Christ the Bridegroom and the Lamps of Faith

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Holy and Great Week has arrived. This morning we heard the Lord call out in His all-powerful voice, “Lazarus, come forth!” And Lazarus rose from the dead. The people who witnessed this miracle, unlike anything they had ever seen, were left astonished.

Tomorrow morning we will hear the multitudes cheering and crying out, as we said in last Saturday’s sermon, their voices reaching to the stars: “Hosanna! Blessed is He who comes in the name of the Lord!”

And tomorrow evening the bells will ring throughout our Orthodox country. They will call the children of the Church to the Bridegroom service. Tomorrow evening the mourning begins, the great mourning of the Church.

Let others weep for their children, their wives, or their husbands. Woe to us if we shed tears for those dear to us, however much we love them. They are imperfect; they are sinful.

And woe to us if we do not shed a single tear for Him who is our God. Tomorrow evening, I tell you, the great mourning of our Church begins. Tomorrow the holy altar is clothed in black. Tomorrow evening the lights go out.

Tomorrow evening the priest, too, will be dressed in black. From the north door of the church will come the Bridegroom of the Church, Christ Himself, and you will hear that deeply moving hymn: “Behold, the Bridegroom comes in the middle of the night.”

Tonight I will try to explain that hymn. It is inspired by a parable of our Lord Jesus Christ, which the Lord told shortly before His Passion. It is found in the twenty-fifth chapter of Matthew: the Parable of the Ten Virgins.

To understand the Parable of the Ten Virgins, we need to know the marriage customs in Judea at the time of Christ. What were those customs?

Wedding customs vary from place to place. They are different in Crete, the Morea, Epirus, Thessaly, the islands, and Macedonia. Marriage has been an important institution since ancient times. It still is, and it must remain so.

Unless, that is, society becomes a herd of beasts. As I was saying, Holy Matrimony was one of the most important events in a person’s life.

It is no small thing for two people who were strangers until yesterday, a young man and a young woman who did not know each other, suddenly to be joined by a bond greater than any other bond on earth. It is no small thing for them to make a promise before God.

It is no small thing, I say, for a young man and woman to promise before God that they will love one another all their lives and build a sacred family. Whose eyes would not fill with tears? Whose heart would not be moved to see them stand before the Lord and promise to live in love and harmony until the grave? Many customs surround Holy Matrimony.

What were the customs at the time of Christ? The bride waited in her parents’ home, and no one knew when the bridegroom would come to take her.

At an unexpected hour, the bridegroom would gather his relatives and the young men who accompanied him and set out to fetch the bride from her parents’ home. Along the road, young women were to wait for him. They carried baskets filled with flowers and, above all, burning lamps to light the darkness.

When the bridegroom arrived, the young men accompanying him and the young women accompanying the bride would all go together to the bride’s home. With their lamps burning, their baskets of flowers, and their sweet songs, they went in joy and gladness. Then they brought the bride in procession to the bridegroom’s home, where the wedding took place.

That was the custom, and it was upon this custom that the Lord based the Parable of the Ten Virgins. What did He say? One night, when a wedding was to take place, ten young women, ten virgins, pure and spotless as snow, took their baskets and flowers, lit their lamps, and went out to the road.

They waited where the bridegroom would pass, so they could welcome him and go to the bride’s home. The hours passed. Nine o’clock, ten, eleven, midnight, and still no bridegroom. They grew drowsy and fell asleep. Suddenly, at midnight, a voice rang out in the darkness.

“Behold, the bridegroom comes!” Startled, they woke up.

They woke up, but here is what happened. Five of them had enough oil and lit their lamps at once. The others had run out of oil, and their lamps were going out. They hurried to the first five. “Please lend us a little oil. We have none.” “No, we cannot. We are afraid there may not be enough even for us.” So the five foolish virgins, who had not thought ahead...

Five of the virgins had not thought to bring enough oil, and they were left behind. The other five, with their lamps burning, went straight to the bride’s home with the young men. A little later, there was a knock at the door.

The other five virgins had arrived. “Open the door!” But the bridegroom answered, “I do not know you.” “Open to us!” No. That is the Parable of the Ten Virgins. And its conclusion is in Christ’s words: “Watch, therefore, for you do not know at what hour your Lord is coming.”

This is a parable, woven around the wedding customs of ordinary people. But as I have said before, and as you know, a parable is a story told to convey a deeper meaning. Christ speaks of one thing and means another.

So let us ask and answer these questions. First, who is the Bridegroom? Second, who is the bride? Third, who are the virgins? Fourth, what are the lamps? Let us begin with the first question: who is the Bridegroom?

There are bridegrooms, and there is the Bridegroom. Open the service books of the Church and you will see that Bridegroom is written with a capital letter, and rightly so. Ordinary bridegrooms are written with a small letter.

Just as the Lord is written with a capital letter, so is the Bridegroom. Why? Because he is unlike the bridegrooms of this world. However learned or wealthy they may be, even if they are princes or kings, they are sinful men.

A young woman longs for a bridegroom. Yet today she regards marriage as a misfortune. But if you knew, my poor girls, the tears women shed today when they enter married life! These are no longer the old days, when a man knew only one woman. That time has passed.

I can tell you with certainty that a man who comes here to the Church for his wedding is often not in good standing with the Church. I have tried to bring about a change in the Church, but sadly my views have not prevailed yet.

In thirty or forty years, when I am in the grave, my views will prevail in the Church of Greece. Today these weddings have become a farce. You see a man who never sets foot in the Church, never receives Holy Communion, never goes to Confession, and yet he comes here expecting me to crown him with orange blossoms. Whom am I to crown? The Church crowns the man who has known no other woman.

In the old days, a second wedding was held at night. Those who entered a third marriage were barred from Holy Communion for three years. The Church has no fourth marriage. The first marriage is gold, the second silver, and the third bronze, tarnished with rust.

That is what the Church teaches. So this gentleman comes here to be crowned. Ask him about his past, and he smiles. I have asked many of them, ‘Are you getting married for the first time?’ He smiles. My girls, they have been married already, married without crowns, to five, ten, fifteen, a hundred, even two hundred women.

What can they understand about marriage? They understand nothing. That is why they cannot love their wives. Before their eyes are the images of five, ten, twenty, thirty, forty, fifty other women. Beasts, beasts!

How can they love their wives when they have known so many women, and the images of those women keep passing through their minds? But are women today, though certainly fewer of them, always faithful to this great Mystery?

So today the ideal marriage is nowhere to be found. The tears women shed because of these bridegrooms are beyond imagining. If only young women knew what married women suffer today at the hands of their husbands!

If they knew their dishonorable deeds, their crimes, their cruelty and brutality, no young woman would marry. They are in the dark. A girl imagines she has found someone wonderful and goes to her mother and father, saying, ‘You know, Mother? He is an angel, an angel!’

But then you see what happens. A week passes, or two weeks, or a month, not even a year, and that angel loses his white wings and shows himself to be Satan. The angel becomes Satan.

So there are no ideal bridegrooms today. There is only one ideal Bridegroom: the Lord Jesus Christ. He is more beautiful than any mortal, merciful and without blemish or sin. He is full of tenderness and love for humankind.

This is the Bridegroom presented to us during Holy Week. But who is the bride? The bride is our holy Church, as John the Evangelist saw her in the Apocalypse. He saw the Church as a bride, a woman adorned with jewels and splendid garments, surrounded by angels and archangels in the heights of heaven.

What a wonderful vision! No bride is adorned as beautifully as our holy Church. And the Church is made up of more than one person. The Church is not just the bishop, or the priests, or the men, or the women. The Church is all the baptized, even a little child just lifted from the baptismal font.

And so the bride is not only the Church as a whole. Each soul is also a bride, yes, each soul, each person who believes, repents and confesses their sins, and is baptized in the name of the Holy Trinity. If you attend the Mystery of Baptism, you will see this.

Even Baptism is often celebrated without a real understanding of it. Neither the mother nor the father, neither the godfather nor the godmother, nor anyone else understands what takes place. What happens at Baptism? A betrothal takes place. Who is betrothed? The soul. To whom? To Christ. That is how the Apostle Paul describes it.

They are betrothed. You married men and women wear rings on your fingers, but there is another betrothal, an invisible one. That betrothal takes place at Baptism.

As the Apostle Paul says, every soul is betrothed. Just as a wife must be faithful to her husband, so every soul that has been baptized must remain joined to Christ. Betrothal is marriage.. A young woman who is betrothed feels joy and gladness.

But she is not content with that. She counts the days, counts the days until she can be with the bridegroom she loves. She longs to be more closely united with the one her heart has chosen.

She counts the days until the wedding. So too, souls in this world who are betrothed and joined to Christ await their wedding day. When will it come? This may sound like a dream, but that day will come. Read the Apocalypse, the Book of Revelation. There will be a wedding beyond every earthly wedding.

A royal wedding, a princely wedding, with music that is not of this earth, but the music of angels and archangels. A wedding beyond the stars, in the boundless heavens, in their spiritual splendor. And the Bridegroom, radiant with beauty, will shine like the sun.

The Lord Christ will shine brighter than the suns, in all the glory of His majesty. And His bride will be the Church of the martyrs, the Church of the saints, the Church of the ascetics, the Church of devout priests and children, the whole Church.

The Church will be united with Him. It will no longer be as it is now, when we cannot see Christ.

Here today, Christ is invisible. We sense Him in our hearts, picture Him in our imagination, and see Him through faith. But in the world to come, when the wedding day arrives and souls are joined more closely to Christ, those counted worthy to be there for that spiritual wedding will see Him face to face.

With these very eyes we shall see Christ; with these very ears we shall hear Him. We shall feel all His majesty. It will be a joy beyond description. But who can you tell this to today? Such things no longer move the people of this world.

Talk to them about romance, money, plots of land, dowries, apartments, politics, football, radios and televisions, any of a thousand things. Talk about the astronauts who are coming back, and millions turn out for them.

Do I dislike them? Of course not. I care for them; I care for every person. But I said to a friend I had just seen, ‘Glory to God, they are coming back, and that is very good. But think, my friend, of the young men, the pride and beauty of our homeland.’

Think of those young men who were sent off, not to the stars on a vain journey, a Babel, a display of power. I speak of the prideful, egotistical spirit behind it, not of the two or three astronauts themselves. Fifty thousand of our nation’s finest young men went far away, to Asia Minor, to free the Greeks held captive there. They left singing songs of courage, and five hundred thousand left their bones in Asia Minor.

Who thought of them? Yet we foolish Greeks are beside ourselves when the astronauts come back. Where are our sons? Where are our fathers? Where are those countless people? And aboard the British and American ships, while the children of Greece were being slaughtered and taken captive, while Smyrna ran red, the Americans and the British celebrated aboard their ships and waited for Kemal so they could celebrate the great event.

Those young men never came home. The astronauts returned and received great welcomes. The children of Greece never returned; mothers still weep for them. Who thought of them? An American who had been in Smyrna went back to America and spoke of what he had seen.

‘I saw Christians embracing the Turks, Christians kicking women and children, Christians paying no attention to the tragedy of Smyrna and its people. I am ashamed,’ he said, ‘not of being an American, but of being a human being.’

Those young men did not return from the moon or the stars. They never returned at all. Their bones rest in the hills and plains of Asia Minor. And we foolish Greeks are moved and tremble with excitement over this.

Even today, far away in Czechoslovakia, Tashkent, Serbia and Bulgaria, there are still fifty thousand people who were taken away by force. They have not come back from those places. Yet if the astronauts do not return from the moon, people cannot sleep all night.

Think, my Christians, of all those who left with dreams and went far away to fight what they believed was a holy war, to free our lands. They never returned. They lie buried in distant soil. And some villagers there dig up their bones, throw them to the dogs, or sell them to be made into buttons in factories in France and Italy.

Oh, world, aren’t you moved? The astronauts are coming, and eyes fill with tears, hearts pound: the astronauts are coming! And here, O Lord, Christ is coming. Here the Bridegroom comes in the middle of the night. Are you moved or aren’t you? But who are we speaking to in this generation today? Do you know what they are like? Do you know what this generation is like? Let me tell you.

