The Greek Orthodox Clergy and the Struggle for Independence

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

For freedom Christ has set us free. Stand firm, then, and do not submit again to a yoke of slavery.

Glory to God. Once again, devout congregation, you have gathered beneath the dome of this great cathedral in Athens, our capital. And once again, the preacher stands at its sacred pulpit, bearing his cross.

Seeing so many of you here moves me. You could have spent this time pleasantly elsewhere.

You come from every part of the city, even its farthest reaches. Many of you change buses once, twice, even three times, and some have come from villages outside Athens. You stand for an hour or two because, sadly, our Orthodox churches have no seats. You strain to hear the word of God because, with few exceptions, the acoustics in our churches are poor. All this moves us and makes us glorify God.

Christ, King of all, glory to You! The fires have not all gone out in our generation. The little flock is still among us. There are still men and women who hunger and thirst for God, who turn their eyes upward and run like deer to drink and quench the thirst of their souls.

Dear friends, all of you here in this holy church, men and women, young and old, along with all who attend church and listen to its preaching: you are our hope.

You are the support of our Holy Church.

In these recent days, our Church has suffered much bitterness. Our Church is deeply grieved.

She has been given gall and vinegar to drink.

She has been spat upon and mocked. Our Holy Church has been humiliated.

Her name has been spoken with contempt everywhere. And, as you know, the cause of our Holy Church’s humiliation has been the scandals of unworthy clergy.

These scandals have given everyone occasion to speak against her. It seems there is not a tongue in Greece that has not been defiled by the foulest words. In these holy days, for that sin alone, we would need a River Jordan to wash every one of us clean. The scandals of unworthy clergy have prompted fierce accusations against our Church.

Sadly, two years ago, during the previous Archbishop’s tenure, I sounded the alarm from this very pulpit. I dared to call on the hierarchy to cleanse the clergy, to take a sieve and sift through them all.

Sadly, no one listened. Instead, we met with hostility and persecution.

You know the results. As I said, our Church is grieved and humiliated. Some journalists have seized the opportunity to write things born of their imagination, bringing her still more humiliation.

One of them wrote a series of articles under the title “The Filthy Cassocks.”

But no, my dear friends. We have spoken of particular scandals, particular cases in which the Church must administer justice, justice alone, and cleanse her ranks. Even with those shameful examples among the Orthodox clergy, the cassock of the Greek clergy is neither filthy nor unclean.

The cassock of the Greek clergy is glorious. It built a kingdom. It saved our homeland. It has stood, it stands, and it will stand until the end of the ages

as the rock against which every wave raised by the enemies of our people will break. The presence of some corrupt clergy among our ranks does not change that.

There were twelve Apostles, yet among the twelve was a Judas. And among eight thousand who wear the cassock, there will inevitably be some who are unworthy of our faith and of the sacred trust placed in them.

The cassock has a history, and it must not be disgraced in this way.

On this holy day, when all Greeks celebrate our national anniversary, when the earth proclaims good tidings and the heavens sing praise, I felt it was my duty to say a few words about the Greek clergy and the cassock they wear.

I have been among the sternest critics of the clergy’s wrongdoing. But today I have a duty to show you the bright side of the Greek clergy as well as its dark side.

Please listen closely to tonight’s subject.

My dear friends, we will look at this subject from two sides. First, what did the Greek clergy contribute to the struggle for freedom? Second, how did the Greek state treat the clergy, and the Orthodox Church more broadly?

For the Greek flag to fly above the rock of the Acropolis,

for Greeks to breathe freely and break the chains of four centuries of bondage,

the whole Greek nation labored and struggled. Greeks from every walk of life took part. The traitors were few: Spilios Diousis, Nenekos, and a handful of others whom the people branded as traitors. The rest rallied under the banner of the Cross: the armed fighters in the high mountains, sailors at sea, teachers such as Gennadios and Vamvas, women such as Bouboulina, even students such as those of the Sacred Band. All took part in the national struggle.

Each of them deserves a share of the glory: sailors and captains, armed fighters and mountain guerrillas, students and teachers, rich and poor.

But if you ask me what gave the struggle its soul,

I will answer without hesitation: the soul of the struggle for freedom was the clergy, the men in cassocks.

The clergy prepared the way for the uprising of 1821. Before the Revolution, they served in hidden ways, out of sight. That quiet service was beyond price. When a gentle rain falls on the soil, it makes no sound.

Yet that gentle rain makes the fields bloom and brings forth beautiful flowers. So, for four hundred years, the Church fell like a gentle rain of the Holy Spirit upon the souls of those held in bondage.

Through the terrible night of those four centuries, the Church of our Christ served the people in so many ways.

But if you ask which of all those services was the greatest under Ottoman rule, my answer is two words. If I could, I would write those two words here in bright lights.

They sum up the Church’s service to the Greek people. Its greatest service before the Revolution was the secret school.

But what was this secret school?

Think of the secondary schools, academies, and universities we have today.

You can set up all those schools, but you will not create a hidden school. What was the hidden school? Those who taught there had not graduated from academies or universities. They were not paid. They were rassophores, monks in worn cassocks, with little formal education. But a fire burned in their hearts that all the waters of the oceans could not put out.

The secret school, though, did not meet by day. It met at night.

The children of Greece waited for nightfall and went to churches in secluded places. There they were taught the fear of God. They had few books: the Octoechos, the Psalter, the Menaia, and the Synaxaria.

Through the Synaxaria and these holy books, the monks of our people taught children love for their homeland and love for God. You know the song the children sang. They asked the moon to light their way to the secret schools at night, though they risked being caught, arrested, and martyred. Many did become martyrs. They asked the little moon to shine so they could learn their letters and the things of God. May the memory of those unsung teachers be eternal: those monks who, beneath the lamp before the icon of the Most Holy Theotokos, poured the fire of heaven into the children’s souls, the fire of love for their homeland. From the icon of Christ, from the icon of the Most Holy Theotokos, and from the wise books they held, a voice spoke: “Do not fear the darkness on the way to freedom.”

Like the morning star that dispels the darkness of night, the secret school saved the Greek people. From those schools came martyrs and heroes.

One of them was a man whose name you can still find if you go to the columns of the Temple of Olympian Zeus, near the Zappeion. On one of those columns, a name and a date were carved with a knife, back in the days when the secret schools were operating.

There were about ten secret schools in Athens then. The date carved there is July 9, 1771, eight years before Saint Kosmas was martyred. It is written on the marble of the columns of Olympian Zeus.

It tells us that on that day a poor gardener, Michael Paknanas, was martyred. He gave his blood for his faith in Christ. He was one of the many who boldly confessed the faith taught in the secret schools.

The secret school was the Church’s great service to the Greek people. Other educated people had left. They lived in Paris, Italy, and London, learning languages and enjoying themselves. But the monks stayed here in Greece, and the monks taught our people.

Besides the secret schools, the monasteries offered another great service to the Greek people. Now, what does Kosmas of Aetolia say about them? He gives a sign that the end of the world is drawing near.

He says, ‘When you see the monasteries of the Holy Mountain, when you see monasteries without a single monk, then the end of the world will come.’ Those blessed little monasteries once filled our mountains and valleys.

Our ancestors had a great conviction: the mountaintops belong to Christ the Master. No huts or other houses should be built up there. The highest peaks of the great mountains belong to Christ the Master.

If you go to Crete, people speak of many of its mountains this way: ‘This mountain belongs to Christ the Master; that one belongs to the Most Holy Theotokos, our Lady.’ And all the smaller mountains bear the names of saints and martyrs.

But now we drive up into the high mountains and defile the places where there were once holy candles and incense. I will return to that at the end. What, then, were the monasteries? Do not ask me; ask history. They were places of refuge for persecuted Christians. They were our people’s higher schools and academies, nurseries of the faith, schools for priests, and places where the people held council.

Places of council! Today, three hundred members of parliament gather here among fine marble. Back then, the elders and leaders of our people gathered at the monasteries to deliberate over their people’s future. The monasteries were also the nests from which the armed bands of the resistance set out.

The monasteries were strongholds in our people’s struggle. Remember the monasteries of our homeland.

One of our heroic defenders was Samuel of Kougi, whose heroism Valaoritis celebrated in verse. He remained there at Kougi, above Souli, until the enemy surrounded him. And when they came close, they called out, “Monk! Hey, monk! Before long we’ll catch you, tie you up, and take you away.”

‘We will take you to the Sultan. What punishment should your master give you?’ And he answered, ‘None. None at all.’ Then he fired into the gunpowder store, and the whole place went up in flames.

From the secret schools came martyrs; from the monasteries came heroes. But besides the secret schools and the monasteries, the Church of Christ offered another great service.

What was that great service? The traveling preachers. In 1750, word reached the Patriarchate about Epirus, Albania, and Western Macedonia.

Macedonia was in danger of becoming Turkish. Its people were in danger of abandoning their faith, and some had already done so, whole villages. When the Patriarchate saw the danger, it summoned six preachers. They prayed at the Patriarchate, and the Patriarch gave them his counsel. They knelt before the icon of Christ, and he told them, “Go and teach the Gospel of Christ throughout our homeland under bondage.”

Six preachers received the Patriarch’s blessing. They traveled through Western Macedonia, went on into Epirus, crossed Albania, and reached the Aoos River. They crossed it and went farther into the interior. Brothers and sisters, not one of them returned to Constantinople. All were martyred.

Six stars, almost unknown to history. Only one of those preachers, the brightest star among them, is known to us. They left Constantinople and traveled through the lands of the pashas. Of the six, only Kosmas of Aetolia is known by name. May we have his blessing.

As they passed through the villages, they were unlike us preachers today. We try to move you with examples, stories, rhetoric, and philosophy. They spoke simply, in plain language, and planted the Gospel of our Christ in people’s hearts.

Their preaching gave rise to great martyrs. Among Kosmas of Aetolia’s disciples were men who fought in the armed bands of the resistance. Another disciple was a new martyr whose martyrdom moved all of Europe.

His name was Father Dimitrios. I have been to his village, Samarina, high in the Pindus Mountains. It is one of the most beautiful villages in those mountains. Father Dimitrios lived there in Samarina.

Some say he was a priest, others that he was a monk. He was a disciple of Kosmas of Aetolia. Close to his heart, against his chest, he carried a small icon. Through him, it became a wonderworking icon.

It was an icon of the Most Holy Theotokos. He kept it here, against his chest. They seized him. “What are you carrying? What treasure do you have?” the judge asked. “I carry a treasure, but you are not worthy to see it.” “Give it to us.” “I cannot.”

