank the Lord Jesus.

I thank Jesus Christ, who counted me worthy to visit this apostolic city. I also thank His Eminence Constantine, the Metropolitan of Patras, who graciously gave me permission to preach here.

Now, you people of Patras have no need of sermons. I say it again: you have no need of sermons. If there is one city in Greece that has heard the Word of God again and again, one city where the Word of God has been sown abundantly, it is Patras. Patras has always been a religious city.

To me, Patras is the Capernaum of Greece. Capernaum was the city where the Lord Jesus Christ preached more than anywhere else. In much the same way, Patras has been a favored, religious city. You have heard more sermons, and more fervent sermons, from proven servants of the Gospel than any other city.

But I fear, my dear friends, that what Christ said to Capernaum may also apply to this city: ‘And you, Capernaum, who have been raised up to heaven, will be brought down to Hades.’ I fear that the voice of God may say of Patras, ‘Patras, Patras, raised up to heaven, will you too be brought down to Hades?’

So you have no need of sermons. Teachers of the Gospel have preached here.

I will mention just two preachers of the Gospel. One is Father Eusebios Matthopoulos, of blessed memory, who now dwells among the Saints and Angels in the eternal dwellings. He preached fervently in your city. Of the more recent preachers who are still living, I will mention only Father Gervasios. For fifty years, half a century, he has never ceased to preach and speak out in the city of Patras. And besides Father Gervasios, there are other devoted preachers to this day.

Chosen servants of the Gospel preach the Word of God here in your city. So you had no need of me. What could I add to all the sermons you already hear? And there is something else I believe, dear friends.

If you will not listen to the Word preached by your regular preachers, you will not listen to me or to anyone else who comes to your city. Even if someone rose from the dead, from the cemetery of Patras itself, and preached to you, you would not listen.

For there is one Gospel, and it is the Gospel that all of us preachers proclaim. Still, I am here in your city today, and I will preach. I will preach simply.

I fear that I may disappoint you, that my words may grate on your ears. You people of Patras are used to hearing the sweet song of the nightingales in the pulpit, and I am not one of those birds that sing so sweetly. Still, among all those nightingales, you will have to listen to one more bird, coming from the high peaks.

So I hope you will listen and be patient with me. Above all, I ask the Holy Spirit, who made the tongues of the speechless speak clearly, to enlighten both you and me, and to open the ears of your souls to hear the Word of God. My subject came from a journalist from Athens who visited me a few days ago and put a question to me in writing.

His question was this: What is the religious life of the Greek people like today? In other words, do Greeks live by their faith today, and how do they do so? I will answer that question from this pulpit in the apostolic city of Patras.

The answer I give tonight will also be a sacred remembrance of Saint Hierotheos, Bishop of Patras. Sixty years ago, he examined the religious life of the people, studied the question of religion, and wrote an important work called ‘True Religion.’

That work by Saint Bishop Hierotheos ought to be reprinted and widely distributed. So tonight we will answer the question: Do the Greek people live by their faith, and to what extent?

I looked at the journalist and said, ‘Have you put this question only to me?’ ‘No,’ he said, ‘I have asked many people, dozens of them. I have asked bishops, Metropolitans, professors of theology, heads of associations, and all sorts of ordinary people.’

“And now I have come to you.” “What did they tell you?” I asked. “I’m interested to hear what all those people said.” “Well, some told me that religion in Greece is flourishing.”

“Don’t you see,” he said, “the great sign we have in Greece? You won’t find it anywhere else: ‘Orthodox Kingdom.’”

“Bravo,” he said. “The others said we’re doing well in our religious life. The lukewarm ones said we’re doing fairly well. That’s what they told you, but what do you say?” He asked me what I thought. I said, “My child, it is time to speak the five woes of the Apocalypse, the Book of Revelation. I read them there: woe, and again woe, and again woe, and again woe. For we are doing neither splendidly, nor well, nor even fairly well, as the last person said. We are doing very badly, terribly badly, in our religious life, and we are going through a crisis. Religious life in Greece is facing an unprecedented crisis, and all of us are…”

But a great calamity may come upon the land, or destruction, or the sword of God.

“That is gloomy. It is an exaggeration. We knew you could be extreme, but we did not expect an answer like that.” “Gloomy? You are wrong,” the journalist said to me. “Can’t you see what is happening in Greece?”

“Can’t you see? Don’t you admit that the people are religious? You want proof? I’ll give you proof,” he says. “The Precious Wood of the Cross came from Mount Athos, and the crowds were so thick you could hardly move. There were long lines in Athens, in Rhodes, here in Patras, and everywhere. Isn’t that enough? Doesn’t it prove that the people have faith? Then the Axion Estin icon came from Mount Athos, and once again the crowds pressed in. People stood in long lines to venerate it. There are feasts and celebrations, and everyone comes out. What Greek stays home on the night of the Resurrection? Doesn’t that show that the people are religious?” Yes, I see all this. But faith is more than feasts and celebrations. We must not stop at those things, because Russia had feasts and celebrations like these too.

The same things went on in Russia, in so-called Holy Russia. People thought Russia was holy, as though angels and archangels lived there. But when the Revolution came, those people who venerated icons and relics and flocked here and there had never been taught by Russia’s clergy what true religion is, in all its greatness and height. They joined the wicked and slaughtered the righteous, even the saints.

There were feasts and festivals in Russia too. But when Vesuvius erupted, it swept everything away. There were feasts and festivals in France before the French Revolution as well. Yet the people lacked spiritual life, and when revolution came there, they too tore everything down.

So do not tell me about festivals and feast days. Religion is something far greater. You must have a very small idea of religion to think these things are enough: “I venerated an icon, lit my candle, went to a monastery, kissed the icons,” and so on.

You must have a very small idea of religion to judge it by such shallow measures. It is true that the people are religious. But what is the religious life of the Greek people like? It is not pure. It is mixed with pagan customs, idolatrous practices, magic, and other things. Only a small part of it is genuine.

Put simply, our religious life is a little wheat and a great deal of chaff. It is a little flour and a great deal of bran. So tonight, instead of speaking in abstractions, let me do what a housewife does when she is about to knead dough: she sifts the flour. The women of earlier days were especially careful when making the bread of offering. Father Gervasios speaks about another sin we see today.

But who listens to him? The bread of offering should be made with care. God will judge us for what is happening. In the old days it was made in the village. Now it is kneaded in bakeries, where some workers blaspheme and even spit into the dough.

In the old days, the bread of offering was made by a young woman pure as a rose. Just anyone did not knead it. She sifted the flour first. So, as a housewife sifts flour before kneading it, and as someone sifts wheat to remove what is unclean, allow me tonight to hang five or six sieves before the Crucified Christ.

One, two, three, four: let us sift everyone here and examine the whole of our religious life. I do not know who will remain in the last sieve. Let me speak in the language of ordinary people.

Have any of you ever loved someone? When you love someone, and I do not condemn that love, for God gave it to us, you cannot wait to go to that person’s little home. You sit there for one hour, two hours, three hours. Night falls, and still you do not leave. It feels like Paradise. When you finish work, you go straight there again, to be with the one you love.

When you love someone, you visit their home often. And if you love God, you will go to His house. God’s house is the Church here. “How lovely are Your dwelling places, O Lord of hosts!” And, as the Psalm says, “My soul longs for the courts of the Lord.”

If your faith is genuine, if you love God, you will come here to the Church. The Church will be your home, God’s palace, a whole heaven to you, if you believe.

If you do not believe, you will come to the Church, look at your watch, and say, “When can we finally leave?” You would never do that in the home of someone you love. There you say, “Let me stay a little longer.” Even the chair seems sweet to sit in, and you do not want to move.

But when you are in the Church without that love of God in your heart, you cannot feel the words, “How lovely are Your dwelling places.” If you love God, if your faith is genuine, you will come to the Church like the Myrrh-bearing Women. You will hear the Six Psalms and those beautiful, sweet hymns unlike any found in another religion.

In the world, do not tell me about European music or Russian music. Here is the music of God, spiritual music, the songs of God. Yes, this is where you will hear them. Do you love God? Then you will be here, “in My Father’s house.” “How lovely are Your dwelling places, O Lord of hosts!” So attending church is our first duty. A Christian who believes feels the need to come to church, at least every Sunday. In the old days...

In the old, blessed days, a hundred, two hundred, three hundred years ago, wherever you went, in our Morea, the heart of Greece, in Macedonia, Thrace, Pontus, the islands, Crete, or Epirus, wherever our people lived, everyone was in the Church early in the morning, even before a bell was rung.

A person had to be very ill, a mother confined to bed after childbirth with her baby, or a family with a coffin in the house to stay away from the Church. Everyone else was there. The Church has always placed great importance on attending its services.

What does it say? Open the books, open the Rudder of the Canons, open the Gospel. What do they say? Any Christian who stays away from the Church for three Sundays in a row, not just one Sunday, for we are human, is excommunicated.

That is how seriously the Church takes it. So how many people attend church? A survey in Athens and other parts of Greece looked at a hundred Orthodox Greeks. Others, he says, go to their places of worship: Catholics, Protestants, Jehovah’s Witnesses, even Freemasons to their lodges.

But out of a hundred Orthodox Christians, how many attend church regularly? Two. Two percent. I wrote an article in The Spark saying that in all Greece, only a hundred and sixty thousand people go to church.

That is how many attend church in Greece on Sunday. And the others? If two go, where are the other ninety-eight? Why ask me? You live among them; you can see. Where are the intellectuals on Sunday? Where are the civil servants, our officers with their plumes and swords, the scientists, the doctors, the lawyers? Where are our political leaders, the prefects, ministers, prime ministers, and party leaders?

I know very well where they spend their Sundays. I have spoken about this in Athens, so I will not go into it here. There was one exception, may his memory be eternal, Ioannis Kapodistrias, the first governor of Greece. Every Sunday he rose early and went to church in Nafplio. It was there that we murdered him. The bullet that struck him is still lodged in the church wall, a reminder of the day we killed that saintly man.

Apart from Ioannis Kapodistrias, show me a political leader of our country who goes to church every Sunday. They come only on feast days, arriving with their entourages to enter the church and be seen.

Ah, I just remembered that dear old man! Eighty-five years old, and he goes to church every Sunday. He is the first to arrive, standing there with his little cane to hear the Divine Liturgy. And who serves it? His son, who is a priest.

Yes, this is a disgrace. In what they call high society, it is considered shameful. Look, which young people study theology? Which young people study theology? Children from poor families. And then there is the cassock, the cassock, and people climbing onto balconies and making a spectacle of religion. Who are religion’s greatest enemies? Forgive me, my brothers and sisters, for getting angry. It is a failing of mine. But my soul is indignant when I think that those who ought to set an example do not set one. I remember a city in Macedonia.

In a town in Macedonia, the men were all Freemasons.

When the bell rang, none of them set foot in church. They would stroll around the square and mock the people going to worship. But measures were taken there, such measures that they did not dare stroll through the square on a Sunday again.

Where are all these people on Sunday morning? Where are they? I’ll tell you. One lies in bed, turns on the radio, and listens to the Divine Liturgy. Another disgrace, another disgrace. One goes hunting, another goes on an outing. The buses fill up, and Athens empties out.

