Gregory the Theologian, a Star of the Church

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Rejoice, spiritual star, whose radiant words shine upon the whole world. My dear friends, the Church, what Church? The Orthodox Church.

It is the greatest, most precious, most wondrous institution in the world. The Church, the Orthodox Church, is heaven.

And when I speak of the Church, I do not mean only a church building adorned with every work of art and architecture.

It may be a church with beautiful chandeliers, pulpits, and bishops’ thrones. Or it may be a humble chapel built on a mountaintop or in a ravine. From the moment the priest enters, puts on his stole, and says, “Blessed is the Kingdom of the Father and of the Son and of the Holy Spirit”; from the moment he reads the Gospel and the Apostle, and those sweet hymns are sung, hymns that belong to heaven rather than to this earth, while the chanters sing and the people attend to the whole sacred service, at that moment we no longer feel the earth beneath our feet.

At that moment, carried on the wings of angels and archangels, we pass beyond the material world and reach the heavenly world.

That is why I said the Church is heaven. The Church herself sings it. In one hymn, which I will put into simple words rather than recite in its ancient form, she says: “O my God, how grateful we are to You! When we enter Your temple, Your Church, we feel that we are no longer on earth, but in heaven.”

So the Church is heaven: a part of this earth set apart from all the rest. This place, dedicated to the name of the Holy Trinity, is a piece of heaven. And who is its sun? The sun that never sets is our Lord Jesus Christ.

The dismissal hymn for Christmas tells us that those who worshipped the stars were taught by a star to worship You, the Sun of Righteousness. Those stargazers, the Magi, had worshipped the stars as gods in their homeland. Even today, some still do. Yet a star led the Magi to Bethlehem to worship the King of the world, the Sun who gives light to the whole world.

The sun in the sky will go out one day. But this Sun, Christ, the spiritual Sun, will never go out. The Church, I say again, is heaven; Christ is its sun, and the Most Holy Theotokos is its moon. Did you see last night how lovely the full moon was, even though the sky was cloudy, and how gently it spread its light over the earth? Our Most Holy Theotokos is like that full moon. She sends us sweet hope and comforts hearts in pain.

That is what the teachers of our Church call her. I repeat: the Church is heaven, Christ is its sun, our holy Ever-Virgin is its full moon, and its stars shine like the little lamps of a great chandelier in the night sky. How vain are those without faith! Even if they tear down every church, leaving no lamp burning before Christ...

There is still a chandelier over the world, high in the heavens, with millions of lights. No unbeliever and no power can put out those stars.

...the heavens. Just as in the physical body, the physical universe, the visible heavens, there are stars, and the stars are countless, beyond counting. Astronomers count them and count them and count them. Yet every day, as telescopes grow more powerful and the tools of science improve, they are left in awe. For in the depths of infinity they see new stars, new suns, new systems.

And there are new star systems, new galaxies. “How great are Your works, O Lord! In wisdom You have made them all.” The heavens are wondrous for their stars, but our Church is more wondrous still for hers.

Who are those stars? The stars of our Church are the saints, the ascetics, the confessors, and the teachers. And just as the stars in the sky are not all alike, some are small, some are large, some glow red, and others shine with different colors and brightness, so it is with them.

Among the stars are some that astronomers call stars of the first magnitude. You can see them even with the naked eye. So too in our Church: the saints differ from one another, and some shine like stars of the first magnitude.

Saint Athanasius is such a star. We spoke about him last Saturday, before his feast on Sunday. And tomorrow, another star of the first magnitude rises from the east in the heaven of the Church. Open your eyes and see him.

Our Church sings of him tonight. This image is not mine; it comes from the hymn at Little Vespers: “Rejoice, spiritual star.” Rejoice, star made not of perishable matter but of spirit and divine words, a star whose light has spread throughout the world. That star, whom we celebrate tomorrow, is Saint Gregory the Theologian, Gregory of Nazianzus.

My dear friends, allow me to say just a little about Saint Gregory of Nazianzus. I do not have the strength, and neither do you have the spiritual appetite, to sit for an hour while I tell his whole life in detail, from beginning to end, or open his writings and read passages from them to you.

One sermon would not be enough, nor two. Even ten or fifteen sermons could not cover the full breadth of his vast theological writings and writings about the Church. He is a radiant star of the Church of the Spirit, the Church of virtue and faith.

Gregory the Theologian of Nazianzus was born in the fourth century. He was born in the land that gave us Saint Panteleimon, Saint Basil, John Chrysostom, and the Forty Martyrs. Where was that? In the land that gave birth to so many great martyrs and Fathers of the Church: Asia Minor.

Yes, unforgettable Asia Minor. No one who has seen it, lived there, studied its history, or comes from those blessed places can forget it. From Smyrna to Cappadocia, from Tarsus to the Dardanelles and up to Constantinople, Asia Minor was, as the teachers say, the cradle of Christianity.

A cradle: a mother lays her little child in it, and from there the child grows. In the same way, Asia Minor was the cradle of Christianity.

In 1922, our fathers and older brothers who went to Asia Minor saw it with their own eyes. In ravines and along rivers, beyond the Sakarya, near Ankara, and as far as Trebizond, there were ancient churches and monuments. Dig anywhere in that land and you would find the witness of a martyr and a saint. There was no stone, no mountain, no ravine, nothing that was not rooted in holiness.

Count the churches it had up to 1922: four thousand churches. Count the metropolitan dioceses: eighty. Count the monasteries: two hundred. The greatest and most splendid of all was the monastery of Soumela, where the icon of the Most Holy Theotokos was kept.

An unforgettable world, home to millions of Christians and the descendants of glorious forebears. That world was extinguished. No bells ring there now. There are no monasteries, no churches, nothing left. Ravens perch on the monuments of our fathers and the graves of our heroes.

Ravens. Why? That is the great question: why, my God? Because of the sin of us all, God uprooted us from Asia Minor. He uprooted a tree that had stood there for eighteen centuries. And now there are no Christians there. Well, there are a few. I told you in an earlier sermon, perhaps four or five months ago, that some remain. But they dare not make the sign of the Cross, worship Christ, or even say who they are. At night, at midnight, they go down into ravines and cellars and venerate the icon of Christ with tears.

There are a few Christians in Pontus. They are called crypto-Christians, or hidden Christians. Now, to return to my subject: Gregory of Nazianzus was born in Asia Minor, in the small village of Nazianzus, from which he took his name. It lay in a province whose capital was Caesarea. Let me tell you about his family, as I might give you the details on an identity card. Was his father a Christian? No. What was he? He belonged to a strange heretical group.

Its beliefs were, you might say, seventy percent pagan and thirty percent Jewish: a mixture, a mosaic of paganism and Judaism. His father did not believe in Christ. Yet his mother was a Christian, a saintly woman, one of the rarest women in the world.

His mother’s name was Nonna. His father was a pagan; his mother was a Christian. Did they divorce? No. Think about this: it is easy for a woman to live with a saintly man. It is hard to live with a difficult man who does not believe.

And yet the Church does not permit divorce. You women who have the hard lot, the painful trial, of living with husbands who do not believe in God, who do not believe in the Lord: you should follow Nonna’s example.

And Nonna, through her tears, her prayers, and her shining example, softened her husband’s hard heart and brought him to Christ. He was baptized as a Christian. And he went on to become a priest of the Most High. Many years later, he even became a hierarch, the bishop of Nazianzus.

Do you see a woman’s strength? She managed to turn a hard-hearted pagan into a Christian. Yes, her husband’s Baptism brought her joy, and so did his conversion. But Nonna knew an even greater joy: her little Gregory. What a child will become begins to show early. Tell me what games a child plays, what songs he sings, where he spends his time, where he goes, what he does, and I will tell you what he will become.

A child is a matter of great importance. Now, little Gregory, with his sparkling eyes, was clearly an exceptionally bright child. He was very bright indeed. He read day and night. Did I say he read? Did I say he read?

He drank it in, like a baby drinking milk from its mother’s breast, like a thirsty person drinking water, like a hungry person eating a loaf of bread.

This whole business, children like that are rare in the world. I have known children whose mothers call them in to study. I have known children whose friends call them to play on the field. And I have known children you see out at night until the early hours of the morning. Ah, those children, the state has failed to look after them. Ah, our children! We need a revolution. But I am getting off the subject. Tell me, what are Greece’s problems? How many are there? A hundred! This first problem contains them all.

This brings me to children and the problem of education. I must say it plainly: this foremost problem has not been solved. Greece has not solved it, nor have other countries. It should have been solved, but it has not.

What I mean is that even today there are children as bright as Gregory was in his little village. But he had an exceptional mother and grew up in a wonderful home. His father and mother saw that he had a brilliant intellect. Gifted? More than gifted: he was a genius. I think I explained what genius means last year when I spoke here on the feast of the Three Hierarchs. He was a genius, first in his studies, and his parents did everything they could to educate him.

He began his education in his little village of Nazianzus. From there he went to Caesarea, where there were larger schools. Then he went to another city, with a famous library holding thousands of parchments and papyri. He went to Alexandria, the city built by the Nile.

But Alexandria did not satisfy him. Neither the school in Nazianzus nor the one in Caesarea, nor any other school, was enough. He wanted to go to the city of learning, the city of wisdom and the arts, the city people considered the pride of humanity.

He wanted to go to Athens. His parents hesitated, but he insisted. He wanted to be educated there and study the full range of subjects. So, at twenty-two, with his mother’s blessing, he boarded a ship bound for Athens.

Oh, the mysteries of life! As the ship carrying Gregory crossed the rough sea between Rhodes and Crete, a wind rose. The waves swelled into enormous breakers. The ship was tossed about, and it seemed certain to sink. Gregory, a young man of twenty-two, fell to his knees and pleaded with God. He was not yet baptized; in those days, people were often baptized when they were older.

He wanted first to be taught, to come to know the Gospel, and to understand what Christianity was. But his mother doted on him. I forgot to tell you: when Gregory learned to sound out words and mastered his letters, his mother was filled with joy. He wrote in his notebooks, in the sand, on the wax tablets they used in those days, and on sheets of papyrus. He could even write his name beautifully. How delighted his dear mother was!

And there were tears of joy. For what joy could be greater for a father, even a poor father sitting in his little hut, than to see that God has given him a bright, capable, eager child? His heart rejoiced as he watched the boy grow. When Gregory learned to write his first letters, his mother, that exceptional woman, the unforgettable Nonna, gave him a gift. What gift? Listen closely. You mothers have not done this; you fathers have not done it either. You will be judged for it.

