Greece’s Wounds and the Call to Personal Repentance

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Reverend fathers and brothers, my dear Christians, beloved members of the Orthodox Association “Athanasius the Great,” and all who are listening: once again I stand at the lectern of this historic association. Its patron saints are the three great Fathers and teachers of the Church, the Three Hierarchs, those three lights of the Holy Trinity. I thank the Lord Jesus Christ for bringing us together again, preacher and listeners.

My dear friends, the work of a preacher is always a heavy burden.

It is not merely heavy. In the days we live in, the preacher’s work has become heavier still. God has counted us worthy to stand here, at this lectern, in this pulpit. But in this twentieth century of corruption and unbelief, we should not be the ones standing here. Please do not take that as a show of humility.

A form of self-deprecation. I am speaking from the depths of my heart. Such are the times, the problems, and the crises facing our nation and all humanity that men like Basil, Chrysostom, and Gregory the Theologian ought to be standing here. We need prophets. We need Nathan, Jeremiah, and Isaiah to call us to account for our sins and to say once more:

“Alas, sinful nation, a people laden with iniquity, offspring of evildoers!”

We are small, very small and insignificant. At this moment we feel our weakness and our sinfulness. Believe me, I would gladly be far away in some corner of the Holy Mountain, holding a prayer rope, keeping vigil, and praying for myself and for you.

Yet we must preach. We must call sin to account. We must unfold the words of eternal life. The beginning of these talks, my dear friends, falls on the anniversaries of great national celebrations, including the taking of Thessaloniki, the beautiful capital of our Macedonia.

It also falls on the anniversary of our nation’s resistance, when our small nation, this little David, stood firm in the snowy mountains of Northern Epirus and wrote one of the brightest pages in its history.

The beginning of these talks also falls on the feast of the Holy Great Martyr Demetrios. We ask for his prayers and blessing upon all our dear listeners.

Small as we are, we are especially moved at this moment by the example of Saint Nestor, the disciple of Saint Demetrios. We too are disciples of Saint Demetrios in these difficult times we are living through.

As we begin, there is nothing else we can cry out from the depths of our hearts but the words that once shook the theater of that pagan city: “God of Demetrios, help me!” Brothers and fathers, you know the subject of today’s talk. It is a question: Who is to blame?

Thank you. Now allow me to take a broad look at the present condition of our nation. The condition of this small corner of the earth where God has given us Greeks a home is far from happy. My dear friends, we resemble a patient suffering not from one illness, which might be easier to treat, but from many. The physician struggles even to diagnose what is wrong

and struggles still more to prescribe the right medicines. The image of the Prophet Isaiah comes to mind: from the soles of our feet to the crown of our head, we are covered with sores and wounds.

Wounds on the hands, the feet, the chest, everywhere, and, as the prophet says, there is no poultice or medicine for them. Lest this judgment of our present condition seem excessive, let us look more closely at the different areas of our national and social life. Let us begin with the area to which, unfortunately, all of us without exception...

Left and right alike place enormous weight on the economy. In the age we live in, we pay little attention to the spiritual and moral condition of the nation. What matters to us is its economic health and prosperity.

So how is this nation doing economically? At first glance, everything looks rosy. The shop window is splendid. Visitors come from the ends of the earth to spend sunny days on our beautiful islands and shores.

The shops are full. Deposits, they say, are rising astonishingly. There is security, and you can travel easily by coach as far as the border. But what does all that mean? Behind the coaches, the tourists, and the wealth and luxury enjoyed by certain groups lies indescribable hardship.

I have spoken to you many times about the social condition of our nation and shown how deep its misery is.

This is no exaggeration meant to make an impression. According to official statistics, in this country of eight million people, 2,988,000 lack the means for an adequate living. More than 200,000 are unemployed. And 10,000 young people, listen, 10,000, are eager to work and help our nation move forward.

Ten thousand young people who worked hard and studied, and who now hold diplomas from colleges and universities. Yet they have no work. Who can describe their plight?

Who will care for these young people? They plead and knock on every door, seeking even the smallest position. Soon, in this nation, their diplomas will be worth less than the leaves on the trees.

And it is not only educated young people. Young workers who earn their living with their hands rather than a pen are in a pitiful state too. Lines form outside foreign embassies, just as they do at bus stations: lines of young people asking for passports.

Where are they going? To the ends of the earth, to the swamps, the foul swamps of Australia.

Others go down underground, a thousand, two thousand, even three thousand meters deep, down into Hades itself, into the coal mines of Belgium, I mean. It is a scientifically proven fact that this land, and even this small corner of it, whose soil has been soaked with the blood of heroes from both recent and earlier times, can feed twice as many people.