I do not know what happens here in Patras. But all Athens empties out as people head away. They go into the woods and forests, along the waterfront and the beaches, and leave everything polluted. And Sunday, ask the police about Sunday. Go and ask them.

Go and ask in the courts. On what day is the most blood shed? What day ranks first for crime, for adultery, for grave offenses? O my God, my God! Sunday, the day when the police report ought to be blank.

Sunday is steeped in crime and lawlessness. The Lord’s Day has become the devil’s day. So I take the first sieve and sift: out of a hundred Christians, only two make it through.

Two pass through.

What is the second sieve? When someone truly lives his faith and believes in God, he examines himself and sees that he is a sinner. His conscience troubles him over his sins. What does he do?

He goes straight to his spiritual father, his confessor, opens his heart, and counts the beads, one by one. Each of you has your own string of beads: one has ten, another fifteen.

They are beads. Some people have a hundred beads, but all the devil’s beads are black. So a person goes before his spiritual father and counts them off. He says, “Christ, I did this and this and this. Forgive me.” And Christ, speaking through the spiritual father, grants forgiveness of sins. I ask you: how many people go to confession in Greece? How many? A priest told me he went to a small town of five thousand people. He was a good spiritual father. How many came to confess? Only five men out of five thousand people. And here in Patras, I am sure, I have heard that there are people who… Yet you have a good spiritual father here. Silouan comes here. People come from Athens to Patras to confess to Father Gervasios. I know this very well. You have a spiritual father; you have the pool of Siloam.

And yet here in Patras there are people who have never confessed in their lives. They remain without confession. But confession is a Mystery. It is living proof that you live your faith, because when someone truly confesses his sins, Paradise begins to grow in his heart.

Paradise begins to grow in his heart. So, confession: out of a thousand now, no longer out of a hundred, out of a thousand baptized Christians, ten confess. Ten in a thousand. Now for another sieve.

Let us go on. Whoever truly lives his faith, feels God’s presence, and loves Christ wants to be closer to Christ. Such a person considers it his duty to receive the Holy Gifts regularly, the spotless Mysteries.

Not only at Pascha or Christmas, but regularly, because Holy Communion is life. Now ask yourselves: out of a thousand Christians, how many receive Holy Communion today? Do not be surprised by the answer.

One receives Holy Communion. So if Patras has a hundred thousand people, those who receive Holy Communion regularly every Sunday cannot number more than a hundred or two hundred.

Anyone with genuine faith feels the need to pray to God first thing in the morning, and again in the evening. You have seen how the little birds, as soon as they wake on their branches...

The first thing the little birds do is sing. In the evening, when they return to the branches, they sing again. They sing; they pray too. So a Christian prays first thing in the morning and again in the evening. Besides personal prayer, there is another kind of prayer. What kind? Family prayer. If you are a father or a mother, then at home, at home, you must…

A husband and wife must pray together. Listen carefully: they must pray together. Show me a couple who have prayed together from the day they married, from their first night onward, and I will put it in writing: no devil in this world will be able to separate them.

Where husband and wife pray together, the devil does not come near them. Yet family prayer, prayer shared by parents and children, has died out in our nation.

In the old days, the blessed days, when night fell in our homeland, people had no palaces or grand houses. They had little huts, but saintly people lived in those huts. Now demons live in mansions.

Those were saintly people. Now we have built enormous buildings and apartment blocks. But a city’s beauty and worth do not come from its great buildings. They come from the souls who live in its homes.

In those blessed old days, as soon as night fell in our homeland, the husband, wife, and children knelt together. One said the Creed, another the Lord’s Prayer, another a hymn of praise, and another a greeting to the Most Holy Theotokos (All-Holy). And the very youngest child, what did that child say? ‘Lord have mercy.’

Then they embraced and went to bed. God’s blessing rested on their homes. Show me, show me homes here in Patras where the family prays together before going to bed.

There are none! There are none!

Not long ago, a young man came from Switzerland...

He is studying in Switzerland. “George,” I asked him, “what did you see when you went there?” He said, “What can I tell you, Father? I will never forget it. I was in a village outside Zurich. It was night, and a Swiss family welcomed us into their home. After supper, they showed me where I would sleep. Then I suddenly saw the husband, his wife, and their three little children kneel in a corner of the house and pray. Father, when I saw that, I wished the earth would open up and swallow me. In my own village, my father and mother never once told us to pray. What kind of faith is that? Families go to sports grounds together, to the cinema together, and to all sorts of other places together, but never, never to God together.” The first test: church attendance, two percent.

Confession: one in a thousand. The third sieve: regular Holy Communion, one in a thousand. And now, family prayer, I put a great big question mark beside it. A great big question mark.

Now I move on to the fifth sieve, and after that I will finish. The fifth sieve.

The devil rejoices. The devil rejoices.

Thank you.

You sit there reading. The devil is delighted to see you reading those romances and novels. I assure you, I assure you, not even Moscow, London, or Hollywood produces reading material like that. And I say: an Orthodox kingdom, an Orthodox kingdom! When will we establish a state and burn these books, filled with his filth?

The devil’s wares are corrupting our children, our whole generation. The devil rejoices when he sees your little daughter holding all kinds of novels. He rejoices when he sees your wife reading them.

But the devil trembles. Do you know when he trembles? He starts shaking with fear when he sees the Gospel in a home. Where the Gospel is, the devil cannot remain.

The devil cannot remain there. But let us be clear: when I say the Gospel, I do not mean merely putting the book on a shelf or tying it up beside the icons. I do not mean merely placing it in a courtroom so people can lay their hands on it and swear an oath.

A few days ago, something happened in Athens. In earlier years, when Dimitrakopoulos was Minister of Justice, he required judges to stand whenever they administered an oath.

Now no one stands.

During preliminary questioning, they even sit there with a cigarette.

And you tell me this is an Orthodox nation! Yet there are still souls of courage in Greece. A woman came before a judge, and the presiding judge said, ‘I will swear you in.’ ‘What are you doing, Mr. President?’ she asked. ‘You are an educated man.’

“Why have you put the Gospel here?” the woman asked. “The Gospel tells us not to swear at all, Mr. President. That is what the Gospel says.”

“Then I’ll put you in jail.” “Put me in jail. The Gospel says we must not swear oaths.” She refused to swear. We took her to a holding cell, and later they let her out. So why have the Gospel in the courtroom when neither the presiding judge nor the lawyers read it? No one reads the Gospel.

I mean the Gospel in the home, read by the husband and read by the wife.

This book: one of two things must be true. Either it is false or it is true. If it is false, then let us join the others and burn it, for we must not give the world lies. But it is not false. Even the stars you see could prove false. Everything could be false. “Heaven and earth will pass away, but My words will never pass away.”

If it is true, then we must do everything the Gospel says. So let the Gospel be in our homes, in the courts, in the barracks, everywhere. We read the Gospel. We read the Gospel.

Yet so few souls read the Gospel of Christ. Finally, brothers and sisters, you may say to me: “Here is a Christian who goes to Church every Sunday. Here is a Christian who receives the spotless Mysteries.”

“Here is a Christian who regularly confesses to his spiritual father. Here is a Christian who prays, both alone and with his family. Here is a Christian who reads Holy Scripture.”

Well, what do you say, Father? Is this man religious? You would put it in writing: he is religious. What do you say? Is he religious? Yes, he is. This is religion. But now, you few who, in this twentieth century of corruption and Mammon, still come to the Church of Christ; you who confess your sins, who receive the Body and Blood of our Christ in Holy Communion, who pray before the icon of Christ, who read Holy Scripture, come now, my brothers and sisters, what about you? What are you like? Come now.

Let me go first, and then you. Come to the finest sieve. Let us put bishops, preachers, theologians, religious people, all of us, through it. The sieves we have used so far were coarse.

Let us pass through the other sieve, the last one. What is this last sieve? It is held so high that my hands cannot reach it. Could any bishop hold it? Could another preacher? Could even a child take it and sift us all?

Then let an angel or archangel come down from heaven, or one of the 318 Fathers commemorated today. Let him take this sieve in his holy hands and sift us, my brothers and sisters. What is the last sieve? Written upon it in the blood of Christ, in the blood of our Christ, are the words: “Love one another.”

Love, yes, if we have love, all is well. But what is this love? If you want to see what love is, go home tonight and read the thirteenth chapter of the First Epistle to the Corinthians. Read it once, twice, three, four, five times.

See what the Apostle Paul writes there. Read the thirteenth chapter of First Corinthians. If you want to see love, open the lives of the Saints. See the real love for God and neighbor that the martyrs and Saints had.

If you want to see love, come away from this ledge. Come, come with me to a place where a breeze is blowing, a cool breeze that will fill your lungs with the air of heaven.

Come, my brothers and sisters. In this world of hatred and corruption, let us climb a little hill that stands here in the world, and breathe the air of heaven.

Let us breathe in love. That little hill is Golgotha.

Come up to Golgotha and see what love means: love crucified. Love is not cheap words or sentimentality. Love is heroic. It means forgetting yourself and remembering others. If you remember that other people exist, and that you must work and toil for them, then we can say that you have love. There is love, he says somewhere.

John Chrysostom was asked, “When will the end of the world come?” And what did John Chrysostom say? What will be a sign that the ages are drawing to an end? There will be many signs.

The most important sign of all will be this: in the last days, as he says, “love will grow cold.” Love will freeze, and people’s hearts will grow cold.

At that time, he says, you will see women turning against men, men against women, children against parents, and parents against children. Deacons will turn against deacons, priests against priests, and bishops against bishops. When you see this, he says, the end of the world will come. And one more thing: what did Kosmas of Aetolia say? What did Kosmas of Aetolia say when they asked him, “Will difficult times come?”

How will we recognize it? Saint Cosmas of Aetolia was asked, and tears rolled from his eyes as he said, “A day will come in our land, here in Greece, when the churches of Christ will stand empty.”

Remember this. Of the hundred thousand people in Patras, I have counted, only two thousand go to Church every Sunday. Only two thousand! Where are the other ninety-eight thousand? And the number will not stay at two thousand. It will fall to fifteen hundred, then five hundred, then fifty, until only a very few remain.

There may be no child left to serve in church. The churches will stand empty. The day will come, says Saint Cosmas of Aetolia, when the churches of Christ will be empty. And when that happens, what does the saint say? The prisons will be full.

Has this not happened among us today? We have emptied the churches and filled the prisons. We have even turned our islands into prisons.

Do we have the love of God? We call ourselves Christians, but if we have no love, then what good are our sermons, the books we read, our prostrations, our pilgrimages, our festivals? What good is any of it?

As the Apostle says, if I do not have love, I am nothing. The heart of the Gospel, the depth and breadth of our faith, is love that bears the Cross. But you will say to me, “Father, you have spoken sternly today. You have shaken us and put us through so many sieves. Now we are all troubled.”

My brothers and sisters, I have spoken to you in the language Saint John Chrysostom used. One day, he climbed into the pulpit to preach in a city of three hundred thousand people, and he took up his scales.

He was Chrysostom; we are gnats and shadows beside him. There has never been another preacher like John Chrysostom. He took up his scales and weighed the queen, and found her wanting. He weighed the king and found him wanting. He weighed the courts, the rich, the poor, everyone. Then, after keeping them in suspense for an hour, Chrysostom asked them a question.

