Holy Thursday and Pilate’s Question to Jesus

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

On Holy Thursday, my dear friends, the Holy Fathers, who arranged everything so wisely, appointed four things for us to commemorate on this holy day.

What are these four things we commemorate today?

First, the Holy Washing of the Feet; second, the Mystical Supper; third, the extraordinary prayer; and fourth, the betrayal by Judas. My dear friends, it is not enough to come here to church and receive Holy Communion. We must learn our faith and understand what these things mean. Otherwise, when you come in and hear them today, they sound like a foreign language, though they are among the most exalted things in the world. We must understand them.

We need to understand them. That is why we preach: to make these things clear, like changing a large banknote into smaller notes so it can circulate more easily in the marketplace. We try, as best we can, to make these golden words simple enough for you to understand. And if you understand and believe them, you will truly feel joy and gladness when you come here to the Church. As we said, there are four events. The first is the Holy Washing of the Feet. What does that mean?

What is the Holy Washing of the Feet? It means this: our Lord took a basin of water, put on an apron like the ones worn by those who wash dishes, and then bent down. Who bent down? The one who is higher than the stars of heaven. Who was it that bent down?

The King of the world, the King of the angels and archangels. Who bent down? God himself bent down. To do what? In a manner of speaking, to bow before man.

He bent down to wash the dirty feet of his disciples. Peter was startled. “Christ, what are you doing? We should be washing your feet, yet you are washing ours? I will not permit it.” Then Christ said, “Peter, if you do not let me wash your feet, you have no part with me.”

Then Peter said, as you heard a little while ago, “Not only my feet, but my hands and my head as well.” This is the Holy Washing of the Feet, which, as those of you who have been to Jerusalem know, is celebrated there with great splendor.

On this very day, at this very hour, the Patriarch follows the example of the Lord Jesus Christ. He takes off his episcopal vestments, takes a basin of water, and washes the feet of twelve poor people brought to him from Jerusalem. This is the Holy Washing of the Feet.

So that is the first thing we commemorate: the Holy Washing of the Feet. The second is the Mystical Supper, when the awesome Mysteries were given to us. What is the Mystical Supper? Christ ate the Passover meal, the Jewish Passover, for the last time. What was that Passover? There are two Passovers: the Jewish Passover and the Christian Passover. One is a shadow; the other is the reality. One is a precious stone; the other is a diamond.

The Jews have kept the Jewish Passover for four thousand years. They observe it even today just as Moses did long ago, because they have not abandoned their traditions. We have abandoned ours.

If you go to the Jews, you will see that they observe Passover as Moses did. What did they do? They slaughtered a year-old lamb, sound and whole, a fine lamb without any defect in its horns, its eyes, or its coat. It had to be just as it should.

A year-old lamb. They took its blood and sprinkled it on their house, especially on the lintel and the doorposts. Then they cooked bitter herbs, very bitter herbs.

And the Jewish women, even today, knead bread without adding leaven. Bread made without leaven is called unleavened bread. That is what they eat at Passover.

So there were these things: the lamb and its blood, the bitter herbs, and then the unleavened bread. That is what they did. They sat at the table, and they were forbidden to break a single bone of the lamb.

They ate the lamb, pulling off pieces of the roasted meat, but they were forbidden to break even the smallest bone of it. And when it was time to eat, they did not sit down. They ate standing up, as people do in American restaurants where they eat on their feet. So too, the Jews, even today, do not sit down at Passover; they stand. And the child would ask, “Father, why do we eat the lamb today? Why do we sprinkle blood on the doors? Why do we eat bitter herbs? Why do we eat bread without leaven?” And the father would answer, “My children, you must know that our people were once enslaved. They were enslaved by cruel people, the Egyptians. One day God took pity on us. An angel came down and punished the Egyptians, and that night we left in haste, in great haste. We ate our bitter bread and bitter herbs, went far away, and escaped from them. That is why we keep Passover. The bitter herbs remind us of that bitterness, because there is nothing more bitter in this world than slavery. Nothing is more bitter than for a people to be enslaved and unable to carry out their religious and civic duties freely.” So Passover recalled slavery, but Passover means freedom. Passover means crossing over.

That was the shadow. Then Christ gave us the Christian Passover. How? He took bread in his holy hands, blessed it, and said, “Take, eat.” Then he took the wine, blessed it, and said, “Drink of it, all of you. This is my body; this is my blood.”

They all received Holy Communion. Sadly, Judas received the bread unworthily. Because he received unworthily, he suffered a terrible end: he went and hanged himself from a fig tree. The rope broke, he fell onto a small rock, and his entrails spilled out.

That is the Mystical Supper. I have explained the first thing, the Holy Washing of the Feet, and the second, the Mystical Supper. What was the third? The extraordinary prayer. What does that mean? A prayer greater than all the prayers in the world. Christ prayed at home, by the lakes, in the fields, and on the mountaintops. He prayed in their place of worship and even on the Cross. Our Christ offered the most beautiful prayers. And now, after the Mystical Supper, after they had received his body and blood, Christ lifted his eyes to heaven and prayed for the whole world.

What did Christ say? “Heavenly Father, I am leaving, and I leave my children as orphans.” But did Christ have children? Children are not only those born to us. His children were the twelve apostles, who had left wives, children, families, work, everything. They were the ones he had in the world.

“I leave them here as orphans,” he says, “but they will not be orphans, for you, Father, will be with them. Send the Holy Spirit to grant them illumination. Protect them from Satan; protect them from temptations. They will live in the world like little lambs among a pack of wolves.” Can a little lamb survive if you put it in a den of wolves? Can it?

And yet those little lambs survived. They had no swords, no cannons, no knives, no weapons at all. They were like little lambs. But those lambs overcame the wolves and made the wolves Christians. These are great and wondrous things. If you do not feel them and are not moved by them, you are not worthy to be called Christians, and you will be unworthy to receive the Holy Mysteries here.

And so, Father, I leave them here in the world. I pray not only for the twelve, but for everyone who will believe through their preaching, throughout the whole world. Christ said these things with tears in His eyes, and the disciples were deeply moved. Then, well after midnight, they crossed the Kidron brook and went into Gethsemane. There was Christ.

And finally, then: first, the washing of the feet; second, the Mystical Supper; third, the supernatural prayer; and fourth, the betrayal. Who could ever have believed it? A disciple who had spent three years close to Him, who had followed Him and seen countless miracles, who had heard His most precious words. A disciple! Who would have expected it?

But he had a disease within him. And the most terrible disease is neither tuberculosis nor cancer. It is the disease that, unless we drive it from our hearts, will keep humanity at war and the world in turmoil.

That dreadful germ is the love of money. “Money, money!” cries the worker. “Money!” cries the employee. “Money!” cries the shipowner. “Money!” cry the kings. “Money!” cry the great nations.

Big money! Money is at the heart of this whole obsession. Judas loved gold more than Christ. For thirty pieces of silver he betrayed Him, was condemned, and went down into the depths of Hell. We, too, must take warning from this. I could tell you much more tonight, but I do not want to tire you, crowded together as you are. So what is the lesson? What does the basin Christ used to wash the disciples’ feet teach us? You have a washbasin at home. Every home has one, perhaps a beautiful marble one. You wash your hands and your face; you bathe and soap your body to keep it clean. But, hypocrites and Pharisees, the Gospel tells us to wash the soul as we wash the body. There is a heavenly basin, fashioned by the hands of angels. And what is that basin? Come now, what is it? Confession. Just as we leave our dirt in the washbasin, so we must leave our sins in the basin of Confession. Wash yourselves there: Confession is that basin. Those words were written on a great basin outside, a great stone vessel that the Turks broke. They broke it outside, on the left.

Outside Hagia Sophia there was a great basin with these words written on it: “Wash not only your face, but your sins as well.” Wash your face, yes, but wash away your sins too, through that other Mystical washing: Holy Confession.

