The Asia Minor Catastrophe and a Call to Unity

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Before I begin my talk, I must share two pieces of good news with you.

They come from the proceedings of the Holy Synod, of which I am a member. First, the Holy Synod has once again condemned Freemasonry as a cancer in the Greek nation.

The second piece of news is welcome to the Greek people, though unwelcome to some priests, not all priests, but a portion of them. The Holy Synod has prohibited the customary fees known as “tycherá.”

Those extra fees!

Now we have a new talk. I ask you, please, especially during this talk, no applause.

No applause, from beginning to end. I ask you, please, no applause. Instead, an angel, an invisible angel here in this hall, passes among you with a collection plate, asking for your tears, your sighs, and your mourning for sin. That is the kind of subject we have before us. “By the rivers of Babylon, there we sat down and wept when we remembered Zion.” I will begin with a picture, a parable drawn from nature. Winter has come. The weather has turned rainy, and the cold has tightened its grip. Snow is falling on the mountains of Macedonia. In Florina, the thermometer reads four degrees below zero. It is like Siberia. The trees are bare, the landscape is bleak, and hungry wolves are coming down from the high mountains.

And they descend on unguarded sheepfolds and devour the lambs.

What do I mean? In nature there is winter, a hard season, especially for the poor. So too the Church goes through a winter. As John Chrysostom, whom we mentioned in the previous talk, put it, a harsh winter has fallen upon the Church.

A difficult season, hard days, days that seem like the Apocalypse. There is winter in our nation too, in our homeland. But let us not lose heart. We know that winter will pass and beautiful spring will come: the trees will blossom, the earth will turn green, the songbird will sing, birds will return from distant lands to their nests, and the streams and rivers will flow joyfully. As surely as spring comes, let us be sure that the harsh winter we are passing through as a Church and as a nation will give way to spring, to beautiful spring.

We live in hope of that spring. Our small but historic nation, my dear friends, has lived through dark times, through harsh winters, terribly harsh winters. I remind you, especially those of you who are older, of the harsh winter of 1941 to 1943. In those days of occupation, bread was reduced to a tiny morsel, and the ration was twenty...

Twenty to twenty-five drams. We did not even have oil to light the lamps in the Church, or antidoron, the blessed bread distributed after Liturgy, for the priests to give out. People were dying like flies and being buried without a permit, so their relatives could keep the bread ration card and not lose it.

How many were lost? Two hundred, three hundred, fifteen hundred Greeks perished in those terrible years. It was a winter, a real winter, a dreadful winter. But there was another winter, even more dreadful than the winter of 1942 to 43: the winter of 1922.

September, October, November, and December were among the most terrible months our country has known. That was the time of the Asia Minor Catastrophe. Sixty years have passed since then. On this anniversary, I want to tell you a few scenes from those days, so that young and old alike may feel what they were like.

Back in those tragic days, I was a little boy on my native island of Paros. Suddenly, word spread through Paroikia, the island’s main town: “They’re coming, they’re coming, they’re coming.” People’s eyes filled with tears. “Who’s coming?” we children asked. The grown-ups told us that a ship full of refugees would arrive today or tomorrow. “They’re coming.” Then the ship appeared far off, beyond the headland...

As soon as the ship appeared in the distance, the bells of the Ekatontapyliani began to toll mournfully, as they do on Great Friday. That church is of greater historical importance than the church on Tinos. According to our Church’s tradition, or rather, according to historical accounts, Saint Helen built it when she was traveling to the Holy Land to find the Precious Cross and a storm forced her to stop at the port of Paros.

So the bells tolled mournfully. It was raining, the clouds were dark, and all was still. It seemed as though even the weather was mourning. Then, before long, the ship arrived.

The ship was full of refugees. They climbed into the boats that pulled alongside, as they still do today, and came ashore. The people watching had tears in their eyes. They saw elderly men with white hair, women holding little children in their arms, all crowded together in the boats. What astonished everyone was that every one of them was holding an icon.

One carried an icon of the Most Holy Theotokos, another an icon of Saint Demetrios or Saint Nicholas. These were the only things they had brought from Asia Minor: their only possessions, the only surviving traces and sacred treasures of the homeland they had left behind.

They came carrying those icons, many of which were wonderworking. Whenever I visit the Pontic and Asia Minor refugees in that area, I look on those ancient, Byzantine style icons with particular awe. They are wonderworking icons, so different from those painted by some artists today, who blaspheme Christ and the Most Holy Theotokos even as they paint them.

Back then, those dearly remembered artists of Asia Minor would fast for three days before painting an icon of the Most Holy Theotokos or of our Christ. And those icons truly were sanctified. So the refugees came ashore carrying them.

As soon as they stepped ashore, they all bent down and kissed the soil of their homeland.

Then they formed a procession and began to walk. Anyone who has visited Paros knows that the church is some distance from the harbor. They walked until they reached it. There they all knelt and sang a hymn of praise to God, who had saved them from Kemal’s sword.

What happened on Paros happened throughout our beloved country. On Syros, for example, the capital of the Cyclades, the ships brought many more refugees ashore. They filled the waterfront.

Schools, homes, streets, and churches filled with refugees. It was a terrible sight. Before long, a large ship arrived and brought ashore, think of it, a thousand orphans whose fathers and mothers had been slaughtered by Kemal in Asia Minor.

Orphans, utterly alone, poorly clothed and barefoot, a tragic sight. Who took them in? The Americans did. Charitable Americans held fundraisers in Chicago and New York and collected money. They were the only nation to help us in those tragic days. They built a fine orphanage, the largest in the East, where about a thousand children were educated in their Greek heritage and their faith. Before long, those children became active members of Greek society.

In Thessaloniki there was another scene of suffering. Hundreds of ships unloaded, if you will allow the expression, crowds of refugees who filled the waterfront around the White Tower. The people of Thessaloniki welcomed them with tears and deep emotion.

Among those refugees was a boy. I must tell you this detail, because the story has much to teach us. He was barefoot, wretchedly poor, but full of life. He was seventeen. He found work as a porter at the harbor, carrying goods on his back. But he had a creative spark within him. Even in the hardest circumstances, a Greek can find a way to build something.

He did not settle for that. He wanted to leave for America and make a future for himself. He had nothing behind him.

He had none. Porters, what noble souls they can be. I would bow down before a porter, a laborer with a heart of gold. But I would not bow before a great and powerful man who, beneath his outward appearance, has nothing of substance. They took up a collection there and paid for his ticket. He went to America. And he became... he became... he became... Oh, the mysteries of human lives! This was no accident; there was providence in it.

That poor boy, that refugee porter, became one of the ten richest people in the world. I mention his name without holding him up as a model, we all have our weaknesses. He was Onassis.

And he was not the only one. Many others left for America and built the great Greek communities there. But let me turn to Mesolongi, where God counted me worthy to serve in my early years as a protosynkellos.

There I learned that a ship had come into the port of Mesolongi and brought refugees ashore. Among them was a strong, fair-haired boy of sixteen who had fled Kydonies.

Kydonies, also called Ayvalik, was the most Greek city in Asia Minor. The boy was close to the late Bishop Gregory of Kydonies, whom the Turks buried alive in Ayvalik. The bishop loved him very much. On the eve of the Turks’ arrival, he called the boy to him and said, “My child, I am going to die. You are young. Go to your homeland. Your homeland will need you.”

“Your homeland will need you.” Those words proved prophetic. A miller from Neochori in Acarnania took the boy in. He worked for the miller in the mill, but every day he went to the Church and attended Vespers and the Divine Liturgy. The miller saw how bright he was and helped him. That sixteen-year-old later became one of our country’s finest lay preachers: the late Athanasios Frangopoulos, a member of the Zoe Brotherhood.

Out of those rags, he found a new homeland. I could go on recounting scenes from that terrible catastrophe in Asia Minor. Those who study its history, and those who hear it from elders now seventy or eighty years old, weep. They remember the words of the psalmist: “By the rivers of Babylon, there we sat down and wept.” So too they weep when they remember Asia Minor.

But at the same time, a great question arises for every historian who has investigated why our homeland suffered the Asia Minor Catastrophe, a disaster greater even than the fall of Constantinople, the capture of the Queen of Cities. What were its causes?

The causes, my dear friends, are both internal and external. Have the patient endurance to hear what they are. One cause is external. What is it? Envy, envy stirred by Greece’s victories and glory.

Greece had sent her finest sons, who had fought bravely on the battlefields. That Greece stirred the envy of other nations, especially those around the Mediterranean. They saw her advancing in giant strides and feared that she would become the strongest kingdom in the Mediterranean.

The strongest kingdom in the Mediterranean, with Constantinople as its capital. It was the time when our prime minister spread a map before Parliament and said, “Greece is no longer the small Greece of Melouna. She is the Greece of two continents and five seas.”

It was the time when our soldiers had gone beyond the Evros and stood at Çatalca, only a few miles outside Constantinople. It was the time when the Averof, the glorious flagship of our fleet, had dropped anchor in the harbor of Constantinople.

It was the time when we expected, at any moment, to see the dream of our people fulfilled: our troops would enter Constantinople, raise the flag atop Hagia Sophia, and celebrate the Divine Liturgy there, or rather, continue the Divine Liturgy that had been interrupted when the Turks besieged and captured the city.

It was the time when the Great Idea, that long-held dream, seemed about to be fulfilled. What, then, stirred up this envy? Who fiercely opposed Hagia Sophia passing into Greek hands? Who opposed our homeland advancing toward Constantinople and gaining glory? It was the Pope, who has always been an enemy of the Greek people.

It stirred the envy of the Italians first of all, though they did not have a single Italian living in Asia Minor. Even so, they demanded a foothold there. They said they would accept Greek control of Asia Minor only on condition that they too could establish a bridgehead. The conference at Sèvres gave way and granted them a territory opposite the Dodecanese, toward the west, where the Maeander River flows. At that time, it marked the boundary between Greek and Italian territory.

And taking that territory was not enough. They also gave strong support to the çetes, Kemal’s irregular fighters, who destroyed everything in their path. They had set up their bases there. Then came one terrible night. Perhaps someone from Aydın in Asia Minor is here in Greece and still remembers it.

In earlier years, there were survivors who had suffered terribly in that onslaught, which swept through Aydın, a historic Greek city. One night, while its people slept, the Italians backed the attackers as they crossed the bridge over the Maeander.

They marched into Aydin, burned houses to the ground, looted shops, and laid waste to the city. Most tragic of all, they seized 300 Greek children, scouts, scouts, 300 scouts, aged 13 to 18.

The attackers took the boys to the square. They pulled out their tongues and cut off every one of them. They threw the tongues to the dogs, so the boys would have no tongues left to sing the national anthem. The scouts of Aydın are one of the darkest chapters in the tragedy of Asia Minor.

My brothers and sisters, I am astonished that the younger generation knows nothing of these crimes.

So they entered Aydın. But Greece had heroes. Let me tell you about one of them. For his speed, his strength, and the force of his charge, he was called the Thunderbolt. The Thunderbolt!

Who among the older people remembers his name? It was Georgios Kondylis. He came from poverty, but he carried all of Greece within him. I leave it to others to judge his politics. I judge him as a patriot and a soldier, and I count him among the heroes. When he was ordered to go to Aydın, he swept in like an eagle and drove out all the Çetes. They fled across the bridge and hid again in Italian territory.