Our country could feed twice its population, and no young person would have to leave for such distant lands and mourn for home. That is where we stand economically.

As for public administration, I do not know whether even tortoises could compete with the slowness and inertia of the machinery of state.

Try to find a document, and no one seems to know where it is.

It takes ten days, twenty days, even a whole month for a villager living at the farthest reaches of Greece to receive an answer. He has to come down here to this bloated capital and beg department heads and directors over the smallest matter. As for engineering, let me not go into that field. Some projects recently built by the so-called brains of the state now do nothing but call to mind that familiar saying: “Line up the timber, and you’ll never run out of work.”

And even when it is not missing, the disorder is such that journalists write that Greece needs to bring in experts from abroad to put its own house in order. But let us leave questions of machinery, economics, and administration, and turn to matters nobler and more important.

Let us turn to education, to the upbringing and teaching of our younger generation.

Our young people are what our homeland holds dearest, holiest, and most precious. While I was in Kozani, I happened to read a set of statistics that came into my hands. It showed how much different countries spend on their young people, on those pursuing their studies. Believe me, tears streamed from my eyes when I saw what those figures revealed. What did they reveal? That...

We were once the land of learning, philosophy, and culture. Yet we have fallen so far behind that other countries spend thirty percent on their children, others twenty-five, others twenty, and others fifteen.

Here in Greece, however, we spend barely 7% on education.

Schools are hovels, lacking enough staff in both primary and secondary education.

In education and in morals, decay has set in, reaching from the top down to our feet, to our very roots. Let me give just two examples, two pictures. Here is the first: to appear faithful to international agreements, the police closed all the brothels one night, places where hundreds of pitiable young women were living a brutal life.

They closed those houses of sin for the sake of appearances. They closed them to hear a word of praise from the United Nations. But it was praise from hypocrites and Pharisees. They closed those houses to make us look like a civilized nation, yet instead of decreasing, their number grew.

If there were once a hundred such houses in Athens, now there are two thousand. The women left the streets where these houses had been known to operate, joined together in groups of two or three, and spread through every neighborhood, every street and side street. They are creating grave problems and corrupting the whole city.

Another incident this summer showed how deeply our people have been corrupted. These may be isolated cases, but they show that the gangrene is spreading deep.

Young boys, scarcely old enough for the first down to appear on their lips, boys who should have treated their neighbors better, sons of wealthy families and industrialists who should have been a credit to their homes, have strayed from the honorable path of virtue. They stand on street corners like brigands, harassing women, troubling young ladies and small children, throwing rotten things in the faces of strangers, and causing great disorder in the city.

And these boys, with their peculiar appearance, like to be known by a foreign name: the name associated with what is called ‘teddy boyism.’

So instead of following the heroic examples found in our nation’s history, these young people imitate the depraved youth, the scum of London. This trend first appeared there, and it has persisted there to this day.

Economically, we are in misery. Administratively, even tortoises could outpace us. Educationally, we have sunk far down the scale of civilization. And morally, look at the picture before us: prostitution and adultery spread throughout the city, while our young people behave with increasing barbarity.

Just yesterday a sailor came to see me. For thirty years he has sailed the great seas and survived many shipwrecks. When I asked him how things stood in the world abroad, he described the corruption he had seen in various cities of the West.

He told me something that I must share with my dear listeners, even though I risk being misunderstood. After describing what goes on in Toulon, Marseille, Hamburg, and other cities, he told me that his ship was ordered to sail north and set out heavily laden.

They were sailing on the North Sea toward a Russian port. Before they even arrived, those thirty or so young men, with no grounding in the faith and full of sexual desire, could think of nothing but going ashore, finding Russian women, and indulging in debauchery. So they leapt into the boats like vultures and landed on the harbor quays.

Like hungry vultures, they went looking for women to satisfy their lust. Only one man stayed aboard. He did not want to go ashore at that Russian port, partly because he had his own objections, but also because he wanted to show his disapproval of the others. They had gone ashore solely in search of women, with no desire even to see the sights of that beautiful city.

They returned that evening, and he was waiting for them. They came up the gangway utterly disappointed. They had searched every alley, street, and square, like thirsty, rabid dogs hunting for women.

Yet they could not find a single one in Russia. That atheist state, which we so often condemn, does not permit even one Russian woman to be a prostitute. Those Russian atheists will judge us, for we have turned Thessaloniki into one vast brothel. God will judge us: we hold the Gospel in our hands, yet do not live by it. No one cares about this situation. When I heard that among the Russians today there was not a single prostitute...

There was none! We ought to weep, my brothers and sisters. We call those people atheists, yet they live according to the Gospel, while we, who do not have the Gospel, live in a far more immoral and corrupt way.