The washing of the feet points us to Confession. And the Mystical Supper? In a little while, Holy Communion will begin. Come and receive. But how should you come? Come after you have confessed, after you have made peace with one another, after we have all spread the fragrance of love, forgiveness, and mercy in the world. Third comes prayer: we must come to love prayer, now and always. And above all, let us approach Holy Communion with tears in our eyes, our hearts beating, our souls longing for Christ. Let us say, as those before us said, “Remember me, O Lord, when You come in Your Kingdom.” And fourth comes the betrayal.

Beware of those thirty pieces of silver. May God protect us. When Satan enters the heart through the love of money, a man will turn against his wife and his children. He will commit the gravest crimes. He will betray Christ and betray his country.

These, my dear Christians, are the lessons of Holy Thursday: come to the washing of the feet, come to the Mystical Supper, come to prayer, and stay far from the thirty pieces of silver. May none of us meet the end of Judas, of whom Christ said that it would have been better if he had never been born.

If a person is going to live like Judas or Cain, blaspheme God, and bring evil into the world, it would be better for the earth to open and swallow us. Let us remain Orthodox Christians, as Christ wants us to be.

Pilate asked Jesus, “What have You done?” All through that night, my dear Christians, all through this night of Holy Thursday, the Jewish council was meeting. Its members were the scribes, the Pharisees, and the chief priests, the leading men of Israel, about seventy in all.

At times Annas presided over the Jewish council, and at other times Caiaphas. They met for hours, past midnight. And what was the outcome of that unlawful trial? A sentence of death.

The Innocent One was condemned to death. From that moment, an indelible stain was left on human justice. Never in the history of human courts had there been such a flagrant violation of justice.

The sentence was unlawful in both substance and procedure. He was condemned to death without anyone speaking in His defense. And the Jewish court’s sentence was to be carried out. But at that time Israel was not independent.

Israel, like the other nations, was subject to the Roman Empire, which held the power to authorize an execution. Had they been free, they would have executed Jesus that morning under Jewish law, by strangling or by stoning. But because they were subject to Rome, they had to seek the approval of its representative.

That representative was the hard-hearted Pontius Pilate. The decision fell to him. Without his signature, however loudly they shouted, the Jewish council’s unlawful sentence could not be carried out.

That is why Scripture says they led Him from Caiaphas to the praetorium. It was still early morning, before the day had dawned, before the sun had cast its golden light over the mountains and plains of Judea. Already they had gathered outside the praetorium. There was a great uproar.

The noise woke Pilate. He opened his window and looked down upon a sea of people, a crowd beside itself, crying out again and again, “Death! Death!”

Pilate had to come down into the courtyard of the praetorium, onto the stone pavement. He could not yet make sense of what was happening. There he saw a prisoner in a wretched state, with a rope tied around His neck. They had bound Jesus of Nazareth by the neck and were dragging Him along like an animal being led to slaughter.

Pilate was astonished. He had heard the name Jesus of Nazareth, but had never seen Him. Jesus of Nazareth had never crossed the threshold of Pilate or of those other rulers of the harsh Roman Empire.

Pilate looked at the prisoner with curiosity. He turned to the people and their leaders and asked why they had brought Him there. What was the charge against Him? In this, Pilate showed more concern for justice than the scribes and Pharisees.

The Pharisees are well aware of Roman law, which has always flourished throughout the Roman Empire. The Roman praetor asks what charge is being brought against him. They do not answer directly. Instead, they reply furiously: “If he were not a criminal, we would not have brought him to you.” What brazen insolence toward the Roman emperor and the Roman praetor, who could have ordered his soldiers against them.

As he had done on another occasion, Pilate felt great indignation. So he said, “If you want to condemn him to death, why have you brought him here? Why bring him to me if you do not want me to examine him?”

“You simply want me to sign the sentence without examining the case. Take him yourselves and put him to death.” Pilate answered with indignation, and in this he deserves praise.

Of course, in the end he yielded to their threat that he would no longer be Caesar’s friend. But they kept insisting and shouting, “Death to Christ!” Pilate was disgusted by the malice of that crowd, led by the scribes, the Pharisees, and the rulers of Israel.

He broke off the discussion, the first stage of the trial at the praetorium, and withdrew inside. He had also received a warning through his wife Procla: “Have nothing to do with that righteous man, for I have suffered much today in a dream because of him.”

Pilate withdrew inside and summoned Jesus of Nazareth to speak with him alone. Jesus entered, still bound, and the two stood face to face. Pilate looked at him and asked, “What have you done?” Let us pause over that question, my dear friends. Allow me to offer a few thoughts on it. Did Pilate know who stood accused before him? If he had known, he would have laid aside his sword in anguish.

He would have laid aside the insignia of his Roman office and fallen down to venerate the Lord’s feet. But he did not know the Lord, and so he asked, “What have you done?” We shall answer that question.

Or rather, the answer will come from others. Pilate asks, “What have you done?” What did Jesus do? First, the world of nature answers. O Pilate, open your eyes and look at the beauty of creation. Look at the snow-covered mountains and the green plains.

Look at the forests deep in shade, and at every wonder of nature, from the smallest to the greatest. Look at the lakes, the rivers, the seas, and the vast oceans. Pilate, look at the stars lighting the sky at night. Look at the sun and the moon. If all these things had a voice, they would answer you.

Jesus of Nazareth made us. God made all these things through Jesus of Nazareth. In ancient times, sculptors placed a small inscription on their statues: “Phidias made this,” or “Praxiteles made this.” And every created thing bears an inscription that only pure souls can read. Jesus made the flowers. Jesus made the trees. Jesus made the oceans. He made everything, everything.

Jesus made all the beauty of the earth. “What have you done?” O Pilate, open your ears. Hear the rush of the rivers, the sound of the waves, the gentle murmur of the sea, the soft breeze, and the song of the nightingales. Hear the waterfalls roar and the great waves rise beneath the thunder and lightning. All of creation would declare with one voice, “Jesus made us.”

The heavens answer with their stars. The earth answers. The whole world answers. “What have you done?” God alone has made these great and wondrous things. As the prophet David says, “How great are Your works, O Lord! You have made them all.”

And when he took on human flesh and appeared among us as a man, he again did great and wondrous things. “What have you done?” O Pilate, ask the fishermen who listened in amazement as he taught beside the Sea of Tiberias.

Ask the workers sowing seed in the earth, who stopped to receive another seed, the seed from heaven. “What have you done?” O Pilate, ask the poor children their mothers held in their arms, whom the Nazarene blessed.

“What have you done?” Ask the blind whose sight he restored, the lame whom he raised up, and the lepers whom he cleansed. Ask the hungry whom he fed and the sorrowful whom he comforted. Ask the Samaritan woman, who turned from sin and became a saint, and Zacchaeus the tax collector, who became a herald of the Gospel. Ask all who suffered and found comfort and courage for life beside Christ. And Pilate, ask yourself as well. What has Jesus done for you?

The world of nature answers this question. Living creatures answer it, as do the angels and archangels. But there is another answer, and I ask you to listen closely. We are entering deep waters, depths into which the Apostle Paul entered as he pondered the meaning of the Cross. He helps us answer: How could Jesus be crucified? How could he be crucified? Here lies the mystery.

The Apostle Paul answers Pilate’s question, “What have you done?” Jesus did all these beautiful things. There is only one thing he never did in his life, one thing that all of us do. What is it? There is one thing Christ never did.

Christ did all the beautiful things of earth and heaven, of nature and grace. There was only one thing He did not do: He never sinned. No deceit was found in His mouth, no falsehood was found in Him, and Jesus did not sin in the slightest. He walked among humanity like an innocent lamb: a benefactor who spread light through the world, merciful, compassionate, and loving toward all people; an ocean of love and tenderness; a towering pillar reaching the vaults of heaven. He was a figure unlike any other in the world, beyond human explanation. The Mystery of Jesus, oh, the Mystery of Jesus! He alone stood in this world and said, “Who can convict Me of sin? Who can find any sin in Me?” And that question, through all the ages...