Imagine taking a pig out of the mud, let me speak plainly, washing it, dressing it in silk and putting a tie on it. Then you bring it into a sitting room with thick carpets, flowers and fine furniture, and set it down there.

Would the pig be pleased that you dressed it up? If it could speak, it would tell you, ‘Leave me alone. I want no furniture, no clothes, no sitting room. I want mud, filth and muck.’ Splashing about in the mud, that is where it is happy.

Now someone here will say, “Oh, come on!”

“So, the bishop called us pigs today! He called us pigs!” I am not the one saying it. Open the Gospel. Christ himself says, “Do not give what is holy to dogs, and do not cast your pearls before swine.” Take care, he says, not to give the holy things you hold to dogs.

And do not throw your pearls to pigs.

Because they cannot understand the value of pearls. A pig wants mud, filth, uncleanness, and bran. It does not want pearls. Throw pearls to it, and it scorns them. So Christ says that there are people who are robbers, and people with the mentality of pigs, piglike creatures, as John Chrysostom says. Nothing touches them. Take Holy Week, for example.

What great services we have: “Behold, the Bridegroom comes,” Great Tuesday, Great Wednesday, the Twelve Gospels, Great Friday, when the heavens weep. Yet you will find some people tucked away in taverns, laughing and jeering, drunk, or shut indoors playing cards. Their wives run from place to place and to their hairdressers. They have no idea what these days mean, no sense of them at all.

That is why I say that the spiritual matters we speak of here from the pulpit do not stir those people. Their hearts have become hearts no longer human, but like the hearts of swine, as our Christ says and as the Russian Chrysostom explains.

So I have said who the Bridegroom is: it is Christ, the one we love. And I have said who the bride is: every soul betrothed to Christ. The virgins are the company of women devoted to works of service, works of love, missionary work, and the monastic life.

But they are not the only ones. Every soul that loves, worships, and serves the Lord is one of the virgins. And the lamp, ah, the lamp! What is this lamp we must hold and take care not to let go out? All the virgins held lamps, not only the five. The lamp is faith, the Orthodox faith, and we must keep it supplied. A candle, an oil lamp, a vigil lamp: each goes out if you do not add oil. Here in the Church, it is a grave sin to let a vigil lamp go out.

All the lights may go out, but here in the sanctuary, before the crucified Christ at the Holy Table, there is a lamp called the holy vigil lamp. It is a sin to let it go out. If it does, woe to the church caretaker, and woe to the priest.

At the monastery of Zavorda there was a fire kept burning. Saint Nikanor, who founded that monastery, had said, “Take care that the fire never goes out. Monks, always put wood on it. If one day it goes out, great evils will come upon the world.” After 250 years, the fire went out on the eve of the war with Italy. The monks forgot to add wood, and the fire went out. And so…

The vigil lamp here before the holy sanctuary must always burn, and the sacristan must keep it supplied. In just the same way, we too have a vigil lamp, an oil lamp, a candle. Which candle? The one lit when we were baptized.

The godfather holds a candle, the godmother holds a candle, and the little child, dressed in white, holds a candle. What is that candle? Faith. What kind of faith? The Orthodox faith: a living faith, not a dead one, a faith nourished by works, a faith working through love. In our days that faith is shaken. In our days it grows cold, and people’s hearts grow cold. The lamps go out, the vigil lamps go out. Few souls keep their candles burning to meet the Lord of Glory.

My dear people, when I was a little boy in our blessed village, everyone was full of reverence, as people in our villages were then. On the night of the Resurrection, our grandmothers would tell us, “Children, go to church, and pay attention.

When the priest says, ‘Come, receive the light from the unwaning Light,’”

“Come and receive the light. Come close, take a candle, and light it. Listen, we grandmothers cannot come to church. Light your candle, then leave the Church and take great care to bring it to us still burning. Do not let it go out, or something bad will happen to you.” And we little children, innocent as we were, would go to church. When the lights went out, we went up to the priest and lit our candles. When the service was over, we took great care with the flame.

we would come out, sheltering the flame with our clothes, and make our way through the lanes and cobbled streets of the village to our grandmother. She would kneel with that candle, say her prayer, and bless the whole house with it.

Blessed years, and blessed customs. Your candle! Your candle! Your candle! I mean the candle of your faith. In the darkness and corruption around us, amid the gloom and the unbelief, unbelief such as we have never seen, keep your candle burning. Never let it go out. Each day, do some good deed. Each day, pray and read something that nourishes your soul. Each day, draw near to God. Keep your candles burning. Why? Because the Lord said, “Keep watch.”

The Lord comes at an hour you do not expect. How can you know when? The other night, at about one in the morning, I was speaking on the telephone with one of my spiritual children. Suddenly he stopped talking.

“Why have you gone quiet? What’s happening?” “Thessaloniki is shaking,” he tells me. “A great earthquake!” Even the phone calls were cut off. It took them a few minutes to recover and say, “Glory to You, O God.” Keep watch: it will come at an hour you do not expect. How do you know a terrible earthquake won’t strike tonight, leaving no church, no cathedral, nothing at all?

My children, imagine crews coming tomorrow morning to dig here and pull out the dead and the injured. What is God to do with us? God… Fornication is everywhere, adultery is everywhere, gambling, atheism, every evil. What is God to do with us? What good does God see in us? So behold, the Bridegroom comes in the night, at midnight, at an hour you do not expect: while you are being crowned at your wedding, while you eat, travel, walk, or sleep, even while you are in church. He comes at an unsuspected hour.

I say it again: keep your lamps burning. Do not let the faith go out. Better to lose our sight, better for the sun to go dark, than for us to lose the Orthodox faith. Keep this lamp burning from generation to generation. We received it from our grandmothers, and they received it from those who came before them.

It is not only the hour of death. It is also the hour of the Second Coming. The Lord is coming, whether unbelievers believe it or not. We believe he is coming, but we do not set dates as the millenarians do. They said 1914, and were proved wrong. They said 1925, and were proved wrong. They said 1935, and were proved wrong.

We set no date. The hour is unknown. The Lord comes in the night; the Lord is coming. So, my dear people, I urge all of you, young and old, to preserve the little light of faith we have.

But even in the darkness, there is fire. If there is even a little fire within a person, let the winds blow.

The winds... You see, when a flame is strong, the wind does not put it out. It makes the flame stronger; it makes it blaze higher. Firefighters know this. When there is a fire, they fear the wind, because the wind does not put out a strong fire. Let the winds blow, let them blow hard, let a storm arise. The fire Christ kindled in our hearts, all the demons and all the rivers of Hell will not be able to put it out. We will keep it burning to the end.

May we remain faithful, devoted to our holy Orthodox faith, and be ready to meet the Bridegroom when the hour of death comes, or when the judgment of the whole world comes upon the sons of disobedience. When that fearful day arrives, may we too hear, ‘Behold, the Bridegroom comes,’ and, with our lamps ready, go up to heaven, where our parents are, where the spirits of the righteous are, where angels and archangels are.

May I have a place among the choirs of the saints, where they celebrate and sing without ceasing, ‘Glory to You, O Lord.’

Who can fathom the multitude of my sins and the depths of Your judgments, O Savior of my soul?

Tonight, on Holy Tuesday, an unusually large number of Christians gather in the churches of our holy Orthodox faith.

Men and women, young men and young women, hurry to the churches. Why? To pray. Why? To mourn their sins. Why? To feel the drama of all dramas, now moving swiftly toward its end.

Yet tonight, what draws them is not so much prayer, or tears and lamentation, or a heartfelt sharing in that drama. It is a troparion, the familiar hymn we shall hear sung shortly.

That troparion is the magnet that draws people to the Church.

Some people, even, if you will forgive the word, foolish people, go to church tonight with watches in hand and time how long the Troparion of Kassiani lasts. I mean especially in Thessaloniki, Athens, and the larger cities, though our own city of Florina has its artistic interests too.

And whichever chanter can make the troparion last the longest is considered the ideal chanter. But, my dear friends, troparia are not secular songs. They were not written as artistic performances or to please a musical ear. Troparia and hymns have another purpose.

Our churches, the house of God, are not concert halls. An Orthodox church is not a musical ensemble. Unlike Roman Catholic churches with their organs, or Protestant churches with their elaborate musical presentation of hymns, our worship has a different purpose.

A chanter is not a singer performing in a café or entertainment hall. A chanter must feel what he sings; a chanter must weep. If he neither believes nor feels these words, he is unworthy to be called a chanter, however fine his voice may be.

I knew one chanter in Greece, the late Sakellaridis. He wept as he sang and moved his whole congregation. So the psalmody and troparia were not made for chanters to show off or for chanters to enjoy themselves spiritually and musically.

The troparia are a means to an end. The holy people who composed them, moved by God, wanted to stir the human conscience and awaken great and lofty thoughts in our hearts: the ancient call to ‘know yourself,’ an awareness of our sinfulness, and an awareness that earthly things pass away. Above all, they wanted to awaken hope, yes, hope, the anchor of the soul, hope in God’s boundless mercy for every sinner. These are the great aims of our Orthodox hymnography.

That is enough, for now, about religious poetry. Let us turn to this hymn itself. What kind of poem is it? A diamond, a sparkling diamond, one of the finest jewels of our Orthodox poetry.

Who wrote it? Scholars and theologians have debated that question at length. But most believe its poet was a woman of Byzantium, the remarkable Kassiani.

You have probably heard something about this remarkable woman, whether from novels, school history lessons, or other sources. Her story is linked to an episode in the history of the Byzantine Empire.

In our minds, let us leave the year 1970 and travel back to about AD 830, to the capital of the vast Byzantine Empire. Imagine its palaces. Alas for the vanity and decay of earthly things! Perhaps a Turkish café now stands where those splendid palaces once rose, with someone sitting there at ease, smoking a hookah. Those palaces were said to surpass even the palaces of London.

There, in the palace’s great reception hall, a young emperor in all the bloom and splendor of youth waits anxiously. His name is Theophilos, and he is about to choose his bride, the woman who will become his wife and the empress of Byzantium.

The finest young women the eastern empire can offer have gathered in the hall from every part of Byzantium. Like flowers, like spring lilies, they wait for the choice to be made, their hearts pounding. And there stands the young Theophilos, holding a golden apple to give to the woman he will choose as his wife.

His eyes fall on Kassiani, a woman of exceptional beauty. But before giving her the golden apple, he addresses her with a profound saying. There is truth in it from one point of view, yet it is contemptuous and wounds the dignity of women.

He says to her, “From a woman came the evils”, in other words, all evil comes from woman. It is the cry of misogynists. But Kassiani, quick witted and remarkably intelligent, would not accept the blow young Theophilos had dealt to the dignity of women.

She speaks on behalf of women, who have contributed so much to human history. Theophilos has Eve in mind, but Kassiani has in mind the ideal woman, the Most Holy Theotokos (All-Holy), our Lady. And so she answers him at once: “But from a woman came the greater blessings too.” All that is noble and beautiful has also come through a woman.

That exchange between male ego and feminine pride took place in the palace. But brothers and sisters, as we know, both man and woman are mysteries to one another.

A man is proud and headstrong. He wants his wife under his feet. That is why, such a man is not pleased to have an intelligent wife. He would rather she were less intelligent than he, so that he could more easily rule her and make her obey.

Theophilos saw the sparkling intelligence beneath this beautiful woman’s appearance. He drew back and did not give the golden apple to Kassiani. He gave it instead to another woman, Theodora, who was also beautiful and very modest, though she did not have Kassiani’s quick mind. As I told you on the Sunday of Orthodoxy, Theodora did more than anyone to bring about the triumph of Orthodoxy and the restoration of the holy icons.

There is Kassiani before us. My dear girls who are here tonight, you who fear losing your fiancé and have done everything to win him: look to Kassiani as your example. It is no rare thing, in human life or in your own, for an unworthy fiancé to leave you.

What then? Look to Kassiani. My poor girls, do you think your life has lost all meaning when an unworthy young man, after taking pleasure in your beauty, casts you aside like something useless?