Give me fifty women willing to stake their lives on the toss of a coin. Give me fifty children willing to do the same, and with them I will set all Greece on its feet. We do not believe. We do not love. We do not have the fire of heaven within us.

We have become false Christians, Christians in name only.

My brothers and sisters, when you are ill, you use a thermometer. Our thermometer keeps falling. Our devotion to God is fading and fading. O Lord, where are Your mercies of old? Where are the Christians who come to church?

Where are those who pray, those who truly partake of the spotless Mysteries? Yes, if I were, if I were, if I were the Prophet Hosea, if I were the Prophet Hosea, I would tell you: “Cursing, lying, murder, theft, and adultery have spread across the land, and bloodshed follows bloodshed.”

For this reason, the land will mourn, and its people will wither away.

People, if I were the Prophet David, I would say to you: “All have turned aside; together they have become corrupt. There is no one who does good.” And man, though held in honor, failed to understand; he became like the senseless beasts. If I were the Prophet Isaiah, I would say to you: “Woe to you, lawless nation, children of lawlessness, offspring of evildoers and apostates! You have forsaken God and provoked Him.”

I would tell you to walk through Jerusalem and look at its people. Yes, if I were the Prophet Jonah, I would not stay here. I would take off my shoes and put sackcloth on my back. You could call me mad if you wished. If I were the Prophet Jonah, I would go from square to square, from house to house, from the courts to the schools, from the schools to the barracks and factories, everywhere.

And I too would cry out as Jonah did: “Three days, and Patras will be destroyed! Patras, Patras!” But I am no Jonah. I too am a sinner. I too am under sin, just as you are.

And Saint Cosmas of Aetolia used to say:

Kosmas of Aetolia used to say, “My brothers and sisters, I am not worthy to fall at your feet and kiss them.” And I, despite the rebuke I have given you, believe me, my brothers and sisters, am not worthy to fall down and bow at your feet, for you are far better than I am. But it is my duty, under the law of the Lord, to correct you. So, because I too am a sinner and cannot speak to you as the prophet Jonah did, I say to you: my brothers and sisters, my brothers and sisters.

“My brothers and sisters, prepare yourselves, prepare yourselves. A great storm is coming, a great storm that will shake the whole world. We will pay, my brothers and sisters, with interest upon interest. We will pay for our adultery, our sexual immorality, our false witness, our oaths, our murders, our crimes, and our divisions. We will pay for it all.”

Where are we now? While we still have time, take out your watches, take out your watches. Not your own watches, take out God’s clocks. What time do God’s clocks show now? It is no longer six in the morning, or seven, or eight. The hours have passed. The time has gone. We are at twelve, five minutes to twelve. My brothers and sisters, humanity has five minutes left to repent. Salvation is still possible. Let us all change course.

People of every political persuasion, let us repent sincerely. Let us return to the Lord Jesus Christ. Let us come with metanoia, with repentance and a broken heart, so that we may receive God’s mercy. May your city of Patras, which has given birth to saints and martyrs, become wholly Christian. And may a call to salvation go forth from your city. May Saint Andrew, the saints, and the angels protect you. To Christ Jesus be glory unto the ages of ages. Amen.

Σεβασμιότατοι αδελφοί και πατέρες, άνδρες και γυναίκες της πόλεως Πατρών.

Είναι φτωχή, μα πολύ φτωχή η γλώσσα μου, ώστε να εκφράσει αυτό που αισθάνομαι αυτή τη στιγμή.

Ευρίσκομαι σε πόλη, όχι απλώς σε μια πόλη, αλλά ευρίσκομαι σε μια πόλη ιστορική της πατρίδος μας.

Πάτρα μας, πόλη της οποίας ο μεγαλύτερος τίτλος είναι ότι εδώ εκήρυξε και μαρτύρησε ο πρώτος μαθητής του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Πατώ τα Άγια χώματα που τα επότησε με το Άγιον του αίμα. Είναι αλήθεια ότι δεν εζήτησα αυτή τη φορά να έρθω στην Πάτρα. Είναι όμως αλήθεια ότι πάνε τώρα.

Τώρα πέντε ή έξι έτη που προσεπάθησα να έρθω εις την Πάτρα, στην πόλη σας, γιατί ενόμιζα ότι πρέπει να αγωνιστώ κι εγώ μαζί με τους άλλους χριστιανούς της πόλεως, να αγωνιστώ τότε στην ημέρα των Απόκρεων, εις την πόλη των Πατρών.

Ο Πατρών μεταβάλλεται, ας μου επιτρέψετε μία λέξη, ότι τις ημέρες των οργίων των Απόκρεων, η πόλις των Πατρών, η Αποστολική πόλις, μεταβάλλεται εις μίαν πορνούπολη. Τότε προσεπάθησα να έρθω εις την πόλη σας. Αλλά εντολή, αλλά εντολή του Υπουργείου Δημοσίας Ασφαλείας εξ Αθηνών, σε απόσταση 25 χιλιομέτρων μακράν των Πατρών, η αστυνομία μας καταστρέφει.

Η αστυνομία μας κατεβίβασε βιαίως από το σιδηρόδρομο και μας οδήγησε στα τμήματα των Πατρών. Και την επόμενη ημέρα βιαίως μας απέλασε εκ της πόλεως, διότι μας χαρακτήρισαν ως δημοσίους κινδύνους της πόλεώς σας.

Αυτό εγώ το δέχτηκα με μια μεγάλη ταπείνωση, γιατί είπα ότι δεν είμαι άξιος να βρίσκομαι στην Πάτρα.

...στην Πάτρα και είπα μέσα μου, άμποτες να είμαι ο μόνος που κάνω κακό στην πόλη σας την ημέρα αυτή και όλοι οι άλλοι που έρχονται από την Αθήνα σας κάνουν καλό. Διότι μόνο εγώ ήμουν τότε ο απελαθείς. Εν πάση περιπτώσει, δεν κρατούμε κακία, αλλά αυτή τη φορά, τώρα αυτή τη φορά, δεν εζήτησα να έρθω στην Πάτρα. Ναι, αυτό το επέτυχαν μια φούχτα ζηλωτών χριστιανών, οι οποίοι επέμεναν να έρθω στην πόλη σας. Ευχαριστώ τον Κύριο Ιησού.

Ευχαριστώ τον Ιησού Χριστό που με αξίωσε να επισκεφτώ την Αποστολική πόλη. Ευχαριστώ επίσης τον Σεβασμιότατον Μητροπολίτην Πατρών κύριο Κωνσταντίνον, ο οποίος ευδόκησε να δώσει άδεια να κηρύξω στην πόλη.

Λοιπόν, εσείς οι Πατρινοί δεν έχετε ανάγκη από κηρύγματα. Επαναλαμβάνω, δεν έχετε ανάγκη από κηρύγματα εσείς οι Πατρινοί. Εάν υπάρχει, εάν υπάρχει μια πόλη στην Ελλάδα που έχει ακούσει κατά κόρον τον Λόγον του Θεού, εάν, λέγω, υπάρχει μια πόλη που εσπάρη ο Λόγος του Θεού αφθόνως, Οι πόλεις αυτοί είναι οι πόλεις των πατρών Η πόλις των Πατρών υπήρξε ανέκαθεν θρησκευτική πόλη.

Η πόλις των Πατρών είναι για μένα η Καπερναούμ. Η Καπερναούμ της Ελλάδος. Και όπως η Καπερναούμ, όπως η Καπερναούμ είναι η πόλη στην οποία κατεξοχήν εκήρυξε ο Κύριος Ιησούς Χριστός, ούτω πως και η Πάτρα ήταν η πόλη η ευνοουμένη, η πόλη η θρησκευτική, που ήκουσε τα περισσότερα κηρύγματα και τα φλογερότερα κηρύγματα δοκίμων εργατών του Ευαγγελίου.

Αλλά υπάρχει φόβος, αγαπητοί μου, να εφαρμοστεί και στην πόλη εκείνο που είπε ο Χριστός: Καπερναούμ, καὶ σύ, Καπερναούμ, ἡ ἕως τοῦ οὐρανοῦ ὑψωθεῖσα, ἕως ᾅδου καταβιβασθήσῃ. Υπάρχει φόβος, λοιπόν, μήπως για την Πάτρα ακουστεί η φωνή του Θεού: Πάτρα, Πάτρα, η μέχρι ουρανού υψωθείσα, μήπως μέχρι άδου καταβιβασθήσῃ.

Δεν έχετε, λοιπόν, εσείς ανάγκη από κηρύγματα. Εδώ εκήρυξαν διδάσκαλοι του Ευαγγελίου.

Ευαγγελίου. Αναφέρω δύο μόνο. Έναν ο οποίος ευρίσκεται στους αιωνίους σκηνάς και είναι μεταξύ Αγίων και Αγγέλων, και είναι ο αείμνηστος πατήρ Ευσέβιος Ματθόπουλος, ο οποίος εκήρυξε εντόνως εντός της πόλεώς σας. Εκ δε των νεοτέρων, εκ των ζώντων, αναφέρω μόνο το όνομα του πατρός Γερβασίου, ο οποίος πενήντα χρόνια, μισόν αιώνα, δεν έπαυσε να κηρύττει και να διαμαρτύρεται εις την πόλη των Πατρών. Εκτός δε του πατρός Γερβασίου και άλλοι μέχρι σήμερα εκλεκτοί.

Εκλεκτοί εργάτες του Ευαγγελίου κηρύττουν τον λόγον του Θεού εδώ στην πόλη σας. Συνεπώς, δεν είχατε ανάγκη. Τι είχα να προσθέσω εγώ στα τόσα κηρύγματα που ακούετε; Έπειτα, αγαπητοί, φρονώ κάτι άλλο, φρονώ.

Ότι αν, εάν δεν ακούσετε, δεν ακούετε. Εάν δεν ακούσετε, δεν ακούετε τον λόγο που κηρύττουν οι τακτικοί ιεροκήρυκές σας, όχι εγώ, αλλά και οιοσδήποτε άλλος να έρθει στην πόλη σας. Ακόμα και αν εκ νεκρών τις αναστή, από το νεκροταφείο των Πατρών αναστή και σας κηρύξει, δεν θα ακούσετε.

Διότι ένα είναι το Ευαγγέλιο, το οποίο κηρύττουμε πάντες οι ιεροκήρυκες. Αλλά εν πάση περιπτώσει ευρίσκομαι σήμερα στην πόλη σας. Και θα κηρύξω. Θα κηρύξω απλά.

Φοβούμαι μήπως δεν ικανοποιήσω, μήπως προσκρούσω εις την ακοή σας. Σας, διότι εσείς οι Πατρινοί έχετε συνηθίσει τα αυτιά σας να ακούετε τα γλυκά κελαδίσματα των αηδονιών του άμβωνος. Και εγώ δεν είμαι από τα πουλιά εκείνα που κελαδούν τόσο γλυκά. Εν πάση περιπτώσει όμως θα είστε υποχρεωμένοι μέσα στα τόσα αηδόνια που κελαδούν από τον άμβωνα να ακούσετε και ένα άλλο πουλί το οποίο έρχεται από μεγάλες κορυφές.