They condemned him to death and subjected him to a terrible martyrdom. Read through all the accounts of the saints’ lives, and you will find nothing like the martyrdom of Father Dimitrios of Samarina. What did they do to him? Outside the village of Samarina, they walled him up alive to his neck.

Only his head remained outside the wall. Father Dimitrios lived for ten days. All that time he kept saying the Jesus Prayer: “Lord Jesus Christ, have mercy.” And he prayed, “Most Holy Theotokos, intercede for our Christians.” On the tenth day, he died.

And his holy soul took wing and rose to heaven. What were his last words?

What were they? “Return, O my soul, to your rest, for the Lord has dealt bountifully with you.” The secret school was one service of the Church; the monasteries were another; the traveling preachers, yet another. But behind the secret schools, the monasteries, and the preaching stood the glorious hierarchy of those days, firm as an unshakable rock.

In those days there were glorious bishops. Which of the Greek bishops before the uprising should I name first? As you all know, after the fall of Constantinople, the first Patriarch was Gennadios the Wise.

Mehmed summoned him. Before the conqueror, before the Muslim scholars and the teachers of the Quran, Gennadios spoke openly. He argued that Mehmed’s religion was false and that the one true faith was the faith of Christ.

After Gennadios came another Patriarch, Paisios, if I remember rightly, a holy soul. What did Paisios do? The Sultan had a courtier who wanted to cast off his wife and take a Christian woman instead.

The Patriarchate would not grant a divorce. In those days, it did not grant divorces.

The Sultan summoned him and said, “Will you do me the favor of granting a divorce?” He answered, “My Sultan, I will not.” “I will cut off your beard,” the Sultan said. “You may cut off more than my beard, both my hands, both my feet, and my head as well.”

“I will not grant a divorce.” The Sultan cast him down from his throne, but he never signed the divorce. The Church would not grant divorces at the command of Sultans. And under Orthodox kings...

Even under Orthodox kings, for whom we sing ‘Many Years,’ the Church did not grant divorces. Yet today divorces are granted every day. No one is to blame for this but the Church herself, which in recent times has forgotten her great mission. That was the service the Church offered before the Revolution. But when the time for the Revolution came, what service did the Church offer? What service did the clergy offer? What did the clergy contribute to the struggle of 1821? What did they contribute?

And the stones will cry out.

Before the uprising of 1821, count them: we usually think there was just one uprising. But open the history books and you will find eleven uprisings before 1821. Every one of them was drowned in blood.

The Christians had become deeply hesitant. They no longer dared to rise up. Who lifted their spirits? Who dispelled their doubts? Who set them in motion? Was it a man in a necktie? An educated man? A philosopher? Who lit the fuse of the uprising? History answers: a clergyman.

That clergyman had his faults; I know them. But despite his faults, he was, as someone said, a blazing July sun that ripened the unripe grapes. The Greeks in 1821 were like unripe grapes, and that blazing sun brought them to ripeness an hour sooner.

That scorching sun was Papaflessas. He was the first to drive the uprising forward.

Papaflessas came first, and after him came a whole succession of clergy.

As we said, the clergyman who lit the fuse of the Revolution of 1821 was Papaflessas. But after him came an endless succession of clergy who offered their services.

Some fought on the battlefields and fell gloriously. Others became victims, offerings, and martyrs. In the front rank of the heroes stood Germanos of Old Patras,

Porphyrios of Arta, Isaiah of Salona, Theodoretos of Vresthena, Neophytos of Karystos, Amphimos of Helos, and that pure figure, like an angel or archangel, Athanasios Diakos, whom Greek song has immortalized with his well-known words: “Look what a time death has chosen to take me.”

We have seen heroes of the Revolution: clergymen who fought like lions on the battlefield. But beyond those who fought, there is a whole host of martyrs, for the conquerors unleashed their fury against the clergy.

Another company of martyrs, other stars that shine forever in the sky of our homeland. In Thessaloniki, a month after the uprising was proclaimed, the Janissaries seized the Metropolitan of Thessaloniki and four other Metropolitans in the night.

They led them out to the Heptapyrgion and set up four gallows. Along the way, the Metropolitans sang, “Blessed is the way you walk today, for a place of rest has been prepared for you.”

As they approached the nooses, they saw them and blessed them. They said, “Christ, we thank You. Our hour has come.” They embraced one another and said, “Brothers, may we meet again in heaven.”

Soon they were no longer in this world. Down on Chios, there was another star: Metropolitan Platon. Anyone from Chios remembers that Metropolitan Platon was a martyr, a new martyr, whom the Turks hanged outside his cathedral. But there the slaughter was widespread: the massacre of Chios. The sea turned red with blood. European ships stood offshore, just as English and French ships later stood off Smyrna and watched the bloodshed. Europe never helped us.

Did it ever help us?

Of Chios’s ninety thousand inhabitants, only five thousand remained on the island. Eighty-five thousand were slaughtered like lambs. Yet no one betrayed the faith.

On the shore of Chios, they laid a cross on the ground and said, “Whoever steps on the Cross will live. Whoever does not will die.” No one stepped on it. “Long live the Cross! Long live Christ! Long live the Most Holy Theotokos!” they cried, and they all died as martyrs.

Eighty-five thousand martyrs, with Metropolitan Platon hanging outside his cathedral, while English and Italian ships stood offshore. They watched the slaughter of the Greeks, as ships would watch the slaughter at Smyrna. And we are a people who deserve chastisement, because we place our hope in them instead of in God. Then there was Crete.

There, all the bishops were slaughtered. Crete had five bishops, and all five were slaughtered. In the caves, the ravines, and the high mountains, the song of freedom could always be heard. Crete had 270,000 people then. By the end of the struggle, when the war was over, only 100,000 remained.

Another star shone down in Cyprus. There, Kyprianos, the Archbishop of Cyprus, was martyred by hanging, and hundreds of clergy across the island were martyred. But martyrdom reached its height in Constantinople, the queen of cities. The purest of all these sacrificial victims, the most noble figure in the struggle, whose sacrifice shook all Greece, was Saint Gregory V, the Patriarch. He was a holy man, an ascetic monk who loved God. Three times he had been exiled to the Holy Mountain, and then he went to Constantinople.

A boat was ready to take him away. “I will stay here in Constantinople,” he said. He celebrated his last Palm Sunday Divine Liturgy, sat down at the table, and spoke prophetically: “Today, on Palm Sunday, we shall eat fish. In a few days, the fish of the Bosphorus will eat us.” He celebrated the Divine Liturgy on the night of the Resurrection and, with tears in his eyes, sang “Christ is Risen” so sweetly. He had a beautiful voice.

As soon as the Divine Liturgy ended, they were waiting for him. They seized him and hanged him outside the gate of the Patriarchate. That same day they hanged three other bishops with him: Dionysios of Ephesus, Athanasios of Nicomedia, and Eugenios.

Besides him, another Patriarch was hanged: Cyril V, who lived in Adrianople. The Turks hanged him outside the cathedral there. Another Patriarch refused to wait for the Turks to seize him. “The Turks will not catch me,” he said. This was Theophilos of Alexandria. When the uprising began, he left Alexandria and went among the Greek ships, moving from one vessel to another, blessing them and singing, “To you, the Champion Leader, we offer hymns of victory.” The Greek ships carried priests and monks. Every evening they held the Paraklesis, the supplicatory canon to the Most Holy Theotokos, along with prayers and petitions. Everyone aboard the Greek ships fasted.

On the ships of Kanaris and Miaoulis there was no blasphemy, none of that. He called them the ships of the Most Holy Theotokos.

Most moving of all, the flagship of the Greek fleet went to the Holy Mountain and brought back an enormous Cross. All night the flagship sailed with fifteen fireships behind it. Kanaris was aboard. As it approached Hydra by moonlight, the islanders came out with censers to welcome the Cross. When it arrived, everyone came down to the shore. They brought out their dowry goods, their carpets and their clothes, and spread them along the road.

As soon as the Holy Cross was brought ashore from the flagship, everyone knelt. They came forward and, beneath the Cross, made a vow: freedom or death. That was our people.

“Time would fail me,” says the Apostle Paul, as he speaks of the heroes of faith in Hebrews 11:32. Time would fail me too if I tried to tell of all the struggles, deeds, and heroism of these clergy.

As a journalist in a cassock, I bring these men to light.

But I almost forgot!

I nearly forgot Missolonghi. Missolonghi will always stand out in this struggle. Within its defenses were ten thousand women and children. Who stayed with them in Missolonghi?

Who was the soul of that struggle? A priest, indeed, Bishop Joseph of Rogoi. When the military leaders decided to kill the women and children, Joseph stood before them and said, “You must not kill a single woman or child. I will remain here and die with them as a martyr.” And there he stood.

Then Bishop Joseph gave them Holy Communion. The besieged people of Missolonghi received it for the last time. If you ever go to Missolonghi, visit the town hall and see a painting by a foreign artist. It shows the last Communion of those who were about to die.

There is the Bishop of Rogoi, holding the chalice, and here they come: people who know they are about to die. In a few hours they will no longer be alive. I believe no one has ever received Holy Communion more worthily than they did.

As each one received Holy Communion, they prayed, “Remember me, Lord, when You come into Your Kingdom.” Enemies and friends embraced one another. Weeping could be heard during the Mystery. The chalice was filled with tears, with tears and blood.

The blood of the Lord. They all received Holy Communion. Soon afterward, those who had taken Christ into themselves were like lions, stronger than lions. Bishop Joseph of Rogoi stayed behind. The commanders told him, “We’ll take you with us. We’ll carry you on our shoulders and get you through.”

“No,” he said. “I will stay here with the children.” And he stayed. The bishop’s cassock became the city’s burial shroud. My dear friends, how many were there? A French philhellene went from village to village and counted these clergy. How many do you think gave their lives? Six thousand, my dear friends. Six thousand were killed for their country’s freedom.

With their blood, they watered the tree of freedom, beneath which we live free today.

I have tried, however feebly, to give you a brief picture of the sacrifices of the Greek clergy. But before I finish, before I dismiss you in the Lord and invite you to the next sermon...

Allow me to raise a question from this pulpit: How has the Greek state treated the clergy, the priest, the Church? It would take another sermon to show you that, apart from the late Kapodistrias, the state’s conduct toward the Greek clergy has been shameful and criminal. Kapodistrias was the exception. He loved the priest, and whenever he saw one, he knelt and kissed his hand.