The rationalists and atheist critics who attack the life of Jesus in so many ways cannot answer this: “Which of you can convict Me of sin?” He is without blemish, pure, purer than snow, brighter than the suns, more radiant than the stars. His life is beyond reproach. O Pilate, I would like to erase the inscription you placed there.

The Annunciation, the Annunciation, the Annunciation, the prayer.

He went about doing good. Yes, he spent his life scattering the rose petals of love and compassion. This man went about doing good. What had he done? If you will not listen to the voices of Jesus’ friends, listen to his enemies. Ask Judas, and he will tell you: “I have sinned by betraying innocent blood.” Ask the thief on the Cross, who rebuked the other thief when he insulted Jesus: “We are receiving what our deeds deserve, but this man has done nothing wrong.” Ask the brutal soldiers who put him to death. Ask their hardened centurion, an officer of the ruthless Roman Empire, and he will tell you that he too knelt before Jesus. The man who led that detachment will answer you: “Truly this man was the Son of God.” Ask even the crowds who cried, “Crucify him! Crucify him!” When they saw the signs in the heavens, they beat their breasts.

Ask even his enemies what he had done, and let them answer. But, my brothers and sisters, the greatest answer to Pilate’s question, “What have you done?”, comes from sinful souls: from those who have believed in Christ through all the ages.

They are the ones who believe in Christ, who repent, who confess their sins, who kneel today and say, “Christ, I am a sinner.”

The earth ought to open and swallow us. The rivers ought to rise and drown us in their waters. The stars and even the stones ought to turn against us. Yet You are long-suffering and rich in mercy. Glory to Your patient endurance! Your blood has saved us; Your love has redeemed us. Your compassion has won our hearts and brings us to bow before You.

Their witness is the greatest answer to Pilate’s question: “What have you done, O Jesus?” My dear brothers and sisters, I am a small and insignificant bishop, not merely in words, but in truth. Before the greatness of the God-Man, Christ, I am nothing. All the knowledge of poets, all the pens of writers, and all the brushes of painters cannot describe the matchless greatness of our Lord, the crucified Nazarene, who is fairer than the sons of men.

“What have you done?” Pilate asked. But, my brothers and sisters, there are still Pilates today. They have not disappeared. Just as Pilate asked Christ, “What have you done?” so today there are many who stand against the Nazarene.

With arrogance and recklessness they ask, “What has Christianity done? What has Christ done? In this new world, what has Christ done?”

They mock Christ. In their books and writings, they seek everywhere to erase His name, claiming that Christianity has given nothing to the world. “What have You done?” they ask. The question persists, and we answer: as long as there is a sun, as long as there are stars, plains and mountains, as long as there are graves, as long as there is a human being, humanity will never cease to turn toward the Crucified One. Those who mock Him will fade away.

Christ remains, and Christ will remain. Even when the stars are gone, when the sun grows dark, when the rivers dry up, and when the earth melts away, Christ will remain: love, patient endurance, justice, wisdom, instruction, redemption, light, and life.

No one can diminish the glory of Christ.

Do not be afraid for Christ. Do not be afraid. Let science advance; it should advance. Let humanity travel to the stars; that too has been foretold. Let people build rockets and reach the stars of the universe. The faith of Christ will not die out. No. As someone said, even if there are people on other worlds, they cannot have a religion greater than the one expressed in the words of our beloved Christ: “Love one another.” Do not be afraid. Victory does not belong to the atheists. The atheists will not prevail. Rockets will not prevail. The rulers and the Caiaphases will not prevail. No one else will prevail. The Crucified One will prevail, mark my words, the Lamb, to whom be glory and dominion forever and ever. Amen.

Μεγάλη Πέμπτη, αγαπητοί μου, Μεγάλη Πέμπτη, οι Άγιοι Πατέρες, οι καλώς τα πάντα διαταξάμενοι, όρισαν τέσσερα πράγματα να εορτάζομεν κατά την αγίαν ταύτην ημέραν.

Ποια είναι αυτά τα τέσσερα τα οποία σήμερα εορτάζομεν;

Πρώτον είναι ο Ιερός Νιπτήρ, δεύτερον είναι ο Μυστικός Δείπνος, τρίτον είναι η υπερφυής προσευχή, τέταρτον είναι η προδοσία του Ιούδα. Δε φτάνει, αγαπητοί μου, να έρθουμε εδώ στην εκκλησία να κοινωνήσουμε, πρέπει να μάθουμε την θρησκεία μας, τι είναι αυτά τα οποία λέγουν, γιατί όταν μπαίνεις μέσα είναι κινέζικα αυτά που ακούτε σήμερα, που ακούτε όλα που είναι τα υψηλότερα πράγματα στον κόσμο, πρέπει να τα καταλάβουμε.

Καταλάβουμε. Γι' αυτό και το κήρυγμα γίνεται, να τα κάνουμε λιανά, όπως ένα χαρτονόμισμα μεγάλο το κάνει κανείς λιανά για να έχει κυκλοφορία μεγαλύτερη στην αγορά. Έτσι και τα λόγια αυτά, τα χρυσά λόγια, προσπαθούμε όσο μπορούμε να τα κάνουμε απλά, να τα καταλάβετε, και άμα τα καταλάβετε και τα πιστέψετε, τότε πραγματικώς θα έχετε χαρά και αγαλλίαση όταν έρχεστε εδώ στην εκκλησία. Είπαμε λοιπόν ότι τέσσερα είναι. Το πρώτο είναι ο Ιερός Νιπτήρ. Τι θα πει Ιερός Νιπτήρ;

Τι θα πει ο Ιερός Νιπτήρ; Να τι θα πει: ότι ο Κύριός μας επήρε μια λεκάνη νερό, εφόρεσε μια ποδιά σαν τις ποδιές που φορούν οι σερβιτόροι που πλένουν τα πιάτα και κατόπι έσκυψε. Ποιος; Ποιος έσκυψε; Έσκυψε αυτός που είναι ψηλότερα από τα άστρα του ουρανού. Έσκυψε ποιος;

Ο Βασιλεύς του κόσμου, ο Βασιλεύς των Αγγέλων και Αρχαγγέλων. Έσκυψε ποιος; Ο Θεός ο ίδιος έσκυψε. Τι να κάνει; Τρόπον τινά να προσκυνήσει τον άνθρωπο.

Έσκυψε να πλύνει πια τα βρωμερά πόδια των μαθητών. Τρόμαξε ο Πέτρος: «Χριστέ, τι είναι αυτό που κάνεις; Αντί εμείς να πλένουμε τα πόδια σου, εσύ να πλένεις τα δικά μας πόδια; Δεν το επιτρέπω». Και τότε είπε ο Χριστός: «Εάν δεν με αφήσεις να πλύνω τα πόδια σου, Πέτρο, δεν έχεις κανένα μέρος μετ' εμού».

Και τότε ο Πέτρος είπε, όπως ακούσατε προ λίγο, ότι όχι μόνο τα πόδια μου αλλά και τα χέρια μου και την κεφαλή μου. Αυτός είναι ο Ιερός Νιπτήρ που, όσοι πήγατε από σας στα Ιεροσόλυμα, εορτάζεται με μεγάλη μεγαλοπρέπεια.

Ότι τέτοια μέρα, τέτοια ώρα, ο Πατριάρχης, μιμούμενος το παράδειγμα του Κυρίου Ιησού Χριστού, βγάζει την αρχιερατική του στολή, κρατάει μια λεκάνη με νερό, νιπτήρα, και σκουπίζει 12 πτωχούς. Τους πιάνουν κάτω από εκεί μες στα Ιεροσόλυμα και σκουπίζει τα πόδια τους. Αυτός είναι ο Ιερός Νιπτήρ.