Λοιπόν, ελπίζω ότι θα έχω την ακρόασή σας, θα έχω την επιείκεια του ακροατηρίου. Και ακόμα παραπάνω παρακαλώ το Πνεύμα το Άγιον που ετράνωσε γλώσσας μογγιλάλων. Παρακαλώ το Πνεύμα το Άγιον να φωτίσει και εμέ και εσάς, να ανοίξει τα αυτιά της ψυχής σας, δεν ακούστε τον Λόγο του Θεού Το θέμα μου το έδωκε ένας δημοσιογράφος των Αθηνών που με επεσκέφτηκε προ λίγων ημερών και μου έθεσε γραπτώς ένα ερώτημα.

Και το ερώτημά του είναι: ποια είναι η σύγχρονος θρησκευτικότητα του ελληνικού λαού; Με άλλα λόγια, θρησκεύουν σήμερα οι Έλληνες και πώς θρησκεύουν; Στο ερώτημα αυτό θα δώσω απάντηση από το βήμα αυτό της Αποστολικής Πόλεως.

Η απάντησή μου θα είναι και ένα, η απάντηση που θα δώσω απόψε θα είναι και ένα ιερό μνημόσυνο εις μνήμη του Αγίου Επισκόπου Πατρών Ιεροθέου, ο οποίος προ 60 ετών διερεύνησε το φαινόμενο της θρησκευτικότητος, ανέλυσε το ζήτημα της θρησκείας και έγραψε ένα περισπούδαστον έργον που ονομάζεται «Αληθής Θρησκεία».

Θα έπρεπε το έργο αυτό του Αγίου Επισκόπου Ιεροθέου να ανατυπωθεί και να κυκλοφορήσει ευρύτατα. Λοιπόν, στο ερώτημα αυτό, εάν θρησκεύει ο ελληνικός λαός και πόσον θρησκεύει ο ελληνικός λαός, θα απαντήσουμε απόψε.

Τον κοίταξα τον δημοσιογράφο και του είπα: το ερώτημα αυτό που κάνεις, το κάνεις μόνο σε μένα; Το έκανες μόνο σε μένα; Όχι, λέει, το έκανα σε πολλούς, λέει, σε ντουζίνες πολλούς. Ρώτησα Επισκόπους, ρώτησα Μητροπολίτας, ρώτησα Καθηγητάς της Θεολογίας, ρώτησα Προέδρους Σωματείων, ρώτησα κόσμο και κοσμάκι.

Και έρχομαι και σε σένα. Τι σου απήντησαν; λέει. Με ενδιαφέρει να μάθω τι σου απήντησαν αυτοί όλοι. Ναι, να σου πω τι μου απήντησαν. Άλλοι μου, λοιπόν, άλλοι μου είπανε ότι θρησκεία στην Ελλάδα, λαμπρά.

Δεν βλέπετε, λέει, μια ταμπέλα μεγάλη μεγάλη έχουμε στην Ελλάδα; Δεν υπάρχει αλλού αυτή η ταμπέλα: Ορθόδοξο Βασίλειο.

Αλλά μπράβο, λέει, οι άλλοι είπανε, καλά, λέει, καλά πάμε θρησκευτικώς. Οι άλλοι είπανε, οι χλιαροί, είπανε καλούτσικα. Καλά, αυτά σου είπανε, και εσύ τι λες; Με ρώτησε εμένα τι λέω. Εγώ λέγω, παιδί μου, λέγω ότι είναι η ώρα να πούμε της Αποκαλύψεως τα πέντε ουαί. Της Αποκαλύψεως τα διάβασα, πέντε ουαί της Αποκαλύψεως: ουαί και πάλιν ουαί και πάλιν ουαί και πάλιν ουαί. Διότι δεν πάμε ούτε λαμπρά ούτε καλά ούτε καλούτσικα, που είπε ο τελευταίος, αλλά πάμε πολύ άσχημα, πάρα πολύ άσχημα, θρησκευτικώς, και βρισκόμεθα, διερχόμεθα μία κρίση. Το θρησκευτικό συναίσθημα στην Ελλάδα διέρχεται μία κρίση πρωτοφανή, ότι είμαστε όλοι μας

Εν γης λήψιος μεγάλης, ή μετά εν γης ολέφρου, ή μετά ο εν γης μαχαίρας του Θεού.

Μα είναι, μελαγχολικά είναι αυτά, υπερβολικά είναι. Σε ξέραμε ότι είσαι υπερβολικός, αλλά τέτοια απάντηση δεν περιμέναμε. Λοιπόν, μελαγχολικός, δεν έχεις δίκιο, μου λέει ο δημοσιογράφος. Γιατί, λέει, δεν βλέπεις τι γίνεται στην Ελλάδα, λέει; Δεν βλέπεις;

Δεν βλέπεις; Δεν λες πως θρησκεύει ο λαός; Να μου λέει μια απόδειξη, για πες μου αποδείξεις, πες μου αποδείξεις. Να λέει, ήρθε το Τίμιο Ξύλο από το Άγιον Όρος και πατείς με πατώ σε. Ουρές ολόκληρες εις την Αθήνα, ουρές εις τον Ρυστηρόδο, ουρές εδώ στην Πάτρα και ουρές παντού. Δεν φτάνει αυτό; Δεν αποδεικνύει ότι ο λαός έχει θρησκευτικότητα; Να, ήρθε η εικόνα από το Άγιον Όρος, το Άξιον Εστί, και πάλι πατείς με πατώ σε. Ουρές ολόκληρες να πάνε να προσκυνήσουν την εικόνα, το Άξιον Εστί. Πανηγύρια γίνονται, εορτές γίνονται. Τρέχει ο κόσμος ολόκληρος. Την νύχτα της Αναστάσεως ποιος Έλληνας μένει στο σπίτι του; Λέει, να, δεν θρησκεύει ο λαός; Αυτά, ναι, τα βλέπω εγώ αυτά, τα βλέπω. Αλλά δεν είναι η θρησκεία μόνον εορτές και πανηγύρεις. Δεν πρέπει να σταθούμε μόνο στα εορτάς και πανηγύρεις αυτά, διότι εορτές και πανηγύρεις τέτοιες γίνονταν και στη Ρωσία.

Και στη Ρωσία, στην Αγία Ρωσία γινότανε, αλλά και νομίζανε ότι η Ρωσία είναι αγία και ότι κατοικούν άγγελοι και αρχάγγελοι στη Ρωσία κατοικούσανε. Η Αγία Ρωσία, λέγανε, αλλά όταν ήρθε η Επανάσταση, τότε ο λαός αυτός που προσκυνούσε εικόνες, που προσκυνούσε τα λείψανα, που έτρεχε και δεξιά και αριστερά, ο λαός αυτός που δεν τον δίδαξε ο κλήρος της Ρωσίας ποια είναι η θρησκεία, η μεγάλη και η υψηλή θρησκεία, ο λαός αυτός ενώστηκε με τους άλλους και έσφαξε μαζί με τους φαύλους και τους δικαίους και τους αγίους.

Λοιπόν, εορτές και πανηγύρεις γίνονταν και στη Ρωσία, αλλά όταν εξερράγη ο Βεζούβιος, τα παρέσυρε όλα. Εορτές και πανηγύρεις γίνονταν και στη Γαλλία προ της Γαλλικής Επαναστάσεως, αλλά ο λαός δεν είχε πνευματικότητα και όταν έγινε και εκεί η επανάσταση, τα γκρέμισε όλα και εκεί πέρα ο γαλλικός λαός.

Λοιπόν, μην μου λες πανηγύρια και γιορτές, γιατί είναι κάτι άλλο μεγαλύτερο η θρησκεία. Πρέπει κανείς να έχει μικράν ιδέα για τη θρησκεία για να μου πεις ότι εφτάνουν. Προσκύνησα την εικόνα, άναψα το κερί μου, πήγα στο μοναστήρι, εφίλησα τις εικόνες και λοιπά.

Πρέπει να έχεις πολύ μικράν ιδέα για τη θρησκεία, να κρίνεις τη θρησκεία με τέτοια ελαφρά κριτήρια. Είναι αλήθεια ότι θρησκεύει ο λαός, αλλά η θρησκευτικότητα του ελληνικού λαού τι είναι; Είναι, δεν είναι καθαρά, δεν είναι αμιγής, είναι ανακατεμένη με παγανιστικά στοιχεία, είναι ανακατεμένη με ειδωλολατρικά στοιχεία, είναι ανακατεμένη με μαγείες, με άλλα ζητήματα, εις τρόπον ώστε ένα μικρό ποσοστό της θρησκευτικότητας του ελληνικού λαού είναι γνήσιο.

Με άλλα λόγια, η θρησκευτικότης μας τι είναι; Να μιλήσω απλά. Είναι λίγο σιτάρι και πολύ άχυρο. Η θρησκευτικότητά μας είναι λίγο αλεύρι και πολύ πίτουρο. Γι' αυτό λοιπόν απόψε, για να μην κάνω θεωρίες, θα μου επιτρέψετε, αδέρφια μου, όπως η νοικοκυρά όταν θέλει να ζυμώσει, το αλεύρι το κοσκινίζει, και μάλιστα οι παλιές νοικοκυράδες που κάνουν πρόσφορο, γιατί τώρα άλλη αμαρτία, τα λέγει ο Πάτερ Γερβάσιος αυτά.

Αλλά ποιος τον ακούει; Ότι το πρόσφορο πρέπει να το κοσκινίζουν, κοσκινίζουν όχι κάθε μια, όχι αυτοί που εδώ θα μας κολάσει ο Θεός, θα μας κολάσει ο Θεός. Πρώτα στο χωριό, τώρα βλαστημάνε την ώρα που ζυμώνουν τα πρόσφορα στα αρτοποιεία, βλαστημάνε και φτύνουνε οι διάφοροι άθεοι και οι μασόνοι μες σ' αυτά.

Στα παλιά τα χρόνια το πρόσφορο το έκανε κοπέλα αγνή σαν τα τριαντάφυλλα, δεν το ζύμωνε κάθε μια, κάθε μια. Τώρα λοιπόν και το περνούσε από κρισάρα το αυτό. Λοιπόν, όπως η νοικοκυρά περνάει το αλεύρι από κρισάρα και μετά το βάνει και το ζυμώνει, όπως ο άλλος παίρνει από κόσκινο το σιτάρι και το καθαρίζει και πέφτουν όλα τα στοιχεία τα ακάθαρτα, έτσι κι εγώ απόψε θα μου επιτρέψετε να ξεκρεμάσω ενώπιον του Εσταυρωμένου πέντε κόσκινα, έξι κόσκινα.

Ένα, δύο, τρία, τέσσερα, και να κοσκινίσουμε όλους όσοι βρισκόμαστε εδώ πέρα και να κοσκινίσουμε όλη τη θρησκευτικότητα. Δεν ξέρω ποιος θα μείνει στο τελευταίο κόσκινο. Λοιπόν, έτυχε να μιλήσω κι εγώ με τη γλώσσα του κοσμάκη.