From the earliest days until now, the Greek priest’s cassock has been treated with contempt in his own country.

To see it for yourselves, go beyond Athens, to the far reaches of Greece. Go to the Cretan villages and see the priest plowing the fields, see the priest in his poverty, see how his cassock is scorned. See the hardship he lives in. Spend a night in priests’ homes, as I have, and you will see how shamefully our state treats the Greek clergy.

A priest is paid less than a clerk in the prefecture, less than a gendarme. And look at the place priests once held among the people. Kolokotronis had a priest beside him; so did Miaoulis. They all held the priest in the highest honor, like a crown upon their heads.

Now the priest is looked down on. He hardly dares enter a car, a ship, or an airplane. What am I saying? He hardly dares enter a government office. He stands outside and knocks. And when a priest, or even a bishop, enters a minister’s office, the minister will rise for a young lady but leave the priest standing there, humiliating him.

At this rate, a priest is treated with more contempt here than in Moscow, or anywhere else in the world. Remember what I tell you. I will not be alive to see it, but your grandchildren will: schools will close, because young people will not be fools and study theology only to be mocked by a minister.

The theological schools will close, and people will search for a priest with a lantern and find none. Someone once approached a public official and asked him what our country needed.

When the subject of priests came up, the official said, “Priests? We don’t need priests. We need engineers, contractors, and agronomists.”

I have no time to develop this subject. I will say only that dark forces are at work within our nation. Many such forces want to make our state a state without religion.

The Greek state will not become a state without religion simply because four or five or ten people want it so. Yet public officials show shameful contempt for the sacred cassock.

What were the intentions of those who founded the kingdom? The war lasted seven years. The Morea was devastated. We walked about like shadows. Missolonghi was gone. Everywhere there was fire and desolation.

When the war ended, those who survived gathered for an assembly. Do you know what they did? They embraced and kissed one another and sang, “Christ is risen!” They embraced because their country was free. They knelt, then rose to their feet.

And what do you think was the first decision of the first assembly of the Greeks, its first resolution?

We, the fighters of 1821, proclaim the Lord as we emerge from the ruins. And our second resolution is this: out of gratitude to Christ, when we reach Athens, our old capital, we will build a church. That was in 1829.

Count the years since then: 141 years. Our small homeland, Glory to God, Glory to God, doubled in size. It reached as far as the Evros River and beyond. Our little kingdom grew, and new cities arose. Do you know what Athens was like in 1821? It was a muddy little town.

Athens had two thousand inhabitants in 1821. Two thousand people, living in huts. Now Athens has become a great city, with a population of a million. In those 141 years, Greece has achieved wonders. Thirty prime ministers have come and gone.

Thirty governments have come and gone. Six kings have ascended the throne. And in those 141 years we have built houses and grand buildings. But we have not fulfilled our vow. We have not kept our promise.

We have not built that church.

The solemn promise Greece made remains unfulfilled. And yet, my dear friends, that promise, to build a church here in Athens in honor of Christ our Savior and Liberator, must be kept.

I expect nothing from the state. From the state as it is today, I expect nothing at all. You cast your votes for those who govern Greece. Let me say plainly: I belong to no political party, and I do not want my words used for political gain. I speak above party politics, as a Greek clergyman. Whether it is A, B, or C, things are the same.

They are all the same, the very same people. We know them well. They do not believe in God. I expect nothing from the Greek state. Let it keep its money and build a thoroughly luxurious hotel up on Mount Parnitha, so the wealthy of Europe can enjoy themselves. Let it spend the state’s millions on welfare and health care. Let it shovel out millions. I do not want the state’s millions. Let the state spend millions on tourism, millions on theaters, millions here, there, and everywhere.

No, it is our poor people who will build the church. I ask you today to help. I have written about this before, and I was deeply moved when, after I came down from the pulpit one Sunday, a young man approached me as I entered the Church. ‘Father,’ he said, ‘here is a letter for you.’

I opened the letter and found a little booklet inside. It said that we Greeks had forgotten this vow, this promise. It also said that an anonymous Christian had remembered the promise made by Greece and by our forebears, and had gone to the treasury of a religious charitable organization.

He went there and deposited, how much?, 80,000 drachmas. Other people of modest means joined this anonymous donor and gave what they could, bringing the total to 100,000 drachmas. From here, I make an appeal, which I will also put in writing.

I appeal to the new Archbishop of Athens: let the state know; let the Prime Minister and the Minister know.

The ministers too, meet with them all, and let this old man, this old man, call out to all of Greece. I am sure we can hold a collection. All of us, poor as we are, will give what we can, and we will build a new church here in Athens. On its outer wall we will write: “Greece gives thanks to Christ the Savior.” May He be praised unto all ages. I want all of you who heard me today, all of you here, to take this up.

The Ascension, the Annunciation, the glad tidings, the victories... And may the Lord Jesus Christ, through the intercessions of the Most Holy Theotokos and all the Saints, be with us. Amen.

Τη ελευθερία ουν, η Χριστός ημάς ηλευθέρωσεν, στήκετε, και μη πάλιν ζυγώ δουλείας ενέχεσθε.

Ενέχεστε. Δώ.

Δόξα Θεώ. Και πάλιν, ευσεβές εκκλησίασμα, συνεκεντρώθητε κάτω από τον θόλον του μεγάλου τούτου κεντρικού ναού της πρωτεύουσης των Αθηνών. και πάλιν ο Ιεροκήρυξ, έρω των Σταυρών του, ευρίσκεται επί του Ιερού του του Άμβωνος.

Η συρροή σας με συγκινεί, διότι αυτή την ώρα μπορούσατε να περάσετε θαυμάσια την ώρα σας εκτός του Ναού.

Το ότι έρχεστε από τα διάφορα σημεία της πόλεως και από τα πλέον απομακρυσμένα, πολλοί δε από εσάς αλλάζετε και ένα και δύο και τρία αυτοκίνητα, μερικοί δε είναι και απ' έξω από τα χωριά της Αττικής συγκεντρωμένοι, το ότι ίστασθε μία και δύο ώρες όρθιοι, διότι δυστυχώς οι ναοί της Ορθοδοξίας δεν έχουν καθίσματα, το ότι εντείνετε την ακοή σας για να ακούσετε τον Λόγο του Θεού, διότι δυστυχώς οι ναοί μας δεν έχουν ακουστική πλην ελαχίστων, όλα αυτά μας κάνουν να συγκινούμεθα και να δοξάζουμε τον Θεό.

Χριστέ Πανβασιλεύ, δόξα Σοι, διότι μέσα στη γενιά μας δεν έσβησαν όλες οι φωτιές, μέσα στη δική μας γενιά υπάρχει ακόμα το μικρό ποίμνιο. Υπάρχουν ακόμα άντρες και γυναίκες που πεινούν και διψούν τον Θεό και στρέφονται προς τα άνω και σαν τα λάφια τρέχουν να ποτιστούν και να σβήσουν τη μεταφυσική των δίψα.

Σεις όλοι, αγαπητοί, άντρες και γυναίκες, μικροί και μεγάλοι, που ευρίσκεστε μέσα εις τον ιερόν τούτον ναόν, λοιπόν, όπως και όλοι οι άλλοι οι οποίοι εκκλησιάζονται και παρακολουθούν τα ιερά κηρύγματα, εσείς λέγω είστε οι ελπίστοι.

Εσείς είστε το στήριγμα της Αγίας ημών Εκκλησίας.

Της Εκκλησίας η οποία κατά των τελευταίων αυτών καιρών επικρανθεί, έχει επικρανθεί πολύ. Είναι πικραμένη η Εκκλησία μας.

Εποτίστη με μάνα και χωλήν.

Ενεπτίστη, περιευρίστη. Εξεφτελίστη η Αγία ημών Εκκλησία.

Το όνομά της ηκούσθη περιφρονητικώς παντού και η αιτία, όπως γνωρίζετε, του εξεφτελισμού της Αγίας ημών Εκκλησίας υπήρξαν τα σκάνδαλα αναξίων κληρικών.

Τα σκάνδαλα αυτά έδωσαν αφορμή να ανοίξουν τα στόματα όλων ανεξαιρέτως, εις τρόπον ώστε δεν υπάρχει επάνω στην Ελλάδα γλώσσα η οποία να μη αιμολύνθει με τις ασχολότερες λέξεις εις τρόπον ώστε τας αγίας αυτάς ημέρας και μόνον διά το αμάρτημα αυτό θα έπρεπε να περάσει ένας Ιορδάνης ποταμός, να μας πλύνει όλους ανεξαιρέτως. Τα σκάνδαλα αναξίων κληρικών έδωκαν αφορμήν σφοδράς κατηγορίας κατά της Εκκλησίας ημών.

Δυστυχώς, προ δύο ετών, όταν ο Μήλων από του άμβωνος αυτού επί του προκατόχου Αρχιεπισκόπου έκρουσα τον κώδωνα του κινδύνου και τόλμησα να καλέσω την Ιεραρχία να καθαρίσει τον κλήρο, να λάβει τον κόσκινο και να κοσκινήσει τον κλήρο όλον.

Δυστυχώς δεν συγκούστημεν και όχι μόνο δεν συγκούστημεν αλλά επέθυμεν υποδισμένια και διωγμών.

Τα αποτελέσματα είναι γνωστά και η Εκκλησία μας, όπως είπα, είναι πικραμένη και εξευτελισμένη και μερικοί δημοσιογράφοι βρήκαν αφορμή να γράψουν τα οποία είναι της φαντασίας αποκυήματα και διά των οποίων η Εκκλησία ακόμα περισσότερο εξευτελίστηκε.

Κάποιος από αυτούς έγραψε μια σειρά άρθρων με την επιγραφή «Τα βρωμερά ράσα».

Αλλά όχι, αγαπητοί μου, διότι αναφέραμε ορισμένα σκάνδαλα, ορισμένες περιπτώσεις διά τας οποίας πρέπει η Εκκλησία να εφαρμόσει δικαιοσύνη και μόνο δικαιοσύνη και να καθαρίσει τας τάξεις της. Εάν λεγουαφερέσετε με ονωμένα παραδείγματα μέσα εις τον Ορθόδοξον πλήρον το ράσο των Ελλήνων δεν είναι βρωμερό και ακάθαρτο.