My poor girls, do not be deceived. Your happiness does not depend on a man, any more than a man’s happiness depends on a woman. The happiness of men and women lies beyond the flesh, beyond pleasure and attraction, beyond the material world, beyond the stars and the galaxies. Kassiani opens our eyes today to what lies beyond: the things of Heaven.

She was disappointed in love, but she succeeded in life. That disappointment became the occasion for her to fulfill her life’s calling. What did Kassiani do? Did she take poison? Did she throw herself from a cliff or into a river?

No. Listen to me: even if she thought there was only one man for her in all the world, a young woman must not despair when love fails. Kassiani is our example. She showed greatness and courage of soul. She left the palace and went far, far away into the wilderness, where she spent the rest of her life. She had a gift for poetry, and she cultivated it. The fruit of that gift, born of her brilliant mind and spirit, is the hymn we hear today, the hymn that moves us so deeply.

Should I explain it? I do not want to weary you. Let me give you its meaning. It draws on the well-known image of the sinful woman who fell before Christ on Holy Tuesday and wept and wept.

She washed Christ’s feet with her tears and precious myrrh. She loosened her abundant hair and used it to wipe His most pure feet, which only two or three days later would be stained red with the blood of His suffering.

That woman is the subject of this inspired hymn. Its meaning is this: “Lord, I am a sinful woman. I have sinned greatly. Like Eve, who sinned and grew afraid, I hid among the trees when I heard the footsteps of God, seeking to escape the rebuke of my conscience. Like the sinful woman who came before You and poured out her precious myrrh, I come to You from within the darkness of a life ruled by unbridled desire.”

“I suffer, Lord; I suffer because of my sin. But I do not despair. I come to You, as that woman came bearing myrrh.”

I come like the myrrh-bearing woman, like a sinner. You, Christ, who made the rivers, the oceans, and the springs of water, grant me one tear to shed at Your feet. Give me hope, my Christ, that You will receive me into Your Kingdom. And then she says something profoundly wise: “Who can fathom the multitude of my sins and the depths of Your judgments, O Savior of my soul?” Who can count their sins? Can you count the hairs on your head? Can you count the sand of the sea?

Could you count the sand of the sea, the leaves on the trees, or the drops in the oceans? You would have as much hope of counting your sins. Yet someone says, “I have never sinned.” You can see such a person before you, but he is not a Christian.

“But what have I done?” The other day I was in Amyntaio, speaking to a man beside me. “Have you been to Holy Confession?” I asked. “No.” “How old are you, seventy?” “Well, perhaps once in a while.” “But what have I done? I haven’t killed anyone, I haven’t…” My poor man, take a sieve!

Take a sieve and sift your own soul. The further you advance in holiness, the more you study the Gospel and search the depths of your heart, the more you will say with Kassiani, “Who can fathom the multitude of my sins and the depths of Your judgments, O Savior of my soul?” Kassiani herself was chaste; she was never a prostitute. Though disappointed in love, she looked deeply within herself and spoke these words. What insight into the human soul! What knowledge of humanity and of God!

What does Kassiani teach us through these words? That earthly love is not the only kind of love. The Church does not condemn pure love, for God Himself created it.

And God Himself blesses it in the Mystery of Holy Matrimony. But our lives would be very small if we confined love to earthly romance. There are greater, higher loves: love of poetry, learning, science and progress; love of noble ideas, of one’s homeland, of sacrifice and of family.

Go forward, young people, go forward! You will miss the greatness of life if you never taste even a drop of that other love: the great love known to great souls, the love of the Crucified One.

Love your child, your wife, science, literature, poetry, painting, rockets and the reaches of space. Love these things, for God created them. But love the Crucified One still more, with all the fire of your soul. Let love for Christ burn in your heart, and you will become a holy, mighty flame in this world.

A spiritual father told me about a remarkable young woman in Athens. She was engaged to a fine young man, a university professor. She said to her fiancé, “I esteem you and I love you. But when I look at Christ, when I see His crown of thorns and behold His greatness, I compare you, my earthly bridegroom, with the great Bridegroom, and before Him you seem so small.”

“Then I no longer wish to look at you.” For He is the great lover of souls, my brothers and sisters. O souls of the twentieth century, young men and young women, taste the wine of this love! Without it, you will never know what is truly great and noble in this world.

As our national poet says, “Keep Greece in your hearts, and you will feel every kind of greatness.” I say something higher still: My children, women, girls, young men, scholars, even those who are small and insignificant, keep Christ in your hearts, and you will feel a measure of greatness.

That is the greatness the poet Kassiani shows us today. Please listen to her hymn. Let the chanter sing it with feeling, so that we may feel its words.

Do not focus on the melody. Look deeper. Let Kassiani’s hymn become your own song: a song of metanoia (repentance), a song of tears, a song sung from the heart. The lights will go out. It will be a moonless night.

That night calls to mind the darkness of our own lives. May God help us to shed a tear at the feet of our Christ and to say, as the thief did, “Remember me, O Lord, when You come into Your Kingdom.”

Έφτασε η Αγία και Μεγάλη Εβδομάδα. Σήμερα το πρωί ακούσαμε τον Κύριον να λέγει με την παντοδύναμο φωνή του: «Λάζαρε, δεῦρο ἔξω», και ο Λάζαρος ανέστηκε. Και έκθαμβος έμεινε ο λαός ο οποίος είδε το πρωτοφανές αυτό θαύμα.

Αύριο το πρωί θα ακούσουμε εκατομμύρια λαό να ζητωκραυγάζει, να φωνάζει, όπως είπαμε στο κήρυγμα του προηγουμένου Σαββάτου, να φωνάζει και η φωνή του να φτάνει μέχρι τα άστρα: «Ωσαννά, ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου».

Και αύριο το βράδυ θα χτυπήσουν οι καμπάνες σε όλη την Ορθόδοξο χώρα μας. Θα χτυπήσουν οι καμπάνες για να καλέσουν τα παιδιά της Εκκλησίας για να παρακολουθήσουν την ακολουθία του Νυμφίου. Αύριο το βράδυ αρχίζει το πένθος, το μεγάλο πένθος της Εκκλησίας.

Ας κλαίνε άλλοι τα παιδιά τους, ας κλαίνε άλλοι τις γυναίκες των, ας κλαίνε άλλοι τους άντρες των. Αλίμονο εάν χύσουμε δάκρυ για τα δικά μας πρόσωπα. Όσο και αν είναι αγαπητά, είναι ατελή, είναι αμαρτωλά.

Και αλίμονο αν δεν χύσουμε ένα δάκρυ για εκείνον που είναι ο Θεός μας. Αύριο, λέγω, το βράδυ αρχίζει το μεγάλο πένθος της Εκκλησίας μας. Αύριο η Αγία Τράπεζα ντύνεται στα μαύρα. Αύριο το βράδυ τα φώτα σβήνουν.

Αύριο το βράδυ ο ιερέας ντύνεται στα μαύρα κι αυτός. Αύριο το βράδυ από τη βόρεια πύλη του Ναού θα βγει ο Νυμφίος της Εκκλησίας, Ο Χριστός δηλαδή και όλοι και θα ακούσετε το τροπάριον εκείνο, το βουλικήτατο εκείνο το τροπάριον, ηδού ο νηφίος έρχεται εντωμέσω της νύχτως.

Το τροπάριον αυτό θα προσπαθήσω απόψε να το ερμηνεύσω. Το τροπάριον αυτό είναι εμπνευσμένο από μία παραβολή του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, παραβολή την οποία είπε ο Κύριος ολίγον προ του πάθους του. Παραβολή η οποία βρίσκεται εις το 25ο κεφάλαιο του Ματθαίου, και η παραβολή αυτή είναι η παραβολή των Παρθένων.

Για να νοήσουμε την παραβολή των Παρθένων πρέπει να έχουμε υπόψη τα έθιμα που επικρατούσαν τότε στην εποχή του Χριστού μας στην Ιουδαία. Ποια ήταν τα έθιμα εκείνα που επικρατούσαν; Ήταν τα έθιμα του γάμου.

Τα έθιμα του γάμου διαφέρουν από τόπο σε τόπο. Άλλα έθιμα έχουν στην Κρήτη, άλλα στο Μοριά, άλλα στην Ήπειρο, άλλα στη Θεσσαλία, άλλα στα νησιά, άλλα στη Μακεδονία. Έθιμα του γάμου, γιατί ο γάμος ανέκαθεν από αρχαιοτάτης εποχής ήταν και είναι και πρέπει να μείνει σπουδαίος θεσμός.

Εκτός πλέον εάν η κοινωνία γίνει κοινωνία αγέλης κτηνών. Λοιπόν, καθαρίσαμε κτήριοι και εκεί πάνε, ο γάμος, λέγω, ήταν το σημαντικότερο γεγονός, ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της ζωής του ανθρώπου.

Δεν είναι μικρό πράγμα, δυο άνθρωποι ξένοι μέχρι χθες, ξένοι που δεν γνωρίζουν, ξαφνικά νέος και νέα, άνδρας ή γυναίκα, να ενώνονται με ένα δεσμό που είναι ανώτερος από κάθε άλλο δεσμό επί της γης. Δεν είναι μικρό πράγμα, νέος και νέα να δίνουν υπόσχεση μπροστά στο Θεό.

Δεν είναι μικρό, λέγω, πράγμα, ένας νέος και μια νέα μπροστά στο Θεό να δίνουν την υπόσχεση ότι θα ζήσουν ισοβίως αγαπημένοι και ότι θα δημιουργήσουν οικογένεια ιερά. Ποιο μάτι δεν δακρύζει, ποια καρδιά δεν πάλλει άραγε, όταν βλέπει ενώπιον του Κυρίου, στο βωμό μπροστά στο Θεό, να δίνουν υπόσχεση ότι θα ζήσουν αγαπημένοι και ομονοιασμένοι μέχρι το τάφο; Γύρω από το γάμο υπάρχουν διάφορα έθιμα.

Στην εποχή του Χριστού τα έθιμα του γάμου ποια ήταν; Ότι η νύφη περίμενε στο πατρικό της σπίτι. Ο γαμπρός δεν ήταν γνωστό πότε θα έρθει να πάρει την νύφη.

Σε μια ώρα που δεν περίμεναν, ο γαμπρός έπαιρνε τους δικούς του, έπαιρνε τους νέους της παρέας του και έβγαινε έξω και πήγαινε να πάρει την νύφη στο πατρικό του σπίτι. Στο δρόμο έπρεπε να περιμένουν κορίτσια, παρθένοι, νεάνιδες που κρατούσαν κάνιστρα γεμάτα άνθη και παραπάνω από τα κάνιστρα κρατούσαν λαμπάδες, λυχνάρια αναμμένα μέσα στο σκοτάδι.

Και όταν ήρχε ο νυμφίος, οι νέοι που εσχημάτιζαν τον όμιλον του νυμφίου και νεάνιδες οι οποίες εσχημάτιζαν τον όμιλον της νύφης, όλοι μαζί με λαμπάδες αναμμένες, με τραγούδια ολόγλυκα, με τα κάνιστρα των ανθέων, με χαράν και αγαλλίαση, επήγαιναν στο σπίτι της νύφης και από εκεί έπαιρναν τη νύφη και την μετέφεραν πάλι με πομπήν, πάλι στο σπίτι του νυμφίου, του γαμπρού, και εκεί έγινε ο γάμος.

Αυτό το έθιμο επικρατούσε και πάνω στο έθιμο αυτό ο Κύριος είπε την παραβολή των Παρθένων. Τι είπε δηλαδή; Είπε ότι μια μέρα, μια νύχτα που γινόταν ο γάμος, δέκα κορίτσια, δέκα παρθένες, δέκα νεάνιδες, καθαρές και αμίαντες όπως το χιόνι, αγνές, δέκα παρθένες πήραν τα κάνιστρά τους, τα λουλούδια τους, ανάψανε τα λυχνάρια τους και βγήκαν στον δρόμο.