Έτυχε κανείς από εσάς να αγαπήσει ποτέ στον κόσμο; Ε, άμα αγαπήσεις, δεν κατηγορώ, την αγάπη αυτή ο Θεός την έδωσε, άμα αγαπήσεις ένα πρόσωπο, τότε δεν βλέπεις την ώρα πότε να πας στο σπιτάκι της. Και να καθίσεις και μια ώρα και δυο ώρες και τρεις ώρες, γίνεται μετά νύχτα και δεν φεύγεις, έχεις παράδεισο, δεν σε κατηγοράω, και μέσα στο σπιτάκι βρίσκεις κάθε μέρα μόλις βγεις από τη δουλειά αμέσως κατευθείαν στο σπιτάκι να καθίσεις ο αργιατήτητας αγαπάς.

Αγαπάς ένα πρόσωπο, πας στο σπίτι του τακτικά. Αλλά αν αγαπάς τον Θεό, θα πας στο σπίτι του. Το σπίτι του Θεού είναι η Εκκλησία της εδώ πέρα Ὡς ἀγαπητὰ τὰ σκηνώματά σου, Κύριε τῶν δυνάμεων. Εκλείπει, λέει, η ψυχή μου στας αυλάς του Κυρίου.

Εάν είσαι πραγματικά θρησκευτικός, εάν αγαπάς τον Θεό, θα πηγαίνεις εδώ στην Εκκλησία και εδώ η Εκκλησία θα σου είναι το σπίτι, θα είναι το ανάκτορο του Θεού, θα είναι ουρανός ολόκληρος, αν πιστεύεις.

Αν δεν πιστεύεις, θα έρθεις στην Εκκλησία και θα βγάλεις το ρολόι και θα λες: «Μα επιτέλους, πότε να φύγουμε;» Μα δεν το κάνεις στο σπίτι που αγαπάς, αλλά λες «κάτσε και κάτσε και κάτσε» και λες «και η καρέκλα έχει μέλι» και κάθεσαι και κόλλησες εκεί πέρα.

Αλλά όταν είσαι στην εκκλησία, επειδή δεν έχεις μέσα τη θρησκευτικότητα αυτή, δεν βλέπεις «ὡς ἀγαπητὰ τὰ σκηνώματά σου», ως αυτός. Λοιπόν, αν αγαπάς τον Θεό, αν είσαι πραγματικά θρησκευτικός, θα έρχεσαι εδώ στην εκκλησία, όπως οι Μυροφόρες γυναίκες, όχι ο πατέος, και θα ακούς τον Εξάψαλμο και τα ωραία εκείνα τραγούδια, τα ολόγλυκα τραγούδια που δεν τα έχει καμιά θρησκεία στον κόσμο.

στον κόσμο, μη μου μιλάτε για μουσικές ευρωπαϊκές και άλλες ρωσικές. Εδώ είναι η μουσική του Θεού, η πνευματική μουσική, είναι τα τραγούδια του Θεού. Ναι, εδώ θα ακούσεις. Αγαπάς τον Θεό; Θα βρίσκεσαι εδώ, εν τω οίκω του Πατρός μου, θα είσαι εδώ. Ως αγαπητά τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων. Συνεπώς ο εκκλησιασμός είναι το πρώτο καθήκον. Λοιπόν, ο χριστιανός που πιστεύει αισθάνεται την ανάγκη να εκκλησιάζεται. Να εκκλησιάζεται κάθε Κυριακή τουλάχιστον. Στα παλιά...

Στα παλιά, στα παλιά, τα ευλογημένα χρόνια, όπου να πήγαινες προ 100, 200, 300 χρόνια, όπου να πήγαινες στο Μοριά μας εδώ που είναι η καρδιά της Ελλάδος, στο Μοριά, στη Μακεδονία, στη Θράκη, μέσα στον Πόντο, παντού όπου να πήγαινες, στα νησιά, στην Κρήτη, στην Ήπειρο, όπου είναι Ελλάδα, η παλιά, όπου βρίσκεται η πατρίς, στα παλιά τα χρόνια δεν απουσίαζε, χωρίς καμπάνα, δεν χτυπούσανε καμπάνες, χωρίς καμπάνα πρωί πρωί ήταν όλοι στην εκκλησία.

Έπρεπε να είναι άρρωστος, πολύ άρρωστος, έπρεπε άλλη να είναι λεχώνα και να έχει παιδί στο κρεβάτι, να έχει αυτό, έπρεπε να έχει φέρετρο στο σπίτι για να μην πάει στην εκκλησία. Όλοι τους ήσαν στην εκκλησία. Τώρα, η εκκλησία έχει δώσει τεράστια σημασία στον εκκλησιασμό.

Τι λέγει μέσα, τι λέγει; Ανοίξτε τα κοιτάφια, ανοίξτε τα Πηδάλια, ανοίξτε το Ευαγγέλιο, τι λέει; Όποιος χριστιανός, όποιος χριστιανός, τρεις Κυριακάδες, όχι μια Κυριακή, άνθρωπος είσαι, όποιος χριστιανός τρεις Κυριακάδες συνέχεια, κοντά τη μία την άλλη, δεν πατάει στην εκκλησία, αφορίζεται.

Αυτή είναι η αίσθηση. Πώς εκκλησιάζονται; Μία έρευνα που έγινε στην Αθήνα μέσα και εις άλλα μέρη της Ελλάδος, τι απέδειξε; Σε 100 Έλληνας Ορθοδόξους, υπό Ορθοδόξους, γιατί οι Φράγκοι πάνε όλοι στην εκκλησία, γιατί οι Προτεστάντες πάνε όλοι στην εκκλησία, γιατί οι άλλοι χιλιαστές Ιεχωβάδες πάνε όλοι στη Χαύρα τους, γιατί οι Μασόνοι πάνε όλοι στο Άτο Κερατοριανή.

Αλλά επί εκατόν ορθοδόξων χριστιανών πόσοι εκκλησιάζονται τακτικώς; Δύο, δύο τοις εκατό εκκλησιάζονται. Και έγραψα στη Σπίθα ένα άρθρο και έγραψα, έγραψα: «Η Ελλάς, η Ελλάς, χριστιανικός δεν έχει, η Ελλάς έχει εκατόν εξήντα χιλιάδες εκκλησιάζονται».

Τόσοι εκκλησιάζονται στην Ελλάδα την Κυριακή. Ναι, μα οι άλλοι; Καλά, οι δύο εκκλησιάζονται, οι άλλοι 98 πού είναι, πού είναι; Εμένα ρωτάτε, εμένα ρωτάτε; Εσείς είστε μες στον κόσμο και βλέπετε. Πού είναι, μα πού είναι οι διανοούμενοι, πού είναι οι δημόσιοι υπάλληλοι την Κυριακή, πού είναι οι αξιωματικοί μας με τα λοφία και τα σπαθιά τους, πού είναι οι επιστήμονες, πού είναι οι ιατροί, πού είναι οι δικηγόροι, πού είναι παρακαλώ οι πολιτικοί μας άρχοντες, νομάρχες, υπουργοί, πρωθυπουργοί της χώρας, αρχηγοί κομμάτων;

Ξέρω πολύ καλά πού περνάνε την Κυριακή τους. Δεν θέλω να μπω, γιατί αυτά τα έχω πει στην Αθήνα, αλλά εν πάση περιπτώσει ξέρω πολύ καλά, πολύ καλά πού περνούνε. Εκτός, εκτός, εκτός ενός, αιωνία του η μνήμη, του Ιωάννου Καποδίστρια, που κάθε Κυριακή πρωί πρωί, του πρώτου κυβερνήτη Ελλάδος, που κάθε πρωί πρωί σηκωνότανε πρώτος και πήγαινε στο ναό στο Ναύπλιο και εκεί τον δολοφονήσαμε και η σφαίρα ακόμα είναι πάνω στην εκκλησιά, είναι η σφαίρα που τον χτυπήσαμε να μπούμε μέσα από την ημέρα που σκοτώσαμε τον άγιον αυτόν άνθρωπο.

Η Ελλάδα δεν είναι καλή ημέρα, εκτός από τον Γιάννη Καποδίστρια, δείξατέ μου, δείξατέ μου, δείξατέ μου πολιτικόν άρχοντα της χώρας μας να εκκλησιάζεται κάθε Κυριακή. Μόνο στις γιορτές, μόνο τότε στις γιορτές μας έρχονται με τα ραντικότητα τους να μπούνε μέσα στην εκκλησία για επίδειξη.

Να σε χαρώ, βρε γέρο, τον θυμήθηκα. Άντε βρε γέρο αν δεν άωρε, άντε βρε γέρο που είσαι 85χρονο, ο γέρος 85χρονο, ο αν δεν άωρε, κάθε Κυριακή πάει και εκκλησιάζεται. Πρώτος στην εκκλησία με το μπαστουνάκι του, όρθιος, να ακούσει τη λειτουργία. Ποιος την κάνει τη λειτουργία; Που την κάνει ο γιος, ο γιος είναι παπάς, μάλιστα.

Μάλιστα, εδώ είναι αίσχος. Θεωρούν ανώτερες κοινωνίες, κοινωνίες θεωρούνται αίσχος. Κοιτάξτε να δείτε, ποια παιδιά σπουδάζουν θεολογία, ποια παιδιά σπουδάζουν θεολογία; Τα πτωχά παιδιά, από το αυτογόνο, το τόνο. Και που τεχνούν το ράσο, το ράσο, σιρίων πηδίκων, να ανεβαίνουν πάνω στα μπαλκόνια και να σιρινεύει η θρησκεία. Ποια θρησκεία έχεις σε μεγαλύτερη πολέμη της θρησκείας; Με συγχωράτε, αδέρφια μου, γιατί θυμώνω. Το έχω το ελάττωμα αυτό. Αλλά αγανακτά η ψυχή μου όταν σκέπτομαι ότι εκείνοι που πρέπει να δίνουν το παράδειγμα, το παράδειγμα, δεν το δίνουν το παράδειγμα. Θυμούμαι σε μια πόλη της Μακεδονίας.

Η πόλη της Μακεδονίας, την ώρα που χτυπούσαν καμπάνα, ήταν όλοι μασόνοι.

Και όταν χτυπούσε η καμπάνα στην πόλη, κανείς δεν πατούσε στην εκκλησιά. Μόνο κάνουν περίπατο στην πλατεία και κοροϊδεύουν τον λαό που πήγε και εκκλησιάζεται. Αλλά εκεί μέσα, εκεί μέσα έριξαν μέτρα, τέτοια μέτρα που δεν τολμήσανε καν να ξαναπατήσουν την Κυριακή να περπατούν μέσα στην πλατεία.

Πού είναι αυτός ο κόσμος την Κυριακή το πρωί; Πού είναι; Να σας πω πού είναι. Άλλος ξάπλα στο κρεβάτι, ανοίγει το ραδιόφωνο και ακούει και τη λειτουργία. Άλλο αίσχος αυτό, άλλο αίσχος. Ο άλλος πάει για κυνήγι, ο άλλος πάει για εκδρομή, ο άλλος τώρα γεμίζουν τα πούλμαν και αδειάζει η Αθήνα.