The Thunderbolt pressed on and met an Italian major at the bridge. The major said, ‘This is Italy.’ Kondylis kicked him into the stream and kept going, advancing another thirty or forty kilometers.

It caused a major incident. Only the prime minister, Eleftherios Venizelos, could stop him. ‘My dear George, come back,’ he told him. The Thunderbolt obeyed the prime minister’s voice and returned. Beyond the crossing of the Maeander, he had defeated the opposing fighters.

You see the obstacles we faced. The Italians were our enemies; that was one cause. But were the Russians any better at that time? History records that, during that terrible period, the Russians secretly allied themselves with Kemal and supplied him with artillery, weapons, and other aid.

A special envoy of Lenin came to Ankara. He was greeted with shouts and cheers, toured the Turkish villages, and was welcomed enthusiastically by the people. He gave a great deal of help, and Russia helped at that time as well.

These are historical events. The Italians were our enemies, and so, it seemed, were the Russians. Even the British proved to be our enemies. For a time, they appeared to defend Greek rights, but in truth they had no sympathy for the Greeks.

They were more inclined toward the Turks than toward the Greeks. When a member of Parliament in London said, ‘We must help the Christians who are fighting for their faith,’ the government replied, ‘We have troops in Mesopotamia because that is where our oil is.’

Beyond that, they would go no further. Their oil, their oil, and only their oil. Nothing else mattered. If you want a picture of the indifference and cruelty of those terrible days, and of the Turks, let me tell you about the day Smyrna fell.

I do not know whether anyone here lived through that tragic day. Turkish troops and irregular fighters were in Smyrna. The people were beside themselves with fear. They gathered along Smyrna’s great waterfront, while in the harbor there were twenty or thirty warships, French, Italian, American, and British, with formidable guns.

A few shots from those guns could have held those savage forces twenty kilometers away, giving the people at least enough time to leave for Greece, their homeland. But nothing was done. The Italians and the British amused themselves aboard their flagships, sending congratulatory telegrams to Kemal.

The Turks were shooting at the refugees on the waterfront. The harbor waters turned red with the blood of our people, who died as martyrs, and bodies filled the harbor. Yet a reception, a party, was taking place aboard a flagship. I do not know whether it was French or British. One admiral arrived late. As he came up the gangway, someone asked, ‘Why are you late?’ ‘Forgive me,’ he said. ‘The boat bringing me here,

‘, kept striking the bodies in the water and could hardly get through.’ But there was one man in the city whom I mention with honor: Horton, the American consul, who wrote a very important book. He showed truly Christian compassion for the refugees and did everything he could to save them. He went to Metropolitan Chrysostomos of Smyrna and pleaded with him: ‘Venerable hierarch, please leave Smyrna. Come aboard the flagship, where we can protect you and take you to Greece. You are a sacred treasure of our nation.’

Chrysostomos wept. He opened his copy of Holy Scripture, which has been preserved. The late Chrysostomos read Holy Scripture often. He turned to John, chapter 10, verse 11, and read it to Consul Horton. ‘Listen closely,’ he said. Chrysostomos knew many languages; he was a highly educated man.

And he said, ‘Listen to what it says here: “I am the good shepherd. The good shepherd lays down his life for the sheep. But the hired hand, who is no shepherd and whose own the sheep are not, ”’

‘“, sees the wolf coming, leaves the sheep, and flees. Then the wolf snatches them and scatters them.” What I have read will not let me leave. These words bind me to this place. I shall stay here.’ And he stayed, and suffered a dreadful martyrdom.

They mutilated him until he was barely recognizable. There was a young Turk there, he lived for some time afterward, who fired the final shot. He took pity on Chrysostomos and fired the final shot.

And Chrysostomos died on the cobblestones of Smyrna. What became of that Turk? His conscience tormented him. When Greeks passed through there many years later, he asked for a priest so he could seek forgiveness. The burden stayed with him, for he too had been among that hierarch’s killers.

These, then, were the external enemies: Italians, Englishmen, Germans, and Russians. Their governments joined forces to prevent Greece from becoming great. And so came the Asia Minor Catastrophe. But alongside these external causes, there were internal ones.

The internal causes were more serious and more important than the others. Think of a person who appears perfectly well. Recently, a man thought he was healthy, but the woman who loved him sensed that his color was changing.

She said, “I feel something is wrong.” A woman has a powerful intuition. A man could never take a woman’s place in nursing. A woman has a greatness of her own.

Her heart is full of love and tenderness. She sensed that he was ill and urged him to be examined. The tests showed that he had cancer within him, something hidden from sight.

Germs within us. Even in a body that seems healthy, there can be a germ that eats away at it. And do not be surprised when I tell you that half of us here may have such germs. Cancer is the scourge of our age, a punishment upon humanity. As I was saying this morning, humanity has achieved great triumphs in technology and built rockets that reach toward the stars, yet God has not granted us the discovery of a cure for cancer. So a body may appear healthy while carrying within it the germ of death. In the same way, Greece appeared beautiful, majestic, and glorious, a nation of two continents and five seas, yet it was like a great plane tree spreading east and west whose roots had rotted. That tree was bound to fall. What was the germ eating away at the vital strength of our nation? It was a weakness rooted in the Greek character: division, division along party lines. What happened? Those of you who read history, and you should read history, know that in 1912 Greece was united under the leadership of two great men.

King Constantine was a great man and a general, and Eleftherios Venizelos was an outstanding statesman. While they stood united, a united Greece advanced as far as Sofia. But afterward these two outstanding men, symbols of the nation’s unity, disagreed profoundly about the direction of its policy.

One supported one course, the other a different course. Their quarrel began at the top and spread down through every level of society. It is hard to imagine. Those old enough to remember the years from 1915 to 1920 will have painful memories: bitter, fanatical division. It reached everywhere, even the army. We are beginning to see such signs again today. They are troubling signs.

The army was affected, and its officers were divided. At the most critical moment, if we had had one more division at the Sakarya River, we might have advanced as far as Ankara. Kemal had evacuated Ankara and gone to Kayseri and Konya.

Around a thousand officers, brave and excellent officers, among them Kondylis, were living in Constantinople. Partisan passion, see what it can do, kept them waiting for the government to fall so they could return to power. Division split the army and even reached the noblest professions.

Professions. I heard something dreadful. What party loyalty can do! They took a sick man to a famous surgeon, I won’t mention his name, and the patient urgently needed an operation. The doctor, a fanatical supporter of the Venizelist party, questioned the patient’s relative. Fortunately, the relative knew what to expect.

He knew about this. He asked, “Which party does this man belong to?” Someone told him a lie, a well-intentioned lie, that the man was a royalist. If he had said the man was against the king... Does that seem a small thing to you? When party loyalty takes root in a person’s heart, you cannot rely even on doctors. Such passion seeks to destroy. This division, this hidden disease, shakes everything.

It even divides noble professions such as medicine. These were isolated cases, of course, but they show the partisan passion that such division creates. So there you have it: our officers were divided, our doctors were divided, and even our young children were divided.

Even the children in the schools quarreled over their country. They too were divided. It was a terrible thing.

Such things happened. And priests of his stature, priests of his stature, gathered there and piled stones in an act of anathema against that outstanding Greek statesman, Eleftherios Venizelos. Such fanaticism! Under those conditions, the nation could no longer hold together. In my view, division was the greatest cause of the catastrophe in Asia Minor. And it is not just we who say this. Kemal said it too, and he was a fair judge. When they welcomed him in Ankara, lifted him onto their shoulders, called him Gazi, meaning ‘victor,’ and crowned him with a golden wreath, he showed that he knew himself. He stopped them and said, ‘No, please. Greece was not defeated, she was not defeated militarily. Greece was defeated politically, politically.’ Kemal said this at the unveiling at Dumlupınar, and went on to say that all the...

The troops who fought, companies, battalions, and regiments, fought like their ancestors of old. One story has stayed with us: they advanced without wavering. Yet the men who had reached the Sangarios River were seized by panic.

It was like a little child chasing cats. What a dreadful thing.

A terrible thing. The Turkish irregulars pursued the Greek soldiers as they kept retreating. But there was one hill they simply could not take. They attacked in the morning, at noon, and again in the evening. Kemal himself went to the division commander and said, “What is going on? I demand that this hill be taken. It is the only obstacle to the Asia Minor Catastrophe.” Strangely enough, the commander took it on and gave his word.

The Turkish divisional commander promises that the hill will fall. He tries to take it before sunset, but it holds. Later, when its defender withdraws, they climb the hill and discover who had been guarding it: the heroic Colonel Plastiras.

And now, my dear friends, as I bring this humble talk to a close, I want to ask: What do we learn from history? Holy Scripture is not our only teacher. Of course, Holy Scripture offers us the most wonderful lessons. But everything can teach us: a tree, a plant, even a tiny particle or a little flower. How much more, then, can history teach us! History is a teacher. As the saying goes, “Fortunate is the one who has learned from history.” We must read history, for it offers us precious lessons.

What lessons can we learn? One is that we must be careful. We Greeks are an innocent, deeply emotional people. We are easily moved by every display and easily deceived, like the fish that swims with its mouth open. The fisherman hardly has to work to catch it.

What a sorry state we are in! For all our intelligence, we fail to see the deceit and the trap behind fine slogans about freedom, democracy, and the like. Throughout Greece’s last hundred and fifty years, foreign governments have deceived and betrayed her.

The governments of Italy, Britain, Germany, Russia, and the United States. Yet we remain unrepentant. Someone who came to Greece a hundred years ago was asked what conclusion he had reached. He said, “I found people devoted to Germany, people devoted to England, people devoted to France, and people devoted to Russia. But I saw no people who loved Greece.” Yes, indeed. I do not wish to extend this discussion or bring examples from modern history to convince you that this is a curse. A curse binds us. We seek alliances, and we are divided over those alliances.

Allies! Some want an alliance with the English, others with the Italians, others with the Germans, the Russians, the Americans, and so on. I do not want to enter into politics. Politics is far from my concern.

But I believe one thing: more than any alliance in the world, Greece needs an alliance with the Lord Jesus Christ. With Him as her ally, Greece can stand on her own feet and remain firm, unshaken, and undefeated.

If we have the Lord Jesus Christ as our ally, then we too can say: “Know, O nations, and be defeated, for God is with us.” And even if you regain your strength, you will be defeated again, for God is with us. Yet no one seeks an alliance with God.

God is above all, yet we seek the support of men, to our own loss. The Psalmist cries out, “Do not put your trust in princes, in sons of men, in whom there is no salvation.” Think of the people we have raised up almost as gods. Take the names of our country’s leaders: a hundred years from now, those names will have faded. We pass like drops into the ocean of eternity. Close your eyes and think: in a hundred years, who will remember?

A hundred years from now, who will remember Greece’s president and prime minister, or France’s leader? These names flare up like fireworks and then fade away. One name will remain under heaven.

It is the name above every name: the name of the Lord Jesus Christ, who is the beginning and the end of all humanity. Sadly, we Greeks do not seek an alliance with Him through sincere metanoia, through repentance. And so we suffer the consequences of all these other alliances.