όπου θα περνούσε ο νυμφίος, ο γαμπρός, για να τον υποδεχθούνε και να πάνε στο σπίτι της νύφης. Περνούσε η ώρα. Έγινε 9, 10, 11, 12, πουθενά ο νυμφίος. Και αυτές ενύσταξαν και άρχισαν να κοιμώνται. Ξαφνικά, τα μεσάνυχτα, μέσα στο σκοτάδι, ακούστηκε η φωνή.

Ιδού ο νυμφίος έρχεται. Ταράχτηκαν, ξύπνησαν.

Ξύπνησαν, αλλά συνέβη το εξής. Οι πέντε είχαν αρκετό λάδι και άναψαν αμέσως τις λαμπάδες τους, ενώ οι άλλες, είχε σωθεί το λάδι και οι λαμπάδες έσβηναν. Τρέξανε στις άλλες πέντε. Σας παρακαλούμε, δανείσατέ μας λίγο λάδι, γιατί δεν έχουμε λάδι. Όχι, δεν μπορούμε να σας δανείσουμε, γιατί είναι ζήτημα, φοβούμεθα, μήπως και το δικό μας λάδι δεν φτάσει. Έτσι οι πέντε μωρές παρθένες που δεν είχαν την πρόνοια

Δεν είχαν την πρόνοια να έχουν αρκετό λάδι, αυτές οι πέντε παρθένες έμειναν καθυστερημένες, οι άλλες πέντε με τις λαμπάδες αναμμένες και με τον όμιλον των νέων επήγαν κατευθείαν στο σπίτι της νύφης. Σε λίγο, ύστερα από λίγη ώρα, να και χτυπά η πόρτα.

Είχαν έρθει οι άλλες πέντε παρθένες. Άνοιξε! Ρωσιάστη ο νυμφίος γαμπρός, ούκοι δαϊμάς, δεν σας ξέρω. Άνοιξε μας, όχι Αυτή είναι η παραβολή των Παρθένων. Και ως επιστέγασμα, ως συμπέρασμα της παραβολής, είναι τα λόγια του Χριστού: Γρηγορείτε ουν, ότι ουκ οίδατε ποια ώρα ο Κύριος υμών έρχεται.

Παραβολή είναι αυτή. Παραβολή που πλέκεται γύρω από τα έθιμα του λαϊκού λαού περί του γάμου. Αλλά όπως κι άλλο τι είπα κι όπως ξέρετε κι εσείς, παραβολή είναι ένας πλαστός λόγος. Άλλα λέγει ο Χριστός και άλλα εννοεί.

Εδώ λοιπόν θα ρωτήσουμε και θα απαντήσουμε στα εξής ερωτήματα: Πρώτον, ποιος είναι ο νυμφίος; Δεύτερον, ποια είναι η νύφη; Τρίτον, ποια είναι η παρθένη; Τέταρτον, ποια είναι η λαμπάδα; Ως προς το πρώτο ερώτημα, ποιος είναι ο νυμφίος;

Απαντώμε ότι υπάρχουν νυμφοί και Νυμφίος. Για να ανοίξετε τις συνόψεις. Τα βιβλία της Εκκλησίας θα δείτε ότι ο Νυμφίος γράφεται με νι κεφαλαίο και δικαίως και πρεπόντως, διότι οι άλλοι νυμφοί, οι γαμπροί, γράφονται με μικρό νι.

Όπως ο Κύριος γράφεται με κάπα κεφαλαίο, έτσι και ο Νυμφίος γράφεται με νι κεφαλαίο. Γιατί γράφεται με νι κεφαλαίο; Διότι δεν μοιάζει με τους νυμφίους του κόσμου. Ο νυμφίος, οι νυμφοί του κόσμου, οι γαμπροί, κι αν ακόμα είναι επιστήμονες, κι αν ακόμα είναι πλούσιοι, κι αν ακόμα είναι πρίγκιπες, κι αν ακόμα είναι βασιλείς, είναι άνθρωποι αμαρτωλοί.

Η κόρη λαχταρά για τον γαμπρό. Θεωρεί δυστύχημα η κόρη σήμερα. Αχ, δυστυχισμένα κορίτσα, να ξέρετε τα κλάματα, τα δάκρυα που χύνουν τα κορίτσια σήμερα που έρχονται στο γάμο. Δεν είναι τα παλιά τα χρόνια που ο άντρας εγνώριζε ένα και μόνον, μια και μόνον γυναίκα. Πάει αυτή η εποχή.

Δύναμαι να σας πω με βεβαιότητα ότι αυτός που έρχεται εδώ στην εκκλησία δεν είναι εκκλησιαστικά τακτοποιημένος. Εγώ έχω μια επανάσταση κάνει στην εκκλησία. Αλλά δυστυχώς δεν επικρατούν οι ιδέες μου επί του παρόντος.

Ύστερα από 30 to 40 χρόνια, όταν εγώ μες στα μνήματα, οι ιδέες μου θα επικρατήσουν μέσα στην Εκκλησία της Ελλάδος. Και γάμοι αυτοί είναι κωμωδία σήμερα. Τον βλέπεις εκεί τον κύριο, ούτε πατάει στην Εκκλησία, ούτε κοινωνάει, ούτε εξομολογείται και λοιπά, και τον βλέπεις μπροστά και έρχεται εδώ στην Εκκλησία και έχει την αξίωση να τον στεφανώσω με τα λουλούδια της λεμονιάς. Ποιον να στεφανώσω; Η Εκκλησία στεφανώνει αυτόν που δεν εγνώρισε άλλη γυναίκα.

Ο δεύτερος γάμος, τη νύχτα γινόταν στα παλιά τα χρόνια. Ο τρίτος γάμος, ακοινώνητοι ήταν τρία χρόνια αυτοί που κάνανε. Τέταρτο γάμο δεν έχει η Εκκλησία. Ο πρώτος γάμος είναι το χρυσάφι. Ο δεύτερος είναι το Ασίνι Ο τρίτος είναι ο μπρούντζος, σκουριά.

Αυτά έχει εκκλησία Έρχεται λοιπόν εδώ να στεφανωθεί ο κύριος. Τι έχει; Να τον ρωτήσεις. Χαμογελάει, έχω ρωτήσει πολλούς. Λέω παντρεύεσαι πως Πρώτη φορά παντρεύεσαι; Χαμογελάει. Έχουν παντρευτεί. Κορίτσα μου, έχουν παντρευτεί αυτοί. Έχουν παντρευτεί χωρίς στεφάνια. 5, 10, 15, 100, 200.

Τι να καταλάβουν περί γάμου; Τίποτε δεν καταλαβαίνουν από γάμο. Γι' αυτό δεν μπορούν να αγαπήσουν τις γυναίκες τους. Το μυαλό τους, μπροστά στα μάτια τους, είναι 5, 10, 20, 30, 40, 50 γυναίκες που έχουν μπροστά. Τα κτήνη, τα κτήνη.

Πώς να αγαπήσουν τη γυναίκα όταν αυτοί έχουν γνωρίσει τόσες και τόσες γυναίκες και μέσα στο μυαλό τους κυκλοφορούνε οι εικόνες των γυναικών με τις οποίες έχουν γνωριστεί; Αλλά μήπως και σήμερα οι γυναίκες, σε ολιγότερο βέβαια ποσοστό, είναι και αυτές εντάξει απέναντι του μεγάλου τούτου μυστηρίου;

Συνεπώς σήμερα ιδεώδης γάμος δεν υπάρχει. Οι γαμπροί αυτοί, τα δάκρυα που χύνουν οι γυναίκες σήμερα είναι αφάνταστα. Αν ήξεραν τα κορίτσα τι τραβούνε σήμερα οι παντρεμένες γυναίκες από τους άνδρες των.

Αν ήξεραν τις ατιμίες των, τα εγκλήματά των, την απαισιότητα, τη βαρβαρότητά τους. Δεν θα παντρευόταν καν ένα κορίτσι. Ζουν σε ένα σκοτάδι. Και φαντάζεται η κόρη και πάει στη μαμά και πάει στον μπαμπά και λέει: «Ξέρεις, μαμά;» «Άγγελος είναι αυτός, άγγελος».

Και βλέπεις, ο άγγελος αυτός, δεν περνάει μια εβδομάδα, δυο εβδομάδες, ένας μήνας, ούτε χρόνος περνά. Και ο άγγελος εκείνος παρουσιάζεται, χάνει τα φτερά του τα άσπρα και παρουσιάζεται ως σατανάς. Ο άγγελος γίνεται σατανάς.

λοιπόν δεν υπάρχουν σήμερα ιδεώδεις νυμφίοι· ένας είναι ο ιδεώδης νυμφίος. Είναι ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός. Αυτός είναι ωραίος κάλλει παρά πάντας βροτούς, είναι ελεήμων, δεν έχει ατέλεια, δεν έχει αμαρτία, είναι γεμάτος στοργή και αγάπη στον άνθρωπο.

Και αυτός ο Νυμφίος προβάλλεται κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα. Μα η νύφη, ποια είναι η νύφη; Η νύφη είναι η Αγία μας Εκκλησία, όπως την είδε στην Αποκάλυψή του. Ο Ιωάννης ο Ευαγγελιστής είδε ότι η Εκκλησία είναι μια νύφη, μια γυναίκα στολισμένη με μπριλάντια, στολισμένη με ενδυμασία ωραιοτάτη, που περικυκλώνεται από αγγέλους και αρχαγγέλους επάνω στα ύψη του ουρανού.

Όραμα θαυμάσιο. Καμιά νύφη δεν είναι τόσο στολισμένη όπως είναι η Αγία μας Εκκλησία. Και επειδή η Εκκλησία μας δεν αποτελείται από ένα άτομο, αλλά η Εκκλησία δεν είναι μόνο ο Επίσκοπος, η Εκκλησία δεν είναι μόνο οι Πρεσβύτεροι, η Εκκλησία δεν είναι μόνο οι άντρες, η Εκκλησία δεν είναι μόνο οι γυναίκες, η Εκκλησία είναι όλοι οι βαπτισμένοι και ένα μικρό παιδί ακόμα που είναι βγαλμένο από την κολυμβήθρα.

Δεύτερον, γι' αυτό το λόγο νύφη δεν είναι μόνο η Εκκλησία εν τω συνόλω της, αλλά νύφη είναι και κάθε ψυχή, ναι, κάθε ψυχή, κάθε ψυχή, κάθε άνθρωπος που πιστεύει, που μετανοεί και εξομολογείται για τα αμαρτήματά του, που βαπτίζεται εις το όνομα της Αγίας Τριάδος. Αν παρακολουθήσετε το μυστήριον του βαπτίσματος.

Ούτε και το βάπτισμα γίνεται εντάξει, γιατί ούτε η μάνα, ούτε ο πατέρας, ούτε ο νουνός, ούτε η νουνά, ούτε όλοι καταλαβαίνουν τι γίνεται στο βάπτισμα. Τι γίνεται στο βάπτισμα; Αρραβώνας γίνεται, αρραβώνας. Αρραβωνιάζεται. Τι αρραβωνιάζεται; Η ψυχή. Με ποιον αρραβωνιάζεται; Με τον Χριστό. Έτσι ονομάζει ο Απόστολος Παύλος.

Είναι αρραβωνιασμένοι. Δεν είναι μόνο τα δαχτυλίδια που φοράτε εσείς οι παντρεμένοι και οι παντρεμένες επάνω στα δάχτυλά σας. Αλλά είναι και άλλος αρραβών, αόρατος αρραβών, και ο αρραβών αυτός είναι ο αρραβών ο οποίος γίνεται κατά την ώρα του βαπτίσματος.

Όπως λέει ο Απόστολος Παύλος, αρραβωνίζεται κάθε ψυχή. Και όπως η γυναίκα πρέπει να είναι πιστή στον άνδρα, έτσι πρέπει και κάθε ψυχή που βαπτίστηκε να είναι συνδεδεμένη με τον Χριστό. Αρραβώνας είναι ο γάμος. Η γυνή, κόρη που έχει τον αρραβώνα, έχει χαράν και αγαλλίαση.