Το πρώτο λοιπόν, ο Ιερός Νιπτήρ που εορτάζουμε. Το δεύτερο είναι ο Μυστικός Δείπνος ή η παράδοση των φρικτών μυστηρίων. Τι είναι αυτός ο Μυστικός Δείπνος; Ότι ο Χριστός για τελευταία φορά έφαγε το δείπνον, το Μυστικό Δείπνον, το Πάσχα, το Ιουδαϊκόν Πάσχα. Ποιο ήτανε; Δύο Πάσχα είναι: ένα Πάσχα είναι το Ιουδαϊκόν, το άλλο Πάσχα είναι το Χριστιανικόν. Το ένα είναι σκιά, το άλλο είναι πραγματικότης. Το ένα είναι ένα πετράδι, το άλλο είναι διαμάντι.

Λοιπόν, το Ιουδαϊκόν Πάσχα που το τηρούν, οι Εβραίοι περάσανε τέσσερις χιλιάδες χρόνια, αλλά όπως ακριβώς το έκαναν ο Μωυσής στην παλιά την εποχή, το κάνουν και μέχρι σήμερο, γιατί δεν αρνηθήκανε, εμείς αρνηθήκαμε τις παραδόσεις.

Αν πάτε στους Εβραίους, το κάνουν όπως το έκαναν ο Μωυσής το Πάσχα. Τι έκαναν; Να τι έκαναν. Σφάζανε ένα αρνί, ένα αρνί χρονιάρικο που να μην είναι χαλασμένο, να είναι ακέραιο, να είναι όμορφο, να μην έχει κανένα ελάττωμα, ούτε στα κέρατά του, ούτε στα μάτια του, ούτε στην τρίχα του, να είναι όπως πρέπει.

Φιενανή Χρονιάρικο, Ετήσιο, Ενιάυσιο, Ναμνών Και το αίμα του παίρνανε και ραντίζανε το σπίτι τους όλο. Ιδιαιτέρως ραντίζανε τα υπέρθυρα της οικίας των, της πόρτας, τους παραστάτας της πόρτας των. Και μετά βράζανε χόρτα πικρά, πικρότατα.

Και μετά οι γυναίκες, οι Εβραίες, και μέχρι σήμερο, ζυμώνουν ψωμί αλλά δεν βάζουν μέσα ζυμάρι, δεν φάνουν ζύμη, αν ευζύμεις χωρίς ζύμη, άζυμα, αυτά λέγονται άζυμα, τέτοια το Πάσχα τρώνε άζυμα το Πάσχα του.

Τρία πράγματα λοιπόν: αρνί, το αίμα του, τα χόρτα τα πικρά και κατόπι είχανε τα άζυμα ψωμιά, άρτοι άζυμοι, έτσι κάνανε. Και καθότανε στο τραπέζι και δεν επιτρέπετο να σπάσουν ένα κόκκαλο, απαγορεύεται να πειράξουν.

Το τρώγανε, τραβούσανε σάρκες και τα κρέατα τα ψημένα, αλλά απαγορεύεται να σπάσουν ένα παραμικρό κόκκαλο από το αρνί που τρώγανε. Και όταν καθίζανε, δεν καθόντανε· όρθιοι, όρθιοι τρώγανε, όπως στα ρεστοράν, στα αμερικάνικα, που τρώγουν όρθιοι. Έτσι και οι Εβραίοι, μέχρι σήμερα, δεν κάθονται το Πάσχα, είναι όρθιοι, στέκονται. Όχι. Και το παιδί ρωτούσε: «Πατέρα, γιατί σήμερα τρώμε τ' αρνί; Πατέρα, γιατί σήμερα ραντίζουμε τις πόρτες με αίμα; Πατέρα, γιατί τρώγουμε πικρά χόρτα; Πατέρα, γιατί τρώγουμε ψωμί χωρίς ζύμη;» Και ο πατέρας απαντούσε: «Αχ, παιδιά, πρέπει να ξέρετε ότι κάποτε οι φίλοι μας ήταν σκλαβωμένοι. Ήταν σκλαβωμένοι σε άγριους ανθρώπους, ήταν σκλαβωμένοι στους Αιγυπτίους, και ότι μια μέρα ο Θεός μας λυπήθηκε και κατέβηκε άγγελος και τιμώρησε τους Αιγυπτίους και βγήκαμε έξω τη νύχτα εκείνη βιαστικά, βιαστικά. Φάγαμε το πικραμένο ψωμί μας, φάγαμε πικρά χόρτα και φύγαμε μακριά και γλιτώσαμε από αυτούς. Γι' αυτό κάνουμε το Πάσχα, πικρά χόρτα για να μας θυμίζει την πίκρα, γιατί δεν υπάρχει πιο πικρό πράγμα στον κόσμο από τη σκλαβιά. Δεν υπάρχει πιο πικρό πράγμα: ένας λαός να είναι σκλαβωμένος και να μην μπορεί να ασκήσει ελεύθερα τα θρησκευτικά του και τα πολιτικά του καθήκοντα». Έτσι λοιπόν, σκλαβιά ήταν το Πάσχα, και το Πάσχα σημαίνει ελευθερία, το Πάσχα σημαίνει διάβαση.

Αυτό ήταν η σκιά. Το Χριστιανικό Πάσχα, ε, αυτό το Πάσχα έκανε ο Χριστός μας, το Χριστιανικό Πάσχα. Ποιο; Πήρε στα άγια του χέρια το ψωμί, το ευλόγησε και είπε: «Λάβετε, φάγετε». Μετά πήρε το κρασί, το ευλόγησε: «Πίετε εξ αυτού πάντες. Τούτο εστί το σώμα μου, τούτο εστί το αίμα μου».

Και όλοι τους κοινώνησαν και ο Ιούδας δυστυχώς πήρε το ψωμί ανάξιος. Και επειδή κοινώνησε ανάξιος, τιμωρήθηκε πολύ, γιατί πήγε και κρεμάστηκε κάτω από μια συκιά. Και έσπασε το σκοινί και έπεσε πάνω σε μια μικρή πέτρα και βγήκαν τα εντόσθιά του.

Αυτό είναι ο μυστικός. Είπα, εξήγησα το ένα, τι είναι νιπτήρας, ιερός νιπτήρας. Δεύτερο, ποιος είναι ο μυστικός δείπνος. Τρίτον, ποιο είναι, τι είπαμε; Η υπερφυής προσευχή. Τι θα πει η υπερφυής προσευχή; Μια προσευχή ανώτερη από όλες τις προσευχές του κόσμου. Ο Χριστός προσεύχετο, προσεύχετο στο σπίτι, προσεύχετο στις λίμνες, προσεύχετο στα χωράφια, προσεύχετο στις κορυφές των ορέων, προσεύχετο μες στην εκκλησιά τους ολομόντως, προσεύχετο και πάνω στο σταυρό, έκανε τις πιο ωραίες προσευχές ο ο Χριστός μας. Προσεύχετο και τώρα μετά το μυστικό δείπνο, αφού κοινώνησαν το σώμα και το αίμα, αφού κοινώνησαν το σώμα και το αίμα του Χριστού, τότε ο Χριστός ύψωσε τα μάτια στον Ουρανό και έκανε προσευχή για όλο τον κόσμο.

Τι είπε ο Χριστός; Φεύγω, ουράνιε Πατέρα, και αφήνω τα παιδιά μου ορφανά. Μα είχε παιδιά ο Χριστός; Μα δεν είναι μόνο τα φυσικά παιδιά, είχε και παιδιά. Παιδιά του ήταν οι δώδεκα Απόστολοι που αφήκανε γυναίκα, παιδιά, οικογένεια, επαγγέλματα, τα πάντα. Αυτούς είχε στον κόσμο.