The other lesson is that we must be united. United, Greece can reach the stars of heaven; divided, she falls into the depths of Hades.

There is a story about a German historian named Curtius and a Greek man he met.

He said to a Greek man, “I want to read your history. I’m German, and I don’t know your history. I want to read it.” So the Greek man gave him a history book, and he read it. After two or three months, he came to realize one thing: if you Greeks were united, you would be the strongest nation in the world. But as I have said before, a thousand years is not enough to make a nation. Greece has a history of three thousand, four thousand, five thousand years. It is the oldest nation in the world. When our ancestors were building the Parthenon and the Acropolis, those people were eating acorns out on the wild steppes. We are the nation with the longest history in the world. And yet generations upon generations labored to build this nation and watered the tree of freedom with their blood. This nation is thousands of years old. It takes a thousand years to build a nation, and in just one...

In a moment, a single year can destroy it all and wipe it from the earth. These, then, are the bitter lessons we draw from that catastrophe. But, my dear Christians, I do not want you to leave here weighed down by the sorrow that the memory of those years brings to our hearts, the tragedy we lived through as small children among our people.

I want us to leave with hope. Winter will give way to spring. The cuckoo will call, the swallows will return, the fields will turn green, the rivers will flow, and the snow will melt. The summer sun will come to warm people’s hearts.

It will come. As the Song of Songs says, the almond trees will blossom and the vines will flower. It will come. And here is the proof: who foretold it? Who was it? Where is he? He foretold it. He was a prophet, truly a prophet.

What did he foretell? Listen to his final words. Listen to his very last words. Saint Chrysostomos, tell us your final words. Give us comfort, courage, and great hope.

Come alive before us and speak with that golden tongue of yours. He gathered them all, the women and children, inside the Church of Saint Photini. Its iconostasis was preserved and stands in a church below.

There, in Smyrna, in the Church of Saint Photini, he spoke to them. He wept and suffered with that crowd, and then he said, “My children, these are my last words: God is testing us because of our sins.”

“But take courage. Greece will see better days again.” Those were the last words of that great shepherd. They proved prophetic. People said, “Greece is in rags. Greece has sunk. There is no Greece anymore.” Two million refugees in Greece was no small matter.

And yet spring came. Spring came through the work, toil, and energy of our refugee brothers and sisters. United now in one homeland, through their labor and sweat they made the fields of Macedonia and the rest of Greece yield abundant crops. Greece became self-sufficient.

We who once had to seek wheat from Russia, who did not have even a handful of rice for a sick person, with God’s help, we became self-sufficient and could provide for ourselves.

We owe that to hard work. Spring came in another way, too. The little children, three or four years old, whom their mothers held in the boats grew up. Those children who had survived the slaughter, those who had lived in the orphanages of Syros, those little ones carried in their mothers’ arms, grew up and became lions.

Lions! When the call came to fight Italy, those children enlisted and climbed the high mountains. And on such a holy day, how could we fail to believe? You who do not believe in God, how can you still doubt? A miracle happened. I lived through it. I was in Missolonghi when, suddenly, in the night, the bells rang joyfully. On the feast of the Most Holy Theotokos, the radio announced that our soldiers and Evzones had entered Korçë. The flag of victory was raised, and they sang, “To you, the Champion Leader, we offer songs of victory.”

So Chrysostomos was right when he said that Greece would see better days. With God’s help, brothers and sisters, let us turn our thoughts to those heroes, to the million who were slaughtered in Asia Minor, in Pontus, Ankara, Ephesus, Aydın, and Kydonies.

Kydonies, Salihli, Kütahya, Afyonkarahisar, and all the villages and towns: wherever we dig, we will find the graves of heroes, the bones of heroes. O holy homeland, O Pontus, O Asia Minor, O graves of our forefathers, O stars and rivers: have mercy on us. Pray to God to have mercy on us and protect us, through the intercessions of the Most Holy Theotokos and all the Saints. Amen. I ask you, please. I have undertaken a task at the direction of the Synod, a very difficult task. It would take a miracle. My shoulders are small, but I would be very glad to see it happen. We speak of unity, yet sadly we have no unity in the Church. We are divided into two groups. On one side are we who follow the New Calendar; on the other are those who follow the Old Calendar. We are Christians. We share the same baptismal font, the same Mysteries, everything. What divides us? Whether these are small matters or great ones, I will not examine that now. What I want is unity. Now, in my old age, as my death draws nearer day by day, I am trying to do my part, sinful and unworthy servant of God that I am, to bridge the divide, to bring these two groups together so that our homeland may be united. What a great day it will be when we come together, when the miracle of unity takes place and this sickness of division comes to an end, and when every church celebrates Christmas on the same day, Theophany on the same day, and every feast on the same day. You who love the Church of Christ, kneel down tonight.

Kneel and pray that God will strengthen the Bishop of Florina to help bridge the divide.

All together, all together, all together, all together, make the sign of the cross, all together.

Αγία Δέσποινα, Άγιοι Άγγελοι και Αρχάγγελοι, Κύμια Πρόδρομε, Αποστόλων 12, Πατέρες και Λάσκηρες Εκκλησίες, Βόσιοι και Μάτερες, Λυκαρός, Αθλήσαντες και Στεφανοθέντες, Πείσετε Πρεσβεία προς τον Κύριο του Ελεηθείνε Ταψυχά Σιμών.

Πριν αρχίσω την ομιλία μου, πρέπει να σας μεταδώσω δύο ευχαρίστους ειδήσεις.

Ειδήσεις, οι οποίες προέρχονται εκ των εργασιών της Ιεράς Συνόδου, της οποίας είμαι μέλος. Λοιπόν, η Ιερά Σύνοδος, πρώτη είδηση, κατεδίκασε δια μία ακόμη φορά την Μασονία ως καρκίνωμα του ελληνικού έθνους.

Η δευτέρα είδηση είναι ευχάριστος για τον ελληνικό λαό, αλλά είναι δυσάρεστος για τους ιερείς, όχι για όλους τους ιερείς, αλλά μια μερίδα των ιερέων. Ο Τυρασύνδος κατ' ο μακράς συνηθήσεως απειγόρευσε τα τυχερά.

Τα τυχερά!

Έχουμε νέα ομιλία, θα σας παρακαλέσω πολύ, σε αυτή την ομιλία, πολύ να σας παρακαλέσω, σε αυτή την ομιλία ειδικώς, δεν θέλω κανένα χειροκρότημα.

Χειροκρότημα. Από αρχής μέχρι τέλος. Θα σας παρακαλέσω, κανένα χειροκρότημα. Αντί χειροκροτήματος, ο άγγελος, ο αόρατος άγγελος που βρίσκεται εν μέσα στις αιθούσεις, περιφέρει δίσκον και ζητεί τα δάκρυά σας και τους αναστεναγμούς σας και το πένθος σας. Τέτοιο είναι το θέμα αυτό. Επί των ποταμών Βαβυλώνος, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε, εν τω μνησθήναι ημάς της Σιών. Αρχίζω με μια εικόνα, με μια παραβολή που είναι παρμένη από το βασίλειο της φύσεως. Μπήκαμε στο χειμώνα. Ο καιρός έγινε βροχερός. Το κρύο έσφιξε. Στα βουνά επάνω της Μακεδονίας πέφτει χιόνι. Το θερμόμετρο στη Φλώρινα είναι τέσσερα κάτω από το μηδέν. Σιβηρία. Τα δένδρα είναι γυμνά, η φύση μελαγχολική και οι λύκοι πεινασμένοι κατεβαίνουν από τα υψηλά βουνά.

Και πέφτουν στα μανδριά τα αφύλακτα και κατατρώγουν τα άρνια.

Τι θέλω να πω; Ότι όπως στη φύση υπάρχει χειμών, καιρός δυσάρεστος, ιδίως για τους φτωχούς, έτσι υπάρχει και χειμών περίοδος στην Εκκλησία που ο Άγιος Χρυσόστομος, που εμνημονέψαμε στην προηγουμένη ομιλία, ονομάζει ότι ενέσκηψε χειμών βαρύς στην Εκκλησία.

Περίοδος δύσκολος, χαλεπαί ημέραι, αποκαλύψεως ημέραι. Επίσης χειμών στο έθνος μας, στην πατρίδα μας. Αλλά ας μην απογοητευόμεθα. Όπως όσο είσαι βέβαιος ότι ο χειμών θα περάσει και θα έρθει η ωραία άνοιξη και θα ανθίσουν τα δέντρα και θα πρασινίσει η γη και θα ψάλει ο κολλιδαρός το άσμα του και θα έρθουν τα πουλιά από μακρινή χώρα να σταθούν στις φωλιές των και τα ρυάκια και οι ποταμοί θα τρέξουν επιχαρίτως, όσο, λέει, είναι βέβαιον ότι έρχεται η άνοιξη, η ωραία εποχή, έτσι να είμεθα βέβαιοι ότι τον βαρύ χειμώνα που διερχόμεθα ως Εκκλησία και έθνος Θα διαδεχθεί η άνοιξη, η ωραία άνοιξη.

Άνοιξης, ζούμε με την ελπίδα αυτή. Το έθνος μας, το μικρό και ιστορικό μας έθνος, αγαπητοί μας, πέρασε σκοτεινάς περιόδους, χειμώνας βαρύς, βαρυτάτους. Υπενθυμίζω στην αγάπη σας, ιδίως στους παλαιοτέρους, τον βαρύ χειμώνα του 1941 to 1943. Εις τας ημέρας εκείνας κατοχής, το ψωμί έγινε ψωμάκι, το δελτίο 20.

20 έως 25 δράμια, δηλαδή δεν είχαμε για τα καντήλια, να ανάψουμε τα καντήλια της Εκκλησίας, ούτε αντίδωρο να μοιράσουν οι ιερείς ακόμα. Οι άνθρωποι πέθαιναν σαν τις μύγες και εθάπτοντο και έθαπτοντο χωρίς άδεια και χωρίς άδεια, για να κρατήσουν οι συγγενείς το δελτίον του άρτου, να μην χάσουν το δελτίον του άρτου.

Πόσοι χάθησαν; 200, 300, 1.500 Έλληνες χαθήκανε τα φοβερά εκείνα χρόνια. Χειμών, φυσικός χειμών τότε, τρομερός χειμών. Αλλά και από το χειμώνα του 1942 to 1943 υπάρχει ένας άλλος χειμών. Φοβερότερος χειμών, αυτός είναι του 1922.

Δίαν, δύο, μην Σεπτέμβριος, Οκτώβριος, Νοέμβριος, Δεκέμβριος, ήτο από τους φοβερότερους μήνες της πατρίδος μας. Ήτανε η Μικρασιατική Καταστροφή. Εξήντα χρόνια περάσαν από τότε. Θα σας πω μερικά στιγμιότυπα από τις ημέρες εκείνες, με ευκαιρία της επετείου, για να ζήσετε νεότεροι και παλαιότεροι.