Αλλά δεν ικανοποιείται, μετράει τις μέρες. Μετράει τις μέρες. Η κόρη που αγαπάει τον Νυμφίο, η κόρη που έχει τρυφερόν έρωτα. Η κόρη που θέλει να συνδεθεί στενώς, στενότερον με τον εκλεκτό της καρδίας της.

Η κόρη αυτή μετράει τις ημέρες. Πότε να έρθει η μέρα του γάμου; Γάμου. Έτσι και οι ψυχές που είναι εδώ στον κόσμο αραβωνιασμένες, συνδεδεμένες με τον Χριστό, περιμένουν την ημέρα του γάμου. Πότε θα γίνει ο γάμος, η ημέρα του γάμου; Φαντασιώδη φαίνονται αυτά. Θα γίνει η ημέρα του γάμου. Διαβάστε την Αποκάλυψη. Θα γίνει ένας γάμος που θα υπερβαίνει κάθε άλλο γάμο.

Γάμος βασιλικός, γάμος πριγκιπικός, γάμος με μουσικές, όχι επίγειες, με μουσικές αγγέλων και αρχαγγέλων. Γάμος πέρα από τ' άστρα, εις το απέραντον των ουρανών, εις την πνευμασυλία των ουρανών. Νυμφίος ωραιότατος, λάμπων ως ο ήλιος.

Και υπέρ των ήλιων θα είναι ο Κύριος ημών Χριστός εν όλη τη δόξη της μεγαλοπρεπείας. Οι δε νύμφοι θα είναι η Εκκλησία των μαρτύρων, η Εκκλησία των οσίων, η Εκκλησία των ασκητών, η Εκκλησία των ευλαβών ιερέων, η Εκκλησία των παίδων, η Εκκλησία όλοι.

Αυτή η Εκκλησία θα ενωθεί. Δεν θα είναι πια όπως τώρα που τον Χριστό δεν τον βλέπουμε.

Εδώ σήμερα ο Χριστός είναι αόρατος. Με την καρδιά Τον αισθανόμαστε, με τη φαντασία Τον συλλαμβάνουμε, με την πίστη Τον βλέπουμε, μα εκεί στον άλλο κόσμο, όταν γίνει η ημέρα του γάμου, όταν οι ψυχές συνδεθούν στενότερα με τον Χριστό, τότε θα βλέπουμε, όσοι αξιωθούν εκεί την ημέρα των γάμων, των πνευματικών γάμων, εκεί πλέον πρόσωπον προς πρόσωπον.

Με τα ίδια μάτια θα βλέπουμε τον Χριστό, με τα ίδια αυτιά θα ακούμε τον Χριστό, θα αισθανόμαστε ούλο το μεγαλείο, θα είναι μια χαρά απερίγραπτος. Μπα, πού μιλάς, πού τα λες αυτά στον κόσμο τον σημερινό; Δεν συγκινούν πλέον αυτά τα πράγματα τον κόσμο τούτο.

Μίλα τους για έρωτα, μίλα τους για λεπτά, μίλα τους για οικόπεδα, μίλα τους για προίκες, μίλα τους για διαμερίσματα, μίλα τους για πολιτική, μίλα τους για χιλιάδες πράγματα, μίλα τους για ποδόσφαιρο, μίλα τους για ραδιόφωνα και τηλεοράσεις, μίλα τους για αστροναύτες που έρχονται, έρχονται, εκατομμύρια εκεί.

Δεν συμπαθείς; Τους συμπαθώ, τους συμπαθώ, κάθε άνθρωπο συμπαθώ. Αλλά για σε κάποιον φίλο μου που μόλις τον είδα, δόξα σοι ο Θεός, έρχονται, πολύ καλά έρχονται. Για σκέψου, φίλε μου, που είναι μικρά παιδιά και όλη η λεβεντιά, όλες οι ωραιότητες της πατρίδος μας.

Για σκεφτείτε που τους προπέμψανε μικρά παιδιά, όχι να πάνε στα άστρα, μάταια ταξίδια. Βαβέλ, ματαιότης, επίδειξις δυνάμεως, όχι οι δύο ή τρεις αστροναύτες, τα περήφανα πνεύματα και εγωιστικά πνεύματα, η λεβεντιά του έθνους, πενήντα χιλιάδες φύγανε μακριά που δεν πήγαν στα άστρα, πήγανε πέρα στη Μικρά Ασία να ελευθερώσουν τους σκλαβωμένους Έλληνες με τραγούδια λεβεντιάς και οι πεντακόσιες χιλιάδες μείναν τα κόκαλά τους πέρα στη Μικρά Ασία.

Ποιος τους σκέφτηκε; Βρίσκασαν να αυτε πετάνε, εμείς οι ανόητοι Έλληνες, όποτε να έρθουν. Πού είναι τα παιδιά μας, πού είναι οι πατέρες μας, πού είναι τα εκατομμύρια; Και μέσα στην αγγλική, μέσα στην αρμάδα των Αμερικάνων, την ώρα που σφαζόταν τα παιδιά της Ελλάδος, την ώρα που αιχμαλωτίζοντο, την ώρα που κοκκίνιζε η Σμύρνη, γλεντούσαν και διασκεδάζανε οι Αμερικάνοι και οι Άγγλοι μέσα στα καράβια τους και περίμεναν τον Κεμάλ να εορτάσουν το μεγάλο γεγονός.

Δεν επέστρεψαν τα παιδιά εκείνα. Οι αστροναύτες πέρασαν, αξίζουν μεγάλες υποδοχές. Τα παιδιά της Ελλάδος δεν πέρασαν, ακόμα κλαίνε μάνες. Ποιος τους σκέφτηκε; Ένας Αμερικάνος που ήταν εκεί στη Σμύρνη μέσα, πήγε στην Αμερική και έβλεπε λίγο.

Αυτό που είδα, οι χριστιανοί να αγκαλιάζουν τους τουρκαράδες, οι χριστιανοί να κλωτσάν τα γυναικόπαιδα, οι χριστιανοί να μην δουν καμιά σημασία στο δράμα της Σμύρνης και του πληθυσμού. Εκείνο, λέει, ντρέπομαι, όχι που είμαι Αμερικάνος, ντρέπομαι που είμαι άνθρωπος.

Δεν ήρθαν τα παιδιά εκείνα από τα φεγγάρια και τα αστέρια, δεν επέστρεψαν πλέον. Τα κόκκαλά τους αναπαύονται στα όρη της πεδιάδας της Μικράς Ασίας. Άρα έτσι είμαστε εμείς οι ανόητοι Έλληνες, να συγκινούμεθα, να τρέμουμε, να λαχταράμε.

Και μέχρι σήμερα, πέρα στην Τσεχοσλοβακία, την Τασκέντη, πέρα στη Σερβία, στη Βουλγαρία, είναι ακόμα 50.000 βιαίως απαχθέντες. Δεν επέστρεψαν από τα μέρη αυτά. Όχι, μην επιστρέψουν από τα φεγγάρια. Κι αν δεν επιστρέψουν από τα φεγγάρια, μην, μην κοιμηθούν όλη νύχτα.

Για σκεφτείτε, Χριστιανοί μου, σκεφτείτε όλο αυτόν τον κόσμο που φύγανε με όνειρα και πήγανε μακριά για να κάνουν έναν πόλεμο ιερό, να ελευθερώσουν τα εδάφη μας και σήμερα αυτοί δεν επέστρεψαν αλλά είναι μάλιστα στα χώματα μακριά και οι χωρικοί, οι τουρκαράδες, σκάβουν εκεί τα χώματα και πετάνε τα κόκκαλα στα σκυλιά και πουλούν τα κόκκαλα και τα κάνουν κουμπιά στα εργοστάσια της Γαλλίας και της Ιταλίας.

Α, κόσμε, δεν συγκινείσαι; Έρχονται οι αστροναύτες, αχ, τα ματάκια κλαίνε, οι καρδιές χτυπάνε, έρχονται οι αστροναύτες. Εδώ Κύριε έρχεται ο Χριστός, εδώ ο νυμφίος έρχεται εν τω μέσω της νυκτός, συγκινείσαι δεν συγκινείσαι Αλλά πού μιλάμε, πού κουβεντιάζουμε σήμερα στη γενεά αυτή; Ξέρετε πώς μοιάζουν; Η γενεά σήμερα αυτή, ξέρεις πώς μοιάζουν; Να πώς μοιάζουν.

Σαν να πάρεις ένα χοίρο, ένα γουρούνι, να μιλήσω πολύ απλά, ένα γουρούνι που είναι μέσα στη λάσπη, να το πάρεις να το πλύνεις, να το ντύσεις με τα μεταξωτά, να του βάλεις γραβάτα και μετά να το πάρεις από τη λάσπη και να το πας σε ένα σαλόνι, σε ένα σαλόνι που είναι χαλιά, πυκνοχαλιά, που είναι μέσα λουλούδια στολισμένο και έπιπλα και το βάλεις το γουρούνι, το χοίρο μέσα σε ένα σαλόνι.

Θα ευχαριστηθεί ο χοίρος που τον έντυσες; Αν μπορούσε να μιλήσει, ο χοίρος θα σου πει: «Άφησέ με. Δεν θέλω έπιπλα, δεν θέλω ρούχα, δεν θέλω σαλόνια, θέλω λάσπη, θέλω βόρβορο, θέλω ακαθαρσία». Εκεί, πλάτσι πλούτσι, μέσα στη λάσπη, εκεί ευχαριστείται.

Δεν είναι τώρα, μπα, θα πει τώρα κάποιος εδώ.

Λοιπόν, μπα, γουρούνια μας είπε σήμερα, γουρούνια μας είπε σήμερα ο Δεσπότης. Δεν το λέω εγώ, ανοίξτε το Ευαγγέλιο, ο Χριστός, ο ίδιος το λέει. Ο Χριστός είπε ότι μη δώστε, λέει, τα Άγια της Κισή Μη ρίψατε τους μαργαρίτας έμπροσθεν των χείρων Προσέξτε, λέει, τα Άγια που κρατάτε να μην τα δώσετε στα σκυλιά.

Και τα μαργαριτάρια να μην τα πετάξετε στους χοίρους.

Γιατί είναι ανίκανοι να καταλάβουν την αξία τους. Ο χοίρος θέλει λάσπη, ο χοίρος θέλει βόρβορο, ο χοίρος θέλει ακαθαρσία, ο χοίρος θέλει πίτουρο. Δεν θέλει μαργαριτάρια· αν του πετάξεις μαργαριτάρια, τα περιφρονεί. Έτσι λέει ο Χριστός: υπάρχουν άνθρωποι ληστές, υπάρχουν άνθρωποι με νοοτροπία χοίρου, χοιρώδεις υπάρξεις, όπως λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος. Αυτοί τίποτε δεν νιώθουν. Έχετε Μεγάλη Βδομάδα.

Μεγάλη ακολουθία, Ιδού ο Νυμφίος έρχεται, έχετε Μεγάλη Τρίτη, Μεγάλη Τετάρτη, τα 12 Ευαγγέλια, Μεγάλη Παρασκευή, κλαίνε τα ουράνια. Τίποτα, θα τους δεις τρυπωμένους μέσα στις ταβέρνες, να γελάνε, να καγχάζουνε, να είναι μεθυσμένοι, να κλείνονται μέσα και να παίζουν χαρτιά, οι κυρίες των να τρέχουν δεξιά και στα κομμωτήριά τους, μα καμιά ιδέα δεν έχουν από αυτά τα πράγματα, δεν έχουν καμία συναίσθηση.

Γι' αυτό λέγω ότι τα πνευματικά αυτά θέματα, τα οποία αναπτύσσουμε εδώ επί του άμβωνος, είναι πράγματα τα οποία δεν συγκινούν τους ανθρώπους εκείνους που οι καρδιές των έγιναν Καρδιές όχι πλέον ανθρώπινες αλλά καρδιές χοιρώδεις, όπως λέγει ο Χριστός μας και ερμηνεύει ο Ρώσος Χρυσόστομος.