Αφήνω, λέει, ορφανά, ορφανά εδώ, αλλά δεν θα είναι ορφανά, γιατί κοντά σου θα είσαι εσύ, Πατέρα. Στείλε το Πνεύμα το Άγιο να τους φωτίσει. Φύλαξέ τους από τον σατανάν, φύλαξέ τους από τους πειρασμούς. Μες στον κόσμο θα ζούνε σαν αρνάκια μέσα σε ένα κοπάδι λύκων. Μπορεί ένα αρνάκι να σωθεί αν το ρίξεις μέσα σε μια φωλιά λύκων; Μπορεί να σωθεί;

Και όμως σωθήκανε τα αρνάκια αυτά που δεν είχανε σπαθιά, δεν είχανε κανόνια, δεν είχανε μαχαίρια, που δεν είχανε όπλα, δεν είχανε τίποτα, σαν αρνάκια ήτανε. Αλλά τα αρνάκια αυτά νικήσανε τους λύκους και έκαναν τους λύκους χριστιανούς. Μεγάλα πράγματα και θαυμαστά πράγματα αυτά, και άμα δεν τα αισθάνεστε και δεν συγκινείστε, δεν αξίζετε να λέγεστε χριστιανοί και ανάξιοι θα είστε εδώ πέρα να κοινωνήσετε τα μυστήρια.

Λοιπόν, σας αφήνω εδώ στον κόσμο και παρακαλώ όχι μόνο για τους δώδεκα, παρακαλώ για όλους που θα πιστεύσουν με το κήρυγμά τους, όλο τον ντουνιά, σε όλη την οικουμένη. Αυτά είπε ο Χριστός και τα μάτια του δάκρυσαν και οι μαθηταί συγκινήθηκαν και μετά, μεσάνυχτα περασμένα, περάσανε το ποτάμι, τον χείμαρρο των Κέδρων, και πήγαν μέσα στη Γεθσημανή και εκεί ο Χριστός.

Και τελευταία, πρώτον λοιπόν νιπτήρας, δεύτερο μυστικός δείπνος, τρίτο υπερφυής προσευχή, τέταρτον προδοσία. Ποιος το πίστευε ποτέ; Ένας μαθητής που κάθισε κοντά του τρία χρόνια, ένας μαθητής που τον ακολούθησε κοντά, που είδε θαύματα μυριάδες, που άκουσε τα πιο χρυσά λόγια, ένας μαθητής, ποιος το περίμενε;

Αλλά είχε μικρόβιο μέσα, και μικρόβιο, το πιο φοβερό μικρόβιο δεν είναι το μικρόβιο της φθίσεως ούτε το μικρόβιο του καρκίνου. Το πιο φοβερό μικρόβιο του κόσμου, που αν δεν το βγάλουμε από την καρδιά μας, η ανθρωπότης θα κάνει πάντα πολέμους και θα γίνεται ανάστατος ο κόσμος.

Το μικρόβιο αυτό το φοβερό είναι η φιλαργυρία. Τα λεπτά, τα λεπτά φωνάζει ο εργάτης, τα λεπτά φωνάζει ο υπάλληλος, τα λεπτά φωνάζει ο εφοπλιστής, τα λεπτά φωνάζουν οι βασιλιάδες, τα λεπτά φωνάζουν τα μεγάλα κράτη.

Τα μεγάλα λεφτά, πίσω από τα λεφτά είναι η όλη η μανία. Και έτσι ο Ιούδας αγάπησε το χρυσό και όχι το Χριστό· περισσότερο από το Χριστό αγάπησε το χρυσό και για τα τριάκοντα αργύρια πρόδωσε και κολάστηκε και πήγε στη βαθιά την κόλαση. Αυτά, και πρέπει και εμείς να φοβηθούμε αυτά. Και πολλά άλλα μπορούσα να σας πούμε απόψε, αλλά δεν θέλω να σας κουράσω, γιατί συσβιάζεστε. Αν το τέλος ποιο είναι; Τι μας διδάσκουν; Ο νιπτήρας, ο μυστικός νιπτήρας, η λεκάνη που πήρε, μας λέγει ότι ποιος είναι ο νιπτήρας; Ο νιπτήρας ποιος είναι; Όπως στο σπίτι έχετε νιπτήρα και δεν υπάρχει σπίτι χωρίς νιπτήρα, λεκάνες όμορφες, μαρμάρινες, πια δύο, ειδήποτε λοιπού, νιπτήρα έχετε και σκουπίστε. Αχ, υποκριτές και Φαρισαίοι, τα χεράκια σας, τα χέρια μας τα πλένουμε, το πρόσωπο το πλένουμε, το κορμί μας το πλένουμε, μπάνιο κάνουμε, σαπουνιζόμεθα να είμαστε καθαροί, το λέει το Ευαγγέλιο. Όπως πλένεις το κορμί σου, να πλένεις την ψυχή. Νιπτήρας, νιπτήρας ουράνιος, νιπτήρας φτιαγμένος από χέρια αγγέλων. Και νιπτήρας ποιος είναι; Μπρος, μπρος, νιπτήρας ποιος είναι; Η εξομολόγηση. Στον νιπτήρα λοιπόν, και όπως μέσα στον νιπτήρα αφήνουμε τις λέρες, έτσι και στον νιπτήρα που λέει τα εξοβολόγησες να αφήσουμε τα αμαρτήματά μας. Πλυθείτε στον νιπτήρα και ο νιπτήρας είναι η εξομολόγηση. Έτσι έγραφε απ' έξω ένας μεγάλος νιπτήρας, μια μεγάλη φιάλη που σπάσανε τουρκαλάδες, ανάθε μήπως καμιά κουβέντα, τον σπάσανε απ' έξω από την αριστερά.

Έξω από την Αγία Σοφιά, ένα μεγάλο νιπτήρα που ήταν και έγραφε απάνω: Μη μόνο όψιν νίπτε, αλλά τα αμαρτήματά σου να νίψεις. Όχι μόνο το πρόσωπό σου να νίψεις αλλά και τα αμαρτήματά σου δια του άλλου μυστικού νιπτήρος της Ιεράς Εξομολογήσεως.

Νιπτήρας ίσον εξομολόγηση. Μυστικός δείπνος, να σε λίγο θα αρχίσει μπρος, κοινωνήστε. Πώς να κοινωνήσετε; Να κοινωνήσετε αφού προηγουμένως εξομολογηθείτε, να κοινωνήσετε αφού προηγουμένως συμφιλιωθείτε, αφού όλοι σκορπίσουμε το άρωμα της αγάπης και της συγγνώμης και ελεημοσύνης στον κόσμο και τρίτον είναι η προσευχή, ότι πρέπει να αγαπήσουμε την προσευχή μας και τώρα πάντοτε, αλλά πρώτον να πλησιάσουμε τη Θεία Κοινωνία τα μάτια μας βουρκωμένα, η καρδιά μας να χτυπάει, να λαχταράει η ψυχή μας και να πούμε κι εμείς σαν τους προγόνους μας: τον ίστιτι μου κύριο Τράσεν τη Βασιλεία Σου και το τέταρτο προδοσίο

Φοβηθείτε τα τριάκοντα αργύρια. Ο Θεός να φυλάξει. Άμα μπαίνει στην καρδιά ο σατανάς, με τον σατανά των χρημάτων ο άνθρωπος και τη γυναίκα του αρνιέται και τα παιδιά του αρνιέται. Και κάνει τα εγκλήματα μεγαλύτερα και τον Χριστό προδίδει και την πατρίδα προδίδει.

Αυτά αγαπητοί μου χριστιανοί είναι τα ιδάγματα της μεγάλης παιδής Μπρος στον νιπτήρα, μπρος στο μυστικό δείπνο, μπρος στην προσευχή, μακριά από τα τριάκοντα αργύρια. Κανείς να μην έχει το τέλος του Ιούδα, που είπε ο Χριστός ήταν προτιμότερο να μην γεννηθεί στον κόσμο.

Αν πρόκειται να ζήσει σαν τον Ιούδα, αν πρόκειται να ζήσει σαν τον Κάιν, αν πρόκειται να βλαστημά τον Θεό, αν πρόκειται να κάνει ιστορία στον κόσμο, προτιμότερο να ανοίξει και να μας καταπιεί, να μείνουμε χριστιανοί, ορθόδοξοι όπως θέλει ο Χριστός.