You have not done it. Can you imagine what gift Nonna gave her child when he learned his first letters? Can you imagine? She went and bought him a book. Books were terribly expensive then.

They were not easy to come by. Today you can buy a book for ten drachmas; for ten drachmas you can buy a Gospel. Back then, books cost a whole fortune. She went and bought one, just as the father of Saint John the Hut-Dweller had done.

He bought a Gospel and gave it to his son. That is why Saint John the Hut-Dweller carries a Gospel close to his heart. In the same way, Gregory’s mother, Nonna, bought a book, had it gilded, and gave it to her child. “My dear Gregory, I will die one day, but keep this book beside your pillow.”

“Wherever you are, in the wilderness or the countryside, whether you grow great or remain humble, wherever God’s providence takes you, never part with the Gospel.” He took it, knelt down, and kissed his mother’s hand. “I will never forget it,” Gregory would say. In time he was an old man of seventy or seventy-five, his hair had turned white, and his mother had died.

She had fallen asleep in the Lord, but Gregory always kept the Gospel beside him. He remembered his dear mother and that holy moment when she gave it to him. I ask you, parents: have you ever placed the Holy Gospel in your child’s hands?

Have you ever spoken to your child about this priceless treasure? Have you ever opened the Gospel and read even five lines to your child? Parents, parents! Now let me return to the story. Gregory knelt down, as Paul did when he was in danger of drowning near Malta.

That holy island, the island of Paul. Gregory too was in danger of drowning, so he prayed to God and made a vow. What kind of vow?

Not vows like those. What vow did he make? He prayed that God would save him and bring him safely to dry land. And what did he promise God he would do?

What was his vow? We need to hear it. Neither Florina nor the rest of our country has seen a vow like this. Such vows are rare. What do people usually vow? To light a candle as tall as they are, to light the lamps in church, to fast for thirty days, or to open churches. Those are easy vows. It is easy to light a candle as tall as you are, to light candles here in church, to light the lamps, and even to open churches. It is easy to give alms. But what was his vow? Yes.

There he was, a young man of twenty-two, like a flower opening to the sun, with life and joy before him. And he said, “My Christ, grant me the grace to set foot on land. I will be baptized, and from that moment I will dedicate my whole self to God, to You. You will be my every thought, my every feeling, and the purpose of all I do. I will think of nothing else in the world but You.” He dedicated himself entirely to God.

And there is something else. Gregory was not the only one who gave himself to God. His holy mother had prayed to God for a child. As soon as he was born, Nonna folded her hands and said, “My God, he is Yours, Yours. This child belongs to You. From his earliest years, he has been given to You.”

So he survived the shipwreck, came ashore, and went to Athens, a city unknown to him. He settled there, and before long a friend arrived from faraway Caesarea: someone he knew, Basil the Great.

Yes, Basil came to study the wisdom of our forebears and to learn what the great city of Athens had to teach. He and Gregory, both from Cappadocia, became close friends. Their bond was unbreakable, a friendship rarely seen in the history of the world.

They were pure young men, different from the young men around them. Ancient Athens had its statues, its philosophers, and its poets. It had Epicurean philosophers who said, “Let us eat and drink, for tomorrow we die.” It had sexual immorality, adultery, and corruption. None of this swayed those two souls. They were bound together by the love of Christ.

Athens had many roads, many, just as it does today. Today Athens has five thousand streets. Back then, too, it had many: a road to the theaters, a road to houses of sin, a road to the racetracks, and a road to places of entertainment. There were roads down to Sounion and Faliro, where young people gave themselves over to debauchery. Gregory knew of all these roads, but he never set foot on them.

For five years in Athens, they studied philosophy, astronomy, medicine, and poetry. Yet those two remarkable young men from Cappadocia knew only two roads: the road to school and the road to the Church of our Christ.

And so they were educated in the ways of our Christ. Did they stay there forever? No. Basil left first, disgusted by the philosophy, poetry, and indecency of our ancient ancestors. Gregory of Nazianzus stayed on and nearly remained for good, because they wanted him to teach rhetoric. The Greeks there fell at his feet, begging him to stay as a teacher of rhetoric, with a generous salary, privileges, honors, and glory. He had a remarkable gift for speaking. But the teacher of the Fathers did not stay.

Gregory stayed for a time. Then he felt the pull of his dear mother, his village, and the vow he had made, and he left for home. But did he go home? No. Where did he go? Into the wilderness, to the hermitages of Pontus.

O Pontus, holy land that sheltered such great souls! O solitary Pontus, where the great Fathers of the Church once walked! There, among the ravines, beyond a rushing river, on the summit of a steep mountain, Gregory and Basil pitched their tents. They dug the earth and tended their little gardens. At night they went out and watched the stars, for they had studied astronomy too.

They devoted themselves eagerly to the Scriptures. They spent ten years in the wilderness, studying Scripture closely. After those ten years, Gregory went to see his mother and father. He was chosen and ordained a priest against his will. He fled back to the wilderness, but later returned to his village.

There Basil the Great made him bishop of a small district called Sasima. But Gregory was never at peace there. Something kept drawing him onward; God had destined him for greater things. Then one day he received a letter. Where did it come from? From the City, the new capital of the vast Roman Empire founded by Constantine the Great.

The letter came from the City, Constantinople. It said, “Gregory, come to us. If you love God, if you love Christ, if you love Orthodoxy, come and help us.” For the Arians, whom I told you about in my previous sermon, had entered Constantinople.

The Arians had come in, the followers of Arius. They had torn apart the flock of our Christ.

Constantinople had two hundred churches of Christ. The Arians took them all, one hundred and ninety-nine churches fell into their hands. Only one church remained to the Orthodox in the whole city: the church of Saint Anastasia, a small church outside the city. That was all they had left. And here comes Gregory, about fifty or fifty-five years old. When they saw him, they found that he was not a tall man.

When they saw him, they mocked him and laughed at him. But Gregory was a nightingale. A little nightingale is worth more than a crow or many larger birds. So Gregory, humble Gregory, was the nightingale of the Church.

He stood up and opened his mouth. What words came from him! What fire poured from his lips! How the Holy Spirit spoke through him! His words seemed heavenly, and the people were captivated. Jews gathered, unbelievers gathered, brothers in the faith gathered. And what was the song he sang?

A song! Ah, world, you will never understand Gregory; you will never understand the poets. His song was about nothing vain. It was not about earthly romances or political figures. What was the great and lofty subject of his song? God.

God. The Turks have a God, the Indians have a God, the Japanese have a God; whole nations speak of God. But Gregory spoke of more than God in general. He spoke of God in Trinity, the Holy Trinity. O Holy Trinity, enlighten Your world.

He would hear the name of the Holy Trinity and weep. He gave sermons of the greatest importance. With arguments drawn from reason, from Scripture, and from the ancient teachers, Gregory set out his teaching as plainly as a mathematician writes on a board that two and two make four. He showed that God exists, that His providence is at work, that God is above all things, and that God is Father, Son, and Holy Spirit.

That is why he was called the Theologian: he spoke of God. A few years later, Julian the Apostate fell, and Theodosius the Great, one of Byzantium’s distinguished emperors, came to the throne. He pressed Gregory to become Patriarch, to become Archbishop in Constantinople, that city so dear to us, and a teacher of the Gospel there.

A gifted preacher, he drew the people together. He reclaimed the churches, cleansed them, sanctified them, and made them Orthodox again. Yet he remained in the archbishop’s seat for less than two years. He was a sensitive soul.

His fellow clergy envied him. Bishops and critics envied him. The rich, the grasping, and the greedy persecuted him and stirred up trouble for him. There was slander and accusation. One day, while he was still preaching and was on his way to the Church of Saint Anastasia, the Arians gathered, seething with malice. They picked up stones and rocks.

They tried to kill him, and he barely escaped. But it was not the stones he feared. ‘I do not fear stones,’ he said. ‘I do not fear rocks. I fear slander and false accusations.’ Such things wounded his sensitive soul.

There is nothing worse. Slander is a knife in a man’s heart, a knife in a woman’s heart. You women, do you not tremble at the thought of being slandered? You men tremble too. The devil has no worse weapon than slander. Gregory had a sensitive soul. He was not like Athanasius, hard as metal, or Chrysostom, who fought on through everything. He was a sensitive soul.

After all the slander, one fine morning he spoke for the last time: ‘I resign. I am leaving. Farewell, peoples of the world; farewell, kingdoms; farewell, my listeners; farewell, everyone.’ And he left. Where did he go? Far away, to Nazianzus. By then his dear mother had died, his father had died, and his friend Basil had died. He himself was an old man.

He was like a swan. They say a swan sings its sweetest song as death draws near. Someone told me that the swans on Lake Agra sing their most beautiful song when they are dying. So it was with the aged swan of our Church, Gregory of Nazianzus: he was there in solitude, far from the world, from malice and corruption, and from corrupt clergy.

Far from greedy rulers, unbelieving rulers, kings and tyrants, far from the world, he was an eagle of the spirit, a giant in virtue. There he stayed. He opened the Scriptures, went out into the orchards and fields, and talked with shepherds and farmers. And what did he do? What did he do? He was a poet.

He was a poet. He was not only an orator, not only a writer; he was a poet. I have no time now, but one day I’ll gather you together and read you Gregory’s songs about Christ. How many verses did he write? Ten thousand. He sang of the stars, the sea, the rivers, marriage, women, children, trees, everything. He sang of the angels, of God, of the Holy Trinity. He sang of it all. He was like a beautiful guitar, God’s own violin. Do you see, my fellow Christians, what treasures we have? Ah, after all these years, the Ministry of Education decided to put Gregory’s writings in the schools. Our children should have those writings in their hands, they said. What are Plato, Aristotle, and Homer? They are nothing beside John Chrysostom. John Chrysostom surpassed Demosthenes, Gregory surpassed Plato, and Basil...

Basil surpassed Pindar and all the poets. Yet only after so many years did they decide to put these writings in the schools. They had them prepared and printed; respected theologians and preachers sat down and translated them. What an immortal spirit!

Then someone, someone I do not want to upset you by speaking about tonight, a self-serving man in the Ministry of Education managed, at the very last moment, to have them taken out of the schools again.