Το ράσο των Ελληνικών είναι άνδοξο Το ράσο των Ελληνικών έφτιασε βασίλειο Το ράσο των Ελλήνων έσωσε την πατρίδα. το Ελλάσσο των Ελληνικών, υπήρξε, υπάρχει και θα υπάρχει μέχρι στην τελεία των αιώνων.

Ο βράχος επάνω εις τον οποίον θα σπούν όλα τα κύματα των εχθρών του γένους. δεν έχει σημασία αν μες των πύλων υπάρχουν παραδείγματα εκφύλων κληρικών.

Δώδεκα ήσαν οι Απόστολοι και όμως μέσα εις τους δώδεκα υπήρξε ένας Ιούδας. Και μέσα εις οκτώ χιλιάδες ρασοφόρους, δεν είναι δυνατόν παρά να υπάρχουν και οι ανάξιοι ούδε της πίστεώς μας και της παρακαταθήκης της Ιεράς.

Έχει μια ιστορία το ράσο και δεν επιτρέπεται το ράσο κατά αυτόν τον τρόπο να εξευτελίζεται.

Τέτοια μέρα Άγια, ημέρα που όλοι οι Έλληνες εορτάζομε την Εθνική μας επέτειον, την ημέρα που η γη ευαγγελίζεται και οι ουρανοί υμνολογούν, την ημέρα αυτήν την ένδοξον ημέρα, την λαμπράν αυτήν ημέρα που εορτάζει το Πανελλήνιον, εθεώρησα καθήκον μου να είπω λίγες λέξεις διά το ελληνικό ράσο.

Εγώ ο οποίος υπάρχω ως φοβερότερος κριτής, ως φοβερότερος ελεγκτής των παρεκτροπών του κλήρου, εγώ σήμερα οφείλω ένα χρέος και το χρέος αυτό είναι να μην παρουσιάσω μόνο την σκοτεινή όψη του ράσου, αλλά να παρουσιάσω την φωτεινή όψη του ράσου, του ελληνικού ράσου.

Θα σας παρακαλέσω να προσέξετε το αποψινό θέμα.

Θα εξετάσουμε, αγαπητοί μου, εκ δύο απόψεων το θέμα. Το πρώτον, ποίας υπηρεσίας προσέφερε ο ελληνικός κλήρος εις τον αγώνα της ελευθερίας και δεύτερον θα εξετάσουμε ποία υπήρξε η διαγωγή του κράτους, του ελληνικού κράτους απέναντι του ράσου και γενικότερα απέναντι της Ορθοδόξου Εκκλησίας,

για να κυματίζει, αγαπητοί μου, επάνω στο βράχο της Ακροπόλεως η ελληνική σημαία,

για να αναπνέουν ελεύθεροι, για να σπάσουν τα δεσμά δουλείας τεσσάρων αιώνων.

Όλο το ελληνικό έθνος εκοπίασε και εμόχθησε. Όλοι οι Έλληνες έλαβαν μέρος στον αγώνα. Προδότες ήσαν ολίγοι. Ένας σπήλιος διούσης, ένας νενέκος και ίδιες άλλοι Ελάχιστον, ήσαν εκείνοι που ο λαός σε στιγμάτισε ως προδομένος, ως προδότας Ως άλλος λαός, εστρατεύθη κάτω από τη σημαία του Σταυρού Και η αρματολίκια κλέφτη επάνω στα ψηλά βουνά και οι ναύτες εις τα πελάγη και οι διδάσκαλοι όπως ο Γεννάδιος και ο Βάμβας και οι γυναίκες όπως η Μπουμπουλίνα και οι μαθητές ακόμα των σχολείων όπως ο Ιερός Λόχος και όλοι εν γένει οι Έλληνες έλαβαν μέρος εις τον Εθνικό Αγώνα.

Και εις ένα έκαστον εξ αυτών και εις τους ναύτες και εις τους πλοιάρχους και εις τους αρματολούς και εις τους κλέφτες και εις τους μαθητάς και εις τους διδασκάλους και εις τους πλουσίους και εις τους φτωχούς οφείλεται το μερίδιο της δόξης.

Αλλά αν με ρωτήσετε ποια υπήρξε η ψυχή του αγώνα,

αδιστάκτως θα απαντήσω ότι η ψυχή του αγώνα της ελευθερίας υπήρξε ο κλήρος, το ράσο.

Ετοίμασε τον αγώνα του 1821. Προ μεν της Επαναστάσεως προσέφερε υπηρεσίας, μυστικάς υπηρεσίας, Αφανής υπηρεσίας Ιδέα υπηρεσία του κλήρου Η αφανής, η μυστική υπηρεσία υπήρξε να ανεκτήμηται Η βροχή, όταν πέφτει η βροχή στο χώμα, η ψιλή βροχή στο χώμα, δεν κάνει θόρυβο.

Και όμως αυτή η ψιλή βροχή που πέφτει στο χώμα κάνει να λουλουδήσει ο κάμπος. Κάνει να φυτρώσουν όλα τα ωραία άνθη. Και η Εκκλησία στα τετρακόσια χρόνια σαν μια ψιλή βροχή του Αγίου Πνεύματος έπεφτε μέσα στις ψυχές των σκλαβωμένων.

Προσέφερε πολλάς υπηρεσίας κατά την φοβεράν νύχτα των τεσσάρων αιώνων η Εκκλησία του Χριστού μας.

Αλλά αν με ρωτήσετε ποια από όλες τις υπηρεσίες που προσέφερε η Εκκλησία κατά τον χρόνο της Τουρκοκρατίας, η μεγαλυτέρα υπηρεσία που προσέφερε η Εκκλησία μας είναι δύο λέξεις. Αν είχα εδώ πέρα έναν τρόπο να γράψω με λαμπιόνα, με λαμπιόνια, τας δύο αυτάς λέξεις,

εις τα οποία συνοψίζεται η υπηρεσία της Εκκλησίας εις το γένος. Η μεγαλύτερα, λέγω, η υπηρεσία προ της Επαναστάσεως υπήρξε το κρυφό σχολειό.

Μα τι είναι αυτό το κρυφό σχολειό;

Αν πιάσεις σήμερα τα γυμνάσια, τα ακαδημίες, τα πανεπιστήμια και τα στήψεις,

Στήψεις, ένα κρυφό σχολειό δεν φτιάχνεις. Τι ήταν το κρυφό σχολειό; Αυτοί που διδάσκανε μέσα στο κρυφό σχολειό δεν βγήκανε από ακαδημίες και σχολές πανεπιστημίου. Δεν είχανε μισθούς αυτοί. Ήτανε ρασοφόροι. Ήταν καλόγεροι με τριμμένα ράσα. Καλόγεροι με λίγα γράμματα. Αλλά μέσα στην καρδιά τους έκαιγε μια φωτιά που ούλα τα νερά των ωκεανών δεν μπορούσαν να σβήσουν τίποτα.

Αλλά το κρυφό σχολειό δεν λειτουργούσε την ημέρα, τη νύχτα λειτουργούσε.

Τα παιδιά τότε της Ελλάδος περίμεναν τη νύχτα και πήγαιναν στις εκκλησίες, τις απόμακρες εκκλησίες, και εκεί εδιδάσκοντο τον φόβον του Θεού. Τα βιβλία τους ήταν ολίγα τα βιβλία τους. Τα βιβλία τους ήταν η Οκτώηχος, το Ψαλτήρι, τα Μηναία, τα Συναξάρια.

Στην Αξάρια, μέσα από τα άγια αυτά βιβλία, οι καλόγεροι του γένους εδίδασκαν την αγάπη στην πατρίδα και την αγάπη στο Θεό. Είναι γνωστό το τραγούδι που λέγανε τα παιδιά, που παρακαλούσαν το φεγγάρι να τα φωτίσει, να πάνε στα κρυφά σχολειά τη νύχτα, με κίνδυνο να τα πιάσουν, να τα συλλάβουν, να μαρτυρήσουν. Πολλά έχουν μαρτυρήσει. Παρακαλούσαν το φεγγαράκι να τα φωτίσει, για να μάθουν γράμματα, του Θεού τα πράγματα. Αιωνία η μνήμη των αφανών εκείνων διδασκάλων, των καλογήρων εκείνων, που κάτω από την καντήλα της Παναγιάς έσταζαν μέσα στις ψυχές των παιδιών τη φωτιά του ουρανού, τη φωτιά της αγάπης προς την πατρίδα. Από την εικόνα του Χριστού, από την εικόνα της Παναγίας, από τα σοχά βιβλία που κρατούσαν, έβγαινε μια φωνή: «Μη σκιάζεστε τα σκότη της λευτεριάς».

Τελειάς τα αστέρι, σαν τα αστέρι το πρωινό, θα διαλύσει το σκοτάδι της νύχτας, το σχολειό το κρυφό έσωσε την ελληνική φυλή. Μέσα από το σχολειό το κρυφό βγήκαν οι μάρτυρες και ήρωες.

Ένας τέτοιος ήταν, αν πάτε εδώ, εις τα στήλας του Ολυμπίου Διός, σε κάποια κολώνα του Ολυμπίου Διός, Εδώ στο Ζάππειο είναι με μαχαίρι χαραγμένο ένα όνομα, μια ημερομηνία. Στα χρόνια εκείνα που λειτουργούσε κρυφό σχολειό.

Καμιά δεκαριά κρυφά σχολειά ήταν στην Αθήνα τότε. Είναι μια ημερομηνία. 9 Ιουλίου 1771. Οχτώ χρόνια προτού να μαρτυρήσει ο Άγιος Κοσμάς. Και γράφει αυτή η ημερομηνία πάνω στα μάρμαρα, στις κολώνες του Ολυμπίου Διός.

Υπότιτλος ότι την ημέρα εκείνη εμαρτύρησε ένας πτωχός κηπουρός, ο Μιχαήλ Πακνανάς, που έδωσε το αίμα του για την πίστη του Χριστού. Και αυτός ήταν ένας από τους πολλούς που με θάρρος ομολόγησαν την πίστη, την πίστη που διδασκότανε στα κρυφά σχολειά.

Το κρυφό σχολειό ήταν η μεγάλη υπηρεσία της Εκκλησίας στο γένος. Οι άλλοι μορφωμένοι είχαν φύγει, ζούσανε στο Παρίσι, στην Ιταλία, στη Λόντρα και μαθαίνανε γλώσσες και διασκέδαζαν. Αλλά εδώ στην Ελλάδα έμειναν οι καλόγεροι και οι καλόγεροι διδάξαν το γένος.