Δεν ξέρω εδώ πέρα στην Πάτρα τι γίνεται. Αδειάζει η Αθήνα ολόκληρη και τραβάνε προς τα έξω. Μέσα στα ρουμάνια και στα δάση και προκυμαίες και τα παράγια θα έχουν τα πάντα μολύνει. Και η Κυριακή, η Κυριακή, για ρωτήστε την αστυνομία, ρωτήστε την αστυνομία, άντε στην αστυνομία να ρωτήστε.

Άντε στα δικαστήρια να ρωτήστε. Ποια ημέρα, ποια ημέρα είναι που στάζει αίμα; Ποια ημέρα είναι πρώτη στο έγκλημα; Ποια ημέρα είναι πρώτη στη μοιχεία και στα εγκλήματα μεγάλα; Αχ, Θεέ μου, Θεέ μου, η μέρα η Κυριακή που έπρεπε να είναι λευκόν το δελτίο της αστυνομίας.

Η μέρα της Κυριακής είναι βουτηγμένη μες στο έγκλημα και μες στην ανομία. Και από η μέρα του Κυρίου έγινε η μέρα του διαβόλου. Παίρνω λοιπόν το πρώτο κόσκινο και κοσκινίζω και από τους εκατό χριστιανούς μπαίνουν δυο.

Μπαίνουν δυο.

Δεύτερο κόσκινο, ποιο είναι το κόσκινο; Όποιος θρησκεύει πραγματικά, όποιος πιστεύει στο Θεό, ο οποίος ερευνά τον εαυτό του και βλέπει ότι είναι αμαρτωλός και η συνείδησή του, η συνείδησή του, τον τύπτει η συνείδησή του για τα αμαρτήματα, τι κάνει;

Αμέσως πηγαίνει στον πνευματικό του πατέρα, στον εξομολόγο και ανοίγει την καρδιά του και μετράει το κομπολόι. Κάθε ένας από εσάς έχει το κομπολόι του. Άλλος έχει δέκα χάντρες, άλλος έχει δεκαπέντε χάντρες.

Είναι χάντρες, άλλος έχει 100 χάντρες, αλλά όλες οι χάντρες του διαόλου είναι μαύρες. Πάει λοιπόν μπροστά στον πνευματικό και μετράει τις χάντρες. Και λέει: «Χριστέ, αυτά και αυτά και αυτά έκανα, συγχώρεσέ με». Και ο Χριστός, στόματι του πνευματικού πατρός, δίνει την άφεση των αμαρτιών. Σας ρωτώ, πώς εξομολογούνται στην Ελλάδα; Πώς εξομολογούνται; Ένας παπάς μου έλεγε ότι πήγε σε μια μικρά πόλη. Είχε η πόλη πέντε χιλιάδες. Καλός πνευματικός. Πόσοι πήγαν να εξομολογηθούν; Πόσοι πήγαν; Μόνο πέντε άνδρες πήγαν, από πέντε χιλιάδες άνθρωποι. Και εδώ μες στην Πάτρα, είμαι βέβαιος, έχω μάθει ότι είναι άνθρωποι που... Και έχετε καλό πνευματικό εδώ πέρα. Έρχεται Σιλουάν. Έρχονται από την Αθήνα εδώ στην Πάτρα να εξομολογηθούν στον Πάτερ Γερβάσιο. Το ξέρω πολύ καλά αυτό. Έχετε πνευματικό, έχετε κολυμβήτρα Σιλοάμ.

Και όμως εδώ στην Πάτρα υπάρχουν άνθρωποι που δεν έχουν εξομολογηθεί μέχρι σήμερα στη ζωή τους, ανεξομολόγητοι μένουν. Αλλά η εξομολόγηση είναι μυστήριο, αλλά η εξομολόγηση είναι απόδειξη, ζωντανή απόδειξη ότι θρησκεύεις, γιατί όποιος πράγματι εξομολογηθεί τα αμαρτήματά του, παράδεισος φυτρώνει μες στην καρδιά του.

Παράδεισος φυτρώνει μες στην καρδιά του. Λοιπόν, εξομολόγηση είναι. Επί χιλίων, όχι πια επί εκατό. Επί χιλίων χριστιανών βαπτισμένων. Εξομολογούνται δέκα της χιλίας Δέκα χριστιανοί εξομολογούνται. Άλλο κόσκινο τώρα.

Προχωρούμε. Όποιος έχει θρησκευτικότητα, όποιος αισθάνεται το Θεό, όποιος αγαπάει τον Χριστό, θέλει να βρίσκεται σε κάποια επαφή με τον Χριστό στενοτέρα. Όποιος είναι μαζί με τον Χριστό, θεωρεί καθήκον του να κοινωνεί ταχτικά τα άχραντα μυστήρια.

Όχι απλώς τη Λαμπρή, τα Χριστούγεννα· να κοινωνάει ταχτικά, διότι η Θεία Κοινωνία είναι ζωή. Και ρωτάτε, ρωτάτε, από τους χίλιους χριστιανούς πόσοι κοινωνούνται. Από τους χίλιους χριστιανούς κοινωνούνται σήμερα, μη σας φανεί παράξενο, μη σας φανεί παράξενο.

Κοινωνούν, ένας κοινωνάει. Δηλαδή, εάν η Πάτρα έχει 100 χιλιάδες, αυτοί που κοινωνούνε κάθε Κυριακή τακτικά κοινωνούνε, μα δε θα είναι παραπάνω από 100 έως 200.

Όποιος έχει γνήσια θρησκευτικότητα, αισθάνεται ανάγκη το πρωί πρωί να κάνει την προσευχή του στο Θεό και το βράδυ πάλι σαν τα πουλιά, τα είδατε, μόλις ξυπνήσουν επάνω στο κλαρί τα πουλάκια,

Τα πουλάκια, το πρώτο αυτό είναι να κελαηδήσουν και το βράδυ πάλι όταν πάνε στα κλαδιά να κελαηδήσουν. Κελαηδούν, προσεύχονται και αυτά. Λοιπόν, ο χριστιανός πρωί πρωί θα κάνει την προσευχή του, το βράδυ θα κάνει την προσευχή του. Εκτός της προσευχής, της ατομικής προσευχής, υπάρχει ένα άλλο είδος προσευχής. Ποιο είδος προσευχής; Είναι η οικογενειακή προσευχή. Είσαι πατέρας, είσαι μάνα, στο σπίτι, στο σπίτι πρέπει

πρέπει το αντρόγυνο, το αντρόγυνο ακούστε καλά, πρέπει το αντρόγυνο να προσεύχεται. Δώστε μου ένα αντρόγυνο που προσεύχεται από τη μέρα που παντρεύτηκε, από την πρώτη νύχτα μέχρι πάντα, δώστε μου ένα αντρόγυνο να προσεύχεται και θα γράψω εγώ συμβόλαιο ότι κανένας διάολος, κανένας διάολος του αιώνος δεν θα μπορέσει να χωρίσει το αντρόγυνο.

Όπου υπάρχει προσευχή αντρογύνου, ο διάολος δεν πλησιάζει το αντρόγυνο. Λοιπόν, και όπου υπάρχει σπίτι που πατέρας, μάνα, παιδιά προσεύχονται, η οικογενειακή προσευχή έχει σβήσει. Έχει σβήσει. Έχει σβήσει στο έθνος μας.

Παλιά τα χρόνια, τα ευλογημένα χρόνια, όταν ενύχτωνε, δεν είχαν στην παλιά πατρίδα μας, δεν είχαν στην παλιά πατρίδα μας παλάτια και σπίτια μεγάλα, αλλά είχαν καλυβούλες, καλυβούλες, αλλά μέσα στις καλυβούλες κατοικούσαν άγιοι. Τώρα μέσα στα μέγαρα κατοικούν δαίμονες.

Κατοικούσαν άγιοι άνθρωποι, που ήταν πραγματικώς, τώρα χτίσαμε ολόκληρα μεγαθήρια, χτίσαμε πολυκατοικίες, χτίσαμε μέσα και βες, αλλά μια πόλη, μια πόλη δεν είναι ωραία, μια πόλη δεν έχει αξία από τα μεγάλα της, μια πόλη έχει αξία από τις ψυχές που κατοικούν μέσα στα σπίτια.

Λοιπόν, στα παλιά τα χρόνια, τα ευλογημένα χρόνια, όταν ενύχτωνε στην πατρίδα μας, μόλις ενύχτωνε ο άνδρας, η γυναίκα, τα παιδιά γονατίζανε, ο ένας έλεγε το Πιστεύω, ο άλλος έλεγε το Πάτερ ημών, ο άλλος έλεγε τη δοξολογία, ο άλλος έλεγε το χαιρετισμό της Παναγίας και το πιο μικρό παιδάκι, το πιο μικρό παιδάκι, τι έλεγε; Κύριε ελέησε.

Και όλοι κατόπιν αγκαλιασμένοι πέφτουν εκεί με τους ακραβάρες τους. Και ο Αγιώτη ήταν πάνω στις προσπίτες τους. Δείξατέ μου, δείξατέ μου, δείξατέ μου, μέσα στην Πάτρα, σπίτια που να προσεύχονται οικογενειακώς και να πέσουν τα προσινή σου.

Δεν υπάρχει! Δεν υπάρχει!

Δεν είναι πολύς καιρός, δεν είναι πολύς καιρός, που ήρθε ένας νέος, ένας νέος από την Ελβετία,

Την Ελβετία σπουδάζει. Γιώργο, του λέγω, τι είδες την Ελβετία που πήγες; Λέει: Τι να σου πω, πάτερ; Δεν θα ξεχάσω ποτέ. Βρέθηκα σε ένα χωριό έξω από τη Ζυρίχη. Ήταν νύχτα. Πήγαμε σε ένα σπίτι ελβετικό, χωριό, και μας φιλοξένησαν. Όταν τελείωσε το τραπέζι, τι να δω; Εμένα με βάλουν να κοιμηθώ. Είδα ξαφνικά σε μια γωνιά του σπιτιού τον άντρα, τη γυναίκα, τρία παιδάκια να γονατίζουν και να προσεύχονται. Όταν το είδα αυτό, προτιμότερο ήταν να ανοίξει η γη να με καταπιεί, μου λέει, πάτερ μου, γιατί στο χωριό μου ο πατέρας μου και η μάνα μου ποτέ τους δεν μας είπαν «προσευχηθείτε». Ποια θρησκεία, μου λέει; Οικογενειακώς πηγαίνετε στα γήπεδα, οικογενειακώς πηγαίνετε στους κινηματογράφους, οικογενειακώς πηγαίνετε σε κρομάστας, οικογενειακώς ποτέ, οικογενειακώς ποτέ στο Θεό. Το πρώτο κόσυνο, ο εκκλησιασμός 2%. Το δεύτερο κόσυνα, η εκκλησιασμός.

η εξομολόγησης, ένα της χειρίες. Το τρίτο κόσκινο. η προσευχή η χειρία κοινωνία ένα της χειρίες. Και τώρα η οικογενειακή προσευχή, βάζω ένα μεγάλο ρωτηματικό. Μεγάλο ρωτηματικό.

Και τώρα προχωράω. Πάω τώρα στο πέμπτο κόσκινο και πάω, τελειώνω κατόπιν. Το πέμπτο κόσκινο.

Ο διάβολος, χαίρεται ο διάολος.

Ευχαριστώ.