Our children do not know Basil; our children do not know Gregory. They hear all sorts of things, even Satanism. But we will fight, my brothers. We will fight.

The Ascension, the Gospel, people knew these things. A hundred years ago they knew Basil. I remember how, on feast days like these, a man would stand up. They would give him a little glass of wine, but he would not become dizzy. ‘Tell us, Uncle George, tell us a sermon of Chrysostom’s.’

He would make the sign of the Cross and recall the sermon. Chrysostom’s most famous sermon was the one he gave about Eutropius, that shameless man who fell from power, trembled, and fled into the Church. It was the sermon ‘On Eutropius.’

He would recite it from memory, and the villagers listened in wonder. Our children today know the bouzouki and the songs they hear on the radio. But I am getting into great matters that do not belong here in our little Florina.

Those matters belong elsewhere, down in Athens, at the heart of Greek life. Let me finish with the few things I wanted to tell you. Gregory wrote poems, ten thousand lines of verse. Do you know his most beautiful song? You hear it in the Church, at night, on the feast of the Nativity of Christ.

When you hear, ‘Christ is born, glorify Him! Christ is on earth, be exalted!’, those words are Gregory’s. Gregory wrote them. They are there in the Menaia, the Church’s service books. And then, one night, after midnight, alone in that solitude, he gave up his spirit to God. On this very day, January 25, he gave his soul into God’s hands.

That, in a few words, is the life of Gregory.

So, there is one thing I want you to remember from all this teaching about Gregory of Nazianzus. Just one thing. You here are not theologians, preachers, or bishops; if you were, I would speak to you differently. You are people with families, decent men and women who struggle hard in your homes and carry a cross.

The Cross. So, to you who are raising families, to married women and to young women preparing for marriage, I would say: remember one name. Remember the woman who gave birth to Gregory of Nazianzus: Nonna, Saint Nonna. Without Nonna there would have been no Gregory. There would have been no Gregory if she had not raised him in holiness.

There are children like Gregory today, children like Gregory the Theologian. I have worked with children, including in catechism classes when I was a preacher, and I assure you: there are new Gregories among them.

Ah, but mothers and fathers ruin them. I remember when I was a preacher in Veria thirty years ago. At a catechism class at Saint Anthony’s, a little boy used to come. He was extraordinarily bright. He asked such questions that I would say, ‘My God!’ He left me dizzy with them. He knew the Gospel, the Apostle, even the teachings of the millenarians.

I said, ‘My God, if this child stays in the Church, he will become a great teacher of the Church.’ After four or five lessons, I lost track of George. I wanted to find him, so I searched here and there until I saw him in an alley.

‘George!’ I called. He fled like a wild animal, like a jackal. He would not come near me. ‘George!’ I called again. At last I caught up with him, took hold of him and asked, ‘Why have you stopped coming?’ He broke down. ‘If you only knew,’ he said. ‘My father scolded me. Do you know what he told me? “If you go to catechism class again, I’ll kill you. I don’t want priests or bishops or icons in the Church.”’ And that child was lost to the Church.

And other children are lost because of worldly mothers who know nothing but dancing, painting their nails, holding a cigarette, going here and there, and carousing. What can a child learn from that? How can good children grow up in this world? What can the teacher do, or the priest, or the bishop? When a mother poisons her child, she destroys the child. She kills the human being and the angel within.

Mothers who are listening to me, try to plant in your children’s hearts love for other people, love for God, love for Christ. It depends on you.

Give us a worthy new generation. Give us young people. Give us teachers who believe in God. Give us officers who hold the flag high, undefiled and pure, defending the freedom of our people.

Give us honest lawyers. Give us doctors like Saint Anangelos and Saint Panteleimon. Give us farmers who till the soil while praying the Our Father. Give us shepherds. Give us these people.

Above all, give us, give us at last, Florina, city of my love and compassion! Florina, with three hundred teachers and three hundred scholars, give us a priest, give us a theologian, give us a preacher. I will be happy among these children who come here, who are before our eyes. I will be happy among the many children of Florina, the fine children of Florina, the bright children of Florina, even beyond the grave, in the other world.

I would be delighted. Who knows, mother? Perhaps one day one of your children will become an outstanding preacher or theologian. Who knows? One might become a wonderful priest, or even a bishop.

Not a bishop like us, but a bishop like Gregory, a bishop like Chrysostom, who will remember you. What great glory! What great joy!

Χαίρε, άστρο νοητόν, καταλάμπων τα σύμπαντα τη λαμπρότητι των σων ρημάτων. Η Εκκλησία, αγαπητοί μου, η Εκκλησία, ποια Εκκλησία; Η Εκκλησία η Ορθόδοξος.

Είναι το πιο σπουδαίο, είναι το πιο αξιόλογο, είναι το πιο θαυμαστό καθίδρυμα του κόσμου. Η Εκκλησία, η Ορθόδοξη Εκκλησία, είναι ουρανός.

Η Εκκλησία, ο ναός, όχι ένας ναός που είναι στολισμένος με όλη την τέχνη, την αρχιτεκτονική.

Είναι ένας ναός που έχει πολυελαίους και άμβωνας καλλιστούς και δεσποτικούς θρόνους, αλλά ένα εξωκκλήσι που είναι χτισμένο σε κάποια κορυφή ενός βουνού ή σε μια χαράδρα, ένα εξωκκλήσι ταπεινό. Από την ώρα που θα μπει μέσα ο ιερεύς και θα φορέσει το πετραχήλι και θα πει το «Ευλογημένη η Βασιλεία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος» και θα διαβάσει το Ευαγγέλιο και τον Απόστολο και θα ψάλλει εκείνα τα ολόγλυκα τραγούδια που δεν είναι τραγούδια της γης, ούτε τραγούδια των ανθρώπων, αλλά είναι τραγούδια του ουρανού, από την ώρα αυτή, την ώρα που βρίσκεται ο παπάς μέσα στην εκκλησία και φορεί το πετραχήλι του και οι ψάλτες ψάλλουν και ο λαός προσέχει εις όλη την Ιερά Ακολουθία, την ώρα εκείνη ο άνθρωπος δεν πατάει τη γη.

Ο άνθρωπος την ώρα εκείνη με φτερά αγγέλου και αρχαγγέλου περνάει τον υλικό κόσμο και φτάνει στον ουράνιο κόσμο.

Γι' αυτό είπα ότι η Εκκλησία είναι ο ουρανός, το ψάλλει η Εκκλησία η ίδια. Λέγει σε κάποιο τροπάριο, που δεν θέλω να το αναφέρω στην αρχαία γλώσσα αλλά το μεταφράζω σε απλή γλώσσα: Ω Θεέ μου, λέει, πόσο σε ευχαριστούμε, πόσο σε σένα είμαστε ευγνώμονες, γιατί όταν μπαίνουμε μέσα στο ναό σου, μέσα στην εκκλησία σου, νομίζουμε ότι δεν βρισκόμαστε στη γη, αλλά βρισκόμαστε επάνω στον ουρανό.

Ουρανός λοιπόν η Εκκλησία, το κομμάτι αυτό της γης που ξεχωρίζει από όλη τη γη. Το κομμάτι αυτό που είναι αφιερωμένο στο όνομα της Αγίας Τριάδος είναι ένα κομμάτι του ουρανού. Ουρανός, ήλιος, ποιος είναι; Ήλιος που ποτέ δεν βασιλεύει είναι ο Κύριός ημών Ιησούς Χριστός.

το ψάλι του απολυτίκειον της εορτής των Χριστουγέννων, ότι οι τις άστρες λατρεύοντες υποαστέρωσε η δάσκοντο σε προσκυνή τον ίδιο της δικαιοσύνης. Αυτοί δε οι αστρολόγοι, οι μάγοι που στην πατρίδα τους λατρεύανε τα άστρα ως θεούς, και μέχρι σήμερα ακόμα, αυτοί, ένα αστέρι τους οδήγησε στη Βηθλεέμ για να προσκυνήσουν το βασιλιά του κόσμου, που είναι ο ήλιος, ο ήλιος που φωτίζει ολόκληρο τον κόσμο.

Ο ήλιος θα σβήσει, αλλά ο ήλιος αυτός, ο Χριστός, ο πνευματικός ήλιος, ουδέποτε θα σβήσει. Ουρανός επαναμάνω η Εκκλησία, ήλιος είναι ο Χριστός, σελήνη παρσαϊνος. Είδατε χθες μόνο ότι ο ουρανός ήταν συννεφώδης, που ήταν η πανσέληνος, πόσο γλυκιά, πώς εσκόρπιζε η σελήνη επάνω στη γη; Πανσέληνος, ολόκληρο φεγγάρι που στέλνει γλυκές ελπίδες, που παρηγορεί τις καρδιές των πονεμένων, είναι η Παναγία μας.

Την ονομάζουν οι δάσκαλοι της Εκκλησίας μας. Επαναλαμβάνω, ουρανός η Εκκλησία, ήλιος ο Χριστός, πανσέληνος η Αγία μας Παρθένα και αστέρια, όπως υπάρχουν αστέρια τη νύχτα επάνω στον ουρανό που φαίνονται σαν καντηλάκια, σαν πολυέλαιος. Πόσο μάταιοι είναι οι άπιστοι κι αν γκρεμίσουν όλες τις εκκλησιές και δεν υπάρχει καντηλάκι μπροστά στο Χριστό και δεν υπάρχει...

Υπάρχει πολυέλαιος στον κόσμο, υπάρχει επάνω στον ουρανό πολυέλαιος με εκατομμύρια φώτα που κανένας άπιστος και καμία δύναμη δεν θα μπορέσει να σβήσει, τα αστέρια αυτά του ουρανού.

...τους ουρανούς, όπως λοιπόν υπάρχουν στο υλικό σώμα, στο υλικό σύμπαν, στον υλικό ουρανό. Υπάρχουν τα αστέρια και τα αστέρια είναι αμέτρητα, ακαταμέτρητα. Τα μετρούν, τα μετρούν, τα μετρούν και κάθε μέρα, όσο τα τηλεσκόπια αποκτούν πιο μεγάλη δύναμη και όσο τα μέσα της επιστήμης αυξάνουν, θαμπώνονται τα μάτια των αστρονόμων. Γιατί στα βάθη του απείρου βλέπουν νέα άστρα, νέους ήλιους, νέα συστήματα.