Είπα λοιπόν ποιος είναι ο νυμφίος, τον νυμφίον αγαπήσομαι, είναι ο Χριστός. Είπα ποια είναι η νύμφη, είναι κάθε ψυχή που αρραβωνίζεται με τον Χριστό. Αυτό, οι παρθένοι δε είναι το τάγμα των παρθένων, το τάγμα των γυναικών εκείνων που είναι αφιερωμένες εις τα έργα της διακονίας, εις τα έργα της αγάπης, εις τα έργα της ιεραποστολής, εις τα έργα της μοναχικής πολιτείας.

Αλλά όχι μόνο αυτές, παρθένες είναι κάθε ψυχή η οποία αγαπά και λατρεύει και υπηρετεί τον Κύριο. Και η λαμπάδα, α, η λαμπάδα, η λαμπάδα, ποια είναι η λαμπάδα που πρέπει να κρατάμε, να μην σβήσει, να προσέχουμε να μην σβήσει; Η λαμπάδα που πρέπει να κρατάμε και δεν κρατούσανε μόνο οι πέντε, οι άλλες δεν κρατούσανε; Η λαμπάδα αυτή είναι η πίστις, η πίστις η Ορθόδοξος, που πρέπει να την τροφοδοτούμε, αλλά όπως μια λαμπάδα σβήνει, ένα λυχνάρι σβήνει, μια καντήλα σβήνει όταν δεν ρίπεις λάδι, εδώ μέσα στην εκκλησιά είναι μεγάλη αμαρτία.

Υπάρχει, μπορεί να σβήσουν όλα τα φώτα, αλλά υπάρχει εδώ μια καντήλα μέσα στο Ιερό Βήμα, μπροστά στον Εσταυρωμένο, στην τράπεζα, που λέγεται ιερά καντήλα. Είναι αμαρτία να σβήσει. Αν μας σβήσει, ουαί τω νεωκόρω, ουαί τω ιερεί.

Εκεί πέρα, μέσα στη Ζάβορδα, σε ένα μοναστήρι ήταν μια φωτιά, μια φωτιά και είχε πει αυτός που έκανε τη Ζάβορδα το μοναστήρι, Του Αγίου Νικάνορος, είπε: «Προσέξατε, λέει, η φωτιά να μην σβήσει. Καλόγεροι, να ρίπτετε πάντα ξύλα στη φωτιά και όταν μια μέρα σβήσει η φωτιά, τότε θα έρθουν μεγάλα κακά στον κόσμο». Και η φωτιά έσβησε ύστερα από 250 χρόνια, τις παραμονές του πολέμου, του Ιταλικού πολέμου, τις παραμονές της, από το όμως η φωτιά έσβησε. Ξεχάσανε οι καλόγεροι, δεν πήγαν να ρίξουν και έσβησε η φωτιά εκεί. Όπως λοιπόν...

Λοιπόν, η καντήλα εδώ, μπροστά στο Άγιο Βήμα, πρέπει πάντα να καίει και ο νεωκόρος οφείλει να την τροφοδοτεί. Όπως έτσι ακριβώς έχουμε κι εμείς μια καντήλα, ένα λυχνάρι, μια λαμπάδα. Ποια λαμπάδα; Τη λαμπάδα που ανάψαμε την ώρα που βαπτιστήκαμε.

Λαμπάδα κρατάει ο νονός, λαμπάδα κρατάει η νονά, λαμπάδα κρατάει το μικρό, μέσα στα άσπρα ντυμένο. Ποια είναι η λαμπάδα; Η πίστις. Ποια πίστις; Η Ορθόδοξος πίστις, η πίστις όχι η νεκρά, η πίστις ζωντανή, η πίστις που τροφοδοτείται με έργα, η πίστις δι' αγάπης ενεργουμένη. Στις ημέρες μας αυτή η πίστις κλονίζεται, στις ημέρες μας αυτή η πίστις ψυχραίνεται, στις ημέρες μας κρυώνουν οι καρδιές των ανθρώπων, σβήνουν τα λυχνάρια, σβήνουν τα καντήλια, ολίγες ψυχές κρατούν αναμμένες τις λαμπάδες, για να προϋπαντήσουν τον Κύριο της Δόξης.

Αγαπητοί μου, όταν ήμουν μικρό παιδί και πήγαινα στο ευλογημένο χωριό μας, που όλοι εκεί οι άνθρωποι ήταν τότε, όπως στα χωριά μας, γεμάτοι ευλάβεια, όταν πηγαίναμε τη νύχτα της Αναστάσεως, η γιαγιά μας, οι γιαγιάδες μας, μας λέγανε: «Παιδάκια μας, να πάτε στην εκκλησία, να έχετε το νου σας.

Όταν πει ο παπάς, δε φτελάβεται φως εκ των ασφαίρων ποτών,

Φέρω ποτός, να πλησιάσετε, να πάρετε λαμπάδα, να ανάψετε λαμπάδες. Προσέξτε, εμείς οι μαθαγριές δεν μπορούμε να έρθουμε στην εκκλησία. Να ανάψετε λαμπάδα και μετά να βγείτε από την εκκλησία και να προσέξετε πολύ να έρθουν οι λαμπάδες σας αναμμένες. Προσέξτε μη σβήσει η λαμπάδα, γιατί θα πάθετε κακό. Και εμείς τα παιδάκια, τα μικρά, τα αθώα, που πηγαίναμε στην εκκλησία και σβήνανε τα φώτα και πηγαίνουμε κοντά στον παπά και ανάβουμε τη λαμπάδα, όταν τελειώναμε προσέχαμε πάνε με τα ρούχα.

βγαίναμε, με τα ρούχα μας σκεπάζαμε τη φλόγα και μέσα από τα σοκάκια και τα καλντερίμια του χωριού μας πηγαίναμε στη γιαγιά. Η γιαγιά, τη λαμπάδα αυτή, γονάτιζε, έκανε την προσευχή της και με τη λαμπάδα αγίαζε ολόκληρο το σπίτι.

Ευλογημένα χρόνια και ευλογημένα έθιμα. Τη λαμπάδα σας! Τη λαμπάδα σας! Τη λαμπάδα σας! Όχι αυτή τη φυσική λαμπάδα σας. Λαμπάδα σας, η πίστις, στα σκοτάδια που ζούμε, στη διαφθορά που ζούμε, μες στο σκότος και στο έρεβος, στην απιστία, την πρωτοφανή απιστία, τη λαμπάδα σας, διαρκώς τη λαμπάδα σας, μην αφήσετε να σβήσει ποτέ. Κάθε μέρα και κάποιο καλό έργο, κάθε μέρα και προσευχή, κάθε μέρα και ανάγνωση, κάθε μέρα και κοντά στο Θεό, τη λαμπάδα σας, τις λαμπάδες σας. Γιατί; Τι; Τι; Γρηγορείτε, το είπε ο Κύριος.

Εν η ώρα ου δοκείτε, ο Κύριος έρχεται. Πού το ξέρετε; Πού το γνωρίζετε; Χθες, κάτι μία η ώρα, προχθές, είχα τηλέφωνο. Στη μία η ώρα τη νύχτα, παίρνω τηλέφωνο κάτω, κουβεντιάζω με ένα δικό μου πνευματικό παιδί, ξαφνικά σταματάει η μιλιά του.

Γιατί σιωπάς, τι συμβαίνει, σείεται η Θεσσαλονίκη, σεισμός μέγας μου λέει. Σταμάτησαν ακόμα και οι τηλεφωνικές συνδιαλέξεις. Περάσαν λίγα λεπτά για να συνέλθουν, να πει «Δόξα σοι ο Θεός». Γρηγορείτε, εν η ώρα ου δοκείτε. Πού ξέρετε απόψε να συμβεί ένας σεισμός τρομερός και να μην μείνει ούτε εκκλησιά, ούτε Μητρόπολη, ούτε τίποτα απολύτως.

Βγεις, παιδιά μου, και αύριο το πρωί να έρθουν συνεργεία, να σκάφουν εδώ πέρα, να βγάλουν μέσα νεκρούς, τραυματίες. Τι να μας κάνει ο Θεός; Ο Θεός... Η πορνεία οργιάζει, η μοιχεία οργιάζει, η χαρτοπαιξία οργιάζει, η αθεΐα, τα πάντα. Τι να μας κάνει ο Θεός; Τι να μας κάνει ο Θεός; Τι να δει από εμάς ο Θεός; Λοιπόν, ιδού ο νυμφίος έρχεται, νύχτα η ώρα, μεσάνυχτα, σε μια ώρα που δεν περιμένεις, την ώρα που στεφανώνεσαι, την ώρα που τρως, την ώρα που ταξιδεύεις, την ώρα που περπατάς, την ώρα που κοιμάσαι, την ώρα που είσαι, στην ανύποπτη, και μέσα στην εκκλησία ακόμα, στην ανύποπτη ώρα.

Τη λαμπάδα σας, τα επαναλαμβάνω, μη σβήσουν οι λαμπάδες, μη σβήσει η πίστη. Προτιμότερον να χάσουμε τα μάτια μας, προτιμότερον να σβήσει ο ήλιος, παρά να χάσουμε την πίστη την ορθόδοξο. Κρατήστε τη λαμπάδα αυτή αναμμένη, από γενεάς σε γενεάν, γενεαί πάσαι, ήμουν την τα βύσκου, περάσανε. Τη λαμπάδα την πήραμε τη γιαγιά μας, τη γιαγιά μας την πήρα παλού.

Δεν είναι μόνο η ώρα του θανάτου, είναι και η ώρα της Δευτέρας Παρουσίας. Έρχεται ο Κύριος, ας δεν πιστεύουν οι άπιστοι. Εμείς πιστεύουμε, όχι όπως οι χιλιαστές, γιατί αυτοί ορίζουν, λένε ημερομηνίες, λένε ότι θα έρθει την τάδε. Είπαν το 1914, διαψεύστηκαν, είπαν το 1925, διαψεύστηκαν, είπαν το 1935, διαψεύστηκαν.

Εμείς δεν ορίζουμε καιρό, άγνωστος, ο σκράφης, ενοιχτεί αρχεται ο Κύριος, έρχεται ο Κύριος, κλείνε την γη Ταύτα, αγαπητοί μου, και προτρέπω λοιπόν όλους σας, μικρούς και μεγάλους, το λίγο αυτό φως της πίστεως που έχουμε να μην το καταργήσουμε.

Αλλά μέσα στο σκοτάδι υπάρχει η φωτιά. Όταν υπάρχει φωτιά, όταν υπάρχει λίγη φωτιά μέσα στον άνθρωπο, ας φυσάνε οι άνεμοι.

Οι άνεμοι... Είδατε, όταν υπάρχει δυνατή φλόγα, ο άνεμος δεν καταστρέφει τη φλόγα, τη δυναμώνει τη φλόγα, φουντώνει η φλόγα. Οι πυροσβέστες το ξέρουν. Άμα υπάρχει φωτιά, φοβούνται τον αέρα, γιατί ο αέρας δεν σβήνει τη δυνατή φωτιά. Ας φυσάνε οι άνεμοι, ας πνέουν οι άνεμοι, ας γίνεται θύελλα. Τη φωτιά που μας άναψε ο Χριστός στην καρδιά μας, τη φωτιά αυτή δεν θα μπορέσουν να σβήσουν όλοι οι δαίμονες, όλα τα ποτάμια της κολάσεως, θα την κρατήσουμε μέχρι τέλος.

Πιστοί, αφοσιωμένοι στην Αγία μας Ορθοδοξία, εις προϋπάντησιν και εμείς, όταν έρθει η ώρα του θανάτου ή όταν έρθει η παγκόσμια κρίση, η οποία έρχεται επί τους υιούς της απειθείας, όταν έρθει η φοβερά εκείνη η μέρα, να ακούσουμε και εμείς «Ιδού ο νυμφίος έρχεται» και άπαντες με τις λαμπάδες έτοιμες να πάμε εκεί στον ουρανό όπου είναι οι γονείς μας, όπου είναι τα πνεύματα, όπου είναι άγγελοι και αρχάγγελοι, όπου είναι τα άλλα πνεύματα, είναι εκεί.