Παλαιότερα, τας τραγικάς εκείνας ημέρας, ήμουν μικρό παιδί, στην ιδιαίτερή μου πατρίδα, Πάρον, ξαφνικά διαδίδεται στο μικρό χωριό, στο νησί, στην Παροικιά, στην πρωτεύουσα, ότι έρχονται, έρχονται, έρχονται, και τα μάτια βουρκώνανε. Ποιοι έρχονται; ρωτούσαμε τα παιδιά, και μας λέγανε οι μεγαλύτεροι ότι σήμερα αύριο έρχεται το βαπόρι γεμάτο πρόσφυγες. Έρχονται. Όταν φάνηκε το βαπόρι μακριά, πέρα από τον Κάβο...

Μακριά μόλις και άρχισαν να σφυρίζουν λυπητερά, άρχισαν να χτυπούν νεκρικά, σαν Μεγάλη Παρασκευή. Οι καμπάνες της Εκατονταπυλιανής, μιας εκκλησίας η οποία ως προς την ιστορία είναι σπουδαιοτέρα από την εκκλησία της Τήνου, διότι κατά την παράδοση της Εκκλησίας μας, ή μάλλον κατά ιστορικά δεδομένα, την έκτισε η Αγία Ελένη όταν ταξίδευε στους Αγίους Τόπους για να εύρει τον Τίμιο Σταυρόν και λόγω τρικυμίας εμποδίστηκε στο λιμένα της Πάρου.

Χτυπούσαν λοιπόν νεκρικά, λυπητερά οι καμπάνες. Ο καιρός ήτο βροχερός, τα σύννεφα σκοτεινά, μουγκός. Λες και πενθούσε και αυτός, και σε λίγο ήρθε το πλοίο.

Με το πλοίο, γεμάτο πρόσφυγες. Μπήκαν στις βάρκες, λέμε, πλεύριζαν τότε κοντά όπως σήμερα πλευρίζουν, μπήκαν στις βάρκες και ακόλουθαν. Τα μάτια του κόσμου ήταν βουρκωμένα. Να τους έρχονται, γέροι, ασπρομάλληδες, γυναίκες που κρατούσαν στην αγκαλιά τα μικρά παιδιά, τα μικράκια, όλοι τους στοιβαγμένοι μες στη βάρκα. Εκείνο που έκανε κατάπληξη στον κόσμο, ότι όλοι κρατούσαν εικόνες.

Άλλος την εικόνα της Παναγίας, άλλος την εικόνα του Αγίου Δημητρίου, του Αγίου Νικολάου. Τα μόνα που πήραν από τη χώρα της Μικράς Ασίας. Ως τα μόνα εφόδια, ως τα μόνα λείψανα και τεκμήρια και ιερά κειμήλια, ιερά λείψανα της όλης περιοχής.

Ήρθαν με τις εικόνες, που πολλές από τις εικόνες αυτές είναι θαυματουργές, θαυματουργικές. Εγώ τουλάχιστον όταν πηγαίνω εκεί στην περιφέρεια Αμπούνε Πόντι και Μικρασιάτη, με ιδιαίτερο δέος βλέπω τις εικόνες αυτές, αρχαίες εικόνες, βυζαντινού ρυθμού, θαυματουργικές εικόνες διεναλόγων, ότι τώρα ζωγραφίζουν οι ζωγράφοι μας και την ώρα που ζωγραφίζουν βλαστημάνε Χριστό και Παναγία.

Τότε που ζωγράφισαν εκείνοι οι αείμνηστοι ζωγράφοι της Μικράς Ασίας, νηστεύανε τρεις ημέρες για να ζωγραφίσουν την εικόνα της Παναγίας και του Χριστού μας. Και πράγματι ήσαν αγιασμένες εικόνες. Βγήκαν λοιπόν με τις εικόνες έξω.

Μόλις βγήκανε, στρίψανε όλοι και φίλησαν το χώμα της πατρίδος.

Μετά σχηματίστηκε πομπή, μπροστά προχωρούσαν, προχωρούσαν. Όσοι έχουν επισκεφθεί την Πάρο ξέρουν ότι η εκκλησία είναι λίγο μακριά από το λιμάνι. Προχωρούσαν, προχωρούσαν, έφτασαν στην εκκλησία, γονάτισαν όλοι και έψαλαν δοξολογία προς τον Θεό που σωθήκανε από το μαχαίρι του Κεμάλ.

Ό,τι έγινε στο νησί, την Πάρο, έγινε σε όλη την αγαπητή μας πατρίδα. Στη Σύρο, λόγου χάρη, την πρωτεύουσα των Κυκλάδων, βγήκανε πρόσφυγες πολύ περισσότεροι με τα καράβια. Γέμισε η προκυμαία της Σύρου.

Σχολεία, σπίτια, δρόμοι, εκκλησιές γέμισαν στους δρόμους στην Αναξαντήρια και Παράντιες. Ένα φοβερό θέαμα. Σε λίγο ένα μεγάλο καράβι ήρθε και έβγαλε, μετρήστε, μετρήστε. Χίλια ορφανά που τον πατέρα και τη μάνα τους έσφαξε ο Κεμάλ πέρα στη Μικρά Ασία.

Ορφανά, παντέρυμα, σκενετόδιοι, γυμνά, θέαμα τραγικότητα Ποιος τους μετέχερε; Δεν είναι 21 έθνος στην πατρίδα Μανίκο. Αλλά ιστορία, ποιος τους μάζεψε; Αμερικάνοι τους μάζεψαν. Φιλάνθρωποι Αμερικάνοι, έκαναν έναν έρανο στο Σικάγο, στη Νέα Υόρκη και μάζεψαν χρήματα, το μόνο έθνος που μας εβοήθησε στις τραγικές εκείνες μέρες, και έκτισαν ένα καλώριο ορφανοτροφείο, το μεγαλύτερο ορφανοτροφείο της Ανατολής, όπου εκεί εξεπαιδεύσαν εθνικώς και διευθυντικώς χίλιοι περίπου παιδιά που μετά, μετ' ολίγον, αυτά τα παιδιά έγιναν ζωντανά στελέχη της Ελληνικής Πατρίδος.

Στη Θεσσαλονίκη άλλο δράμα, εκεί πλέον καράβια, εκατοντάδες καράβια, Ξεφόρτωνα να σε επιτραπεί η φράση αυτής τα πλήθη των προσφύγων και κατέκλυσαν την παραλία της Θεσσαλονίκης, Στο λευκό πύργο Και οι Θεσσαλονικείς τους υπεδέχτησαν με δάκρυα και βαθιά συγκίνηση.

Μέσα στο πλήθος αυτό Δεν αφαίρωσα μια λεπτομέρεια διότι η ιστορία είναι πολύ διδακτική. Μέσα στο πλήθος αυτό των προσφύγων ήταν και ένα παιδί, Ξυπόλυτο, ελεηνό, χρυσάθλιο αλλά ζωηρό 17 χρονών παιδί ήτανε. Έπιασε δουλειά στο λιμάνι, αχθοφόρος του λιμανιού, φόρτωνε στις πλάτες του τα διάφορα εμπορεύματα και τα μετέφερε, αλλά είχε μέσα μικρόβιον δημιουργικότητος, διότι ο Έλληνας και υπό τας πλέον σκληράς συνθήκας έχει μικρόβιον δημιουργικότητος.

Δεν έμεινε επαναπαυμένος· ήθελε να φύγει, να πάει στην Αμερική, να δημιουργήσει μέλλον. Ιστορία δεν είχε.

Δεν είχε. Οι αχθοφόροι, ευγενείς υπάρξεις. Πέφτω και προσκυνώ ένα αχθοφόρο. Ένα χαμάλη που έχει μέσα μια χρυσή καρδιά. Μα δεν πέφτω να προσκυνήσω ένα μεγάλο και ισχυρό, ο οποίος πλην της εξωτερικής του επιφανείας δεν έχει τίποτα άλλο ουσίας. Έκαναν έρανον εκεί και του επλήρωσαν το εισιτήριο. Και μετέβησαν στην Αμερική. Και έγινε, έγινε, έγινε. Ω, μυστήρια που έχει η ιστορία των ανθρώπων, όχι η απρόνοια.

Οι Αχθοφόροι Ο Ματεώτης των ανθρώπων, αυτό το πτωχό παιδί, ο αχθοφόρος πρόσφυγας, έγινε ένας από τους δέκα πλουσιωτέρους ανθρώπους της ανθρωπότητας. Ας αναφέρομαι τον όνομά του, όχι τιμητικός, διότι έχουμε τα συντρίσεις μας όλοι, είναι ο Νάσης.

Και όχι μόνο αυτός, αλλά και πολλοί άλλοι ανεχώρησαν για την Αμερική και δημιούργησαν τις μεγάλες κοινότητες του ελληνισμού. Αλλά ας αφήσω, ας πάω στο Μεσολόγγι, όπου με αξίωσε ο Θεός να υπηρετήσω από τα πρώτα χρόνια μου ως πρωτοσύγκελλος.

Εκεί έμαθα ότι στο λιμάνι του Μεσολογγίου ήρθε ένα καράβι, έβγαλε μέσα πρόσφυγες. Ανάμεσα στους πρόσφυγες ήταν και ένα παιδί ξανθό, λεβέντης, 16 ετών, που έφυγε από τας Κυδωνίας.

Κυδωνίας, το Αϊβαλή λεγόμενον, την πιο ελληνική πολιτεία της Μικράς Ασίας, και ήτανε, παρακαλώ, κοντά σε έναν αείμνηστο δεσπότη, τον Γρηγόριο Κυδωνιών, που τον έθαψαν ζωντανό οι Τούρκοι στο Αϊβαλή. Κοντά στον δεσπότη ήτανε, τον αγαπούσε πολύ ο δεσπότης. Την παραμονή που θα μπαίνανε μέσα οι Τούρκοι, τον εκάλεσε και του είπε: «Παιδί μου, εγώ πεθαίνω. Εσύ είσαι νέο παιδί, να πας στην πατρίδα. Η πατρίδα θα σε χρειαζόταν.»

Θα σε χρειαστεί. Προφητικός ο λόγος. Είχε το παιδί, το μάζεψε ένας μυλωνάς από το Νιοχώρι της Ακαρνανίας. Δούλευε στον μυλωνά, μέσα στον μύλο, αλλά πήγαινε κάθε μέρα στην εκκλησία και παρακολουθούσε τους εσπερινούς και τη Θεία Λειτουργία. Είδε ότι ήταν έξυπνο και ο μυλωνάς αυτός το εβοήθησε και το παιδί αυτό των 16 ετών έγινε μετά ταύτα ένας από τους λαμπροτέρους ιεροκήρυκας της πατρίδας μας, λαϊκός, ο αείμνηστος Αθανάσιος Φραγκόπουλος, μέλος της Ζωής.

Από τα ράκη εκείνα, είχε μια καινούργια πατρίδα. Θα μπορούσα να συνεχίσω τα στιγμιότυπα από την φοβεράν αυτήν καταστροφή της Μικράς Ασίας. Όσοι μελετούν και όσοι ακούουν από γέροντες 70 to 80 ετών την ιστορία αυτή, δακρύζουν και θυμούνται των ψαλμωδών επί των βοταμών Βαμβυρώνων, εκεί έκαθισαν και κλάψαν εντομιστήριον της Μικράς Ασίας.