Και τα νέα συστήματα, νέος γαλαξίας. Ὡς ἐμεγαλύνθη τὰ ἔργα σου, Κύριε, πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησας. Θαυμαστός είναι ο ουρανός για τα άστρα του, αλλά πιο θαυμαστή είναι η Εκκλησία μας για τα δικά της άστρα.

Ποια είναι τα άστρα; Τα άστρα της Εκκλησίας μας είναι οι Άγιοι, είναι οι Ασκηταί, είναι οι Ομολογηταί, είναι οι Διδάσκαλοι. Και όπως μες στα άστρα, όλα τα άστρα δεν είναι τα ίδια, άλλα άστρα είναι μικρά, άλλα άστρα είναι μεγάλα, άλλα άστρα λάμπουνε με ένα κόκκινο φως, άλλα έχουν διάφορα φώτα, ποικιλία χρωμάτων και ποικιλία λάμψεως.

Και μεταξύ των αστέρων διακρίνονται μερικά αστέρια που ο αστρονόμος τα ονομάζει αστέρες πρώτου μεγέθους, τα οποία και δια γυμνού οφθαλμού ακόμα, οι οποίοι και δια γυμνού οφθαλμού είναι ορατοί από τον άνθρωπο. Ούτω πως και στην Εκκλησία μας υπάρχουν Άγιοι, Άγιος από Άγιο διαφέρει, υπάρχουν Άγιοι, Άγιοι που είναι αστέρια πρώτου μεγέθους.

Αστήρ πρώτου μεγέθους είναι ο Άγιος Αθανάσιος, περί του οποίου μιλήσαμε, ο οποίος εόρταζε την προηγουμένη Κυριακή και περί του οποίου είπαμε κάτι το προηγούμενο Σάββατο. Αύριο, στον ουρανό της Εκκλησίας, ανοίξτε τα μάτια σας, εξ ανατολών ανατέλλει αστήρ πρώτου μεγέθους.

Το ψάλι απόψε σήμερα η Εκκλησία μας, δεν είναι δική μου εικόνα, δεν είναι δική μου παράδειγμα, το ψάλι των μικρών εσπερινών. Σήμερα η Εκκλησία μας λέγει ότι «χαίρεις, άστρο νοητό», χαίρεις, αστέρι όχι φτιαγμένο από ύλη φθαρτή, αλλά αστέρι φτιαγμένο από πνεύμα, αστέρι φτιαγμένο από θεία ρήματα, χαίρει, αστέρι που εσκόρπισε στον κόσμο, λάμπει στον κόσμο ολόκληρο, και το αστέρι αυτό, το αυριανό αστέρι, είναι ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, ο Ναζιανζηνός.

Και περί του Αγίου Γρηγορίου του Ναζιανζηνού θα μου επιτρέψετε, αγαπητοί μου, να είπω πολύ ολίγα, διότι ούτε εγώ έχω δυνάμεις, αλλά ούτε εσείς έχετε τέτοια όρεξη πνευματική να καθίσετε ώρα ολόκληρη, εάν σας διηγηθώ τον βίο του Αγίου Γρηγορίου του Ναζιανζηνού από αρχή μέχρι τέλος με όλες τις λεπτομέρειες, εάν ανοίξω τα συγγράμματά του και σας διαβάσω περικοπάς από τα Άγια Συγγράμματά του.

Όχι ένα κήρυγμα, όχι δύο κηρύγματα, δέκα και δεκαπέντε κηρύγματα δεν φτάνουν για να παρουσιάσουν όλη αυτή την τεράστια θεολογική και εκκλησιαστική του συγγραφή. Το λαμπρό αυτό αστέρι της Εκκλησίας του Πνεύματος, της Εκκλησίας των Αρετών και της Πίστεως.

Γρηγόριος, Θεολόγος, Ναζιανζηνός, εγεννήθη τον τέταρτο αιώνα. Εγεννήθη όπου εγεννήθη και ο Άγιος Παντελεήμονας, όπου εγεννήθη και ο Άγιος Βασίλειος, που όπου εγενήθη και ο Άγιος ο Χρυσόστοπος, που όπου εγενήθηκαν και οι Σαρανταμάρτερες, Πού, όπου εγενήθη στην χώρα, εγενήθη στην χώρα που έγεννησε τους περισσότερους μάρτυρας, τους μεγαλύτερους μάρτυρας, τους μεγαλύτερους πατέρες εκκλησίας, εγενήθη η Μικρά Ασία.

Ναι, στη Μικρά Ασία, την αλησμόνητη. Όποιος την είδε, όποιος την έζησε, είτε στα Ελληνία, είτε στην Ιστορία, ή όποιος κατάγεται από τα μέρη εκείνα, τα ευλογημένα, είναι αλησμόνητος. Στη Μικρά Ασία, από τις Μέρνες, από τις Μύρνη, μέχρι το Κάπτασο και από την Ταρσό, μέχρι τα Ταλανέλια και μέχρι κάτω απάνω στην πόλη Η Μικρά Ασία, στη Μικρά Ασία ήταν, όπως λέγουν οι διδάσκαλοι, το λίκνο του χριστιανισμού.

Η κούνια, όπως το μικρό παιδάκι το βάζει η μάνα του στην κούνια και από την κούνια μεγαλώνει. Έτσι η κούνια του χριστιανισμού ήτανε η Μικρά Ασία.

Το 1922, όσοι πατέρες μας, όσα αδέρφια μας μεγαλύτερα πήγαν στη Μικρά Ασία άνοιξαν τα μάτια τους. Σε ρεματιά, σε ποτάμια, πέρα από τον Σαγγάριο, κοντά στην Άγκυρα, πέρα στην Τραπεζούντα, εκκλησιές αρχαίες, μνημεία αρχαία, να σκαλίσεις τα χώματά της πέρα ως πέρα, και ένα μαρτύριο και ένας άγιος. Δεν υπάρχει πέτρα, δεν υπάρχει βουνό, δεν υπάρχει ρεματιά, δεν υπάρχει τίποτε που μέσα να μην ριζώνει από αγιοσύνη.

Για μετρήστε πόσες εκκλησίες είχε μέχρι το 1922: 4.000 εκκλησίες. Για μετρήστε πόσες Μητροπόλεις: 80 Μητροπόλεις. Για μετρήστε μοναστήρια: 200 μοναστήρια. Το περισσότερο, το λαμπρότερο από όλα ήταν το μοναστήρι του Σουμελά, όπου υπήρχε η εικόνα της Υπεραγίας Θεοτόκου.

Κόσμος αλησμόνητος, εκατομμύρια χριστιανών, πρόγονοι ενδόξων προγόνων. Που σβήσαμε, δεν υπάρχει πια καμπάνα. Δεν υπάρχουν πλέον μοναστήρια, δεν υπάρχουν πλέον εκκλησίες, δεν υπάρχει πλέον τίποτα, κοράκια επάνω στα μνημεία των πατέρων μας, επάνω στους τάφους των ηρώων μας.

Κοράκια. Γιατί; Ένα γιατί μεγάλο. Γιατί, Θεέ μου; Εξαιτίας της αμαρτίας όλων μας, μας ξερίζωσε ο Θεός από τη Μικρά Ασία, ξερίζωσε το δέντρο αυτό που 18 αιώνες υπήρχε εκεί πέρα στη Μικρά Ασία. Και τώρα χριστιανοί δεν υπάρχουν. Υπάρχουν, σας είπα σε ένα προηγούμενο κήρυγμα, νομίζω, ή προ 4 to 5 μηνών, μιλώντας εδώ στην εκκλησία, είπα ότι υπάρχουν μερικοί, αλλά αυτοί δεν τολμάνε να κάνουν τον Σταυρό τους, δεν τολμάνε να προσκυνήσουν τον Χριστό, δεν τολμάνε να πουν το όνομά τους, αλλά τη νύχτα, τα μεσάνυχτα, κατεβαίνουν μέσα στις χαράδρες, κάτω στα υπόγεια, και προσκυνούν με δάκρυα την εικόνα του Χριστού.

Είναι ολίγοι χριστιανοί στον Πόντο, λέγονται κρυπτοχριστιανοί. Στη Μικρά Ασία λοιπόν, να επανέλθω εις τον λόγο μου, στη Μικρά Ασία γεννήθηκε ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός, σε ένα μικρό χωριό, τη Ναζιανζό, από το οποίο πήρε και το όνομα Ναζιανζηνός, σε μια επαρχία της οποίας πρωτεύουσα ήτο η Καισάρεια. Εκεί γεννήθηκε η γονής του, θέτε να παρουσιάσω την ταυτότητά του, όπως εις έχετε ταυτότητα, έχει και ο Γρηγόριος ένας γενός ταυτότητα η γονής του, ο πατέρας του ήταν χριστιανός; Όχι. Τι ήτανε; Ανήκε σε μια περίεργη αίρεση, σε ένα περίεργο αιρετικό σύμπλεγμα.

Ήταν η αίρεση, ήταν 70% ειδωλολάτρης και 30% Ιουδαίος. Ένα μίγμα, ένα μωσαϊκό ειδωλολατρίας και Ιουδαϊσμού. Δεν πίστευε στον Χριστό, κι όμως η μητέρα του ήτανε χριστιανή, ήτανε αγία γυναίκα, από τις σπάνιες γυναίκες του κόσμου.

Το όνομα της μάνας του λέγονταν Νόννα, ο πατέρας του ειδωλολάτρης, η μάνα του χριστιανή. Πήραν διαζύγιο; Όχι. Εδώ σε δένω, το να ζει γυναίκα με έναν Άγιον άνθρωπο είναι εύκολο, το να ζει γυναίκα με μιαν τίτλη, με έναν άφραιο και άφιστο.

Και όμως η Εκκλησία δεν επιτρέπει διαζύγιο. Όσες γυναίκες που έχετε τον σκληρόν κλήρον, τη σκληρά περιπέτεια να ζείτε με άνδρας οι οποίοι δεν πιστεύουν στον Θεό, που δεν πιστεύουν στον Κύριο, πρέπει να ομιμηθείτε την Ώνα.

Και η Νόννα με τα δάκρυά της, με τις προσευχές της, με το λαμπρό της παράδειγμα, εμαλάκωσε τη σκληρά καρδιά του ανδρός της και τον έκανε χριστιανό. Και βαπτίστηκε χριστιανός και όχι μόνο βαπτίστηκε, αλλά έγινε και ιερεύς του Υψίστου, και όχι μόνο ιερεύς, ύστερα από πολλά χρόνια έγινε ακόμα και αρχιερεύς και επίσκοπος Ναζιανζού.