λάβω εμέρος εις των χωρών των Αγίων, ενθαήκως ορταζόντων και ακαταπάθουσοντών, Κύριε Δόξας.

Αμαρτιών μου τα πλήθη και κρημάτων σου αβύστους, της εξηχνιάς ψυχοσφώστα σωτήρων.

Απόψε, Μεγάλη Τρίτη, εις όλους τους ναούς της Αγίας μας Ορθοδοξίας. Παρατηρείται μία εξαιρετική συρροή των χριστιανών.

Άντρες και γυναίκες, νέοι και νεάνιδες τρέχουν γοργώ τω βήματι εις τους ιερούς ναούς. Γιατί; Για να προσευχηθούν. Γιατί; Για να θρηνήσουν τα αμαρτήματά των. Γιατί; Για να αισθανθούν το δράμα των δραμάτων που βαίνει γοργώς προς το τέρμα του.

Όχι τόσο δια προσευχή, όχι τόσο δια θρήνων και κλαυθμών, όχι τόσο δια ψυχική συμμετοχή στο δράμα των δραμάτων, όσο τους ελκύει απόψε ένα τροπάριο. Το γνωστό τροπάριο, το οποίο σε λίγο θα ακούσουμε να ψάλλεται.

Το τροπάριο αυτό είναι ο μαγνήτης που ελκύει τους ανθρώπους στην Εκκλησία.

Μερικοί μάλιστα, ας μου επιτραπεί η φράσις, ανόητοι, όχι εδώ στη Φλώρινα, αν και η πόλη μας έχει καλλιτεχνικά ενδιαφέροντα, όσον εις τη Θεσσαλονίκη και εις την Αθήνα και εις τις μεγάλες πόλεις, πηγαίνουν στην εκκλησία απόψε, κρατούν οι ανόητοι τα ρολόγια τους και κοιτάζουν πόση ώρα θα βαστάξει το τροπάριο της Κασσιανής.

Και όποιος ψάλτης κατορθώσει να κρατήσει εις μακρότατον μήκος χρόνου το τροπάριον αυτό, θεωρείται ο ιδεώδης ψάλτης. Αλλά, αγαπητοί μου, τα τροπάρια δεν είναι κοσμικοί ύμνοι, τα τροπάρια δεν έγιναν για καλλιτεχνικούς σκοπούς, τα τροπάρια και οι ύμνοι δεν έγιναν να αρέσουν στα μουσικά αυτιά των ανθρώπων, τα τροπάρια και οι ύμνοι έχουν κάποιον άλλο σκοπό.

Οι εκκλησίες μας, ο Ναός του Θεού δεν είναι ωδείο. Ο Ναός του Θεού, ο Ορθόδοξος Ναός, εν αντιθέσει προς τους παπικούς ναούς που έχουν αρμόνια, και εν αντιθέσει προς τους Προτεστάντες που έχουν καλλιτεχνική την εμφάνιση κατά τους ύμνους των, εν αντιθέσει προς, λέγω, Προτεστάντες κι άλλας αιρέσεις, ο Ορθόδοξος Ναός δεν είναι καλλιτεχνικό συγκρότημα.

Ο ψάλτης δεν είναι αοιδός από τους κοινούς αοιδούς οι οποίοι ψάλλουν στα καφωδεία και στα κέντρα. Ο ψάλτης πρέπει να αισθάνεται, ο ψάλτης πρέπει να κλαίει. Εάν δεν τα πιστεύει, εάν δεν τα αισθάνεται, είναι ανάξιος να λέγεται ψάλτης οσονδήποτε.

Εγώ ένα ψάλτη γνώρισα στην Ελλάδα, τον αείμνηστο Σακελλαρίδη, ο οποίος όταν έψαλλε έκλαιε και συνεκίνει ολόκληρο το εκκλησίασμά του. Δεν έγιναν λοιπόν τα ψαλτήρια, τα τροπάρια, για να επιδεικνύονται οι ψάλτες και να ευφραίνονται ψυχικώς και μουσικώς.

Δεν είναι σκοπός τα τροπάρια, είναι μέσο. Ο δε σκοπός των τροπαρίων, ο σκοπός των ύμνων είναι άλλος. Αυτοί που έφτιασαν τα τροπάρια, άγιοι άνθρωποι, θεοκίνητοι, είχαν ένα σκοπό: να κεντήσουν τη συνείδηση του ανθρώπου, του Θεού, να προκαλέσουν ιδέας μεγάλας και υψηλάς, να διεγείρουν εις τα στήθη των ανθρώπων αισθήματα μεγάλα και υπέροχα, το γνώθι σαυτόν των αρχαίων, η συναίσθηση της αμαρτωλότητας, η συναίσθηση της ματαιότητας των ανθρωπίνων πραγμάτων. Προπαντός δε η ελπίς, ναι, η ελπίς, η άγκυρα αυτή της ψυχής, η ελπίς στο απέραντο έλεος του Θεού δια πάντα αμαρτωλόν. Οι δύο υψηλοί σκοποί, τους οποίους αποβλέπει η ποίηση των Ορθοδόξων.

Και ταύτα μεν ως εν παρόδω, περί της ποιήσεως της θρησκευτικής, αλλά ας έρθουμε πρακτικότερο. Ας ρωτήσουμε ποιο είναι το ποίημα αυτό. Είναι αδάμας, αδάμας απαστράπτων, αδάμας, ένας εκ των σπουδαιοτέρων αδαμάντων της Ορθοδόξου ποιήσεώς μας.

Τις ο ποιητής; Υπάρχουν γνώμες διάφορες, μεγάλη συζήτηση μεταξύ των φιλολόγων και των θεολόγων. Ποιος εποίησε το ποίημα τούτο; Αλλά οι περισσότερες γνώμες συγκλίνουν ότι η ποιητής είναι όχι άνδρας, αλλά είναι μία γυναίκα υπέροχος, μία γυναίκα του Βυζαντίου, η ονομαζομένη Κασιανή.

Κατ' όμαλον και ήταν όλοι είτε εκ μυθιστορημάτων, είτε εξ ιστορίας των γυμνασίων, είτε εξ άλλων πηγών, έχετε μια ιδέα της υπερόχου ταύτης γυναικός, η οποία συνδέεται με ένα επεισόδιο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

Νοερώς ευρισκόμεθα όχι εις το 1970, αλλά νοερώς ευρισκόμεθα εις το 830 μ.Χ. Χριστός, νοερώς ευρισκόμεθα εις την πρωτεύουσα της απέραντης Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, νοερώς ευρισκόμεθα, φευ της ματαιότητος, φευ της φθοράς των εγκοσμίων πραγμάτων, ίσως στο μέρος εκείνο που ήταν τα ανάκτορα του Βυζαντίου τώρα κάποιος τουρκικός καφενές και κάποιος Τούρκος με τον αργιλέ να διασκεδάζει νωχελώς την ζωή του εκεί όπου υψώνονταν τα περίφημα ανάκτορα, τα ανώτερα των ανακτόρων του Λονδίνου, τα ανάκτορα.

Ανάκτορα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Εκεί λοιπόν εις τα ανάκτορα, εις το λεγόμενο τρίκλινο, εις την περίφημον αίθουσα των ανακτόρων του Βυζαντίου, ένας νεαρός αυτοκράτορας, εις όλο το άνθος και τη λάμψη της νεότητάς του, ο Θεόφιλος αναμένει εναγωνίως, αναμένει τη στιγμή να εκλέξει την νύμφη, να εκλέξει την μέλλουσα σύζυγόν του, η οποία θα γένετο και η μέλλουσα βασίλισσα του Βυζαντίου.

Εις την αίθουσαν των ανακτόρων ό,τι εκλεκτόν έχει να παρουσιάσει ο γυναικείος κόσμος της Ανατολής, εκλεκταί νεάνιδες, άνθη, κρίνα εαρινά έχουν συγκεντρωθεί εξ όλων των μερών της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και αναμένουν τη στιγμή της εκλογής, πάλλουν αι καρδίαι, και ιδού ο νεαρός Θεόφιλος κρατεί στα χέρια του ένα μήλο χρυσόν για να το δώσει ως βραβείο σε εκείνη η οποία θα γίνετο η μέλλουσα σύζυγός του.

Τα βλέμματα του, εκεί μία έξοχος καλωνή, τα εκεί η Κασιανή, πληθειάς Αλλά πριν δώσει το μήλον, απευθύνει προς αυτήν ένα ερώτημα με έναν λόγο βαθύτατο, ο οποίος λόγος αληθινός μεν είναι εξ τινος απόψεως, αλλά είναι περιφρονητικός και καταλυτικός της γυναικείας αξιοπρεπείας.

Λέγει προς αυτήν ότι εκ γυναικός ερρύη τα φαύλα, δηλαδή από τη γυναίκα προέρχονται όλα τα κακά. Είναι το σύγχυμα των Μισογίνων. Αλλά η Κασιανή, ετοιμολόγος, ευφυεστάτη, δεν εδέχθη το ράπισμα το οποίο κατέφερε ο νεαρός Θεόφιλος εναντίον της γυναικείας αξιοπρεπείας.

Απολογουμένη εκ μέρους γυναικών, εκ μέρους του γυναικείου κόσμου, το οποίο προσέφερε μεγάλα στην ιστορία της ανθρωπότητας, και έχουσα υπόψη της την ιδεώδη γυναίκα, την Υπεραγία Θεοτόκον. Ενώ αντιθέτως ο Θεόφιλος είχε υπόψη του την Εύαν, λέγω, έχουσα υπόψη την ιδεώδη Παναγία, την ιδεώδη Κυρία του κόσμου, την Παναγία μας, τότε, λέγει, απαντά ετοιμολόγως εις τον Θεόφιλον: «Αλλά και γυναικός ερρύη τα κρείττονα», κι από τη γυναίκα προέρχονται ό,τι υψηλόν και ωραίον.

Αυτός ο διαξιφισμός μεταξύ του ανδρικού εγωισμού και της γυναικείας υπερηφανείας διεξήχθη εις τα ανάκτορα. Αλλά είναι γνωστό, αδελφοί, ότι στην ψυχολογία είναι μυστήριον ο άντρας και μυστήριον η γυναίκα.

Ο άντρας είναι υπερήφανος, ο άντρας είναι ατίθασος, ο άντρας θέλει να έχει υπό τους πόδας την γυναίκα του. Δια τούτο δεν ευχαριστείται ο άντρας να έχει γυναίκα ευφυή. Α, ευχαριστείται να είναι η γυναίκα του κατωτέρας διανοήσεως, για να μπορεί εύκολα να την υποτάσσει και να την πειθαρχεί.

Δι' αυτό αντιληφθείς ότι στο βάθος της ωραίας αυτής γυναικός υπήρχαν σπινθυροβόλοι, σπινθροβουλούσα ευεία, αν δεν εστάθη αντάξιος κάποιων κλονισμών, οπισθοδρόμησε και το μήλον δεν το έδωσε, το χρυσούν, εις την ευφιά και τη μουρόγον και ευφιαστά την αυτή γυναίκα την Γκασιανίν αλλά το έδωσε εις μιαν άλλη η οποία επίσης ήταν ωραία αλλά δεν είχε το σπινθηροβόλο πνεύμα της Κασιανής και η οποία ήταν σεμνοτάτη, την Θεοδώρα, η οποία Θεοδώρα, όπως σας έλεγα και την ημέρα της Κυριακής της Ορθοδοξίας, ήταν εκείνη η οποία περισσότερον όλων συνετέλεσε εις τον θρίαμβο της Ορθοδοξίας, εις την αναστήλωση των ιερών εικόνων.

Ιδού η Κασιανή. Ω κορίτσια μου, όσες βρίσκεστε εδώ, όσες τρέμετε μήπως χάσετε τον μνηστήρα σας, όσες τα πάντα κάνατε να τον κατακτήσετε, η Κασιανή, ιδού το πρότυπόν σας. Δεν είναι σπάνιο στην ζωή της ανθρωπότητας, ούτε σπάνιο στην ζωή τη δική σας, ένας ανάξιος μνηστήρας να σας εγκαταλείψει.