These are not the only areas where the searchlight of truth reveals our nation's wounds. There is another, nobler and higher still, one that touches the realm of the supernatural.

That is the religious life.

It would take a long time to speak of it. You see that lady there. May God grant me the grace to meet with you, since we have been shut out of the churches of Athens.

Here in Athens, in the service of truth and duty, we have only one small hall, and you have filled it to overflowing. We cannot go out onto the sidewalks, call the people together, and denounce the shameful state of things today. We have only an hour, and there is too little time to speak. There is too little time to express all the thoughts and feelings that flood the preacher’s heart when he sees this wretched situation. Let us look at the state of religious life.

I ask you, my dear friends: if I had money, gold and silver, I would announce a competition. I would say, 'Show me just one village in Greece, one town or settlement, among the eight thousand villages of this land with its church bells.'

Show me, among those eight thousand villages, one where no one blasphemes against God. There is not a single village left untouched, free of the irreverence and blasphemy heard throughout the length and breadth of our homeland. Just one village, that is all I would ask for.

I would ask for at least one place to be free of blasphemy. I care about other places too, but above all I want our country’s Greek warships and military barracks to be free of it. And if officers, noncommissioned officers, or soldiers blaspheme God in any way in a barracks, that barracks should be closed.

And Kountouriotis, whom we have not forgotten: you who fought the Turks with your ships, rise from your grave, take up a stick, and go aboard the ships to rebuke them! And rise too, Kolokotronis. You would not allow a soldier in your army to blaspheme. Yet now our ears ring with blasphemy in the ranks, and we expect to advance.

I could speak of new joys and new triumphs. God forbid that some extraordinary calamity should befall our Greek homeland. But when it comes to religious and Church matters: O Lord, set a guard over my mouth and a door about my lips. My brothers and sisters, I do not want to lay before you tonight the wounds of the Church’s administration. This is not out of cowardice, or for any other reason.

But I must not prolong this talk. At the end, I will hold up a twofold mirror to you, showing the condition of our Church today, as an enduring testimony.

From this high vantage point, we have looked out and shown you the fruits of our wretched condition. Now, as we ourselves walk through this darkness, I put the question to you. Let us return to our subject.

And we ask: Who is to blame? There are two ways of speaking. How shall I speak to you tonight, my dear friends? If I speak as a citizen, there is the language of the human being, the language of the citizen, and the language of the Christian.

Let us begin with the simpler language, and then come to the higher one: the language of the New Testament, the language of God. If I speak as an ordinary citizen, I ask: who is to blame?

Suppose I went looking for an answer. Where would I go? I would go to Parliament, where those three hundred gather who say they care for the nation and govern it, and who are called the fathers of the nation.

I am a priest, a simple priest, yet I too have a place in Parliament, not because of any worth of my own, but because I wear the cassock. As a simple priest, I would claim the right to stand before them, say what I have said to you, and then ask: who is to blame?

If I stood at the speaker's platform before the three hundred and more fathers of the nation and asked, 'Who is to blame?' I would hear the opposition say, 'The government is to blame. It bears all the blame. It must go.'

That is what I would hear. Meanwhile, the government members on the other side would say, 'We are not to blame. We have done our part. The others obstruct us and prevent us from carrying out our fine program.'

So each side puts the blame on the other, and we find ourselves in a Babel of conflicting opinions. I leave Parliament, for there a person's soul grows dark. I could say more about where things are heading, but I will leave that for another time when we meet.

I leave the Greek Parliament bitterly disappointed. What has become of 'Know thyself,' that saying which was a foundation of our Greek heritage and sound thinking? Where shall I go now? I go to the university, where the great minds, the learned scholars, are gathered.

I go on to the schools and academies and see young people in a miserable state, young people who are not aflame with great ideals. I see so many young hearts that ought to be reaching high, very high.

Very high, and instead I see them crawling low among the thornbushes. So I ask those gentlemen, those brilliant minds who studied at universities abroad and filled their heads like encyclopedias: Who is responsible for the corruption of these young people, these delinquents roaming the streets? And I hear, “We are not to blame. The teachers are to blame, the children are to blame, the young people are to blame.” They all say much the same. I ask the young people, and they tell me, “We are not to blame.”

They say, 'We are not to blame; our teachers are.' I leave them, having heard responsibility passed around again, and go to another part of society. I enter the factories, bustling like beehives with workers, honest people who labor and sweat for a piece of bread. There I hear complaints from the men and women who work there.

I ask who is to blame when factories close or struggle to keep going. And I hear the factory owners say, 'The workers are to blame, with all their union activity.'