Βλέπετε τη δύναμη της γυναικός πώς κατόρθωσε έναν ειδωλολάτρη, έναν σκληρόν, να τον μεταβάλει εις χριστιανόν; Ναι, χαρά της ήταν η βάπτιση του ανδρός της, χαρά της ήταν η μεταστροφή του συζύγου της. Αλλά πιο χαρά μεγάλη εδοκίμασε η Νόννα, διότι είχε το μικρό της Γρηγόριο. Ο Γρηγόριος από μικρό παιδί φαίνεται. Πέστε μου τι παιχνίδια παίζει το παιδί, πέστε μου τι τραγουδάει το παιδί, πέστε μου πού συχνάζει το παιδί, πέστε μου πού γυρίζει το παιδί, πέστε μου τι κάνει το παιδί, να σας πω τι θα γίνει το παιδί.

Είναι μεγάλη υπόθεση το παιδί. Λοιπόν, το μικρό παιδί, ο Γρηγόριος, με τα στραφταρά του μάτια, φαινότανε ένα ευφυέστατο παιδάκι, ήταν ευφυέστατος. Διάβαζε μέρα νύχτα. Τι είπα διάβαζε; Τι είπα διάβαζε;

Ρουφούσε σαν το παιδί που ρουφάει το γάλα από το βυζί της μάνας, σαν το διψασμένο που ρουφάει το νερό, σαν το πεινασμένο που τρώει το καρβέλι.

Το καραβέρι, σπάνια παιδιά στον κόσμο. Γνώρισα παιδιά που τα φωνάζει η μάνα να διαβάσουν. Γνώρισα παιδιά που τα φωνάζουν οι άλλοι φίλοι να παίξουν στο γήπεδο. Γνώρισα παιδιά που τα βλέπεις τη νύχτα μέχρι τις πρωινές ώρες. Αχ, τα παιδιά αυτά, δεν τα μάζεψε το κράτος. Αχ, τα παιδιά, χρειάζεται μια επανάσταση. Φεύγουμε από το θέμα. Το πρώτο θέμα, πέστε μου τα προβλήματα της Ελλάδος. Πόσα είναι; 100! Αυτό το πρώτο πρόβλημα είναι όλες.

Είναι τα παιδιά, είναι το εκπαιδευτικό πρόβλημα. Πρέπει να το πω με όλο τον άλλο ότι το πρώτο πρόβλημα δεν λύθηκε. Δεν το έλυσε η Ελλάδα, άλλα κράτη περίσσερ. Το πρώτο πρόβλημα δεν λύθηκε. Έπρεπε να λυθεί το πρώτο πρόβλημα. Δεν έχει λυθεί το πρώτο πρόβλημα.

Λοιπόν, θέλω να πω ότι υπάρχουν και σήμερα παιδιά έξυπνα σαν το παιδί Γρηγόριος που ήταν στο μικρό το χωριό. Αλλά έπεσε στα χέρια μάνας εκλεκτής, έπεσε μέσα σε λαμπρό οικογενειακό περιβάλλον. Όταν το είδε ο πατέρας, όταν το είδε η μάνα ότι ήταν ένα πνεύμα εξαστράπτον, Μία ευφία, τι είπα ευφία, μία μεγαλοφία Μεγαλοφυΐα, το τι έστι μεγαλοφυΐα νομίζω το εξήγησα πέρυσι όταν μιλούσα εδώ κατά την εορτή των Τριών Ιεραρχών. Μεγαλοφυΐα ήτανε, στα γράμματα πρώτος. Ναι, και οι γονείς του κατέβαλαν για να τον μορφώσουν.

Μορφώθηκε στο μικρό του χωριό στην Ανζενζινό, από εκεί έφυγε πήγε στην Κεσάρια που είχε σκολία μεγαλύτερα Από την Κεσάρια έφυγε και πήγε σε μια άλλη πόλη που είχε μια φτωρίδιμη βουλευτική με χιλιάδες περγαμινάς και παπίρους Έφυγε στην Αλεξάνδρεια που είναι χτισμένη πέρα των Ιδρών Ποταμών.

Επήγε από την Αλεξάνδρεια, δεν ικανοποιείτο. Ούτε το σκολιό της Ανζεσνού, ούτε το σκολιό της Κεσαρίας, ούτε κανένα σκολιό Ήθελε να πάει στην πόλη των Γραμμάτων, στην πόλη της Σοφίας, στην πόλη της Καλλιτεχνίας, στην πόλη που εθεωρείτο το καύχημα της ανθρωπότητας.

Ήταν να πάει στην Αθήνα. Οι γονείς του είχαν δισταγμό, αλλά αυτός επέμενε. Να πάει στην Αθήνα, να μορφωθεί, να σπουδάσει τα εγκύκλια μαθήματα. Και στην ηλικία 22 χρονών, με την ευχή της μανούλας του, μπήκε στο καράβι να πάει στην Αθήνα.

Ω, μυστήρια της ζωής! Όταν ταξίδευε το πλοίο που ήταν μέσα ο Γρηγόριος, όταν το πλοίο ευρίσκετο ανάμεσα στον ωκεανό, ανάμεσα στη θάλασσα, στην αγριεμένη θάλασσα μεταξύ Ρόδου και Κρήτης, Ω τότε σηκώθηκε αέρας, τα κύματα όριασαν, τα κύματα μεγάλωσαν πελώρια, το πλοίο του ατελέσε πλοίων της εποχής κυλίνευε από ένα σε ώρα να πνιγεί, να βάγει ο βέβαιο Ο Γρηγόριος, 22χρονο παιδάκι, νέος, έπεσε στα γόνατα και παρακαλούσε τον Θεό. Δεν ήταν ακόμα χριστιανός, δεν είχε βαπτιστεί ακόμα, γιατί στην εποχή βαπτιζόταν σε μεγάλη ηλικία.

Και ήθελε πρώτα να διδαχθεί, να γνωρίσει το Ευαγγέλιο, να ξέρει τι είναι ο χριστιανισμός. Τι! Αλλά η μάνα του τον καλιάκησε. Ξέχασα να σας πω, όταν ο Γρηγόριος έμαθε να συλλαβίζει, όταν ο Γρηγόριος έμαθε το αλφαβητάριο, η μάνα του ήταν γεμάτη χαρά. Έγραφε επάνω στα τετράδια του, επάνω στην άμμο, επάνω στο κερί που γράφανε τότε, επάνω σε παπύρους και παπύρους. Ας αναγράφει καλλιτεχνικά το όνομα του. Τότε η μανούλα του και χάρηκε.

Και δάκρυα, γιατί καμιά χαρά στον κόσμο δεν είναι πιο μεγάλη από τη χαρά που αισθάνεται ο πατέρας, ο φτωχός που κάθεται στην καλύβα, όταν βλέπει ότι ο Θεός του χάρισε ένα παιδί έξυπνο, ικανό, δραστήριο. Χάρηκε η καρδιά του που το είδε και όταν το είδε να γράφει τα πρώτα γράμματα, τότε η μάνα του, η εκλεκτή του μάνα, η Νόννα η αλησμόνητη, του έκανε ένα δώρο. Ποιο δώρο; Για ακούστε το. Εσείς δεν το κάνατε, εσείς οι μανάδες, θα κολαστείτε, και οι πατεράδες.

Δεν το κάνατε. Μπορείτε να φανταστείτε τι δώρο έκανε η Νόννα στο παιδί της όταν έμαθε τα πρώτα γράμματα; Μπορείτε να το φανταστείτε; Τι θα; Άμα ένα παιδί μου, του λέει, πήγε και αγόρασε ένα βιβλίο. Τότε ήταν πανάκριβα τα βιβλία.

Δεν ήταν τόσο εύκολα. Τώρα με δέκα δραχμές αγοράζεις ένα βιβλίο, με δέκα δραχμές αγοράζεις ένα Ευαγγέλιο. Τότε ήταν μια ολόκληρη περιουσία τα βιβλία. Πήγε και αγόρασε, όπως ο πατέρας του Αγίου του Καλυβίτου.

Αγόρασε Ευαγγέλιο και το έδωσε. Ευαγγέλιο, γιατί έχει στον κόρφο του ο Άγιος Καλυβίτης. Έτσι και η μάνα του, η Νόννα, πήγε και αγόρασε βιβλίο, το χρύσωσε και το έδωσε στο παιδί της. Γρηγόριε, παιδάκι μου, εγώ θα πεθάνω, μα το βιβλίο αυτό να το έχεις στο προσκέφαλό σου.

Όπου να είσαι, στην ερημιά, στην εξοχή, μεγάλος να γίνεις, μικρός να γίνεις, οπουδήποτε σε ρίψει η πρόνοια του Θεού, το Ευαγγέλιο να μην το χωρίζεις. Το πήρε, γονάτισε, φίλησε το χέρι της μάνας και πάντα, λέγει ο Γρηγόριος, ποτέ δεν θα ξεχάσω. Ήταν πια γέρος 70 χρονών, 75 χρονών, ασπρίσανε τα μαλλιά του, η μάνα του πέθανε.

Εκοιμήθη τον ύπνο του δικαίου, μα ο Γρηγόριος το είχε πάντα το Ευαγγέλιο δίπλα του. Θυμούνταν τη μανούλα του, την άγια στιγμή που του το έδωσε. Σας ρωτώ εσάς, γονείς: δώσατε ποτέ στο παιδί σας, στα χέρια σας, το Άγιο Ευαγγέλιο;

Του μιλήσατε ποτέ για το θησαυρό αυτό τον ανεκτίμητο; Το ανοίξατε ποτέ το Ευαγγέλιο να του διαβάσετε πέντε γραμμές; Ο γονείς, ο γονείς Επανέρχομαι. Ο Άγιος γονάτισε σαν τον Παύλο που κινδύνευε να πνιγεί κοντά στη Μάλτα.

Στο άγιο αυτό νησί, του Παύλου το νησί. Έτσι λοιπόν και κινδύνευε να πνιγεί και έκανε προσευχή στο Θεό και έκανε τάμα. Τι τάμα, ε;

Όχι τέτοια τάματα. Τι τάμα έκανε; Να βγει, ο Θεός να τον σώσει. Να βγει στη ξηρά. Και υπόσχεται στο Θεό τι να κάνει το τάμα του.