Αλλά συγχρόνως ένα μεγάλο ερωτηματικό γεννάται μέσα εις όλους τους ιστορικούς, όσοι ερεύνησαν ποια τα αίτια που υπέστη η πατρίς την καταστροφή της Μικράς Ασίας, μια καταστροφή η οποία είναι η μεγαλυτέρα από την καταστροφή της Κωνσταντινουπόλεως, της εκπορθήσεως της Βασιλίδος των Πόλεων. Ποια τα αίτια;

Τα αίτια, αγαπητοί μου, είναι εσωτερικά και εξωτερικά. Ας κάνετε υπομονή να ακούσετε τα αίτια αυτά. Το ένα αίτιο είναι εξωτερικό. Ποιο είναι το εξωτερικό αίτιο; Είναι ο φθόνος. Η Ελλάς με τας νίκας και τη δόξα της.

Η Ελλάς με τα εκλεκτά παιδιά της, τα οποία ανδραγάθησαν στα πεδία των μαχών. Η Ελλάδα αυτή προκάλεσε τον φθόνο των λαών και ιδίως των λαών της Μεσογείου. Έβλεπαν ότι η Ελλάδα επροχώρει με γιγαντιαία βήματα και η Ελλάδα θα γίνει το ισχυρότερο βασίλειο της Μεσογείου.

Το ισχυρότερο βασίλειο της Μεσογείου, με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη. Ήταν η εποχή εκείνη κατά την οποία ο πρωθυπουργός της χώρας μας άπλωσε στην Βουλή τον χάρτην και είπε: «Ελλάς πλέον δεν είναι η μικρά Ελλάς της Μελούνας, αλλά είναι Ελλάς των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών».

Ήταν η εποχή κατά την οποία ο στρατιώτης μας δεν έφθασε στον Έβρο, αλλά βρισκόταν στην Τσατάλτζα, λίγα χιλιόμετρα απ' έξω από την Κωνσταντινούπολη. Ήταν η εποχή που η ένδοξος ναυαρχίς του στόλου μας, ο Αβέρωφ, είχε ρίξει την άγκυρά του μέσα στο λιμάνι της Κωνσταντινούπολης.

Ήταν η εποχή που, από ώρα σε ώρα, όνειρο της φυλής, από ώρα σε ώρα περιμέναμε να εισέλθουν τα στρατεύματα μέσα στην Κωνσταντινούπολη και να υψώσουν σημαία επάνω στην κορυφή της Αγίας Σοφίας και να κάνουν λειτουργία στο ναό της Αγίας, ή μάλλον να συνεχίσουν τη Θεία Λειτουργία που διέκοψαν τότε με την πολιορκία του Τούρκου, με την εκπόρθηση της πόλεως.

Ήτο η εποχή της πραγματοποιήσεως της Μεγάλης Ιδέας, το όνειρο. Ποια τα αιτία αυτά λοιπόν προκάλεσε τον φθόνο; Εκείνος ο οποίος αντέδρασε ισχυρώς να μην περιέλθει η Αγία Σοφία εις τους Έλληνες, εκείνος ο οποίος αντέδρασε να μην προχωρήσει η πατρίδα μας προς τα εκεί και μη δοξαστεί, ποιος ήταν; Ήταν ο Πάπας, ο οποίος πάντοτε υπήρξε εχθρός του ελληνικού γένους.

Προκάλεσε λοιπόν τον φθόνον, προκάλεσε τον φθόνον πρώτα πρώτα των Ιταλών, οι οποίοι δεν είχαν ούτε έναν Ιταλό στη Μικρά Ασία. Εντούτοις αξίωσαν και είπαν ότι μόνο υπό τον όρον αυτό θα δεχθούμε οι Έλληνες να πάρουν τη Μικρά Ασία: υπό τον όρον να εγκαταστήσουμε κι εμείς προγεφύρωμα στη Μικρά Ασία. Και υπεχώρησε τότε η διάσκεψη των Σεβρών και παρεχώρησε ένα τμήμα απέναντι των Δωδεκανήσων, Απένδυνο το Δυτικός, εκεί όπου ρέει ο Μεάνδρος Ποταμός Ήταν τα σύνορα της Ελλάδος τότε και της Ιταλίας.

Αλλά δεν έφτανε που πήρε το κομμάτι αυτό, Αλλά ακόμα υπέθρεπταν τρομερά υπέθαλπαν τρομερά τους Τσέτες, τα άγρια αυτά θηρία, τους ατάκτους του Κεμάλ, οι οποίοι κατέστρεφαν το παν. Εκεί είχαν στήσει τις φωναίες των Και μια νύχτα, φοβερή νύχτα, ίσως κάπου να υπάρχει από το Αϊδίνι της Μικράς Ασίας, κάπου εδώ στην Ελλάδα.

Παλαιότερα υπήρχαν τραγικά θύματα της φοβεράς εκείνης λαίλαπος, η οποία σάρωσε το Αϊδίνι, μια ιστορική και ελληνική πόλη. Μια νύχτα που κοιμούντο, τους έκαναν πλάτες οι Ιταλοί και πέρασαν τη γέφυρα του Μεάνδρου.

Και εισήλασαν μέσα στο Αϊδίνι και κατέκαυσαν σπίτια, λεηλάτησαν καταστήματα, ανέσκαψαν την πόλη. Το τραγικότερο από όλο, πιάσανε 300 παιδιά της Ελλάδος, προσκόπους, προσκόπους, 300 προσκόπους, ηλικίας 13 έως 18 ετών.

Τους πήγαν στην πλατεία, τα άγρια θηρία του Ισλάμ. Τους έβγαλαν τη γλώσσα έξω, έκοψαν τις γλώσσες όλων. Τις έδωσαν στα σκυλιά, για να μην έχουν γλώσσα να ψάλλουν τον εθνικό ύμνο. Οι πρόσκοποι του Αϊδινίου είναι μια από τις μελανές σελίδες της τραγωδίας της Μικράς Ασίας.

Απορώ, αδελφοί μου, οι νεότεροι να μην έχουν γνώση των κακουργημάτων αυτών.

Λοιπόν, μπήκανε εκεί στο Αϊδίνι, εσύ στην Ελλάδα, αλλά η Ελλάδα είχε ήρωας, για εμείς τους ήρωα, είχε ήρωα. Έναν από τους ήρωες να αναφέρω, ο οποίος ονομάστηκε για την ταχύτητά του, για τη ρωμαλεότητά του, για τον ορμητισμό του, ονομάστηκε Κεραυνός, κοίτα, Κεραυνός.

Αυτός ονομάζεται, ποιος τον θυμάται από τους παλαιοτέρους, τον ονομάζει Κονδύλης, Γεώργιος Κονδύλης. Το χαδάκι, φτωχός ήτο, το χαδάκι, αλλά είχε μέσα του μια Ελλάδα. Δεν τον κρίνω πολιτικώς, ας τον κρίνουν πολιτικώς άλλοι, εγώ τον κρίνω εθνικώς και στρατηγικώς και τον ονομάζω έναν εκ των ηρώων. Όταν διετάχθη λοιπόν να μεταβεί στο Αϊδίνι, και ως αετός εισόρμησε μέσα στο Αϊδίνι και έσπρωξε, έδιωξε όλους τους τσέτες, όλους αυτούς οι οποίοι, φεύγοντας, έφευγαν, πέρασαν τη γέφυρα και κρυφτήκαν πάλι στο ιταλικό έδαφος.

Προχωρεί αυτός ο Κεραυνός και συναντά στη γέφυρα έναν Ιταλιανό ταγματάρχη. Λέει «Εδώ είναι η Ιταλία». Του δίνει μια κλωτσιά και τον πετάει στο ρέμα και προχωρεί, και προχωρεί, και προχωρεί εις βάθος 30 to 40 χιλιομέτρων.

Και έγινε ένα μεγάλο επεισόδιο, που μόνο ο Πρωθυπουργός τον συνεκράτησε, ο Ανίμιστος Βεϊζέλος που του είπε αγαπητέ μου Γιώργο γύρισε πίσω Και μόνο στη φωνή του Πρωθυπουργού υπήκουσε και γύρισε ο Κεραυνός αυτός, ο οποίος έτσι νίκησε πέραν της διαβάσεως του Μεάνδρου τα σκυλιά του Ισλάμ.

Βλέπετε τα εμπόδια τα οποία... Οι Ιταλοί λοιπόν ήταν οι εχθροί, οι εχθροί, η πανόπαυσα, οι εχθροί, το ένα αίτιο. Αλλά μήπως καλύτερα ήταν ήταν οι Ρώσοι την εποχή εκείνη; Είναι μυστικά τα οποία γνωρίζει η ιστορία, ότι τη φοβερά εκείνη περίοδο οι Ρώσοι συνεμάχησαν μυστικώς με τον Κεμάλ και προμήθευσαν σε αυτόν πυροβόλα, όπλα και ό,τι άλλο.

Ειδικός δε απεσταλμένος του Λένιν ήρθε στην Άγκυρα και τον υπεδέχθησαν με φωνές και κραυγές και περιόδευσε όλα τα τουρκικά χωριά και έγινε ενθουσιωδώς δεκτός από τους λαούς της Τουρκίας. Πολύ βοήθησε, και βοήθησε η Ρωσία τότε.

Τα ιστορικά γεγονότα αυτά. Εχθροί μας οι Ιταλοί, εχθροί μας εφάνησαν οι Ρώσοι. Εχθροί μας ακόμα εφάνησαν και αυτοί οι Άγγλοι. Οι οποίοι στη στιγμή φαίνονται ότι προστάτευαν τα δίκαια τα ελληνικά. Αλλά κατ' ουσίαν δεν είχαν καρδιά να συμπαθήσουν τους Έλληνες.

Και ήσαν μάλλον φιλότουρκοι και όχι φιλέλληνες. Και όταν κάποιος βουλευτής στην Βουλή του Λονδίνου είπε ότι πρέπει να βοηθήσουμε τους χριστιανούς που αγωνίζονται υπέρ πίστεως, απήντησαν οι κυβερνήσεις τότε ότι έχουμε στρατό στην Μεσοποταμία διότι εκεί έχουμε τα πετρέλαιά μας.

Πέραν αυτού δεν προχωρούμε. Τα πετρέλαιά τους, τα πετρέλαιά τους και μόνο τα πετρέλαιά τους, πέραν τούτου ουδόλως. Αν θέλετε να λάβετε μια εικόνα της αδιαφορίας, της αναλγησίας των φοβερών εκείνων και των Τούρκων, αναφέρω την ημέρα της Σμύρνης.

Δεν γνωρίζω αν στο ακροατήριό μου εδώ υπάρχει κάποιος ο οποίος έζησε την τραγική ημέρα κατά την οποία τα στρατεύματα, τα τουρκικά, οι τσέτες, ήταν μέσα στην Σμύρνη, αλλόφρων ήταν ο πληθυσμός, όλοι τους μαζευτήκαν στη μεγάλη προκυμαία της Σμύρνης και μέσα στο λιμάνι, παρακαλώ, 20 to 30 καράβια, πολεμικά καράβια, γαλλικά, ιταλικά, αμερικάνικα, εγγλέζικα, φοβερά κανόνια.