Εκτός από το κρυφό σχολειό, άλλη σημαντική υπηρεσία εις το γένος των Ελλήνων προσέφεραν. Τώρα, ποια είναι πια αυτά που λέγει ο Κοσμάς ο Αιτωλός; Ένα σημάδι της συντελείας, ότι θα πλησιάσει η συντέλεια.

Άμα δείτε, λέει, στα μοναστήρια του Αγίου Όρους, στα μοναστήρια να μην υπάρχει καλόγερος, τότε θα φτάσει η συντέλεια του κόσμου. Τα μοναστήρια λοιπόν αυτά που ήταν γεμάτα τα βουνά και τα λαγκάδια μας, τα μοναστηράκια τα ευλογημένα.

Γιατί οι προγονείς μας είχαν μια ιδέα, μεγάλη ιδέα, ότι οι κορυφές των βουνών είναι του αφέντη του Χριστού. Δεν πρέπει πουθενά, πάνω στις κορυφές των βουνών δεν πρέπει να χτιστούν καλύβια. Και τίποτα άλλα σπίτια, οι κορυφές, τα ψηλότερα, τα όρη, τα μεγάλα, οι κορυφές των βουνών είναι του αφέντη του Χριστού.

Αν πάτε κάτω στην Κρήτη, τα περισσότερα βουνά της Κρήτης λένε: Το βουνό αυτό είναι του αφέντη του Χριστού, το άλλο βουνό είναι της Παναγιάς της Δέσποινας, και όλα τα βουνάκια είναι ονοματισμένα σε Αγίους και Ισμάκηδας.

Αλλά τώρα ανεβήκαμε πάνω με τις ρόδες στα ψηλά βουνά για να τα μολύνουμε, εκεί που ήταν Αγιο Κέρια και Λιβάνια. Αλλά έντοια σας, θα συνεχίσουμε στο τέλος. Τα μοναστήρια λοιπόν τι ήσαν; Εμένα ρωτάτε; Ρωτάτε την ιστορία. Τα μοναστήρια ήσαν τα άσυλα που κατέφευγαν οι καταδιωκόμενοι χριστιανοί, τα μοναστήρια ήσαν τα ανώτερα σχολεία και ακαδημίες του γένους, τα μοναστήρια ήσαν τα φυτώρια της πίστεως, τα μοναστήρια ήσαν ιερατικές σχολές, τα μοναστήρια ήσαν βουλή.

Βουλή. Τώρα μαζεύονται εδώ σε κάτι καλά μάρμαρα οι 300 βουλευτάδες. Τότε επάνω στα μοναστήρια μαζευόνταν οι δημογέροντες και αρχηγοί του γένους. Και εσκέπτοντο για το γένος, ήτανε βουλή. Τα μοναστήρια ήταν ακόμα οι φωλιές από τις οποίες πετούσανε οι αρματολοί και κλέφτες.

Τα μοναστήρια ήτανε οι προμαχώνες που αγωνίστηκε το γένος. Θυμηθείτε τα μοναστήρια της πατρίδος μας.

Τρίτος μας είναι μόνο από τους ηρωικούς προμάχους. Αναφέρω, αγαπητοί μου, τον Σαμουήλ, που είσαι, που είσαι στο Κούγκι, που έψαλε τον ηρωισμό του ο Βαλαωρίτης, που έμεινε πάνω στο Κούγκι, στο Κούγκι επάνω στο Σούλι, και τον περιζώσανε οι εχθροί. Και όταν ήταν κοντά του πλέον οι εχθροί, του είπανε: «Καλόγερε, βρε καλόγερε, από τώρα σε λίγο θα σε πιάσουμε, θα σε δέσουμε, θα σε πάμε».

Να σε πάμε στον Σουλτάνο. Τι τιμωρία, ποια ποινή πρέπει να σου επιβάλλει ο αφέντης; Και εκείνος απαντά, καμία, λέει. Καμία, μάλιστα καμία. Και αμέσως επυροβόλησε στην αποθήκη πυρίτιδος και να την άρχεται ο ολόκληρος.

Μέσα από το κρυφό σκολίο βγήκαν οι μάρτυρες, μέσα από τα μοναστήρια βγήκαν οι ήρωες, αλλά εκτός από το κρυφό σχολειό και εκτός από τα μοναστήρια, και άλλη σημαντική υπηρεσία προσέφερε η Εκκλησία του Χριστού.

Και η σημαντική υπηρεσία που προσέφερε η Εκκλησία του Χριστού ποια είναι; Είναι οι περιοδεύοντες ιεροκήρυκες. Το 1750 έφτασαν στο Πατριαρχείο ειδήσεις ότι η Ήπειρος και η Αλβανία και η Δυτική Μακεδονία

Η Μακεδονία κινδυνεύει να γίνει τουρκική, κινδυνεύουν να αλλαξοπιστήσουν οι άνθρωποι και μερικά χωριά αλλαξοπίστησαν, όλα τα χωριά. Όταν είδε τον κίνδυνον το Πατριαρχείο, εκάλεσε έξι ιεροκήρυκας. Έκαναν προσευχή στο Πατριαρχείο, τους έδωσε ο Πατριάρχης τας συμβουλάς του, εγωνάτισαν μπροστά στην εικόνα του Χριστού και τους είπε: «Πορευθέντες μαθητεύσατε το Ευαγγέλιο του Χριστού στην υπόδουλο πατρίδα».

Πήραν την ευχή του Πατριάρχου και οι έξι ιεροκήρυκες περιόδευσαν τη Δυτική Μακεδονία, προχώρησαν στην Ήπειρο, περάσανε την Αλβανία, φτάσανε μέχρι τον Αώο ποταμό, πέρασαν, εμπασάν, στα βάθη. Αδελφοί, αδελφοί, ούτε ένας, ούτε ένας δεν επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη. Όλοι εμαρτύρησαν.

Έξι αστέρια, άγνωστα στην ιστορία, ένας μόνος από αυτούς, το λαμπρότερο αστέρι του αστερισμού αυτών των ιεροκηρύκων. Οι οποίοι αναχώρησαν από την Πόλη και βάδισαν μέσα στον πασάν. Έξι αυτοί οι ιεροκήρυκες, ένας μόνος είναι γνωστός, ο Κοσμάς ο Αιτωλός, που να έχουμε την ευχή του.

Μέσα όταν περνούσαν αυτοί από χωριά, δεν μοιάζανε σαν κι εμάς τους ιεροκήρυκες, οι οποίοι προσπαθούμε με παραδείγματα, με ανέκδοτα, με ρητορίες, με φιλοσοφίες να σας συγκινήσουμε. Μιλούσανε απλά σε μια γλώσσα απλή και φυτεύανε, ναι, στις καρδιές το Ευαγγέλιο του Χριστού μας.

Μέσα από τα κηρύγματά τους βγήκανε οι μάρτυρες οι μεγάλοι. Μαθητές του Κοσμά του Αιτωλού ήσαν αρματολοί και κλέφτες. Μαθητής του Κοσμά του Αιτωλού ήτο και ένας νεομάρτυς. Του οποίου το μαρτύριο συνεκίνησε ολόκληρη την Ευρώπη.

Λεγότανε Παπαδημήτρης. Στο χωριό του, επήγα εγώ στο χωριό του. Είναι η Σαμαρίνα ψηλά στην Πίνδο. Ένα από τα ρότερα χωριά που έχει πίνδο που έχει πίνδος Πάνω ψηλά, αυτή είναι η Σαμαρίνα. Στη Σαμαρίνα ήτανε ο Παπαδημήτρης.

Κατάλλους μεν ιερεύσει, κατάλλους με μοναχός Αυτός ήταν μαθητής του Κοσμά του Αιτωλού. Στην αγκαλιά του, εδώ στο στήθος του, κοντά στην καρδιά του, είχε μια μικρά εικόνα, θαυματουργική εικόνα. Την έκανε αυτός θαυματουργική εικόνα.

Είχε μια εικόνα θαυματουργική, την εικόνα της Παναγιάς. Την κρατούσε εδώ. Τον έπιασαν. Τι κρατάς; Τι θησαυρό κρατάς; λέγει ο καδής. Κρατώ θησαυρό, δεν είστε άξιοι να τον δείτε. Να μας τον δώσετε. Αδύνατο.

Τον κατεδίκασαν εις θάνατον, τον υπέβαλαν σε μαρτύριο φρικτό. Δεν υπάρχει, αν διαβάσετε τα συναξάρια όλα, το μαρτύριο του παπά Δημήτρη Σαμαρίνας, δεν βρίσκεται πουθενά. Τι τον έκαναν; Απ' έξω από το χωριό της Σαμαρίνας, τον έχτισαν, τον έχτισαν ζωντανό μέχρι το λαιμό.

Και μεν μόνον το κεφάλι του ήταν απ' έξω από το δίχο Και έζησε δέκα ημέρας ο Παπαδημήτρης. Και πάνω και έλεγε κάθε έλεγε Κύριε Ιησού Χριστέ ελέησον Η Περαγία Θεοτόκο πρέζευε υπέρ των χριστιανών μας Και στις δέκα ημέρες ξεψύχησε.

Και η αγία του ψυχή φτερούγισε πάνω στα ουράνια. Τα τελευταία του λόγια ποια ήταν;

Για ποια ήτανε; Επίστρεψον ψυχή στην ανάπαυσή σου, ότι ο Κύριος ευηργέτησέ σε. Κρυφό σχολειό, η μια υπηρεσία της Εκκλησίας, μοναστήρια, η άλλη υπηρεσία της Εκκλησίας, περιοδεύοντες ιεροκήρυκες, άλλη υπηρεσία της Εκκλησίας, αλλά πίσω από το κρυφό σχολειό, πίσω από τα μοναστήρια, πίσω από τα κηρύγματα, βράχος ακλόνητος ήτο η ένδοξος ιεραρχία των καιρών εκείνων.

Καιρόν εκείνον, ήσαν οι ένδοξοι ιεράρχοι. Ποιον πρώτον και ποιο δεύτερο από τους Ρωμιούς ιεράρχας της προεπαναστάσεως εποχής να αναφέρω; Όπως γνωρίζετε όλοι, μετά την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως, ο πρώτος πατριάρχης ήταν ο Γεννάδιος ο Σοφός.

Τον κάλεσε ο Μωάμετ και μπροστά στον κατακτητή του Μωάμετ και μπροστά στους ουλεμάδες και μπροστά στους ιερείς του Κορανίου άνοιξε το στόμα του ο Γεννάδιος και απέδειξε με επιχειρήματα ότι η θρησκεία του Μωάμετ είναι ψευδής και ότι μια αληθινή θρησκεία είναι η θρησκεία του Χριστού.