Τάμα του είναι, πρέπει να μάθει το τάμα του. Τέτοιο τάμα δεν έχει η Φλώρινα ούτε η πατρίδα μας. Τέτοια τάματα, λίγα τάματα. Τι τάμα; Να ανάψει λαμπάδα σαν το μπόι του, να ανάψει τα καντήλια στην εκκλησιά, να νηστεύσει 30 μέρες, να ανοίξει εκκλησίες. Εύκολα τάματα είναι. Εύκολο είναι να ανάψει μια λαμπάδα σαν το μπόι σου, εύκολο να ανάψεις εδώ στην εκκλησία, να ανάψεις κεριά, εύκολο να ανάψεις καντήλια και πολύ εύκολο να ανοίξεις εκκλησίες, εύκολο να κάνεις ελεημοσύνες. Ποιο το τάμα; Ναι.

Άμα νέος αυτός, μπουμπούκι ανοιχτό, στον ήλιο και στην χαρά και στην απόλαυση, εικοσιδυόχρονο, λέγει: «Χριστέ μου, αξίωσέ μου να πατήσω, θα βαπτιστώ και από τότε τον εαυτό μου όλο θα τον αφιερώσω στο Θεό, σε σένα θα τον αφιερώσω. Σκέψη μου θα είσαι εσύ, αίσθημά μου θα είσαι εσύ, ενέργειά μου θα είσαι εσύ, τίποτα άλλο δεν θα σκεφτούμε στον κόσμο παρά μόνο σε». Αφιέρωσε τον εαυτό του εξ ολοκλήρου.

Και ένα άλλο, ότι όχι μόνο ο Γρηγόριος έδωσε τον εαυτόν του στο Θεό, αλλά και η άγια του μάνα, που παρακαλούσε το Θεό να αποκτήσει παιδί, μόλις γεννήθηκε, σταύρωσε τα χέρια της η Νόννα και είπε: «Θεέ μου, δικό σου είναι, δικό σου, σε σένα ανήκει το παιδί αυτό, δοτός εκ μικρός αυτού υπήρξε».

Λοιπόν, σώθηκε από το ναυάγιο, βγήκε έξω, πήγε στην Αθήνα, στην άγνωστη πολιτεία. Έμεινε εκεί, αλλά σε λίγο να και έρχεται μακριά από την Καισάρεια ένας φίλος του. Ένας γνωστός του, έρχεται ο Μέγας Βασίλειος.

Ναι, έρχεται ο Βασίλειος να σπουδάσει και αυτός τη σοφία των προγόνων μας. Να μάθει τα γράμματα που είχε μέσα στην Αθήνα η μεγάλη και η υψηλή. Με το Βασίλειο, συμπατριώτη του εκ Καππαδοκίας, συνδεθήκανε στενά με ένα σύνδεσμο άρρηκτο, με ένα σύνδεσμο σπανίως συναντόμενο στην ιστορία του κόσμου.

Ήταν αγνοί νέοι, διάφοροι από τους νέους νέους. Η Αθήνα, η αρχαία Αθήνα με τα αγάλματά της, η αρχαία Αθήνα με τους φιλοσόφους της, η αρχαία Αθήνα με τους ποιητάς της. Η αρχαία Αθήνα με τους Επικουρίους φιλοσόφους της που έλεγαν «φάγομαι, πίωμαι, αύριο αποθνίσκομαι», η αρχαία Αθήνα με την πορνεία και τη μοιχεία της και τον εκφυλισμό της δεν επηρέασαν τα πνεύματα αυτά, ήσαν συνδεμένοι με την αγάπη του Χριστού.

Του Χριστού είχε πολλούς δρόμους η Αθήνα, πολλούς, όπως και τώρα. Τώρα έχει πέντε χιλιάδες δρόμους η Αθήνα. Είχε και αυτή πολλούς δρόμους η Αθήνα. Είχε δρόμο που πήγαινε στα θέατρα, είχε δρόμο που πήγαινε στα αμαρτωλά σπίτια, είχε δρόμο που πήγαιναν στα ιπποδρόμια, είχε δρόμο που πήγαιναν στα κέντρα των διασκεδάσεων, είχε δρόμο που πήγαιναν κάτω στο Σούνιο και κάτω στο Φάληρο και οργίαζαν οι νέοι. Πολλούς δρόμους ήξερε, δεν τους πάτησε ο Γρηγόριος τους δρόμους αυτούς.

Δεν τους πάτησε ο Μέγας Βασίλειος την πρόμωση αυτούς. Δύο δρόμους ήξεραν μέσα στην Αθήνα που μείνανε πέντε χρόνια να σπουδάσουν την φιλοσοφία, την αστρονομία, την ιατρική, την φιλοσοφία, την ποίηση. Πέντε χρόνια που μείνανε, δύο δρόμους ήξεραν τα δύο εκλεκτά παιδιά της Καππαδοκίας: έναν δρόμο που πήγαινε στο σχολειό και τον άλλον δρόμο που πήγαινε στην Εκκλησία του Χριστού μας.

Ο Χριστού μας έτσι μορφωθήκανε. Μείνανε πάντα; Όχι. Έφυγε πρώτος ο Βασίλειος, αηδιάσας την φιλοσοφία και την ποίηση και την αισχρότητα των αρχαίων προγόνων μας. Ο δε Ναζιανζηνός έμεινε, παρ' ολίγον να μείνει, γιατί τον ήθελαν καθηγητή της ρητορικής. Πέσανε στα πόδια του οι αρχαίοι Έλληνες να μείνει εκεί, με μισθό μεγάλο, με απολαβάς, με τιμάς και δόξας, να μείνει καθηγητής της ρητορικής, διότι είχε αναπτυγμένο το χάρισμα της ρητορικής. Όμως ο διδάσκαλος των Πατέρων δεν έμεινε.

Και έμεινε. Τον τραβούσε η μανούλα του, τον τραβούσε το χωριό του, τον τραβούσε το τάμα του, τον τραβούσε και έφυγε και πάει στην πατρίδα του. Στην πατρίδα του; Όχι. Πού πήγε; Στην έρημο. Πού; Στον Πόντο, στα ερημητήρια του Πόντου.

Ω Πόντε, ω Πόντε, γη αγία που σκέπασες πνεύματα μεγάλα, ω Πόντε έρημε που εγνώρισες τα βήματα των μεγάλων πατέρων της Εκκλησίας! Εκεί στα φαράγγια, πέρα από ένα ποταμό που έτρεχε απότομα, σε ένα γκρεμνό βουνό, επάνω σε μια κορυφή, στήσανε τις σκηνές των, τα τσαντήρια των. Ο Γρηγόριος και ο Βασίλειος σκάβανε τη γη, καλλιεργούσαν τα κηπάρια τους. Τη νύχτα βγαίναν έξω, κοιτάζανε τα άστρα γιατί ήταν και αστρονόμοι.

Οι περίθυμοι μελετούσαν τις Γραφές. Δέκα χρόνια κάθισαν στην έρημο, μέσα στην έρημο, διαβάσαν την Γραφή καλά και μετά από δέκα χρόνια ο Γρηγόριος πήγε να δει τη μάνα του, πήγε να δει τον πατέρα του. Τον εκλέξαν, τον έκαναν με τη βία παπά, τον έκαναν με τη βία ιερέα, αλλά αυτός έφυγε, πήγε πάλι στην έρημο, αλλά μετά ξαναγύρισε στο χωριό του.

Εκεί ο Μέγας Βασίλειος τον κάνει επίσκοπο σε μια μικρά επαρχία των Σασίμων, μα δεν έμενε ποτέ ευχαριστημένος. Κάτι τον τραβούσε, ο Θεός τον προόριζε για τα μεγάλα και υψηλά. Και μια μέρα λαμβάνει γράμμα. Από πού λαμβάνει επιστολή; Από την Πόλη, την πρωτεύουσα, την καινούργια πρωτεύουσα της απεράντου ρωμαϊκής αυτοκρατορίας που ίδρυσε ο Μέγας Κωνσταντίνος.

Λαμβάνει γράμμα από την Πόλη, την Κωνσταντινούπολη. Λέγουν: «Γρηγόρη, έλα. Αν αγαπάς το Θεό, αν αγαπάς το Χριστό, αν αγαπάς την Ορθοδοξία, έλα σε εμάς να μας βοηθήσεις». Γιατί την είχαν πέσει, πέσανε μέσα στην Κωνσταντινούπολη οι Αρειανοί, για τους οποίους σας ομίλησα στην προηγουμένη μου ομιλία.

Πέσανε εκεί μέσα οι Αρειανοί, οι οπαδοί του Αρείου, πέσανε οι λύκοι οι βαρείς που σπάραξαν το ποίμνιον του Χριστού μας.

Ο Χριστός μας είχε 200 εκκλησίες, είχε η Κωνσταντινούπολη. Τις πήραν όλοι οι Αριανοί, 199 εκκλησίες τις πήραν οι Αριανοί. Η Ορθοδοξία ένα ναό μόνον είχε, μέσα στην Απόλλωνη πόλη έμεινε μόνο ένας ναός, ο ναός της Αγίας Αναστασίας, ένας μικρός ναός έξω από την πόλη. Μόνο αυτός ο ναός έμεινε στους Ορθοδόξους. Και να τον ο Γρηγόριος, σε ηλικία 50 ετών, 55 ετών, να τον κι έρχεται. Δεν είχε ανάστημα υψηλόν, όταν τον είδαν.

Τον είδαν, τον εμικτήρισαν, τον γυάλασαν, τον περιέφερξαν οι ακροί Αλλά ο Γρηγόριος ήταν αηδόνι. Όπως το μικρό αυτό αηδόνι αξίζει παραπάνω από έναν κόρακα και από μεγάλα πουλιά. Έτσι και ο Γρηγόριος, ο μικρός όμως Γρηγόριος, ήταν το αηδόνι της Εκκλησίας.