Με μερικές κανονιές να ριφθούν, θα κρατούσαν εις απόσταση 20 χιλιόμετρα τα θηρία, τα άγρια αυτά θηρία, για να δοθεί τουλάχιστον καιρός να αναχωρήσουν στην ιδιαιτέρα τους πατρίδα, την Ελλάδα. Τίποτε, τι έκαναν, διασκέδαζαν οι Ιταλιάδοι και οι Άγγλοι για αυτά πάνω στην αυαρχίδα τους, θέλοντας τελεγραφήματα στη χαρητήρια στο Γεμάν.

Και ενώ οι Τούρκοι πυροβολούν από την προκυμαία τους πρόσφυγας και το λιμάνι, η θάλασσα, το λιμάνι κοκκίνησε από αίμα των μαρτύρων της φυλής μας. και πτώματα γέννησε ολόκληρο το λιμάνι, τότε σε μια δεξίωση, σε ένα πάρτι που γίνονται στην Αβαρχίδα, την Γαλλικά Λικιά ή την Εγγλέζικα, δεν ξέρω ποια είναι την Αβαρχίδα ακριβώς ήταν εκεί άργησε να έρθει ένας ναύαρχος και όταν έβγη στη σκάλα: «Γιατί αργήσατε;» «Α, με συγχωρείτε», λέει, «άργησα να έρθω γιατί η βάρκα που με μετέφερε

εμποδιζόταν από τα πτώματα που ήταν, εσκόνταφτε πάνω στα πτώματα και δεν μπορούσε να προχωρήσει». Ένας δε που έμενε στην πόλη αυτή, ένας μόνο, προς τιμήν του τον αναφέρω, ο οποίος και συνέγραψε βιβλίον, βιβλίον σπουδαιότατον, ο Χόρτον, πρόξενος της Αμερικής, έδειξε σπλάχνα πραγματικώς χριστιανικά, χριστιανικά, και συνεπάθησε τους πρόσφυγας και έκανε το παν να σωθούν και μετέβη εις τον Χρυσόστομο Σμύρνης και τον παρεκάλεσε σε πτε ιεράρχα σε παρακαλούμε να εγκαταλείψεις την Σμύρνη και να έρθεις να σε ασφαλίσωμε στη ναυαρχίδα και να σε μεταφέρωμε στην Ελλάδα γιατί είσαι ιερόν κειμήλιον του Έθνους».

Εδάκρυσε ο Χρυσόστομος και άνοιξε, σώζεται η Αγία του Γραφή, διάβαζε πολύ την Αγία Γραφή ο αείμνηστος Χρυσόστομος, και άνοιξε και διάβασε και διάβασε εις τον πρόξενον Χόρτον το κεφάλαιο Ιωάννου, στίχος 11, κεφάλαιο 10, στίχος 11, και του λέει: «Πρόσεξε». Ξέρει και γλώσσα, ξέρει και πολλές γλώσσες, ήταν πολύ μορφωμένος.

και του λέγει, εδώ λέγει κάτι, τι διαβάζεις, τι διαβάζεις, λέγει ο Πιμινόκαλος, τι ψυχή είναι αυτού, τι ψυχή είναι από το πρόβατο, ο Μισοτός δε και ο Κόπιμιν, ούτε εσύ τα πρόβατα ίδια,

θεωρεί τον Λίκον ερχόμενο και αφήνει τα πρόβατα και φεύγει και ο λυκος αρπαζει αυτα και σκορπιζει τα προβατα. Δεν με αφήνει τώρα η πράξη. Αυτό με καρφώνει, θα μείνω εδώ. Και έμεινε εδώ και υπάρχει το φρικτό μαρτύριο.

Τα ξερίζωσαν, τεμάχιο, ράκος πλέον ο άνθρωπος. Ένας Τούρκος που ζει, μένε λίγο νετρόν ζει Ζούσε ένας Τούρκος, νεαρός αυτός. Αυτός του έριξε την τελευταία σφαίρα. Τον λυπήθηκε και του έριξε την τελευταία σφαίρα.

Και απέθανε στα καλντερίμια της Σμύρνης. Παΐμιστε Ιερά, Σεπτέ Ιερά Τι ο άνθρωπος, αυτός ο Τούρκος; Υπέφερε, είχε, η συνείδησή του τον έπληττε. Και όταν περάσανε από εκεί οι Έλληνες ύστερα πολλά χρόνια, ζητούσε ιερέα, ιερέα να ζητήσει συγχώρεση. Το είχε βάρος, να ζητήσει συγχώρεση, διότι ήταν κι αυτός ένας από τους δολοφόνους του ιεράρχου εκείνου.

Και αυτοί λοιπόν είναι οι εξωτερικοί εχθροί: Ιταλιάνοι, Άγγλοι, Γερμανοί, Ρώσοι. Οι πάντες συνεμάχησαν για να μην δουν την Ελλάδα μεγάλη, όλοι αυτοί συνεμάχησαν. και έγινε η Μικρή Εξοικαστροφή. Αλλά εκτός των εξωτερικών αιτίων υπήρχαν και εσωτερικά αίτια.

Και τα εσωτερικά αίτια είναι σπουδαιότερα και μεγαλύτερα των άλλων. Βλέπεις έναν οργανισμό, δεν έχει τίποτα. Προημερώνει κάποιος θερούσε τον αυτόν του ίδια αλλά η γυναίκα που τον αγαπούσε διαισθάνετο ότι το χρώμα του άλλαζε.

Λέει κάτι αισθάνομαι, έχει διέστηση η γυναίκα, μεγάλη διέστηση. Ιατρόσιμη γυναίκα Γι' αυτό ποτέ, μα ποτέ, δεν θα μπορέσει τη γυναίκα των νοσοκόμων να την καθίσει ο άντρας. Σκηρόσιμο άντρας Η γυναίκα έχει ένα μεγαλείο.

Έχει μια καρδιά γεμάτη αγάπη και στοργή. Δησάνθη λοιπόν ότι είναι ασθενής. Τον προέτρεψε, τον πήγαν κάτω, έκανε εξετάσεις. Τι απαιτεί Ότι είχε μέσα καρκίνο. Μικρόβιων, αδιόρατων, αόρατων μικρόβιων

Μικροβίων μέσα. Όπως λοιπόν στους υγιείς οργανισμούς υπάρχει μικρόβιο που φθείρει, και μη σας φανεί παράξενο να σας πω ότι οι μισοί εδώ μέσα έχουμε τέτοια μικρόβια, μικρόβια, και είναι η μάστιξ του αιώνος ο καρκίνος, ως τιμωρία της ανθρωπότητας. Και όπως έλεγα το πρωί, η ανθρωπότητα η οποία τεχνολογικώς εθριάμβευσε και έφτασε κατάστασε, δημιούργησε πυραύλους μέχρι τ' άστρα του ουρανού, δεν επέτρεψε ο Θεός ακόμα να ανακαλυφθεί το φάρμακο εναντίον του καρκίνου. Όπως λοιπόν λέγω, ο υγιής, υγιής οργανισμός φαίνεται μεν υγιής, αλλά δεν είναι υγιής, διότι έχει μέσα το μικρόβιον του θανάτου. Έτσι ακριβώς και η Ελλάς φαίνεται ωραία, μεγαλοπρεπής, ένδοξος των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών και στα τοπέδι παρά την ζαλτάζα της Ρωσίας, αλλά εν τούτοις όμως ομοίαζε, και να φέρω άλλη εικόνα, με ένα δέντρο, πελώριο δέντρο, πλάτανο, ωραίο, απλωμένο, ανατολή και δύση, αλλά του οποίου οι ρίζες ήταν σάπιες πλέον, είχαν σαπίσει οι ρίζες και το δέντρο θα έπεφτε. Ποιο ήταν το μικρόβιον αυτό; Μικρόβιον που έφθειρε τας ζωτικάς δυνάμεις του έθνους μας, μικρόβιον το οποίο είναι εγγενές μέσα στην φύση του Έλληνος. Μικρόβιον αυτό ονομάζεται διαίρεσις, κομματική διαίρεσις. Τι συνέβη; Όπως γνωρίζετε, όσοι διαβάζετε ιστορία, και πρέπει να διαβάζετε ιστορία, όσοι γνωρίζετε από εσάς, ότι το '12 η Ελλάς ήτο ηνωμένη, ηνωμένη κάτω από την ηγεσία δύο μεγάλων ανθρώπων.

Ο μεγάλος ανήρ, ο βασιλεύς Κωνσταντίνος ως στρατηγός, και το έξοχο εκείνο ανδρός του κριτούς του Ελευθερίου. Ηνωμένοι ήταν και η ηνωμένη Ελλάς έφτασε μέχρι Σόφιας. Αλλά μετά οι δύο αυτοί έξοχοι άνδρες, σύμβολα της ενότητας του έθνους, διαφώνησαν ριζικώς ως προς την κατεύθυνση της πολιτικής.

Της πολιτικής. Ο μεν υπεστήριζε την άλφα πολιτική, ο δε την δεύτερη πολιτική, και η έρις των μεγάλων εκ της κορυφής της πυραμίδος κατήλθε μέχρι τα τελευταία στρώματα. Είναι αφάνταστο. Όσοι είναι μικροί θυμούνται τα έτη εκείνα, 15, 16, 17, 18, 19, 20, θα έχουν θλιβρά ανάμνηση. Τρομερά διαίρεσις, φανατική διαίρεσις. Η διαίρεση είχε φτάσει παντού. Μέχρι το στρατό έφτασε. Όπως και τώρα αρχίζουν τέτοια σημεία. Όχι καλά.

Έφτασε στο στρατό, διηρέθησαν οι αξιωματικοί. Εις δε την κρισιμοτέρα στιγμή, ενώ μία μεραρχία αν είχαμε στο Σαγγάριον, θα μπαίναμε στο Σαγγάριον, Θα περθάναμε στην Άγγελα Διότι ο Κεμάδος άβιαζε την Άγγελα και έφυγε στην Καισάρεια και στο Ικόνιο.

Αυτή χείλη περίπου αξιωματική Γενναία η αξιωματική Μεταξύ των οποίων και ο Κοντίνης Γενναία η αξιωματική υπέροχοι αξιωματικοί, λόγω εμπαθείας, τι κάνει η εμπάθεια, ζούσανε στην Κωνσταντινούπολη και ανέμεναν πότε να τριχθεί το καθεστώς εκείνο για να αποκατασταθούν και να γίνουν αυτοί άρχοντες και εξουσιαστές. Διήρεσε το στρατό, διήρεσε ακόμα τα ευγενέστερα επαγγέλματα.

Επαγγέλματα. Ήκουσα, ήκουσα φρικτό πράγμα. Τι κάνει το κόμμα, το κόμμα τι κάνει, το κόμμα! Ότι πήγανε έναν άρρωστο σε έναν διάσημο, ας μην αναφέρω το όνομά του, σε έναν διάσημο χειρουργό, και είχε ανάγκη ο ασθενής επειγούσης χειρουργικής επεμβάσεως. Ο ιατρός, φανατικός του κόμματος, του βενιζελικού κόμματος, ρωτάει τον συγγενή, τον ρωτάει. Ευτυχώς όμως ο συγγενής ήταν προηγητής.