Διαβάζεις. Ευχαριστιέται ο Γιάννος όταν σε βλέπει και διαβάζεις τα ρομάντζα, τα μυθιστορήματα που, σας βεβαιώ, σας βεβαιώ, ούτε στη Μόσχα, ούτε στο Λονδίνο, ούτε στο Χόλιγουντ βγαίνουν τέτοια αναγνώσματα. Και εγώ με ένα ορθόδοξο βασίλειο, ορθόδοξο βασίλειο, πότε θα φτιάξουμε κράτος να τα κάψουμε αυτά που έχουν μέσα την κοπριά του.

Ο πριάς του διάολου και μολύνουν τα παιδιά μας ή τη γενεά μας ολόκληρη. Λοιπόν, χαίρεται ο διάολος όταν βλέπει την κορούλα σου να κρατάει τα διάφορα μυθιστορήματα. Χαίρεται ο διάολος να βλέπει τη γυναίκα σου να τα διαβάζει αυτά.

Αλλά ο διάολος τρέμει. Ξέρετε πότε τρέμει ο διάολος; Τον πιάνει παραλυσία, τρεμούλα, τρέμει και φοβάται. Όταν δει μες στο σπίτι, κύριοι, όταν δει μες στο σπίτι το Ευαγγέλιο. Όπου Ευαγγέλιο, εκεί διάβολος δεν μπορεί να σταθεί.

Δεν μπορεί να σταθεί ο διάβολος. Αλλά να συνοούμεθα Όταν λέμε Ευαγγέλιο, όχι απλώς να το βάλουμε στο ράφι, με μια κλωστή να το δέσουμε πάνω στα εικονίσματα εκεί πέρα. Όχι απλώς να το βάλουμε στα δικαστήριά μας και να πάμε να ορκιζόμεθα, να παλαμίζουμε τα χέρια μας, να ορκιζόμεθα.

Προ ημερών στην Αθήνα μέσα έγινε ένα επεισόδιο. Στα παλιά τα χρόνια, όταν ήτανε Δημητρακόπουλος Υπουργός Δικαιοσύνης, υποχρέωσε τους δικαστάς κάθε φορά που ορκίζουν να σηκώνονται όρθιοι.

Τώρα κανένας δεν σηκώνεται.

Μάλιστα στην προανάκριση και το τσιγαράκι τους.

Ναι, Ορθόδοξε Βασίλειο μου λες εμένα. Αλλά υπάρχουν μέσα στην ψυχή. Μέσα στην Ελλάδα υπάρχουν ψυχές. Ανάμαστε ψυχές. Μια γυναικούλα λοιπόν, λέει ο Πρόεδρος, λέει να ορκίσω. Αυτή η φορά, λέει, τι κάνετε, λέει, κύριε Πρόεδρε, είστε γραμματισμένος, λέει.

Γιατί έβαλες το Ευαγγέλιο, τα νύχιπο του Ευαγγελίου, γυναικούλα, λέει, εδώ μοι όμως σε όλους, λέει. Εδώ λέει να μην ορκιζόμεθα καθόλου, λέει. Το Ευαγγέλιο να μην ορκιζόμεθα καθόλου, αυτό λέει το Ευαγγέλιο τότε, άρα σας λέει, κύριε Πρόεδρε.

Λοιπόν, θα σε βάλω φυλακή. Βάλε με φυλακή. Το Ευαγγέλιο δεν λέει να ορκιζόμαστε. Δεν ορκίστηκε. Την πήγαμε στο κρατήριο μέσα, κατόπιν τη βγάλανε από εκεί πέρα. Λοιπόν, όχι το Ευαγγέλιο πάνω στα δικαστήρια, που ούτε ο πρόεδρος το διαβάζει, ούτε οι δικηγόροι, κανένας δεν το διαβάζει το Ευαγγέλιο.

Αλλά το Ευαγγέλιο μέσα στο σπίτι, να το διαβάζει ο άντρας, να το διαβάζει η γυναίκα.

Βιβλίο. Ένα από τα δυο. Είναι ψέμα ή είναι αλήθεια. Αν είναι ψέμα, τότε να πάμε με τους άλλους να το κάψουμε. Γιατί δεν πρέπει ο κόσμος, ο ντουνιάς να δίνει ψέματα. Αλλά δεν είναι ψέμα. Μπορεί να είναι τα άστρα που βλέπετε. Τα άστρα που βλέπετε μπορούν να είναι ψέματα. Όλα μπορούν να είναι ψέματα ή να είναι ψέματα. Ουρανός και γη παρελεύσονται, οι δε λόγοι μου ου μη παρέλθωσι.

Εάν είναι αληθινό, θα τα εκτελέσουμε όλα όπως λέει μέσα στο Ευαγγέλιο. Λοιπόν, το Ευαγγέλιο μέσα στα σπίτια, το Ευαγγέλιο στα δικαστήρια, το Ευαγγέλιο στους στρατώνες, το Ευαγγέλιο παντού. Διαβάζουμε Ευαγγέλιο, διαβάζουμε Ευαγγέλιο.

Ενώ ολίγες ψυχές διαβάζουν το Ευαγγέλιο του Χριστού. Τέλος, τέλος, αδερφοί, καλά θα μου πείτε. Να, θα μου πείτε, ένας, να ένας χριστιανός που πάει κάθε Κυριακή στην Εκκλησία. Να ένας χριστιανός που κοινωνάει των Αχράντων Μυστηρίων.

Να ένας χριστιανός που εξομολογείται τακτικά στον Πνευματικό του Πατέρα. Να ένας χριστιανός που κάνει προσευχή, ατομική και οικογενειακή προσευχή. Να ένας χριστιανός, ένας χριστιανός που διαβάζει την Αγία Γραφή.

Ε, τι λες, Πάτερ μου; Είναι θρησκευτικός αυτός ο άνθρωπος, υπογράφει στο χαρτί του, είναι θρησκευτικός. Τι λέτε εσείς; Τι λέτε; Είναι θρησκευτικός; Αλλά είναι θρησκευτικός. Είναι θρησκεία, αλλά εσείς τώρα, εσείς, εσείς οι ολίγοι που στον 20ό αιώνα της διαφθοράς και Μαμμωνά εξακολουθείτε να προσέρχεστε στην Εκκλησία του Χριστού, εσείς που πάτε και εξομολογείσθε τα αμαρτήματά σας, εσείς που κοινωνάτε το αίμα και το σώμα του Χριστού μας, εσείς που προσεύχεστε ενώπιον της εικόνας του Χριστού, εσείς που διαβάζετε την Αγία Γραφή, ελάτε τώρα, αδέρφια μου, εσείς πώς είστε; Πώς είστε; Ελάτε τώρα.

Αν θα βγείτε τώρα, αν θα βγω εγώ πρώτος και θα βγείτε εσείς. Ελάτε τώρα στην πιο λεπτή κρησάρα να βάλω μέσα δεσποτάδες, ιεροκήρυκες, θεολόγους, θρησκευτικούς, τους πάντας, και να αρχίσουμε την κρησάρα, τη λεπτή κρησάρα, γιατί αυτά είναι η χοντρή κρησάρα.

Να περάσουμε από την άλλη κρησάρα, από το τελευταίο κόσκινο. Το τελευταίο αυτό κόσκινο ποιο είναι; Ναι, ποιο είναι; Εγώ είμαι τόσο ψηλά που τα χέρια μου δεν φτάνουν να το κρατήσω. Μήπως μπορεί κανένας δεσπότης να το κρατήσει; Μήπως κανείς άλλος ιεροκήρυκας; Μήπως κανένα παιδάκι από να το πάρει να μας κοσκινίσει και αυτά που ονειρεύσανε στη γενιά μας.

Ας έρθει λοιπόν από τα ουράνια επάνω άγγελος και αρχάγγελος, ένας από τους 318 πατέρες που εορτάζονται σήμερα, και ας πάρει στα άγια του χέρια το κόσκινο αυτό και να μας κοσκινίσει, αδερφέ μου, να μας κοσκινίσει το τελευταίο κόσκινο. Ποιο είναι το τελευταίο κόσκινο; Απάνω του είναι γραμμένα με το αίμα του Χριστού, με το αίμα του Χριστού, στο κόσκινο αυτό είναι γραμμένα με το αίμα του Χριστού μας το «αγαπάτε αλλήλους», να αγαπάει ο ένας τον άλλο.

Αγάπη, έχουμε την αγάπη, καλώς. Μα ποια είναι αυτή η αγάπη; Όποιος θέλει να δει την αγάπη, αγάπη, να πάτε στα σπίτια απόψε και να διαβάσετε μια και δυο και τρεις και τέσσερις και πέντε φορές το 13ο κεφάλαιο της πρώτης προς Κορινθίους επιστολής.

Για δείτε εκεί να γραφεύτη, κατρέφητο Αποστολού Παύλου. Διαβάστε λοιπόν το 13ο κεφάλαιο της πρώτης προς Κορινθίους επιστολής. Όποιος θέλει να δει αγάπη, ας ανοίξει τους βίους των Αγίων, να δει εκεί πέρα ποια αγάπη πραγματική στο Θεό και στον πλησίον είχαν οι μάρτυρες, οι Άγιοι.

Όποιος θέλει να δει αγάπη, ας φύγει κάτω από εδώ, από την πεζούρα. Ας πάει, έλα μπρος, έλα μπρος, να σε πάω κάπου που φυσά αεράκι. Αεράκι δροσερό, που θα γεμίσουν τα πνευμόνια σου από αέρα του ουρανού.

Ελάτε, αδέρφια μου, στον κόσμο αυτό του μίσους, της διαφθοράς. Ελάτε στον κόσμο αυτό να πάμε σε κάποιο βουναλάκι που είναι εδώ στον κόσμο. Και εκεί να ανέβουμε απάνω να αναπνεύσουμε το οξυγόνο του ουρανού.

Να αναπνεύσουμε την αγάπη. Το βουναλάκι αυτό είναι ο λόγος του Γλωβατά

Ελάτε πάνω στον Γολγοθά να δείτε τι θα πει αγάπη, αγάπη εσταυρωμένη. Δεν είναι αγάπη λοιπόν φτηνά λόγια, δεν είναι αγάπη αισθηματολογίες. Αγάπη είναι ο ηρωισμός. Αγάπη είναι μια, είναι αγάπη να λησμονάς τον εαυτό σου και να θυμάσαι τους άλλους. Αν το κάνεις αυτό, να λησμονάς τον εαυτό σου και να θυμάσαι τους άλλους, ότι υπάρχουν και άλλοι άνθρωποι για τους οποίους πρέπει να κοπιάζεις και να μοχθείς, τότε μπορούμε να πούμε ότι έχεις αγάπη. Υπάρχει αγάπη, λέει κάπου.

Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, τον ρώτησαν τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο, πότε θα έρθει το τέλος του κόσμου; Και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος τι είπε; Ένα σημείο του τέρματος των αιώνων ποιο θα είναι; Θα είναι πολλά τα σημεία.

Το σπουδαιότερο από όλα θα είναι ότι, εν ταις εσχάταις, λέει, «ψυγήσεται η αγάπη». Θα παγώσει η αγάπη, θα γίνει ψυχρή η καρδιά των ανθρώπων.