Ρώτησε ο Πιλάτος τον Ιησούν: «Τι εποίησας;» Όλη τη νύχτα, αγαπητοί μου χριστιανοί, όλη τούτη τη νύχτα της Μεγάλης Πέμπτης το Ιουδαϊκό συνέδριο συνεδρίαζε. Τα δε μέλη του συνεδρίου ήσαν οι γραμματείς, οι φαρισαίοι και οι αρχιερείς, οι εκλεκτοί του Ισραήλ, 70 περίπου τον αριθμόν.

Πρόεδρος δε του συνεδρίου του Ιουδαϊκού άλλοτε μεν ήταν ο Άννας, άλλοτε δε ο Καϊάφας. Συνεδρίαζε επί ώρας, πέραν του Μεσονυχτίου, το δεαποτέλεσμα της δίκης, της παρανόμου δίκης, ή το ότι εξεδώθη απόφασης κατά δεκαστική θάνατος εις τον ίσον αφή στη λβής δικαστήριων ανθρώπινων.

Λέγεται η Σοφός, κατεδίκασε εις θάνατον των αθώων με άλφα κεφαλαίων από τη στιγμή αυτής ανεξίτηλον στίγμα εν εκολάφθη εις το μέτωπο της ανθρωπίνης δικαιοσύνης. Ουδέποτε τα χρονικά των ανθρωπίνων δικαστηρίων παρουσίασαν μια ανάλογη περίπτωση καταφόρου παραβάσεως του δικαίου.

Όχι μόνο ουσία αλλά και τύπης, κατά δικάστη εις θάνατο, ουδήσει παρά αυτού συνήφορος, ουδείς μάθης, κατά δικάστη εις θάνατο Και θα έπρεπε να εκτελεστεί η απόφαση του Ιουδαϊκού δικαστηρίου. Αλλά το Ισραήλ την εποχή εκείνη δεν ήταν ανεξάρτητο.

Το Ισραήλ, όπως και όλα τα άλλα έθνη, ήσαν υπόδουλα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η οποία κρατεί το βέτο της εκτελέσεως. Εάν ήσαν ελεύθεροι, κατά τας πρωινάς ώρας ο Ιησούς Θα εκτελεί το κατ' τον δαιικό νόμο ή διά στραγγαλισμού Ή δια λιθοβολισμού Αλλά επειδή ήσαν υπόδουλοι, ηναγκάσθησαν να ζητήσουν την επικύρωση του αντιπροσώπου της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Αντιπρόσωπος δε της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ήταν ο σκληροτράχηλος Πιλάτος, ο Πόντιος Πιλάτος. Εις αυτόν έλαχε ο κλήρος. Χωρίς την υπογραφή του, οσονδήποτε και αν ωρύοντο, Ή το αδύνατον να εκτελεστεί η παράνομος ουσία και τύπης έκδοσης του Δαϊκού Συνεδρίου.

Δι' αυτό λέγει άγουσι από καλιάφα εις το πρετόριον, Ιν δε προΐα, πριν ακόμα ανατήλη το άστρο της ημέρας, Προτού ακόμα ο ήλιος χρυσώσει τας ακτίνας, τα όρη και τας πεδιάδας της Ιουδαίας, είχον συγκεντρωθεί κάτω από το πραιτώριον. Θόρυβος μέγας.

Ο θόρυβος αυτός ανάγκασε να ξυπνήσει τον Πιλάτο. Άνοιξε το παράθυρό του και βλέπει κάτω ό,τι βλέπει: μία ανθρωποθάλασσα, θάλασσα ανθρώπων, εξάλλων ανθρώπων, Οι οποίοι φώναζαν ο καταπαύστος, θάνατος, θάνατος

Αναγκάζεται να κατέλθει ο Πιλάτος στην αυλή του πραιτωρίου, στο λιθόστρωτο. Δεν έβλεπε τι ακριβώς σημαίνει Και εκεί βλέπει έναν κατάδικον, εις αθλίαν κατάσταση, δεμένο με σκοινί από τον λαιμό, όπως συνήθιζαν να πράττουν το Ιουδαϊκόν συνέδριον, όπως δένουν τα ζώα αγόμενα στην σφαγή. Τον είχαν δεμένο από τον λαιμό και τον έσυρον, τον Ιησούν τον Ναζωραίον.

Εξεπλάγη ο Πιλάτος. Ήκουε το όνομα Ιησούν τον Ναζωραίον, αλλά δεν είχε δει ποτέ τον Ιησούν τον Ναζωραίον, διότι ουδέποτε ο Ιησούς ο Ναζωραίος επάτησε τα κατώφλια του Πιλάτου και των άλλων εκείνων αρχόντων της σκληράς Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Με περιέργεια έριξε βλέμμα εις τον κατάδικον, απευθύνει ερώτημα εις τον λαόν, εις τους άρχοντας, και ρωτά την αιτίαν: ποιαν κατηγορίαν; Δίκαιος αυτός περισσότερον από τους γραμματείς και φαρισαίους.

Οι Φαρισαίοι έχουν το αίσθημα του ρωμαϊκού δικαίου, το οποίο πάντοτε ακμαίον διατηρείται στην Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Ερωτά ο Ρωμαίος πρέτορ ποια κατηγορία κατ' αυτού φέρεται. Και αυτοί δεν απαντούν ευθέως, αλλά απαντούν με λύσσα: «Εάν δεν είναι ο κακοποιός, δεν σας τον εφέραμε». Αυθάδης προπέτεια απέναντι του Ρωμαίου αυτοκράτορος, του Ρωμαίου πρέτορος?

Όπως έπραξε εις άλλη περίπτωση, αισθάνθη όμως μεγάλη αγανάκτηση. Δι' αυτό και λέγει ότι εάν εσείς θέλετε να τον καταδικάσετε εις θάνατον, προς τι τον εφέρετε εδώ; Γιατί τον εφέρετε εδώ, εφόσον δεν θέλετε εγώ να τον εξετάσω;

Αλλά ζητείτε απλώς να υπογράψω και να θέσω την υπογραφή μου άνευ εξετάσεως. Λάβετε αυτόν και εκτελέσετε αυτόν. Αφού ούτως ομιλείτε και εφόσον και σε μένα αποκλείεται το δικαίωμα να ερευνήσω την υπόθεσιν αυτήν, θα γανάχτησος απήντησε και είναι αξιέθνος ο πειλάτος.

Άλλο ότι στο τέλος υπερχόρησε πρώτης απειλής πότιου κέρστη φίλος του Κέσσαλος. Αλλά αυτοί όμως επέμεναν και εφώναζαν: «Θάνατον εις τον Χριστό!» Και τότε ο Πιλάτος, ευγενώς φερόμενος, πλήρης αηδίας διά την όλην κακοήθεια του Ιουδαϊκού εκείνου όχλου, εις τον οποίον πρωτοστάται ήσαν οι γραμματείς και οι φαρισαίοι και οι άρχοντες του Ισραήλ,

διακόπτη τη συζήτηση είναι η πρώτη φάση της δίκης εν το Πρετορίο, διακόπτη τη συνεδρία συνέφτει και αποσύρεται εις τα ενδότερα του πραιτωρίου, τοσούτω μάλλον ως το μήνυμα εκ του ουρανού, διαμέσου της ευσεβεστάτης Πρόκλας, της γυναικός του, διεμείνησε ουδέν ποιήσει στο δικαίω του το πολλά επαθών κατ' αυτόν κατ' όναρ.