Μετά τον Γεννάδιο ήρθε ένας άλλος πατριάρχης, αν το θυμάμαι καλά, αγία ψυχή, Παΐσιος λεγότανε. Τι έκανε ο Παΐσιος; Ο Σουλτάνος είχε στα ανάκτορά του κάποιον αυλικό και ο αυλικός αυτός ήθελε να διώξει τη γυναίκα του και να πάρει μια χριστιανή.

Και διαζύγιο το Πατριαρχείο δεν έβγαζε, γιατί τότε διαζύγια δεν έβγαζε το Πατριαρχείο.

Τον κάλεσε ο Σουλτάνος και του λέει: Θα μου κάνεις τη χάρη να βγάλεις διαζύγιο; Του λέγει: Σουλτάνε μου, δεν βγάζω. Θα σου κόψω τα γένια, του λέει. Όχι μόνο τα γένια, και τα δυο μου χέρια και τα δυο μου πόδια και το κεφάλι μου.

Διαζύγιο δεν βγάζω. Τον γκρέμισε από το θρόνο, αλλά διαζύγιο δεν υπέγραψε. Από Σουλτάνους η Εκκλησία δεν έβγαζε διαζύγια. Και κάτω από βασιλείς Ορθοδόξους.

Οι φόξους των οποίων ψάλλουμε το πολυχρόνιο γίνουν καθημερών διαζήτησης. Αλλά δεν φταίει κανείς άλλος παρά μόνον η Εκκλησία, η οποία λησμόνισε κατά τους τελευταίους καιρούς τη μεγάλη της αποστολή. Και αυτή είναι η υπηρεσία την οποία προσέφερε η Εκκλησία προ επαναστάσεως. Αλλά όταν πλέον ήρθε η ώρα της επαναστάσεως, ποια είναι η υπηρεσία της Εκκλησίας; Ποια είναι η υπηρεσία του κλήρου; Τι προσέφερε ο κλήρος στον αγώνα του '21; Τι προσέφερε;

καὶ οἱ λίθοι κεκράξονται.

Προ της επαναστάσεως του 1821, για μετρήστε, συνήθως θεωρούμε ότι έγινε μία επανάσταση, αλλά αν ανοίξουμε την ιστορία, προ της επαναστάσεως του 1821 έχουν γίνει, μετρήστε, 11 επαναστάσεις. Όλες οι επαναστάσεις επνίγησαν στο αίμα.

Οι χριστιανοί ήσαν πολύ διστακτικοί, δεν τολμούσαν πλέον να κάνουν επανάσταση. Πολύ διστακτικοί. Ποιος κατόρθωσε να τους αναπτερώσει; Ποιος κατόρθωσε να άρει τις αμφιβολίες των; Ποιος τους εγκίνησε με σαβού κέντρο; Ποιος τους εγκίνησε; Ποιος ήταν αυτός; Ήτανε κανείς με την γραβάτα; Ήτανε κανείς μορφωμένος; Ήτανε κανείς φιλόσοφος; Ποιος έριψε την θρυαλλίδα της επαναστάσεως; Ποιος την έριψε; Απαντά η ιστορία: ένας κληρικός.

Ο κληρικός αυτός είχε τα ελαττώματά του, τα γνωρίζω, αλλά παρά τα ελαττώματά του ήταν, όπως είπε κάποιος, ένας καυτερός ήλιος, καυτερός ήλιος Ιουλίου, που έκανε τις αγουρίδες να ωριμάσουν. Γιατί αγουρίδες ήταν οι Έλληνες το 1821, αλλά ο καυτερός αυτός ήλιος τους έκανε να ωριμάσουν μια ώρα νωρίτερα.

Και ο καυτερός αυτός ήλιος ήταν ο Παπαφλέσσας, πρώτος αυτός, εκεί έρχεται η επανάσταση.

Και πίσω χρονικώς έρχεται ο δικαίος Παπαφλέσσας και μετά από αυτό έρχεται σειρά πλέον κληρικών.

Είπαμε ότι ο κληρικός αυτός που έριψε την θρυαλλίδα της επαναστάσεως του 1821 ήταν ο κληρικός, ο Παπαφλέσσας. Αλλά εκτός αυτού έρχεται μια σειρά ατελεύτητος κληρικών οι οποίοι προσέφεραν τας υπηρεσίας των.

Άλλοι από αυτούς αγωνίστησαν στα πεδία των μαχών και έπεσαν ενδόξως. Άλλοι δε από αυτούς υπήρξαν θύματα και ολοκαυτώματα και μάρτυρες. Στην πρώτη σειρά των ηρώων, ο Παλαιών Πατρών, ο Παλαιών Πατρών Γερμανός,

ο Άρτης Πορφύριος, ο Σαλώνων Ησαΐας, ο Βρεσθένης Θεοδώρητος, ο Καρίστου Νεόφυτος, ο Αγόνος, ο Έλους Άμφημος, και ο Αγνοτέρα Μορφής Αντοχιώνη Καταρός, σαν άγγελος και αρχάγγελος, ο Αθανάσιος Διάκοπος, που ημούσα τα τραγούδια τα ελληνικά το απεντανάτησα με το πασίγνωρο στον εκείνον μύστικο για δέσκαιρο που διάλεξε ο χάρος να με πάρει.

Αφήσαμε ήρωες της επαναστάσεως, κληρικούς που αγωνίστησαν στα πεδία των μαχών ως λέοντες. Αλλά εκτός αυτών των κληρικών που αγωνίστησαν υπάρχει σειρά μαρτύρων, διότι εναντίον των κληρικών ξέσπασε η λύσσα των κατακτητών.

Άλλη σειρά μαρτύρων, άλλα αστέρια, αστέρια που φωτίζουν αιώνια τον ουρανό της πατρίδος μας. Στη Θεσσαλονίκη, ένα μήνα μετά την κήρυξη της επαναστάσεως, τη νύχτα οι γενίτσαροι αρπάζουν το Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης και τέσσερις Μητροπολίτες.

Και τους οδηγούν έξω στο Επταπύργιο και τους έστησαν τέσσερις αγχόνες. Στο δρόμο έψαλαν, μακαρία η οδός η πορεύεις σήμερον, ότι τιμάστε συκτόπος των Απάθειων

Ο Πρεσβύτερος, τα της κηδείας των, πλησίασαν στις θηλιές, είδαν τις θηλιές, ευλόγησαν τις θηλιές και είπαν: «Χριστέ, ευχαριστούμε, έφτασε η ώρα μας». Ασπάστηκε ο ένας τον άλλο και είπανε: «Αδέρφια, καλή αντάμωση στους ουρανούς».

Μετ' ολίγον δεν υπήρχαν πια στον κόσμο τούτο. Κάτω στη Χίο, το αστέρι αυτό, ο Μητροπολίτης Πλάτων, όποιος είναι από τη Χίο θυμείται ότι μάρτυς, νεομάρτυς, υπήρξε ο Μητροπολίτης Πλάτων, τον οποίον εκρέμασαν οι Τούρκοι απ' έξω από τη Μητρόπολή του. Αλλά εκεί η σφαγή ήταν γενική, η σφαγή της Χίου. Εκοκκίνισε η θάλασσα από το αίμα και κατά τα καράβια τα ευρωπαϊκά, τα ίδια θα μας κάνουν, τα καράβια τα εγγλέζικα και τα γαλλικά ήταν ήταν απέξω από τη Σμύρνη και βλέπανε το αίμα. Ποτέ η Ευρώπη δεν μας βοήθησε.

Βοήθησε ποτέ;

Από τους 90 χιλιάδες κατοίκους του οικητής Χίου, μόνο 5 χιλιάδες έμειναν στον Τανή. Οι 85 χιλιάδες σφαγήκανε σαν τ' αρνιά. Κανείς προδότης όμως.

Στην αμμουδιά της Χίου τους έβαλαν σταυρό χάμω και είπαν: «Όποιος πατήσει το σταυρό θα ζήσει». «Όποιος δεν πατήσει το σταυρό δεν θα ζήσει». Κανένας δεν πάτησε. «Ζήτω ο Σταυρός, ζήτω ο Χριστός, ζήτω η Παναγία», φώναζαν και μαρτύρησαν όλοι.

85.000 μάρτυρες με το Μητροπολίτη τον Πλάτωνα κρεμασμένο απ' έξω από τη Μητρόπολη. Και τα καράβια τα εγγλέζικα και τα ιταλικά ήταν απ' έξω. Όπως κάμαραν αντισφαγήν των Ελλήνων, όπως κάμαραν αντισφαγήν της Βύρνης και όπως θα καμαρώσουν μέχρι τέλος Αλλά είμεθα λαός που πρέπει να τιμωρηθούμε, γιατί δεν έχουμε την ελπίδα μας στο Θεό, αλλά έχουμε την ελπίδα μας σ' αυτούς. Κάτω στην Κρήτη, Αλλά ο Κρήτης, ο Κρήτης, ποιος πείται στα ψάρι της δόξας

Εκεί όλοι οι επίσκοποι εσφάγησαν, πέντε επισκόπους είχε η Κρήτη και οι πέντε εσφάγησαν. Στις σπηλιές, στα φαγάνια, στα ψηλά τα βουνά ακουγόταν πάντα το άσμα της λευτεριάς. Στο τέλος του αγώνος, 270 χιλιάδες τότε είχε η Κρήτη, άμα τελείωσε ο πόλεμος μόνο 100 χιλιάδες μείναν στην Κρήτη.

Άλλο αστέρι κάτω στην Κύπρο, εκεί εμαρτύρησε, απηγχονίσθη ο Μητροπολίτης, ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου, ο Κυπριανός. Και εκατοντάδες κληρικών μέσα στη νήσο αυτή εμαρτύρησαν. Αλλά εκεί όπου το μαρτύριο απεκορυφώθη ήταν η βασιλίς των πόλεων, ήτο η Κωνσταντινούπολις. Το αγνότερο σφάγιο από όλα τα σφάγια, η αγνοτέρα μορφή του αγώνος, το ιερό θυσιαστήριο που συνετάραξε το Πανελλήνιο, ήτο ο Άγιος Πατριάρχης Γρηγόριος ο Πέμπτος. Άγιος άνθρωπος αυτός, ασκητής καλόγηρος που αγαπούσε τον Θεό, τρεις φορές σε εξορία στο Άγιον Όρος, πήγε στην Πόλη.