Ανέβηκε, άνοιξε το στόμα του. Μα τι λόγια ήταν αυτά! Τι φωτιά έβγαινε από το στόμα του! Τι Πνεύμα Άγιον! Και γίνανε ουράνια, μάγεψε τον κόσμο. Μαζεύτηκαν Ιουδαίοι, μαζεύτηκαν άπιστοι, μαζεύτηκαν αδελφοί, και τι έλεγε το τραγούδι του;

Τραγούδι! Αχ, κόσμε, κόσμε, δεν θα νιώσεις ποτέ τον Γρηγόριο, δεν θα νιώσεις ποτέ τους ποιητάς. Τραγούδι του δεν ήταν τίποτε το μάταιο, δεν ήταν οι έρωτες της γης, δεν ήταν τα πρόσωπα τα πολιτικά. Τραγούδι του, που τον έκανε, ήτανε ποιο; Το πιο μεγάλο πράγμα, το πιο υψηλό πράγμα: ο Θεός.

Ο Θεός. Θεό έχουν και οι Τούρκοι, Θεό έχουν και οι Ινδοί, Θεό έχουν και οι Ιαπωνέζοι, Θεό έχουν και τα έθνη ολόκληρα. Όχι απλώς ο Θεός, ο εν Τριάδι Θεός, η Αγία Τριάς. Αγία Τριάς, φώτισον τον κόσμο σου.

Άκουε το όνομα της Αγίας Τριάδος και έκλαιγε. Έκανε ομιλίες, σπουδαιότατες ομιλίες, και απέδειξε με επιχειρήματα λογικά, με επιχειρήματα της Γραφής, με επιχειρήματα των αρχαίων διδασκάλων. Απέδειξε ο Γρηγόριος, όπως αποδεικνύει ο μαθηματικός στον πίνακα, δύο και δύο κάνουν τέσσερα. Απέδειξε με φιλοσοφική σκέψη, απέδειξε ότι υπάρχει Θεός, απέδειξε ότι υπάρχει η πρόνοια, απέδειξε ότι παραπάνω από όλα είναι ο Θεός, απέδειξε ότι ο Θεός είναι Πατήρ, Υιός και Άγιον Πνεύμα. Τα απέδειξε αυτά.

Γι' αυτό ονομάστηκε Θεολόγος, γιατί ομίλησε για το Θεό. Μετά λίγα χρόνια, λίγα χρόνια, δεν πέρασαν λίγα χρόνια, και έρχεται στο θρόνο, πέφτει ο Ιουλιανός ο Παραβάτης, πέφτουν οι άθλοι, και έρχεται εκεί απάνω ο ένας εκ των εκλεκτών αυτοκρατόρων του Βυζαντίου, ο Θεοδόσιος ο Μέγας, και τον παίρνει με τη βία τον Γρηγόριο και τον κάνει Πατριάρχη, τον κάνει Αρχιεπίσκοπο επάνω στην Πόλη των ονείρων μας, επάνω στην πατρίδα, διδάσκαλος του Ευαγγελίου.

Ρήτορας εκλεκτός, μάζεψε τον κόσμο, πήρε τις εκκλησίες όλες, τις καθάρισε, τις αγίασε και τις έκανε όλες ορθόδοξες. Έμεινε στο θρόνο, ούτε δύο χρόνια δεν έμεινε στο θρόνο. Γιατί ήταν μια ψυχή ευαίσθητος.

Τον φθόνησαν οι συνάδελφοί του, τον φθόνησαν οι επίσκοποι, τον φθόνησαν οι κριτικοί, τον κατεδίωξαν οι πλούσιοι, οι άρπαγες και οι πλεονέκτες, του έκαναν μεγάλες ιστορίες. Και αυτός, στις συκοφαντίες, διαβολές, μια μέρα που πήγαινε στην εκκλησία, όταν ακόμα ήταν ιεροκήρυκας, μια μέρα που πήγαινε στην εκκλησία της Αγίας Αναστασίας να κηρύξει, μια μέρα μαζεύτηκαν οι Αρειανοί, λυσσασμένα σκυλιά, αφρίζουν από το κακό τους, πήραν λιθάρια, βροχιδάρια.

Πήγαν να τον σκοτώσουν, μόλις γλίτωσε από τον κίνδυνον αυτό. Αλλά δεν φοβούνταν τα λιθάρια. Δεν φοβούμαι, λέει, τα λιθάρια, δεν φοβούμαι τα κοτρόνια. Φοβούμαι τις συκοφαντίες και διαβολές. Συκοφαντίες, διαβολές, ευαίσθητη ψυχή.

Θυμούνταν το προβονικό μας, φοβούντας διαβολάς, χαμ ψεύδιστο, δεν υπάρχει, δεν υπάρχει πιο χειρότερο πράγμα, μαχαιριά στην καρδιά του αντρός, μαχαιριά στη γυναίκα. Είστε γυναίκες, μη τρέμετε να μη σας συκοφαντήσουν; Είστε άντρες, τρέμετε. Δεν υπάρχει χειρότερο όπλο του διαβόλου από τη συκοφαντία. Ευαίσθητος ψυχή, δεν ήταν Αθανάσιος που ήταν σκληρός σαν το μέταλλο, δεν ήταν Χρυσόστομος που αγωνίζοντο, ήταν μια ευαίσθητος ψυχή.

Συκοφαντίες, όταν είναι την κακία τα εμείς σε όλα και μια ωραία πρωία η Τουργάγια τελευταία φορά και λέει: «Κύριε, παραιτούμαι, φεύγω, φεύγω. Χαίρετε λαοί και κόσμοι, χαίρετε βασίλεια, χαίρετε ακροατές, χαίρετε κόσμοι». Φεύγει. Πού πήγε; Μακριά, πολύ μακριά, πολύ μακριά, πήγε κάτω στη Ναζιανζό, είχε πεθάνει πλέον η μανούλα του, είχε πεθάνει ο πατέρας του, πέθανε ο Βασίλειος ο φίλος του, γέρος πια ήταν.

Ήταν κύκνος και, όπως για τον κύκνο λένε ότι το τελευταίο του τραγούδι είναι το πιο γλυκό τραγούδι, όταν πλησιάζει ο κύκνος, όπως αυτοί οι κύκνοι που είναι μέσα στη λίμνη του Άγρα, όταν πεθαίνουνε, μου λέγει κάποιος, τραγουδούν το όμορφο τραγούδι, το πιο ωραίο τραγούδι ο κύκνος το τραγουδάει όταν πλησιάζει, έτσι και ο γεροκύκνος της εκκλησίας μας, ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός, μέσα στην ερημιά, μέσα μακριά από τον κόσμο, από την κακία και τη διαφθορά, από τους διαφθαρμένους κληρικούς.

Από τους πλεονέκτας άρχοντες, από τους απίστους άρχοντες και βασιλείς και τυράννων, μακριά από τον κόσμο, αετός του πνεύματος, γίγας αρετής. Εκεί έμεινε, άνοιγε τη Γραφή, έβγαινε έξω στα περιβόλια, στα χωράφια, μιλούσε με το Παναραίους, με γεωργούς. Και τι έκανε, τι έκανε; Ήταν ποιητής.

Ήταν ποιητής, δεν ήταν μόνο ρήτορας, δεν ήταν μόνο συγγραφέας, ήταν ποιητής. Δεν έχω καιρό, θα σας μαζέψω καμιά μέρα, θα σας διαβάσω τα τραγούδια του Χριστού, του Γρηγορίου. Πόσοι στίχοι; Δέκα χιλιάδες στίχοι. Τραγούδισε τα αστέρια, τραγούδισε τη θάλασσα, τραγούδισε τα ποτάμια, τραγούδισε το γάμο, τραγούδισε τη γυναίκα, τραγούδισε τα παιδιά, τραγούδισε τα δέντρα, τραγούδισε τα πάντα. Τραγούδισε τους αγγέλους, τραγούδισε τον Θεό, την Αγία Τριάδα, τα πάντα τραγούδισε. Μια κιθάρα ήτανε, μια ωραία κιθάρα, το βιολί του Θεού. Βλέπετε, χριστιανοί μου, τι έχουμε εμείς; Βλέπετε, αχ, αχ, ύστερα από τόσα χρόνια απεφάσανε στο Υπουργείο της Παιδείας να βάλουν στα σχολειά τα συγγράμματα του Γρηγορίου. Τα συγγράμματα, είπαν, τα παιδιά μας να πάρουν στα χέρια τους. Τι είναι ο Πλάτων, τι είναι ο Αριστοτέλης, τι είναι ο Όμηρος; Τίποτε δεν είναι μπροστά στον Χρυσόστομο. Ο Χρυσόστομος ενίκησε τον Δημοσθένη, ο Γρηγόριος ενίκησε τον Πλάτωνα, και ο Βασίλειος

Ο Βασίλειος ενίκησε τον Πίνδαρο και τους ποιητές ολόκληρους. Τι είναι αυτή τη Σαυρή Ανάκατακτη όμως ύστερα από τόσα χρόνια απεφάσισαν να τα βάλουν στα σχολειά και ήταν έτοιμα και τυπώσανε και καθίσαν θεολόγοι δόκιμοι, ιεροκήρυκες δόκιμοι και μετέφρασαν τα συγγράμματα αυτούς, ένα πνεύμα αθάνατο.

Μετά κάποιος διάβολος, που δεν θέλω απόψε να σας ταράξω, κάποιος διάβολος, ιδιοτελής και συμφεροντολόγος, κάποιος διάβολος που είναι μες στο Υπουργείο της Παιδείας, κατόρθωσε πάνω σε αυτή την ελληνική κυβέρνησή μας, κατόρθωσε την τελευταία στιγμή να τα ζητήσουν πάλι από τα σχολειά.

Δεν ξέρουν τα παιδιά μας τον Βασίλειο, δεν ξέρουν τα παιδιά μας τον Γρηγόριο, δεν ξέρουν το γραμμάζορο, συμφραντολογία του εξής του είδους, σατανισμός του εκείς του, αλλά θα παλέψουμε, αδερφοί μου, θα παλέψουμε.

Ανάληψη, Ευαγγέλιο, Προ εκατό χρόνια είχαν το Βασίλειο και τον θυμούμαι που τέτοιες γιορτές ανέβαινε, του δίναν ποτηράκι κρασί, δεν ζαλιζότανε. Πες μας, μπαρμπα-Γιώργο, πες μας ένα λόγο του Χρυσοστόμου.

Και αυτός έκανε το σταυρό του και θυμούντανε το λόγο, το πιο περίφημο λόγο, το πιο περίφημο λόγο του Χρυσοστόμου είναι ο λόγος που εξεφώνησε στον Ευτρόπιο, τον αναίσχυντο εκείνο. Αυτό που όταν έπεσε, έπεσε από το θρόνο και έτρεμε και πήγε στην εκκλησία, λόγος προς Ευτρόπιον.