Αποσύρεται εις τα ενδότερα και καλεί ιδιαιτέρως τον Ιησούν τον Ναζωραίον και εισέρχεται ο Ναζωραίος. Ευαγγελισμός, Δεδαμένος Εκτραχύλου, Ιστοεδότερα, Κι Ατενίζει Μόνος, Ενώπιος Ενωπίο, Των Αζωραιών Των Ιησούν, Και ρωτά εις αυτό, Τι επίησας, Τι έκανες, Ιστο σημείον τούτο αγαπητοί μου, Να είμασι κοράσω περισσότερον, Θα με επιτρέψετε να κάνω μερικά σκέψεις, Ιστο ρώτημα αυτό, Τι έκανες, Τι επίησας, Ιάνο Πιλάτος, Εγνώριζε ποιος ήταν αυτός, ενώπιον του οποίου κατηγορούμενος Ίστατο ενώπιον του οποίου κατηγορούμενος ίστατο ο Ιησούς, εάν γνώριζε αυτό το πράγμα, τότε θα απέθετε εις μια αγωνία των Αχτώρων

το ξίφος του, θα απέθετε τα εμβλήματα της Ρωμαϊτού Πρέτορος και θα έπρεπε χαμέ να προσκυνήσει τους πόδας του Κυρίου. αλλά η γνώμη των Κυρίων και δι' αυτό λέγει: τι επίσης σας Στο ερώτημα αυτό θα δώσουμε την απάντηση.

Ή μάλλον όχι εμείς την απάντηση. Τι επείσας, ερωτά ο Πιλάτο, ερωτάς τι επείσας Τι έκανε ο Ιησούς; Απαντά πρώτα πρώτα η άψυχος φύσις. Ω Πιλάτε, άνοιξε τα μάτια σου και δες την φύση, την πάγκαλον φύση. Δες τα βουνά τα χιονισμένα, δες τας χλοεράς πεδιάδας.

Δες τα βαθύσκια δάση, δες όλων αυτών των μεγαλείων της φύσεως, από τα μικρότερα έως τα μεγαλύτερα, δες τας λίμνας, τους ποταμούς, τας θαλάσσας, τους μεγάλους ωκεανούς, δες, Πιλάτε, τη νύχτα τα άστρα του ουρανού να φωτίζουν το στερέωμα, δες τον ήλιο και τη σελήνη, δες όλα αυτά. Όλα αυτά, εάν είχαν φωνή, θα σου απαντούσαν.

Ο Ιησούς του Ναζωραίου μας εποίησε, ο Θεός ταύτα πάντα, δι' Ιησού του Ναζωραίου εποιήθησαν. Στα αρχαία αγάλματα έθετον οι γλύπτες μικράν επιγραφή, «Φειδίας εποίησε», «Πραξιτέλης εποίησε». Και εις όλα τα δημιουργήματα υπάρχει η επιγραφή την οποίαν μόνο ψυχαί καθαραί αναγινώσκουν. Εποίησε τα άνθη ο Ιησούς, εποίησε τα δέντρα ο Ιησούς, εποίησε τους ωκεανούς ο Ιησούς, εποίησε τα πάντα, τα πάντα.

Πάντα τα ωραία της γης ο Ιησούς. Τι εποίησας; Ω Πιλάτε, άνοιξε τα αυτιά σου για να ακούσεις τον ρόχθον των ποταμών, τον ήχο των κυμάτων, τον φλοίσβον της θαλάσσης, τον γλυκύν ήχον της αύρας και των ζεφύρων, το άσμα των αηδόνων, τους ήχους όλους αυτούς, και θα ακούσεις όλα αυτά, και το αηδόνι που κελαηδάει, και ο φλοίσβος της θαλάσσης και ο ρόχθος των καταρρακτών και τα υψηλά κύματα με τας βροντάς και αστραπάς του ουρανού, τα πάντα θα συνομολογήσουν ότι ο Ιησούς εποίησε εμάς.

Απαντά ο ουρανός με τα άστρα, απαντά η γη, απαντά ο κόσμος ολόκληρος. Τι επίεσας! Μόνος Θεός εποίησε τα μεγάλα και θαυμαστά. Για τα οποία ο προφήτης λέγει, ο Δαβίδ: όσα μεγαλύτερα έλεγα στον Κύριε πάντα Εσοποίη επίεσας.

Αλλά και ως άνθρωπος, όταν εφόρεσε ανθρωπίνη σάρκα και ενεφανίστη ως ιστορικόν πρόσωπον, και πάλιν επείησε μεγάλα και θαυμαστά. «Τι επείησες;» Ω Πιλάτε, ερώτησε τους ψαράδες που τον άκουαν με ανοιχτό το στόμα όταν εδίδασκε εις την όχθη της Τεβεριάδος.

Ερώτησε τους εργάτες που έσπερναν τον σπόρο μέσα στη γη και σταματούσαν για να δεχθούν τον άλλο σπόρο, τον ουράνιο σπόρο. «Τι εποίησας;» Ω Πιλάτε, ερώτησε τα πτωχά παιδιά που κρατούσαν στην αγκαλιά τους οι μανάδες και τα ευλόγησε ο Ναζωραίος.

Τι επίλυσας, ερώτησε τους τύπλους που εθαράπευσε. Τι επίλυσας, ερώτησε τους χωρούς που ενόρθωσε. Τι επίλυσας, τους λεπρούς που εκαθάρισες. Τους πεινασμένους, τα χόρτασε, τι επίσης σας, τα σύρας που επαρηγόρησε, τι επίσης σας, τη Σαμαρίτιδα που από πόνη έγινε Αγία, τι επίσης σας, τον Ζακχέο από τελώνιν που έγινε Ευαγγελιστής, τι επίσης σας, ερώτησε όλους αυτούς τους πονεμένους που κοντά στο Χριστό βρήκαν την παρηγοριά, το θάρρος για τη ζωή, τι επίσης σας ο Πειλάτη, ερώτησε και τον εαυτό σου ακόμα, είσαι και ο εαυτός σου, και εσένα Πειλάτε, σε επίσης εννοείς τους.

Στο ερώτημα αυτό απαντά η φύσις η άψυχος, απαντά η έμψυχος φύσις, απαντούν οι άγγελοι και οι αρχάγγελοι, αλλά κοντά σε αυτά υπάρχει και μια άλλη απάντηση, στην οποία παρακαλώ να προσέξομε, διότι ερχόμαστε εις τα βαθέα των υδάτων, εις τα βάθη, εις τα οποία μόνον ο Παύλος ο Απόστολος, ο κορυφαίος των Αποστόλων, εμβαθύνας περισσότερον εις την φιλοσοφία του Σταυρού, εις τη θεολογία του Σταυρού, αυτός μας απαντά: Αλλά πού ήταν ο Ιησούς; Πώς εσταυρώθη; Πώς εσταυρώθη; Εδώ είναι το μυστήριο.

Ο Απόστολος Παύλος λέγει στο ερώτημα αυτό του Πιλάτου, «Τι εποίησας;»: Τα ωραία τα έκανε ο Ιησούς. Ένα μόνο δεν έκανε, ένα μόνο στη ζωή του δεν έκανε ο Ιησούς. Αυτό το οποίο πράττουμε όλοι. Ποιο είναι αυτό το οποίο πράττουμε όλοι; Ένα μόνο δεν έκανε ο Χριστός.

Ο Χριστός ούλα τα εποίησε, τα ωραία της γης και του ουρανού, της φύσεως και της χάριτος. Ένα μόνο, την αμαρτία μόνο δεν εποίησε. Ουδέ ευρέθη δόλος εις το στόμα αυτού, ουδέ ψεύδος ευρέθη, ουδέ ημάρτησε κατ' ελάχιστον ο Ιησούς. Ως αρνίον άκακον εβάδισεν μέσα στην ανθρωπότητα, ως ευεργέτης που εσκόρπησε φως στον κόσμο, ως ελεήμων και οικτίρμων και φιλάνθρωπος, ως ωκεανός αγάπης και ευσπλαχνίας, ως στήλη ουρανομήκης που εγγίζει τας αψίδας του ουρανού, ως μοναδική φυσιογνωμία εν τω κόσμω, ανερμήνευτος εξ επόψεως ανθρωπίνης. Το μυστήριον του Ιησού, ω, το μυστήριον του Ιησού! Είναι ο μόνος που εστάθη μες στον κόσμο και είπε: «Τις ελέγξει με επ' αμαρτίας; Ποιος θα μπορέσει να με ελέγξει επ' αμαρτίας;» Και το ερώτημα αυτό επί τους αιώνας

Υπότιτλοι AUTHOROGISTS

Των ορθολογιστών, των αθέων κριτικών, οι οποίοι συνθλίβουν ποικίλο τρόπο στη ζωή του Ιησού, είναι αδύνατον, είναι αναπάντητον. Τις ελέγξει με περί αμαρτίας; Είναι ο άμωμος, είναι ο καθαρός, καθαρότερος της χιόνος, λαμπρότερος των ηλίων, φωτεινότερος των αστέρων. Πολιτιβότατος εν το βίο αυτού, βήθε, ω Πιλάτε, θα ήθελα να σβήσω την επιγραφή που έθεσες.