Ανθρώπων, όταν λέει, όταν, την εποχή εκείνη, θα δείτε, λέει, θα δείτε γυναίκες κατά των ανδρών, άνδρες κατά των γυναικών, παιδιά κατά των γονέων, γονείς κατά των τέκνων, διάκονοι κατά των διακόνων, πρεσβύτεροι κατά των πρεσβυτέρων, επίσκοποι κατά των επισκόπων. Όταν δείτε, λέει, αυτό, τότε ήξει το τέλος του κόσμου. Και κάτι άλλο ακόμα: τι είπε ο Κοσμάς ο Αιτωλός; Τι είπε ο Κοσμάς ο Αιτωλός; Ότι τον ερώτησαν: «Θα έρθουν χρόνια δύσκολα;» Λέει ο Κοσμάς ο Αιτωλός.

Πώς θα το καταλάβουμε; Λέει ο Κοσμάς ο Αιτωλός, ρώτησε και από τα μάτια του Κοσμά του Αιτωλού κύλησαν δάκρυα και είπε: Θα έρθει μια μέρα στον τόπο μας, θα έρθει μια μέρα, λέει, στον τόπο αυτό, στην Ελλάδα, που θα αδειάσουν οι εκκλησίες του Χριστού, θα αδειάσουν οι εκκλησίες του Χριστού.

Να το θυμάστε, θα έρθει η μέρα από τις 100.000 που έχει η Πάτρα, εμέτρησα μου τα έκανε, από τις 100.000 που έχει η Πάτρα, 2.000 εκκλησιάζονται κάθε Κυριακή, 2.000 μόνο. 98.000 πού είστε, πού είστε; Αλλά δεν θα μείνετε 2.000, θα πάτε 1500, θα πάτε γύρι, θα μείνουν 500, 50, κάτα, κάτα, θα μείνουν ελάχιστοι.

Υπάρχει παιδί να λειτουργήσει, ούτε ψάχνει, θα αδειάσουν οι εκκλησίες, θα έρθει η μέρα, λέγει ο Κοσμάς ο Αιτωλός, που θα αδειάσουν οι εκκλησίες του Χριστού. Και όταν αδειάσουν οι εκκλησίες του Χριστού, λέγει ο Κοσμάς ο Αιτωλός, ο άγιος, τι λέει; Όταν αδειάσουν οι εκκλησίες του Χριστού, θα γεμίζουν οι φυλακές.

Πού έγινε αυτό σήμερα μας; Αδειάσαμε τις εκκλησίες και γεμίσαμε τις φυλακές. Και τα νησιά μας τα κάναμε φυλακά.

Αγάπη του Θεού, έχουμε την αγάπη, είμαστε χριστιανοί, δεν έχουμε την αγάπη, ε, τότε κρίμα στα κηρύγματά μας, κρίμα στα βιβλία που διαβάζουμε, κρίμα στις μετάνοιες, κρίμα στα προσκυνήματα, κρίμα στις γιορτές μας, κρίμα σε όλα.

Εάν λέει αγάπη μ' έχετε, ουδέν ημί. Η ουσία του Ευαγγελίου, το βάθος και το πλάτος της θρησκείας μας είναι αγάπη εσταυρωμένη. Μα θα μου πείτε: Αυστηρά μας είπες, Πάτερ μου, σήμερα, μας έχεις ταράξει, μας πέρασες από κόσκινα πολλά, κύματα, όλοι τώρα στενοχωρημένοι.

Αδελφοί μου, σας ομίλησα με την γλώσσα που ομίλησε ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος. Μια μέρα ανέβηκε ο Χρυσόστομος στον άμβωνα και εκήρυττε ο Χρυσόστομος σε μια πόλη που είχε τριακόσιες χιλιάδες λαού και έπιασε τη ζυγαριά του.

Ήτανε Χρυσόστομος εκείνος, εμείς κουνούπια, εμείς σκιές, εμείς ένα από την οροκήρυκας, ένας, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, δεν ξαναγίνει κι άλλος. Πήρε λοιπόν τη ζυγαριά του και εζύγισε τη Βασίλισσα, την έβγαλε σκάρτη, εζύγισε τον Βασιλιά, τον έβγαλε σκάρτο, εζύγισε τα δικαστήρια, εζύγισε τους πλουσίους, εζύγισε τους φτωχούς, εζύγισε τους πάντας και ύστερα από μια ώρα που τους κρατούσε αγωνίους, ρωτάει στο τέλος ο Χρυσόστομος.

Βασιλεία των Ουρανών, Γέννησης της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο, Ευαγγελισμός, Ησύχιος ο Πρεσβύτερος, Ευαγγέλιο, Ευαγγελισμός. Κορώνα γράμματα, δώστε μου πενήντα γυναίκες που να παίζουν τη ζωή τους κορώνα γράμματα, δώστε μου πενήντα παιδιά να παίζουν τη ζωή τους κορώνα γράμματα και θα στήσω με την Ελλάδα ολόκληρη. Δεν πιστεύουμε, δεν αγαπούμε, δεν έχουμε μέσα τη φωτιά του ουρανού.

Είμαθα ψεύτο χριστιανή, είμαθα ικατόνομα χριστιανή.

Αδελφοί μου, το θερμόμετρό μας, άμα αρρωστήσεις βάνεις θερμόμετρο, το θερμόμετρό μας κατεβαίνει συνεχώς. Η θρησκευτικότητά μας καταπίπτει, καταπίπτει. Ω Κύριε που είναι τα ελέησου τα αρχαία, Πού είναι οι χριστιανοί που εκκλησιάζονται;

Πού είναι αυτοί που προσεύχονται, οι πραγματικοί κοινωνοί των αχράντων μυστηρίων; Ναι, αν ήμουνα, αν ήμουνα, αν ήμουνα Ωσηέ ο Προφήτης, αν ήμουνα Ωσηέ ο Προφήτης, θα σας έλεγα: ἀρὰ καὶ ψεῦδος καὶ φόνος καὶ κλοπὴ καὶ μοιχεία κέχυται ἐπὶ τῆς γῆς καὶ αἵματα ἐφ᾿ αἵμασιν μίσγουσιν.

Δια τούτο, πενθήσει η γη και θα μαραθούν οι άνθρωποι.

Οι άνθρωποι, εάν ήμουνα Δαβίδ ο Προφήτης, θα σας έλεγα, πάντες τη χριώθησα, ούτε εις ποιον Χριστότητα. Κι ο άνθρωπος εν δημιών, ούς ειν είκε, πρασινευρίστηκε την εισιτιομοιότητα αυτής. Εάν ήμουν Ισαΐας ο Προφήτης, θα σας έλεγα, ου έθνος παράνομων, γιοι παράνομοι, σφαίρομαι από νηρών, αποστάτεοι, εγκαταλείψτε τον Θεό και παροχήσε τον Θεό.

Σας έλεγα, επορεύσουν εις Ρωσόλυμα και ο κοινός άνθρωπος. Ναι, κι αν ήμουν Ιωνάς ο Προφήτης, δεν θα καθόμουν εδώ πέρα, Ιωνάς ο Προφήτης. Θα έβγαζα τα παπούτσια μου, θα έβαζα σακί, ένα σακί στην πλάτη μου, κι ας με λέγατε τρενώχια νησόροπο, αν ήμουν Ιωνάς ο Προφήτης, θα γύριζα από πλατεία σε πλατεία, από σπίτι σε σπίτι, από τα δικαστήρια στα σχολειά και από τα σχολειά μέσα στα στρατόπεδα και στα εργοστάσια και παντού.

Και θα έλεγα κι εγώ, ο Ιωνάς, αν ήμουν Ιωνάς ο Προφήτης, είναι βι, είναι βι, τρεις ημέρες καταστραφίσετε Πάτρα, Πάτρα, Πάτρα, αλλά δεν είμαι, είμαι κι εγώ αμαρτωλός. Είμαι κι εγώ, βρίσκομαι κι εγώ κάτω από την αμαρτία όπως είστε κι εσείς.

Και ο Κοσμάς ο Αιτωλός, έλεγε ο Κοσμάς ο Αιτωλός:

Ο Κοσμάς ο Αιτωλός, ότι, αδέρφια μου, λέει, ο Κοσμάς ο Αιτωλός έλεγε: «Δεν είμαι άξιος να πέσω να φιλήσω τα πόδια σας». Και εγώ, παρόλο τον έλεγχο που σας έκανα, πιστέψατέ με, αδερφοί μου, δεν είμαι άξιος να πέσω να προσκυνώ στα πόδια σας, γιατί είστε εσείς πολύ ανώτεροι από εμένα. Αλλά το καθήκον μου είναι να σας ελέγξω, ο νόμος του Κυρίου. Επειδή λοιπόν και εγώ είμαι αμαρτωλός και δεν μπορώ να σας ομιλήσω όπως ο Ιωνάς ο προφήτης, σας λέγω, αδέρφια μου, αδέρφια μου.

Αδέρφια μου, ετοιμαστείτε, ετοιμαστείτε. Έρχεται, έρχεται τη θύλα μεγάλη, μεγάλη θύλα. Έρχεται τη θύλα μεγάλη εκβοά, η οποία θα σύστηγη γίνει ολόκληρος. Θα πληρώσουμε, αδέρφια μου, θα πληρώσουμε, αδέρφια μου, με τόκο και επιτόκιο. Τις μοιχείες μας, τις πορνείες μας, τις ψευδομαρτυρίες μας, τους όρκους μας, τους φόνους, τα εγκλήματα, τη διχόνοιά μας, θα τα πληρώσουμε όλα.

Πού είμαστε τώρα; Όσο έχουμε καιρό, για βγάλτε τα ρολόγια σας, βγάλτε τα ρολόγια σας. Όχι τα ρολόγια τα δικά σας, βγάλτε τα ρολόγια του Θεού, βγάλτε τα ρολόγια του Θεού. Και τα ρολόγια του Θεού τι ώρα είναι πλέον; Δεν είναι πλέον έξι πρωί, ούτε επτά, ούτε οχτώ. Περάσαν οι ώρες, πέρασε η ώρα. Είμαστε δώδεκα, δώδεκα παρά πέντε. Πέντε λεπτά έχει διορία αυτή η ανθρωπότης για να, αδελφοί μου, μετανοήσουμε. Υπάρχει σωτηρία. Ας κάνουμε στροφή από τα Πανάτια μέχρι τον Υπέτερο.

Η αριστερή, όλων των χρωμάτων, ας μετανοήσουμε ειλικρινά, ας επιστρέψουμε στον Κύριο Ιησού Χριστό, ας πάμε με μετάνοια και συντριβή, για να έχουμε το έλεος του Θεού. Άμποτε η πόλη σας, η πόλη σας εδώ των Πατρών, που εγέννησε Αγίους, που εγέννησε Μάρτυρες, να γίνει μια χριστιανική, 100% χριστιανική, και από εδώ, από την πόλη σας, Να βγει το σύνθημα σωτηρίας, είτε ο Άγιος Ανδρέας και οι Άγιοι και οι Όγγελοι θα σας φυλάβουν, εν Χριστώ Ιησού, οι δόξα εκεί σε όνας αιώνων. Αμήν.