Το καΐκι ήταν έτοιμο να τον πάρει. «Θα μείνω εδώ στην Πόλη». Ελειτούργησε των Βαΐων τελευταία φορά, εκάθησε στην τράπεζα και είπε προφητικώς: «Σήμερα των Βαΐων θα φάμε ψάρια, σε λίγες μέρες θα μας φάνε τα ψάρια του Βοσπόρου». Ελειτούργησε τη νύχτα της Αναστάσεως και έψαλε γλυκύτατα, γλυκύτατα το αηδόνι αυτό, διότι ήταν και καλός ψάλτης, έψαλε με δάκρυα στα μάτια το «Χριστός Ανέστη».

Μόλις ετελείωσε η Θεία Λειτουργία, τον περίμεναν, τον άρπαξαν και τον εκρέμασαν απ' έξω από την πύλη των Πατριαρχείων. Και μαζί με αυτόν εκρέμασαν την ίδια μέρα άλλους τρεις, οι τρεις νέοι, οι τρεις άλλοι αρχιερείς ήτο, το, ο Εφέσου Διονύσιος, ο Νικομυδίας Αθανάσιος και ο αν και άλλο Ευγένειος.

Εκτός του Πατριάρχου, και ένας άλλος Πατριάρχης εκρεμάστηκε, ήταν ο Πατριάρχης Κύριλλος ο Πέμπτος, ο οποίος έμενε στην Αδριανούπολη και τον οποίον εκρέμασαν οι Τούρκοι απ' έξω από τη Μητρόπολη της Αδριανουπόλεως. Και εκτός αυτού ένας άλλος Πατριάρχης δεν έμεινε να τον πιάσουν οι Τούρκοι. Αυτός διαφωνούσε, «εμένα δεν θα με πιάσουν», λέει, «οι Τούρκοι». Αυτός ήταν στην Αλεξάνδρεια, ο Θεόφιλος, που μόλις εκεί ήρθε ο πόλεμος, η Επανάσταση, άφησε την Αλεξάνδρεια και ήρθε στα καράβια και πήγαινε από καράβι σε καράβι και ευλογούσε τα καράβια τα ελληνικά και έψαλλε «Τῇ ὑπερμάχῳ στρατηγῷ τὰ νικητήρια», «Τῇ ὑπερμάχῳ στρατηγῷ τὰ νικητήρια», γιατί μέσα στα καράβια, μέσα στα καράβια τα ελληνικά, είχε παπά, είχε καλόγερο μέσα και κάθε βράδυ έκανε παρακλήσεις στην Παναγία και παρασκευές και δεήσεις. Στα καράβια τα ελληνικά ενήστευαν όλοι.

Ο Κανάρης, ο Μιαούλης, μέσα στα καράβια ούτε βλαστήμια ούτε τίποτα. Έλεγε για τα καράβια, για τα καράβια της Παναγιάς.

Το δε συγκινητικότερο από όλα ήταν ότι η ναυαρχίδα του στόλου του ελληνικού επήγε στο Άγιον Όρος και έφερε από το Άγιον Όρος ένα σταυρό, πελώριο σταυρό. Και όλη νύχτα που ταξιδεύανε η ναυαρχίδα και πίσω από τη ναυαρχίδα ήταν 15 πυρπολικά και ήταν αυτές και έφεραν από το Άγιον Όρος τον Σταυρό και ήταν μέσα στη ναυαρχίδα ο Κανάρης και ερχόταν η ναυαρχίδα και όλη νύχτα τα φεγγάρια και βγαίνανε τα νησιά με τα λιβανιστήρια και τον περιμένανε στην Ύδρα και όταν ήρθε στην Ύδρα τότε κατεβήκανε κάτω όλοι, έβγαλαν οι κοκκινές, έβγαλαν τα προικιά τους, έβγαλαν τους τάπητές τους, τα ενδύματά τους, στρώσανε τον δρόμο

και μόλις βγήκε από τη ναυαρχίδα ο Τίμιος Σταυρός, πότε Σταυρό εβοήθηθας. Όλοι γονατίσανε, όλοι προχωρήσανε και δώσανε κάτω από τον Σταυρό υπόσχεση: ή η ελευθερία ή ο θάνατος. Αυτή ήταν η φυλή μας.

Επιλείψιμη ο χρόνος, λέει ο Αφώστολος Παύλος, επιλείψιμη ο χρόνος διηγούμενος τα περιβαράκια Ισαάκια, Σαμφσόν και Ιαφάη. Επιλείψει με ο χρόνος να διηγηθώ τα άθλα, τα κατορθώματα, τους ηρωισμούς όλων αυτών των κληρικών.

Τους οποίους σαν άξιος δημοσιογράφος αποκαλύπτω με ράσο.

Άλλα παραολίγο!

Παραλίγο να λησμονήσω το Μεσολόγγι. Ο το Μεσολόγγι Το Μεσολόγγι που θα είναι πάντα το μετέωρο μέσα στον αγώνα. Και μέσα στο Μεσολόγγι, στο φράχτη αυτό, έμειναν δέκα χιλιάδες γυναικόπαιδα. Ποιος θα άφηκε στο Μεσολόγγι;

Ποια ήταν η ψυχή του αγώνα; Ήταν ένας παπάς, όχι παπάς, ήταν ο Επίσκοπος Ρωγών Ιωσήφ. Όταν οι οπλαρχηγοί αποφάσισαν να σφάξουν τα γυναικόπαιδα, εστάθη ο Ρωγών και είπε στο «Απαγορεύεται να φονεύσετε μια γυναίκα και ένα παιδί, θα μείνω μάρτυρας». Στάθηκε εκεί.

Μετά τους κοινώνησε, κοινώνησαν για τελευταία φορά οι πολιορκημένοι του Μεσολογγίου. Αν περάσετε κάμια φορά από το Μεσολόγγι, να πάτε στο δημαρχείο της πόλεως, να δείτε μια εικόνα ενός ξένου ζωγράφου, ο οποίος εζωγράφησε την τελευταία κοινωνία των μελλοθανάτων.

Είναι ο Ρωγών, κρατάει το δισκοπότηρο και να, έρχονται. Έρχονται αυτοί οι μελλοθάνατοι. Μετά ολίγες ώρες δεν θα υπάρχουν πλέον στη ζωή. Ποτέ, εγώ πιστεύω, ποτέ άνθρωποι δεν κοινώνησαν τόσον αξίως όσοι κοινώνησαν αυτοί.

Κοινωνούσαν. Ο καθένας έλεγε μύστητι μου κύριο Τρέας στην Βασιλεία σου Ασπάζονταν οι εχθροί και φίλοι. Ακουγόταν ένας κλαυθμός μέσα στο μυστήριο. Το δισκοπότηρο γέμισε από δάκρυα. Από δάκρυα και αίματα.

Του Κυρίου το αίμα. Και κοινώνησαν όλοι. Και ύστερα από λίγο αυτοί που πήραν μαζί τους τον Χριστό δεν ήτανε πλέον άνθρωποι, ήταν λέοντες, υπερλέοντες. Και έμεινε ο Ρογώντς, του λέγουν οι πλαρχοί θα σε πάρουμε μαζί, θα σας εγχώσουμε στους όμως, θα σε βγάλουμε προς τα πέρα.

Όχι λέει, θα μείνω εδώ μαζί με τα παιδιά και έμεινε μαζί και να την άκουσε στον αέρα Και το σάββανο και το ράσο του δεσπότη έγιναν το σάββανο της πόλεως. Αγαπητοί μου, πόσοι είναι αυτοί, πόσοι είναι; Ένας ξένος Γάλλος, φιλέλλην Γάλλος, τους μέτρησε, πήγε από χωριό σε χωριό και τους μέτρησε τους ρασοφόρους αυτούς. Πόσοι νομίζετε είναι; Πόσοι εθυσίασαν τη ζωή τους; Πόσοι είναι αυτοί οι κληρικοί; Είναι, αγαπητοί μου, έξι χιλιάδες. Έξι χιλιάδες εσφάγησαν για την ελευθερία της πατρίδας.

Αυτοί με το αίμα τους ποτίσανε το δέντρι της ελευθερίας, κάτω από το οποίο ζούμε σήμερα ελεύθεροι.

Απλώς μια σκιαγραφία των θυσιών του ελληνικού κλήρου προσεπάθησα ασθενώς να προσφέρω ενώπιό σας. Προτού όμως να τελειώσω, προτού όμως να σας απολύσω εν Κυρίω, προτού όμως να σας καλέσω για το άλλο κήρυγμα.

Θα μου επιτρέψετε επάνω στο βήμα αυτό να θέσω ένα ερώτημα. Η διαγωγή του κράτους, του ελληνικού κράτους, της ελληνικής πολιτείας απέναντι του κλήρου, απέναντι του παπά, απέναντι της Εκκλησίας. Θα έπρεπε ιδιαίτερο κήρυγμα να σας κάνω για να αποδείξω ότι η διαγωγή του κράτους, πλην του Καποδίστρια που αποτελεί εξαίρεση, που αγαπούσε τον παπά και όταν έβλεπε τον παπά, εγονάτιζε και φιλούσε το χέρι του, πλην του Καποδίστρια του αειμνήστου, η διαγωγή του κράτους υπήρξε αισχρά και εγκληματική απέναντι του ράσου του ελληνικού.

Και σε πατρίδα περιφρονήθη από τα σπρώτα σημέρα και μέχρι σίγουρο περιφρονήθη το ράσο του Ελληνικού.

Από απόψεως πρέπει να πάτε, πρέπει να πάτε όχι εδώ στην Αθήνα, να πάτε στα άκρα της Ελλάδος. Την ώρα που ο Σέρβος Παππάς και ο Βούλβαρος Παππάς που ανήκουν σε κομμανιστικό κατευθέντα έχουν το μισό τους Να πάτε εδώ στα χωριά τα κρητικά να δει τον Παππά ζευγολάτ, να δει τον Παππά πόλητο, να δει τον Παππά μαράσο φτυγμένο Να δείτε τον παπά σε δεινή κατάσταση. Πρέπει να μείνετε στα σπίτια των παπάδων τη νύχτα, όπως έμενα εγώ, για να δείτε ότι το κράτος μας είναι αισχρό απέναντι του ελληνικού κλήρου.