Ευαγγελισμός, Ευαγγελισμός, Ευαγγελισμός, Ευχή.

Διήλθεν ευεργετών, ναι, πέρασε τη ζωή του σκορπώντας τα ροδοπέταλα της αγάπης, της εσπλαχνίας. Διήλθεν ευεργετών ο άνθρωπος ούτος, τι εποίησε; Και αν δεν θέλεις να ακούς την φωνή των φίλων του Ιησού, άκουσε την φωνή των εχθρών του. Ερώτησε τον Ιούδα και θα σου ειπεί: «Ήμαρτον παραδούς αίμα αθώον». Ερώτησε τον Ληστή, ο οποίος επάνω εις τον Σταυρόν και αυτός ήλεγξε τον συνάδελφόν του Ληστή, ο οποίος τον ύβριζε: «Άξια ων επράξαμεν απολαμβάνομεν, ούτος δε ουδέν κακόν έπραξε». Ερώτησε το απόσπασμα των αγρίων στρατιωτών, των καθαρμάτων της Ρώμης, οι οποίοι τον εξετέλεσαν. Ερώτησε τον εκατόνταρχον των στυγνών της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, τον χάλυβα, και θα σου ειπεί ότι και αυτός γονάτισε ενώπιόν του. Και αυτός που ευρίσκεται ο επικεφαλής του αποσπάσματος θα σου απαντήσει: «Αληθώς Θεού Υιός ήν ούτος». Ερώτησε ακόμα τους όχλους, οι οποίοι έκραζαν «Σταύρωσον, σταύρωσον αυτόν» και οι οποίοι, όταν είδαν τα σημεία του ουρανού, έτυπταν τα στήθη αυτών.

Αυτόν, ημάρτωμεν, παραδώσαμεν αίμα αφώ, ερώτησε όλους αυτούς τους εχθρούς, τες απαντήσουν, τι επείσας, αλλά αδελφοί, προπαντός, περισσότερον από τα άστρα, από τον ίδιο της Ελλήνη, περισσότερον από όλα αυτά τα οποία, η σπουδαιότερη απάντηση, ή το ρώτημα του πρινάτου, τι επείσας, είναι ποια, είναι η απάντηση των αμαρτωλών ψυχών, είναι η απάντηση εκείνων που πιστεύουν στον Χριστό, διαμέσου όλων των αιώνων.

Αυτοί που πιστεύουν στον Χριστό, αυτοί που μετανοούν, αυτοί που εξομολογούνται, αυτοί που γονατίζουν σήμερα και λέγουν: «Χριστέ, είμαι αμαρτωλός».

Θα έπρεπε να ανοίξει η γη να μας καταπιεί, οι ποταμοί να φουσκώσουν και να μας πνίξουν μέσα στα ύδατά των. Θα έπρεπε τα αστέρια του ουρανού Αγίου Αστροπαλάκια και οι πέτρες Αγίου Φύγια να μας φάνε. και όμως μακρόθυμος και πολυέλεος, δόξα τη μακροθυμία Σου, το αίμα Σου μας έσωσε, η αγάπη Σου μας ελήτρωσε, η εσπραχνία Σου μέσα σκλάβωσε, σκλάβει μετά μπροστά Σου.

Η μαρτυρία αυτών είναι η μεγαλύτερη απάντηση στο ερώτημα του Πιλάτου: «Τι εποίησας, ω Ιησού;» Αγαπητοί μου, μικρός, ασήμαντος, όχι εν λόγοις αλλά έργοις, μικρός και ασήμαντος εγώ επίσκοπος, ενώ μπροστά στο μεγαλείο του Θεανθρώπου εκμηδενίζομαι. Όλη η γνώση των ποιητών, όλοι οι κάλαμοι των πεζογράφων, όλοι οι χρωστήρες των ζωγράφων είναι αδύνατον να περιγράψουν το άφθαστο μεγαλείο του Κυρίου μας, του Εσταυρωμένου Ναζωραίου, ο οποίος είναι ωραίος, καλός παρά τους υιούς των ανθρώπων.

Τι επίησας, ερώτησε ο Πειλάτος. Αλλά, αδελφοί μου, εξακολουθούν να υπάρχουν και σήμερα οι Πιλάτοι. Δεν έπαυσαν οι πειράτες. Όπως ο Πειλάτος ερώτησε των Χριστών τι επίησας και σήμερα δεν είναι ολίγοι οι εχθροί του Ναζωραίου.

Με μια αυθάδεια, με μια προπέτεια ρωτούν: Τι έκανε ο Χριστιανισμός; Τι έκανε ο Χριστός; Κάσω με νέον κόσμο, τι έκανε ο Χριστός;

Τον Χριστό μυκτηρίζουν, στα συγγράμματά τους, στα γράμματά τους παντού ζητούν να σβήσουν το όνομα του Χριστού, λέγοντες ότι τίποτε δεν προσέφερε ο Χριστιανισμός στον κόσμο. Τι εποίησας; Ερωτάται, εξακολουθεί το ερώτημα αυτό, και απαντώμεν: εφόσον υπάρχει ήλιος, εφόσον υπάρχουν άστρα, εφόσον υπάρχουν πεδιάδες, εφόσον υπάρχουν όρη, εφόσον υπάρχουν τάφοι, εφόσον υπάρχει άνθρωπος, δεν θα πάψει η ανθρωπότητα να κλίνει προς τον Εσταυρωμένο. Αυτοί θα σβήσουν.

Ο Χριστός μένει, θα μένει ο Χριστός, θα μένει και όταν ακόμα τα άστρα δεν θα υπάρχουν, και όταν ο ήλιος σκοτεινιάσει, και όταν τα ποτάμια ξεραθούν, και όταν η γη λιώσει, θα είναι ως αγάπη, ως μακροθυμία, ως δικαιοσύνη, ως σοφία, ως παιδεία, ως λύτρωση, ως φως, ως ζωή. Θα παραμείνει ο Χριστός.

Δεν μπορεί κανείς να μειώσει την δόξα του Χριστού.

του Χριστού, μη πτοείστε, μη πτοείστε. Ας προοδεύει η επιστήμη, πρέπει να προοδεύει. Ας μεταβεί ο άνθρωπος επάνω στα άστρα, και αυτό είναι προφητευμένο. Ας γίνει πύραυλος, ας φτάσει στα άστρα του σύμπαντος. Η θρησκεία του Χριστού δεν θα σβήσει. Όχι. Όπως είπε κάποιος, και αν επάνω στα άλλα άστρα υπάρχουν άνθρωποι, δεν είναι δυνατόν, δεν είναι δυνατόν οι άνθρωποι αυτοί που θα κατοικούν στα άλλα άστρα να έχουν θρησκεία ανώτερη από την οποία λέξη ο γλυκύς: «Αγαπάτε αλλήλους». Μη πτοείστε, η νίκη δεν είναι των αθέων. Δεν θα νικήσουν οι άθεοι, δεν θα νικήσουν οι πύραυλοι, δεν θα νικήσουν οι άρχοντες και Καϊάφες. Δεν θα νικήσει κανείς. Θα νικήσει, γράψτε το, θα νικήσει ο Εσταυρωμένος, το Αρνίον, ω η δόξα και το κράτος εις αιώνας αιώνων. Αμήν.