Τον έλεγε απ' έξω και ακούγαν οι χωρικοί και θαύμαζαν. Τα παιδιά μας σήμερα ξέρουν μπουζούκια, ξέρουν τραγούδια που αν ήταν εθνικός, ο ραδιοφωνικός σταθμός. Στα Έλληνα πέφτω σε μεγάλα θέματα που δεν ταιριάζουν εδώ στη μικρά μας Φλώρινα.

Ταιριάζουν κάπου αλλού, κάτω στην Αθήνα, στο κέντρο του ελληνισμού. Συστάμεται αυτά τα λίγα που σας είπα, αλλά να τελειώσω εκεί λοιπόν έκανε ποιήματα, ποιήματα 10.000 στίχους. Ξέρετε ποιο είναι το ωραιότερο τραγούδι, το ωραιότερο τραγούδι που τραγούδισε ο Γρηγόριος; Είναι μέσα στην εκκλησία, είναι, είναι τη νύχτα, είναι τη νύχτα της εορτής των Χριστουγέννων.

Όταν ακούτε «Χριστός γεννάται, δοξάσατε, Χριστός επί γης, υψώθητε», ή αυτό το τραγούδι, είναι αυτά, είναι του Χριστού Γρηγορίου, ο Γρηγόριος. Ο Γρηγόριος το έκανε. Και όλα που ήταν μέσα στα Μηναία, στα Μηναία. Ποιος λοιπόν έγινε; Και κατόπιν μια νύχτα, μια νύχτα που τον περίμενε, περίμενε, που είχαν περάσει τα μεσάνυχτα, που έμεινε μόνος εκεί στην ερημιά, παρέδωσε το πνεύμα του στο Θεό. Τέτοια μέρα, 25 Ιανουαρίου, παρέδωσε την ψυχή του εις τον Θεό.

Αυτή είναι η ζωή του Γρηγορίου δι' ολίγων λόγων.

Λοιπόν, ένα θέλω να κρατήσετε μέσα στο μυαλό σας από όλη αυτή τη διδασκαλία που σας έκανε Γρηγορίου του Ναζιανζηνού. Θέλω να κρατήσετε ένα, θέλω να κρατήσετε. Και επειδή εσείς εδώ μέσα δεν είστε θεολόγοι και δεν είστε ιεροκήρυκες και δεν είστε επίσκοποι, διότι καθ' άλλο τρόπο θα μιλούσα, αλλά είστε όλοι οικογενειάρχοι, τίμιοι οικογενειάρχοι, είστε όλοι άντρες, γυναίκες που παλεύετε σκληρά μέσα στα σπίτια σας και σηκώνετε σταυρό.

Σταυρό. Λοιπόν, θα ήθελα να κρατήσετε εσείς οι οικογενειάρχαι, οι δύο γυναίκες, οι έγγαμες γυναίκες και οι κοπέλες που ετοιμάζονται για γάμο, θα ήθελα να κρατήσετε ένα όνομα, το όνομα της γυναίκας που γέννησε τον αυτόν, τον Γρηγόριο τον Ναζιανζηνό, το όνομα της Νόννας, η Νόννα, Αγία Νόννα. Αν δεν υπήρχε Νόννα δεν θα υπήρχε Γρηγόριος, δεν θα υπήρχε Γρηγόριος, αν η Νόννα δεν τον αγίαζε.

Υπάρχουν σήμερα παιδάκια, υπάρχουν παιδάκια, υπάρχουν παιδάκια σαν τον Γρηγόριο. Γρηγόριο τον Θεολόγο. Εμείς που ασχολούμεθα με παιδιά, παλαιότερα εγώ ιεροκήρυκας, με κατηχητικά σχολεία, σας βεβαιώνω ότι υπάρχουν καινούργια.

Αχ, τα καταστρέφουν οι μανάδες και οι πατεράδες. Θυμούμαι στη Βέροια, που ήμουν προ 30 χρόνια ιεροκήρυκας. Ήταν σε ένα κατηχητικό του Αγίου Αντωνίου. Ερχόταν ένα παιδάκι, εξυπνότατο, έκανε κάτι ερωτήσεις, έλεγα «Θεέ μου», με ζάλιζε, με ζάλιζε, με ζάλιζε, με ζάλιζε, ευφυέστατο, να ξέρει το Ευαγγέλιο, να ξέρει τον Απόστολο, να ξέρει τους χιλιοτισμούς.

Λέω «Θεέ μου», λέω, «αν το παιδάκι αυτό μείνει στην εκκλησία, θα γίνει ένας μεγάλος διδάσκαλος εκκλησίας». Τέσσερα μαθήματα, πέντε μαθήματα, τον Γιώργο τον έχασα. Αλλά ήθελα να τον βρω. Πήγα από εδώ, πήγα από εκεί, τον βλέπω σε ένα σοκάκι.

«Γιώργο!» Ο Γιώργος έφυγε σαν αγρίμι, σαν τσακάλι, που να ερχόταν κοντά. «Γιώργο!» λέω. Ως εγώ τον γύρισα, τον πιάνω από τα φλιάδα του, λέω «Γιατί απουσιάζεις;» Διθυρέθησε. «Αν», μου λέει, «αν ξέρετε, με μάλωσε ο πατέρας μου», λέει. «Ξέρεις τι μου είπε ο πατέρας μου;» λέει. «Αν ξαναπάω στο κατηχητικό σχολείο», λέει, «θα σε σκοτώσω. Δεν θέλω παπάδες και δεσποτάδες και εικονίσματα στην εκκλησία». Πάει το παιδάκι, χάθηκε από τον άθρον αυτόν, από τον

Από τον Άθιον και άλλα παιδιά χάνονται από τις κοσμικές μανάδες που δεν ξέρουν τίποτα άλλο παρά μόνο να χορεύουν, που δεν ξέρουν τίποτα άλλο παρά να βάφουν τα δάκτυλά τους, που δεν ξέρουν τίποτα άλλο παρά να κρατούν τσιγάρο, που δεν ξέρουν τίποτα άλλο παρά να τραβάνε δεξιά και αριστερά, που δεν ξέρουν τίποτα άλλο παρά να οργιάζουν. Κάξο, τι πράγμα να πάρει το παιδί; Πώς να βγουν παιδιά εκλεκτά στον κόσμο; Τι να κάνει ο δάσκαλος, τι να κάνει ο παπάς, τι να κάνει ο δεσπότης; Όταν παιδί η μάνα το φαρμακώνει, το καταστρέφει. Του σκοτώνει μέσα τον άνθρωπο και τον άγγελό του.

Ευαγγελότου. Οι μανάδες που με ακούτε, προσπαθήστε τα παιδιά σας, προσπαθήστε να φυτέψετε μέσα στην καρδιά του παιδιού σας την αγάπη στον άνθρωπο, την αγάπη στον Θεό, την αγάπη στον Χριστό. Από σας εξαρτάται.

Δώστε μας, δώστε μας την τελέχωρη γενιά μας, δώστε μας νέους ανθρώπους, δώστε μας δασκάλους που να πιστεύουν στον Θεό. Δώστε μας αξιωματικούς που να κρατάνε ψηλά τα ξύπητον, αμίαντα και καθαρά, υπερασπίζοντας τα στιγμία ελευθερίας του λίκου λαού.

Δώστε μας δικηγόρους αληθινούς, δώστε μας γιατρούς σαν τον Άγιο Ανάγγελο και τον Άγιο Παντελεήμονα. Δώστε μας γεωργούς που να σκάφουν τη γη με το Πάτερ ημών. Δώστε μας βοσκούς, δώστε μας.

Προπαντός δώστε μας, δώστε μας επιτέλους. Φλόρινα, Δώστε μας επιτέλους, ο Φλόρινα, ο πόλης της αγάπης μου και των νυχτυρμών μου. Δώστε Φλόρινα, με τρακόσους δασκάλους, με τρακόσους επιστήμονας. Δώστε μας ένα ιαρέα, δώστε μας ένα θεολόγο, δώστε μας ένα οικηγέρος. Είναι, θα κυπορίσε με περιμένουνε. Θα είμαι ευτυχής από αυτά τα παιδιά που έρχονται εδώ πέρα, που είναι μπροστά στα μάτια μας. Θα είμαι ευτυχής μαζί στα πολλά παιδιά της Φλόρινας, τα εκλεκτά παιδιά της Φλόρινας, τα ευφυλά παιδιά της Φ Και πέραν του τάπου και μέσα στον άλλο κόσμο θα είμαι ευτυχής. Πού ξέρεις κανιά μέρα μάνα, πού ξέρεις κανιά μέρα ένα παιδί από εσάς.

Θα είμαι ευτυχής. Πού ξέρεις, καμιά μέρα, μάνα, πού ξέρεις, καμιά μέρα ένα παιδί από εσάς να γίνει ένας λαμπρός ιεροκήρυκας, να γίνει ένας λαμπρός θεολόγος, πού ξέρεις, να γίνει ένας θαυμάσιος ιερεύς, πού ξέρεις, μες στα παιδιά αυτά να γίνει ένας επίσκοπος.

Ευχή, θαυμάσιος ιερεύς που ξέρεις μες τα πόδια αυτά να γίνεσαι επίσκοπος όχι σαν και εμάς επίσκοπο σαν τον Γρηγόριο επίσκοπο σαν τον Χρυσόστομο να σε νημονεύει θες και μεγάλη δόξα θες και μεγάλη χαρά ας κλείσουμε την ομιλία μας σήμερα με μια προσευχή ο Γρηγόριε ο Γρηγόριε της Μικράς Ασίας φωστήρα και αστέρι σε προκαλούμε προσεύχου για εμάς τους ιερείς

Μικράς Ασίας, φωστήρα και αστέρι, σε παρακαλούμε, προσεύχου για μας τους ιερείς και τους επισκόπους τους ιερών. Ω Νόννα, ω Αγία Νόννα, φώτισε τις μανάδες του κόσμου όλες. Ω Γρηγόριε, ω Βασίλειε, ω Χρυσόστομε, τρεις μεγάλοι Πατέρες, πρεσβεύσατε υπέρ ημών, υπέρ όλων ημών, η Ρεύρο Μανάλεως, εν τη μέρα της δόξης του Υιού του Θεού. Αμήν.