Ο παπάς δεν έχει μισθό ούτε κλητήρα νομαρχίας, ο παπάς δεν έχει μισθό ούτε χωροφύλακα. Από κοινωνικής δε πλευράς, ένας Κολοκοτρώνης δίπλα του είχε έναν παπά, ένας Μιαούλης δίπλα του είχε έναν παπά. Όλοι τους είχαν ψηλά πάνω στο μέτωπο, κορώνα ήταν ο παπάς.

Τώρα ο παπάς είναι περιφρονημένος. Δεν τολμάει να μπει μέσα, μέσα σε αμάξια, σε πλοία, σε αεροπλάνα. Τι λέγω; Δεν τολμάει ο παπάς να μπει μέσα στα μεγάλα γραφεία, κάθεται απέξω ο παπάς και χτυπάει. Και όταν μπει μέσα στα γραφεία των κυρίων υπουργών ο παπάς, ο παπάς και ο δεσπότης ακόμα, όταν μπουν μέσα στα γραφεία των υπουργών, ο υπουργός σηκώνεται όρθιος μπροστά σε μια δεσποινίδα, σε μια δεσποινίδα μπροστά σηκώνεται, αλλά κρατάει όρθιο τον παπά προς εξευτελισμό.

Όπως πάμε, έτσι όπως πάμε, με τέτοια περιφρόνηση, ούτε στη Μόσχα, ούτε στη Μόσχα ο παπάς δεν είναι περιφρονημένος, ούτε σε καμιά πόλη του κόσμου. Ότι έτσι όπως πάμε, να το θυμάστε, εγώ δεν θα ζω, θα ζουν τα εγγόνια σας, έτσι όπως πάμε, να το θυμάστε ότι θα κλείσουν και σχολές και δεν θα είναι κορόιδα, κορόιδα τα παιδιά να πάνε να σπουδάζουν θεολογία για να τους εμπαίζει ένας υπουργός.

Θα κλείσουν σχολές και οι θεολογικές σχολές και με το φανάρι θα ζητάει ο λαός παπά και παπά δεν θα βρεις. Από στόμα, από στόμα επίσημο, σε ένα στόμα επίσημο που τον επλησίασε κάποιος και τον ρωτάει τι χρειάζεται η πατρίδα μας.

Και είπε εκείνος, λέει, να κοιτάξουμε τον παπά, τον παπά, τον παπά; Δεν χρειαζόμαστε παπάδες, λέει, χρειαζόμαστε μηχανικούς, εργολάβους και γεωπόνους.

Σκοτεινές, δεν έχω καιρό να αναπτύξω το θέμα. Σας λέγω μόνο τις σκοτεινές δυνάμεις. Πολλές σκοτεινές δυνάμεις μες στο έθνος μας εργάζονται για να φτιάσουν το κράτος μας, να κάνουν το κράτος μας άθρησκον κράτος.

Το κράτος το ελληνικό δεν θα γίνει άθρησκο. Έχει δεν θα γίνει άφρησκο το ελληνικό κράτος γιατί το θέλουν τέσσερις, πέντε, δέκα. Δι' αυτή τη αισχράν διαγωγή την οποία δεικνύουν επίσημοι απέναντι του ιερού ράσου.

Ποιες ήταν οι διαθέσεις, οι διαθέσεις αυτών που φτιάσανε βασίλειο; Εφτά χρόνια βάσταξε ο πόλεμος, ο Μοριάς ρημώθηκε, σκιές, άχνα περπατούσαμε, Μεσολόγγι δεν υπήρχε. Τα πάντα ήταν φωτιά, τα πάντα ήταν ερημιά.

Όταν τελείωσε ο πόλεμος, μαζευτήκαν, νομίζω, για τέταρτη φορά όσοι ζήσανε. Ξέρετε πού μαζευθήκανε; Μαζευθήκανε και κάνουν συνέλευση. Αγκαλιαζότανε και φιλιώντανε και ψάλλανε το Χριστός Ανέστη. Αγκαλιαζότανε που ελευθερώθηκε η πατρίδα τους. Και γονάτισαν και σηκώθησαν όρθιοι.

Και πρώτη απόφαση της πρώτης βουλής των Ελλήνων, ποια είναι νομίζετε, η πρώτη απόφαση, το πρώτο ψήφισμα;

Κυρίτωμε εμείς οι αγωνιστές του 1921, τον κύριο νημό που βγαίνει από τα ερήπια, δεύτερο ψήφισμα Βάζουμε την ευγνωμοσύνη στον Χριστό, φτάσουμε στην Αθήνα, στην παλιά μας πρωτεύουσα, χτίσουμε ναό και το ναό αυτό θα το 1829.

Από τότε μετρήστε, περάσανε 149 χρόνια, 41 χρόνια. Η μικρά μας η πατρίδα, δόξα να 'χει ο Θεός, δόξα να 'χει ο Θεός, διπλασιάστηκε, έφτασε μέχρι τον Έβρο, πέρα, το μικρό μας βασίλειο μεγάλωσε, νέες πόλεις, εδώ η Αθήνα του 1821 ξέρετε πώς ήτανε, για πώς ήτανε, λασποχώρα ήτανε.

Δυο χιλιάδες κατοίκους είχε η Αθήνα το 1821. Δυο χιλιάδες κατοίκους και σε καλύβια κατοικούσαν. Και τώρα η Αθήνα έγινε μεγαλούπολη, έφτασε το εκατομμύριο. Μέσα στα 141 χρόνια η Ελλάδα θαυματούργησε. Μέσα στα 141 χρόνια 30 πρωθυπουργοί περάσανε.

30 κυβερνήσεις περάσανε. 6 βασιλιάδες ανέβηκαν στον θρόνο με τα πολυπρογειά τους. Και μέσα στα 141 χρόνια χτίσαμε σπίτια και μέγαρα. Μα το τάμα δεν το εκπληρώσαμε. Μα την υπόσχεσή μας δεν την εκπληρώσαμε.

Το ναό αυτό δεν το χτίσαμε.

Είναι ανεκπλήρωτη η υπόσχεση, η επίσημος, την οποία έδωσε η Ελλάδα. Κι όμως, αγαπητοί μου, αυτή η υπόσχεση που εδώθη να χτιστεί εδώ στην Ελλάδα, μέσα στην Αθήνα ένας ναός, στον ελευθερωτή Σωτήρα Χριστό πρέπει να εκτελεστεί.

Δεν περιμένω από το κράτος. Από το κράτος το σημερινό δεν περιμένω τίποτα. Το κράτος, το ελληνικό, εσείς ψηφίζετε, δεν ανήκω σε καμιά παράταξη, σας δηλώνω, ούτε επιθυμώ τα λόγια μου να γίνουν αντικείμενο πολιτικής εκμετάλλευσης, μιλώ πάνω από κόμματα, ως κληρικός Έλλην, είτε ο Άλφα, είτε ο Βήτα, είτε ο Γάμα, έτσι τα πράγματα, τα ίδια είναι.

Τα ίδια είναι, οι ίδιοι είναι, τους γνωρίζουμε καλά, δεν πιστεύουν στον Θεό. Το κράτος των Ελλήνων, δεν περιμένω τίποτα. Ας φυλάξει το κράτος των Ελλήνων τα λεφτά του, να φτιάχνει ξενοδοχείο τελείως λουξ επάνω στην Πάρνηθα, για να διασκεδάζουν οι πραγματώνες της Ευρώπης. Ας ξοδεύει τα εκατομμύρια του κράτους για την πρόνοια και την υγεία. Ας ξοδεύει με το φτυάρι τα εκατομμύριά του. Δεν θεβαίνει τα εκατομμύρια του κράτους. Το κράτος ας ξοδεύει εκατομμύρια για τον τουρισμό. Το κράτος ας ξοδεύει εκατομμύρια για θέατρα. Το κράτος ας ξοδεύει εκατομμύρια δεξιά και αριστερά.

Και αριστερά, όχι, ο πτωχός μας λαός θα χτίσει την Εκκλησία. Θα σας παρακαλέσω σήμερα, και εγώ το έγραψα άλλοτε, και πολύ συγκινήθηκα την άλλη Κυριακή που κατέβηκα από τον άμβωνα, μόλις μπήκα στην Εκκλησία ένας νέος με πλησίασε και μου λέει Πάτερ σου δίνω να μια επιστολή.

Ανοίγω την επιστολή και βλέπω μέσα στο γράμμα ένα μικρό βιβλιαράκι και λέγει το βιβλιαράκι ότι εμείς οι Έλληνες λησμονήσαμε το τάμα αυτό, την υπόσχεση αυτή και λέγει ακόμα και κάτι άλλο, ότι κάποιος ανώνυμος χριστιανός θυμήθηκε την υπόσχεση αυτή της Ελλάδος, των προγόνων μας και πήγε στην τράπεζα ή μάλλον στο ταμείο μιας φιλανθρωπίας, θρησκευτικής οργανώσεως.

Επήγε στην τράπεζα και κατέθεσε πόσο; 80.000 δραχμές. Και κοντά σε αυτόν τον ανώνυμο δωρητή προστέθηκαν κι άλλα φτωχανάκια. Και κατέθεσαν κι αυτά και έφτασαν 100.000 to 100.000. Από της θέσεως αυτής κάνω έκκληση, και προφορικώς και γραπτώς θα τη διατυπώσω.

Κάνω έκκληση στον νέο Αρχιεπίσκοπο Αθηνών να γνωρίσει το κράτος, να γνωρίσει ο Πρωθυπουργός, να γνωρίσει ο Υπουργός.

Υπουργούς, να γνωρίσεις τους πάντας και να φωνάξει ο γέρος, ο γέρος, να φωνάξει στην Ελλάδα όλη. Και είμαι βέβαιος να γίνει ένας έρανος και θα δώσουμε τα πτωχανάκια όλα και θα χτίσουμε έναν καινούριο ναό μέσα εδώ στην Αθήνα. Και απάνω στο ναό αυτό θα γράψουμε από έξω: «Η Ελλάδα ευγνωμονούσα τω Σωτήρι Χριστώ». Ολπέ δεν συμνείται εις πάντας τους αιώνας. Θέλω όλοι σας που ακούσατε σήμερα να πιάσετε, όλοι σας όσοι είστε εδώ μέσα.

Ανάληψη, Ευαγγελισμός, Ευαγγελ Εγώ, τα νικητήρια, ο δε Κύριος Ιησούς Χριστός, διά πρεσβειών της Παναγίας Θεοτόκου και πάντων Αγίων, ας είναι μετά μαζί μας. Αμήν.