Τι; Ιδού η Κασιανή το παράδειγμα. Τι, ταλαίπωρα κορίτσια, νομίζετε ότι η ζωή σας πλέον δεν έχει νόημα Όταν ένας ανάξιος μυστήρ και ανάξιος νέος αφού τριχίσει τα κάλλια της υπαραξιώσας σας πετάξει ως άχρηστα αντικείμενα εις τον κάλαθον των αχρήστων;

Ταλέπορα κορίτσα πως να πατάστε, ταλέπορα κορίτσα δεν είναι η ευτυχία σας ένας άντρας Όχι, είναι ψεύδος, όπως η ευτυχία ενός ανθρώπου είναι μία γυναίκα. Η ευτυχία του ανθρώπου και της γυναίκας είναι πέρα των σαρκών, πέρα των ηδονών, πέρα των θελγήτρων, πέραν του υλικού κόσμου, πέραν των άστρων, πέραν των γαλαξιών, Είσαι απέραν των κόσμων, κι αυτό το να πέραν των αιούνιων κόσμων, των ορανίων πράγματων, μας ανοίγει σήμερα τους οφθαλμούς οι Κασιανοί.

Τι απέτυχε εμένα στον έρωτα, αλλά επέτυχε στην ζωή Η αποτυχία του έρωτος υπήρξε δι' αυτήν μία αρίστη επιτυχία στον προορισμό της ζωής της. Τι έκανε η Κασιανή; Πήγε να πάρει δηλητήριον; Πήγε να πέσει από τους βράχους; Πήγε μέσα στους ποταμούς;

Όχι, κι αν ακόμα, ακούσατέ με. Κι αν ακόμα υπήρχε ένας άνδρας να υπάρχει στην ζωή. Και πάλι δεν πρέπει μια κόρη να απελπιστεί εκ της αποτυχίας στους έρωτάς της. Η Κασιανή είναι το υπόδειγμα. Τι έκανε; Έδειξε μεγαλείον, έδειξε ψυχικό ηρωισμό. Απεσύρθη εκ των ανακτόρων και πήγε μακράν, μακράν, πολύ μακρά στην έρημο και εκεί διήλθε το υπόλοιπον της ζωής της. Είχε ποιητικό τάλαντο και το ποιητικό τάλαντο καλλιέργησε και καρπός του ποιητικού τάλαντος, του Καταλάντωτοις, Ανάβρισμα της Τυχής, Εκβλάστημα της Μεγάλης της Διανίας, Σπιθυροβόλων Πνεύμα, παρουσίασε αυτό το ποίημα, το σημενό που μας συγκλονίζει.

Τι να το ερμηνεύσω; Δεν θέλω να σας κουράσω. Το νόημά του μόνο. Τι είναι το νόημά του; Το νόημά του είναι παρμένο από την περίφημον εικόνα της αμαρτωλής γυναικός, η οποία έπεσε μπροστά στον Χριστό τη Μεγάλη Τρίτη και έκλαιγε και έκλαιγε.

Και έπλυνε τα πόδια του Χριστού με τα δάκρυά της και τα έπλυνε τα πόδια του Χριστού με τα μύρα τα πολύτιμα και ξέμπλεξε τα μαλλιά της τα πλούσια και τα έκανε πετσέτα για να σκουπίσει τα πανάχραντα πόδια του Χριστού που μετά λίγες ημέρες, μετά δύο ημέρες, τρεις ημέρες θα πορφυρώνονταν από το αίμα του μαρτυρίου Του.

Αυτή τη γυναίκα έχει υπόψιν του το ποίημα αυτό το εμπνευσμένο. Το νόημα: Κύριε, είμαι μια γυναίκα αμαρτωλός, ημάρτησα, έφταιξα πολύ, σαν την Εύα που ημάρτησε και φοβήθηκε και μόλις άκουσε τα βήματα της Θεότητος, κρύβηκε μέσα στα δέντρα για να μην ακούσει τον έλεγχο της συνειδήσεώς της, σαν την αμαρτωλό γυναίκα που ήλθε μπροστά σου και έχυσε τα πολύτιμά της μύρα, σαν μια αμαρτωλό γυναίκα, ένα κουρέλι που ζει σε ένα σκοτάδι μέσα, που δεν υπάρχει ήλιος, δεν υπάρχει φεγγάρι, δεν υπάρχει άστρο, νύξ ακολασίας, οίστρος ακολασίας.

Υποφέρω, Κύριε, υποφέρω από την αμαρτία μου, αλλά δεν απελπίζομαι, έρχομαι σε Σένα, έρχομαι σαν τη μυροφόρο.

Δημηροφόρο, έρχομαι σαν μια αμαρτωρή. Σύ Χριστέ που έπιασες τα ποτάμια, Σύ Χριστέ που έπιασες τους ωρκιανούς, Σύ Χριστέ που έπιασες τα σπηγά στον υδάτο μου, δώσ' μου ένα δάκρυο να χύσω μπροστά στα πόδια σου. Δώσ' μου Χριστέ μου μια ελπίδα που θα με δεχθείς κοντά στο βασίλειό σου. Και επιταράγει αυτό το φιλοσοφικότατο. Αμαρτιό μου τα πλήθη, τι σε ξεκινιάσει ψυχός όσας ο τίνι μου. Ποιος μπορεί να μετρήσει τα αμαρτήματα Μετράς τις τρεις κεφαλί σου Μετράς την άμμο της τρεις κεφαλί σου

Μετράς την άμμο της θαλάσσης, μετράς τα φύλλα των δέντρων, μετράς τις σταγόνες των ωκεανών· άλλο τόσο μπορεί να μετρήσει κανείς τα αμαρτήματά σου. Ποτέ άλλοτε δεν αμάρτησα. Δεν είναι χριστιανός, μα δεν είναι χριστιανός αυτός ο οποίος τον βλέπεις.

Μα τι έκανα; Προχθές ήμουν στο Αμύνταιο, εκεί κάτω κοίταζα έναν δίπλα μου. Εξομολογήθηκες; Όχι. Πόσο χρόνο είσαι, 70 Καμιά φορά, καμιά φορά. Τίποτα δεν, μα τι να έκανα εγώ Δεν σκότωσα, δεν έχω... Ο ταλέπορε, πάρε

Πάρε κόσκινο. Κοσκίνισε τον εαυτό σου. Και όσο θα προχωρείς στην αγιότητα, όσο θα μελετάς το Ευαγγέλιο, όσο θα ερευνάς τα βάθη της καρδίας σου, θα λες και εσύ με την Κασιανή, η οποία είναι αγνή, δεν υπήρξε πόρνη η Κασιανή, Αγνότα των χρήνων το οποίο να πέτυχε στον ερωτά της, αλλά στο οποίο βαθύνουσα μέσα στους τελικών της λέει αμαρτιών μου τα πλήθη, τι σε ξεχνιάσει ψυχοσώστα σωτήρι μου και κρημάτων σου αφήσους Ω πνεύμα, ω έννοια, ω φιλοσοφία, ω ψυχολογία της ανθρωπίνης ψυχής, ω ανθρωπογνωσία και θεογνωσία.

Τι αυτά τα νοήματα, τι μας διδάσκει η Κασιανή; Ότι δεν υπάρχουν μόνο οι έρωτες της γης. Δεν καταδικάζει η Εκκλησία τον αγνό έρωτα. Διότι και ο αγνός έρωτας είναι ένα αίσθημα το οποίο αυτός ο Θεός δημιούργησε.

Και αυτός ο Θεός το ευλογεί εν τω μυστηρίω του γάμου. Αλλά θα ήμαθα μικρή πολύ μικρή εάν δεν περιοριστόμενη στον έρωτα της γης Υπάρχουν έρωτες, έρωτες μεγάλοι και υψηλοί. Υπάρχει ο έρωτας της ποιήσεως, ο έρωτας των γραμμάτων, ο έρωτας της επιστήμης, ο έρως της προόδου, ο έρως των μεγάλων και υψηλών ιδεών, ο έρως της πατρίδος, ο έρως της θυσίας, ο έρως της οικογένειας.

Προχωρείτε, προχωρείτε, προχωρείτε νέοι. Θα είστε μικροί, δεν χαίρεστε το μεγαλείον της ζωής, εάν δεν πιείτε ένα ποτήρι, μια σταγόνα από τον έρωτα τον άλλο, τον μεγάλο έρωτα, τον έρωτα των μεγάλων ψυχών, είναι ο έρως του Εσταυρωμένου.

Εάν αγαπάς το παιδί σου, εάν αγαπάς τη γυναίκα σου, εάν αγαπάς την επιστήμη, εάν αγαπάς τα γράμματα, εάν αγαπάς την ποίηση, εάν αγαπάς τη ζωγραφική, εάν αγαπάς τους πυραύλους και τα διαστήματα, να τα αγαπάς που Θεός τα έπλασε, αλλά περισσότερο με φλόγα ψυχής να αγαπάς τον Εσταυρωμένο. Έρως Χριστού να καίει την καρδιά σου, του είτε ο Χριστός ή θα είσαι στον κόσμο ένα άψο φωτιά, μια φωτιά άγια, μια φωτιά μεγάλη.

Κάποια δεσποινίς των Αθηνών, ήκουσε εκ στόματος ενός πνευματικού, μια υπέροχος δεσποινίς η οποία αρραβωνιάστηκε με ένα εκλεκτό νέο των Αθηνών, καθηγητή Πανεπιστημίου νεαρότατον, ήκουσε να λέγει εις τον αρραβωνιαστικό της: Σε εκτιμώ, σε αγαπώ, αλλά όταν ρίξω ένα βλέμμα στον Χριστό, όταν κοιτάξω τον Χριστό, Όταν δω το στέφανό του τώρα αγκάθινο, όταν δω το μεγαλείο του, τότε συγκρίνω εσένα, τον μικρόν νυμφίον, με τον μεγάλο Νυμφίο και εκμηδενίζεσαι μπροστά του.

Δεν έχω πια όρεξη να σε κοιτάξω, Διότι είναι εκείνος ο μεγασφαίρος των ψυχών, αδελφοί Ο ψυχέ, ψυχέ του 20ου αιώνα, ο νεαρή και νέας αισθανθείτε, πιείτε από το κρασί αυτού του έρωτος. Δεν αισθανθείτε ό,τι μεγάλο, ό,τι υψηλόν υπάρχει στον κόσμο.

Εκείνο το οποίο λέγει ο εθνικός ποιητής: «Κλείστε, κλείστε μες στις καρδιές σας την Ελλάδα, για να αισθανθείτε κάθε είδους μεγαλείο». Εγώ το λέγω ακόμα υψηλότερον: κλείστε, παιδιά μου, κλείστε, γυναίκες, κλείστε, κοπέλες, κλείστε, νέοι, κλείστε, επιστήμονες, κλείστε, μικροί και ασήμαντοι, κλείστε μες στην καρδιά σας τον Χριστό, για να αισθανθείτε κάποιο μεγαλείο.

Αυτό το μεγαλείο σήμερο μας δείχνει η Κασιανή η ποιήτρια. Παρακαλώ να το ακούσετε. Ο ιεροψάλτης να το ψάλλει όχι καθ' ον τρόπο να το ψάλλουν Σελονί και λοιπά, να το ψάλλει μετά συναισθήσεως, θα το αισθανθώ να το ψάλλει μετά συναισθήσεως, στις δέμικα τετρολόγια.

Μην κοιτάξετε το μέλος, μην κοιτάξετε, εμβαθύνετε. Το τραγούδι της Κασιανής να γίνει και δικό σας τραγούδι, τραγούδι μετανοίας, τραγούδι δακρύων, τραγούδι συναισθήσεως. Θα σβήσουν τα φώτα, νύξ ασέληνος.

Υπενθυμίζουσα τη νύχτα της ζωής μας, και ήρθε ο Θεός να μας βοηθήσει να έχουμε εκεί μέσα ένα δάκρυ μπροστά στα πόδια του Χριστού μας και να πούμε κι εμείς εντολιστή «Μνήσθητί μου, Κύριε, όταν έλθης εν τη βασιλεία σου».