Είχε, το ήξερε αυτό. Του λέει: «Τι είναι, λέει, αυτός; Τι κόμμα, λέει, αυτός; Σε ποιο κόμμα;» Του είπε ψέματα, ευλογημένο ψέμα, ότι είναι βασιλικός. Αν του έλεγε αντιβασιλικός... Σας φαίνεται μικρόν αυτό; Όταν το κόμμα ριζώσει μέσα στην καρδία του ανθρώπου, μην λυζεύεστε ούτε τους ιατρούς, ούτε τους ιατρούς. Η πράνα όρο είναι το πάθος, το πάθος το οποίο ζητεί να εξοντώσει. Κλονίζει η διαίρεσις αυτή, το μικρόβιο αυτό.

Χωρίζει ακόμα και τα βιανέσφαιρα επαγγέλματα όπως είναι το επάντυνομα των ιατρών Σποραδικά βέβαια φαινόμενα, αλλά χαρακτηριστικά της εμπαθείας που δημιουργεί τοιαύτη. Λοιπόν, ένα άλλο: διηρέθησαν οι αξιωματικοί μας, διηρέθησαν οι ιατροί μας, διηρέθησαν τα μικρά παιδιά.

Στα σχολεία εκεί, διαπληκτίζοντο εις θείο πατρίας, διηρέθησαν ακόμα, φρικτό πράγμα.

Τόνα πράγματα. Και ιερείς του ύψους του. Ιερείς του ύψους του. Μαζευτήκαν εκεί πέρα και αναθεμάτισαν με λίθους τον έξοχο πολιτικό της Ελλάδος, τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Φανατικά πράγματα, δηλαδή. Υπό τοιαύτας συνθήκας δεν μπορούσε πλέον να σταθεί το έθνος. Η διαίρεσις, κατά μένα, υπήρξε ο μεγαλύτερος συντελεστής της καταστροφής της Μικράς Ασίας. Μάλιστα, δεν το λέμε εμείς, το λέει ο Κεμάλ, ο οποίος ήταν δίκαιος κριτής. Όταν στην Άγκυρα τον υποδεχθήκανε και τον σηκώσανε στα χέρια και τον ονόμασαν Γαζί, που σημαίνει νικητής, και τον εστεφάνωναν με χρυσό στεφάνι οι Τούρκοι, τότε αυτός, έχων το «γνώθι σαυτόν», σταμάτησε και λέει: «Όχι, σας παρακαλώ. Η Ελλάς δεν ηττήθη, δεν ηττήθη στρατιωτικώς. Η Ελλάς ηττήθη πολιτικώς, πολιτικώς». Τα είπε ο Κεμάλ στα αποκαλυπτήρια του Ντουμλουπινάρ εκεί και ανέφερε και είπε ακόμα ότι όσα

Όσα στρατεύματα, λόχοι, τάγματα, συντάγματα επολέμησαν, επολέμησαν ως οι αρχαίοι πρόγονοί των. Μένει δε στην ιστορία ένα ανέκδοτο, ένα ανέκδοτο το εξής: ότι προχωρούσαν ακάθεκτοι. Οι ήρωες που είχαν φτάσει μέχρι Σαγκαρίου κατελήφθηκαν από πανικό.

Και όπως ένα μικρό παιδί κυνηγάει τα γατιά, τι φοβερό πράγμα.

Φοβερό πράγμα, έξι, ένας τσέτης, όλοι οι τσέτες κυνηγούσαν τους Έλληνες στρατιώτες, οι οποίοι ακαταπαύστως υποχωρούσαν και έφτασαν μέχρι τις μήνες. Σε ένα ύψωμα, αδύνατο, ρόζος, ρόζος, δεν μπορούσαμε να το καταλάβουμε. Πρωινή επίθεση, μεσημερινή επίθεση, βραδινή επίθεση. Πηγαίνει ο Κεμάλ ο ίδιος, καλεί τον μέραρχο, του λέει: «Τι συμβαίνει; Απαιτώ να πέσει, να πέσει το ύψωμα αυτό, το μόνο εμπόδιο στη μικρή καταστροφή». Περίεργο πράγμα, λέει, αναλαμβάνει, δίνει πως.

Δίνει υπόσχεση ο Τούρκος μέραρχος ότι θα πέσει το ύψωμα. Προσπαθεί να το καταλάβει πριν βασιλέψει ο ήλιος. Δεν έπεσε. Όταν ύστερα υποχώρησε, ανέβησαν επάνω στο ύψωμα και τότε διέκριναν ότι φρουρός του υψώματος ήταν ο ήρωας, ο ηρωικός συνταγματάρχης Πλαστήρας.

Και τώρα, αγαπητοί μου, για να τελειώνω, να συμπληρώσω την ταπεινή μου αυτή ομιλία. Θέλω να είπω, θα πεις, τι διδασκόμεθα από την ιστορία; Δεν μας διδάσκει μόνο η Αγία Γραφή. Βεβαίως, η Αγία Γραφή έχει τα πιο υπέροχα διδάγματα. Αλλά μας διδάσκει τα πάντα. Μας διδάσκει και ένα δένδρο και ένα φυτό και ένα μόριο και ένα ελάχιστο πράγμα και ένα ανθήλιο, και πολύ περισσότερο η ιστορία μας διδάσκει. Η ιστορία είναι διδάσκαλος· όλβιος όστις της ιστορίας έσχε μάθησιν. Πρέπει να διαβάζουμε την ιστορία και η ιστορία μας παρέχει πολύτιμα διδάγματα.

Τι διδάγματα; Το ένα δίδαγμα είναι ότι δεν πρέπει, εμείς ήμεθα λαός αθώος λαός, ήμεθα λαός συναισθηματικός λαός, πολύ στρεμαστικός λαός, ευκόλως συγκινούμεθα από όλες τις εκδηλώσεις, ευκόλως απατώμεθα ως οι χάνοι. Υπάρχουν κάτι ψάρια στη θάλασσα που δεν κοπιάζει ο ψαράς να τα πιάσει, αλλά έχουν ανοιχτό το στόμα και με τη μεγαλύτερη ευκολία τα συλλαμβάνει ο ψαράς.

Χάλι! Παρόλη την ευφυΐα που μας διακρίνει, είκαμε χάλι και δεν μπορούμε να καταλάβουμε ότι πίσω από τα ωραία συνθήματα υπέρ ελευθερίας, δημοκρατίας κλπ η Απάνη, η απάτη και η παγίς. Η Ελλάς στην ιστορία των 150 ετών, όλοι την ηπάτησαν, όλοι την επρόδωσαν.

Και Ιταλιάνοι και Άγγλοι και Γερμανοί και Ρώσοι και Αμερικάνοι. Και εν τούτοις εμείς μένουμε αμετανόητοι. Και όπως λέει κάποιος προ εκατό ετών που ήρθε στην Ελλάδα ευρήκα λέει στην Ελλάδα το συμπέρασμά σου λέει ποιο το συμπέρασμά σου «Στην Ελλάδα δεν ευρήκα», λέει, «ευρήκα γερμανόφιλους» και διερέθη μες στις συμμαχίες. Στην ιστορία των 150 ετών όλοι την υπάτησαν. Όλοι την επρόδωσαν. Και Ιταλιάνοι και Άγγλοι και Γερμανοί και Ρώσοι και Αμερικάνοι. Και εντούτοις εμείς μένουμε μετανοητοί. Και όπως λέει κάποιος προ 100 ετών που ήρθε στην Ελλάδα. Βρήκα λέει στην Ελλάδα το συμπέρασμά σου λέει ποιο το συμπέρασμά σου. Στην Ελλάδα δεν βρήκα λέει. Βρήκα γερμανόφιλους που αγαπούν την Γερμανία. Βρήκα Αγγλόφιλους που αγαπούν την Αγγλία. Βρήκα Γαλλόφιλους που αγαπούν την Γαλλία. Βρήκα Ρωσόφιλους που αγαπούν την Ρωσία. Φιλέλλινας δεν είδα. Μάλιστα. Μάλιστα. Μάλιστα. Μάλιστα. Μάλιστα. Δεν θέλω να επεκτείνω περισσότερο των λόγων και να φέρω παραδείγματα συγχρόνων ιστορίας να σας πείσω τελεγονικώς ότι αυτή η κατάρα είναι. Κατάρα μας δένει. Λοιπόν και ζητούμε συμμαχίας. Και διερέθουμε συμμαχίας. Σύμμαχοι

Σύμμαχοι, άλλοι ζητούν συμμαχία με τους Άγγλους, άλλοι με τους Ιταλιανούς, άλλοι με τους Γερμανούς, άλλοι με τους Ρώσους, άλλοι με τους Αμερικάνους κλπ. Δεν θέλω να εισέρχομαι στα θέματα πολιτικής. Μακριά από εμένα η πολιτική.

Αλλά εγώ πιστεύω ένα πράγμα: ότι περισσότερο απ' όλες τις συμμαχίες του κόσμου η Ελλάδα δεν μπορεί να σταθεί στα πόδια της και να μείνει σταθερά και ακλόνητος και αήττητος η Ελλάδα εάν έχει συμμαχία όχι των Ρώσων, όχι των Αμερικάνων, όχι των Άγγλων, αλλά έχει συμμαχία του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού.

Εάν έχουμε σύμμαχον τον Κύριον ημών Ιησού Χριστό, τότε θα μπορέσουμε κι εμείς να πούμε: «Γνῶτε ἔθνη καὶ ἡττᾶσθε, ὅτι μεθ᾽ ἡμῶν ὁ Θεός». Και αν πάλι ισχύσετε, πάλι θα ηττηθείτε, διότι μεθ᾽ ἡμῶν ὁ Θεός. Αλλά κανείς δεν ζητά τη συμμαχία του Θεού.

του Θεού, ο οποίος είναι υπεράνω όλων, αλλά ζητούμε συμμαχίας ανθρώπων και θα γίνουμε και συνεπώς σε εμάς, ενώ φωνάζει ο ψαλμωδός: «Μην πεποίθατε επ' άρχοντας, εφ' υιούς ανθρώπων, οις ουκ έστι σωτηρία». Και ό,τι επί είσαμε ανθρώπους Θεούς επί είσαμε με τα 100 χρόνια, πάρτε τα ονόματα αυτά της πατρίδος, με 100 χρόνια μη στα σβήσαμε, θα πάμε ως σταγόνες μες των ωκεανών της αιωνιότητος. Με εκατό χρόνια, κλείστε τα μάτια σας, ποιος θα έδιμα;

Δεν θυμάται ποιος είναι πρόεδρος Δημοκρατίας στην Ελλάδα και ποιος είναι πρωθυπουργός και ποιος θα είναι, ποιος κυβέρνησε την Γαλλία. Σβήνουν σαν ρουκέτες, σαν πυροτεχνήματα, σβήνουν τα ονόματα αυτά. Ένα όνομα θα μείνει υπό των ουρανών.

Το όνομα, το υπέρ παν όνομα του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, ο οποίος είναι η αρχή και το τέλος πάσης ανθρωπότητας. Δυστυχώς δεν ζητούμε εμείς οι Έλληνες τη συμμαχία διά μετανοίας και ειλικρινούς μετανοίας και συνεπώς θα υφιστάμεθα τας συνεπείας αυτών των διαφόρων συμμαχιών.

Το άλλο δίδαγμα είναι ότι πρέπει να είμαστε ενωμένοι. Ενωμένη η Ελλάς φθάνει μέχρι τα άστρα του ουρανού, διηρημένη δε καταπίπτει μέχρι τα βάραθρα του Άδου.

Σε έναν Γερμανό ιστορικό, Κούρτιο, κάποιος Έλληνας, ο Κούρτιος ο ιστορικός μια ιστορία, είδε έναν Έλληνα

Έναν Έλληνα του λέει: «Θέλω να διαβάσω την ιστορία σας. Είμαι Γερμανός, δεν ξέρω την ιστορία σας, θέλω να την διαβάσω». Και του έδωσε λοιπόν ο Έλληνας την ιστορία στο Γερμανό να διαβάσει την ιστορία. Τη διάβασε. Ύστερα από δύο-τρεις μήνες το συνειδητοποίησε, κατάλαβε ένα πράγμα: ότι αν εσείς οι Έλληνες είστε ενωμένοι, θα είσαστε το ισχυρότερο έθνος στον κόσμο. Μα, όπως έλεγα κι άλλοτε, χίλια χρόνια δεν φτάνουν να γίνει ένα έθνος. Τρεις χιλιάδες χρόνια, τέσσερα χιλιάδες, πέντε χιλιάδες χρόνια, είναι το αρχαιότερο έθνος του κόσμου η Ελλάδα. Τον καιρό που χτίζανε οι Παρθενώνες και οι Ακροπόλεις, αυτοί τρώγανε βελανίδια μες στις άγριες στέπες. Είμαστε το ιστορικότερο έθνος του κόσμου. Κι όμως, το έθνος αυτό που εκοπίασαν γενεές γενεών και το επότισαν, το δέντρο της ελευθερίας, με αίματα, το έθνος αυτό που αριθμεί χιλιάδες ετών, το έθνος αυτό που εκοπίασαν να χτιστεί αυτό το έθνος και διδεύει ένα έθνος ένα χίλια χρόνια να γίνει και ένα

και ένα, μια στιγμή, ένα έτος θα είναι, το καταστρέφεις, τελείωσε, το εξαφανίζει από τη γη. Λοιπόν, αυτά είναι τα πικρά διδάγματα τα οποία αποκομίζομεν από αυτήν. Αλλά δεν θέλω, αγαπητοί μου χριστιανοί, να φύγετε εδώ με το αίσθημα της μελαγχολίας το οποίο σκορπεί στην καρδία μας η ανάμνηση των χρόνων εκείνων, του δράματος το οποίο εμείς μικρά παιδιά ζήσαμε μέσα στο έθνος μας.

Θέλω να εξέλθομεν με αισιοδοξία ότι τον χειμώνα θα διαδεχθεί η άνοιξη, θα λαλήσει ο κούκος, θα έρθουν τα χελιδόνια, θα πρασινίσουν οι κάμποι, θα τρέξουν οι ποταμοί, θα λιώσουν τα χιόνια και ο θερινός ήλιος θα στεγνώσει, θα ξηράνει, θα έρθει να θερμάνει τις καρδιές των ανθρώπων.

Θα έρθει, όπως λέει το Άσμα των Ασμάτων, ότι θα ανθίσουν οι αμυγδαλές και θα κυπρίσουν οι άμπελοι, θα έρθει. Και απόδειξη είναι: ποιος το προφήτευσε; Ποιος; Πού είναι εδώ; Πού είναι; Το προφήτευσε, προφήτης ήταν, προφήτης ήταν.

Τι προφήτευσε; Τα τελευταία του λόγια, ακούστε τα τελευταία λόγια του, τα τελευταία του λόγια ακούστε. Άγιε Χρυσόστομε, πες μας τα τελευταία σου λόγια. Πες μας τα τελευταία σου λόγια, παρηγοριά μας και θάρρος μας και ελπίδα μεγάλη.

Ζωντά να ψενώπι όνομα μας και λάδισε με την γλώσσα τη χρυσορίμωνα που είχες Τους μάζεψε, όλα τα γυναικόπαιδα, μέσα στο ναό της Αγίας Φωτεινής. Της οποίας το τέμπλο διασώθηκε και είναι στο τέμπλο μια κάτω.

Είναι στην Σμύρνη, στο ναό της Αγίας Φωτεινής. Λοιπόν, μίλησε εκεί, έκλαυσε, πόνεσε μαζί με το πλήθος εκείνο και μετά είπε: Παιδιά μου, τα τελευταία μου λόγια: ο Θεός μας δοκιμάζει για τις αμαρτίες μας.

Αλλά έχετε θάρρος, και πάλι η Ελλάδα θα δει καλύτερες ημέρες. Και αυτό ήταν το τέλος του Μεχαλωτού του Πειρά. Και ότι ήτανε προφητεία τα λόγια αυτά, βγήκανε σωστά. Ράκη, κουρέλια, έλεγαν, πάει η Ελλάς, εβυθίσθη η Ελλάς, δεν υπάρχει πλέον Ελλάς. Δεν είναι μικρό πράγμα ότι δύο εκατομμύρια πρόσφυγες ήταν στην Ελλάδα.

Και όμως ήρθε η άνοιξη, ήρθε η άνοιξη, με την εργασία των, με τον κόπο τους, με τη δραστηριότητά τους, οι αδελφοί μας πρόσφυγες, ενωμένοι πλέον εις μίαν ενιαίαν πατρίδα, με τον κόπο τους, με τον ιδρώτα τους, έκαναν τους αγρούς της Μακεδονίας και της Ελλάδος να δίνουν αξιόλογα και η Ελλάδα έγινε αυτάρκης.

Και εμείς οι οποίοι ζητούσαμε να πάρουμε σιτάρι από τη Ρωσία, εμείς οι οποίοι δεν είχαμε ρύζι ούτε για τον άρρωστο, ούτε μια φούχτα ρύζι, εμείς με τη βοήθεια του Θεού γίναμε αυτάρκεις πλέον, έστρας αυτάρχων με αυτονία να καθόν.

Το οφείλουμε στην εργατικότητα. Ήρθε η άνοιξη, αλλά εκτός της άνοιξης αυτής, τα παιδιά που κρατούσαν μέσα στις βάρκες οι μανάδες, των τριών ετών, των τεσσάρων ετών, τα μικρά παιδιά μεγάλωσαν, που έσφαζε ο άνανδρος και εμάς Και έβαψε τα καρτερίμια της ρήμης Τα παιδιά αυτά που εσφάγησαν και ήσανε στα ορφανοτροφεία της Σύρου, τα παιδιά αυτά τα μικρά που κρατούσαν στην αγκαλιά, μεγάλωσαν και γίνανε λέοντες.

Λέοντες, πυρπλέοντες κατά χριστόστομα Αυτά τα παιδιά, όταν έγινε το σύνθημα του πολέμου εναντίον της Ιταλίας, αυτά εστρατεύτησαν και ανέβηκαν στα ψηλά βουνά. Και τέτοια άγια ημέρα, πώς να μην πιστεύσουμε; Οι άπιστοι, οι άθεοι, πώς δεν πιστεύετε; Εδώ ένα θαύμα έγινε, ενώ όλοι οι Έλληνες πάλι, ο κόσμος περίμενε πάλι Ελλάδα, ξαφνικά τη νύχτα, το έζησα, είμαι στο Μεσολόγγι, χτυπούν οι καμπάνες χαρμόσυνα, τη νύχτα της Παναγίας Θεοτόκου, το ραδιόφωνο μετέδωσε ότι οι στρατιώτες μας, οι φαντάροι και οι εύζωνοι, Εμπήκαμε στην κοριτσά και ύψαζε η νική σημαία και έψαναν τίπερ βάχος, στρατηγότα, εικιτήρια

Σωστά λοιπόν τα είπε ο Χρυσός Θεός ότι η Ελλάς θα είναι καλύτερα σήμερα Με τη βοήθεια του Θεού ας πρέψουμε την προσοχή μας αδελφοί Στους ήρωας αυτούς ένα εκατομμύριο εσφάλισαν μέσα στη Μικρά Ασία Πόντος Μικρά Ασία, Άγκυρα, Έφεσος, Αϊδίνη και Κιβοκιδονιέ

Οι Κυδωνιές, Σαλιχλί, Κιουτάχεια, Αφιόν Καραχισάρ, και πάσα χωριά και πόλεις, όπου να σκαλίσουμε θα βρούμε τάφους ηρώων, κόκκαλα ηρώων. Ω πατρίς αγία, ω Πόντε, ω Μικρά Ασία, ω τάφοι των προγόνων, άστρα και ποταμοί. Ελεήσατε εμάς, προσευχηθείτε προς τον Θεό να ελεήσει και να σκέπει ημάς, διά πρεσβειών της Παναγίας Θεοτόκου και πάντων Αγίων. Αμήν. Θα σας παρακαλώ. Έχω αναλάβει μια προσπάθεια, εντολή της Συνόδου. Πολύ δύσκολη προσπάθεια. Σαν θαύμα είναι αυτό. Είναι μικροί οι ώμοι μου, αλλά θα χαρώ πολύ. Μιλούμε περί ενότητας, αλλά δυστυχώς δεν έχουμε ενότητα εκκλησιαστική και είμεθα διηρημένοι σε δύο παρατάξεις. Από το ένα μέρος είμεθα εμείς, οι νεοημερολογίτες. Από το άλλο μέρος είναι οι παλαιοημερολογίτες. Είμεθα χριστιανοί, την ίδια κολυμπήθρα, τα ίδια μυστήρια, τα ίδια πάντα. Τι μας χωρίζουν; Ελάχιστα πράγματα ή μεγάλα πράγματα, δεν τα εξετάζω. Την ενότητα θέλω, προσπαθώ τώρα στο γήρας μου, που πλησιάζει από ημέρα σε ημέρα ο θάνατός μου, να συντελέσω και εγώ, αμαρτωλός και ανάξιος δούλος του Θεού, στην γεφύρωση, να φτιάξουμε γεφύρι, να ενωθούν οι δύο παρατάξεις, να είναι ενιαία η πατρίς. Θα είναι πολύ μεγάλη η ημέρα αυτή, να ενωθούμε, να γίνει το θαύμα της ενότητας, να πάψει η διαίρεσις, το μικρόβιον αυτό, και σε όλες τις εκκλησίες να εορτάζουμε την ίδια ημέρα τα Χριστούγεννα, την ίδια ημέρα τα Θεοφάνια, την ίδια ημέρα τα πάντα. Εσείς που αγαπάτε την εκκλησία του Χριστού, απόψε γονατίζετε.

Σε γονατίσατε και παρακαλήσατε να ενισχύσει τον Επίσκοπο Βλωρίνης να συντελέσει στην γεφύριο του χάσματος.

Όλοι μαζί, όλοι μαζί, όλοι μαζί, όλοι μαζί, κάντε το σταυρό σας, όλοι μαζί. Δι' ευχών των Αγίων Πατέρων ημών, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός ημών, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.