And on the other side, I hear the workers say, “The rich are to blame, the capitalists are to blame, the great powers of wealth are to blame. They have made us slaves, worse off than the slaves of ancient times.”

I find no understanding there. So I leave, and where shall I go? Ah, I look for a harbor. Amid the storms of this life, on this troubled sea, there is just one little harbor left. Like ships caught in a great storm, I long to drop anchor and find rest in port.

Harbors. In just the same way, people today, disappointed by all that happens in life, seek a harbor. As John Chrysostom says, each person’s family is a harbor. I go out and knock, knock at every home. I knock at the great houses, the wealthy houses built of marble. I knock at the huts, at the homes of rich and poor alike. And wherever I go, before I can even open the door, I hear shouting, quarrels, arguments, and fighting. So I ask: Who is to blame? Why has the home, instead of being a harbor, become a stormy Black Sea? Why are people shipwrecked within the harbor itself, instead of finding hesychia, inner stillness, and comfort there? Who is to blame? The whole family gathers around me. The wife says, ‘It isn’t my fault. It’s my husband’s.’ The husband says, ‘It isn’t my fault. It’s my wife’s.’ The children say, ‘It isn’t our fault. It’s our father’s.’ And from inside I hear the mother-in-law say, ‘It’s the fault of…’

“The daughter-in-law is to blame,” I hear. And the daughter-in-law says, “The mother-in-law is to blame.” Everyone shrugs off responsibility for the disorder that reigns in Greek homes. Wherever I go, I find the same sad state of affairs.

This is an old sin, my brothers and sisters, a very old sin: to lift the burden of our own responsibility from our shoulders and place it on someone else’s.

This sin has its roots in the first sin committed on the face of the earth. However much the rationalists may object or try to explain it away, that first sin wounded the whole world, and humanity is still paying for its consequences, with interest upon interest. It is what we call ancestral sin.

Read, my brothers and sisters, the immortal pages of Holy Scripture. Read its opening chapters. Adam and Eve sinned, and the voice of the Lord is heard: “Adam, Adam, what have you done?” “It was not my fault; Eve is to blame.” “Eve?” “It was not my fault; the serpent is to blame.” Each passes the blame to the next. Yet all three were at fault: the serpent, who gave evil counsel; Eve, who listened to it; and Adam, who placed his love for the woman above his love for God. All three were judged and punished. Yet see how each one casts off

responsibility. This is an old sin, my brothers and sisters. I have no time now, though perhaps another day I can describe this evil through a few vivid scenes from another book of the Old Testament.

Do you remember David? David fell, that radiant star fell into three sins. He sank into the mire of adultery. He committed adultery: that was the first.

Then he stained his hands with blood. He had Uriah, the officer and husband of the woman, killed. Third, he went on living with her unlawfully. And he sat at ease upon his throne. But then an earthquake came and shook those sinful halls, exposing the sin within them.

Who caused it? Some great and powerful man? No, a barefoot man. He had nothing but a staff, lived in caves, and feared absolutely nothing in this world. This barefoot man had the heart of God before him.

He went up to the palace and spoke to David wisely, in a parable. It is one of the most striking parables. “I have come,” Nathan told him, “to report an injustice. If you are a just king, you will punish it.” “Speak,” said David. “I judge justly. Tell me.”

“There were two men in a town. One was rich and had more flocks of sheep than you could count. The other was poor and lived in a hut. He had only one little lamb, which he loved dearly.”

“One night a traveler arrived at the rich man’s house. The rich man wanted to welcome him and set a meal before him. But he did not go to his own pens and take one lamb from the thousands he possessed.”

“Instead, this greedy, unjust man seized the poor man’s lamb, the one he loved, the one that slept beside him, the one he treasured above everything else.”

“He took his neighbor’s only little lamb and slaughtered it.” What punishment did such a man deserve? The king sprang to his feet. “He deserves to die! He should be put to death tonight!” But Nathan told him, “Do not be so quick to condemn. I spoke to you in a parable. You are that man. You had your choice of women, yet you took another man’s wife.” David heard the accusation, fell to his knees, and cast off his crown.

That was the Church in those days. I have told you: we preachers are worthless if we are unwilling to die in prison. Then we are liars and false prophets, and neither our words nor our teaching are worth a penny.

As for me, if you love me, I ask for nothing more than to die in prison for the glory of our nation and its well-being. Enough now, enough! There are people with grave historical responsibilities. I say this openly: if we let them have their way, they will turn this place into a land of misery. That is what they want.

It is an old sin to push the burden of my responsibility off my shoulders and onto someone else’s. A very old sin, rooted deep in ancestral sin. At this moment I remember a good king. This king went to the prison

He went to the prison to release a few people for his feast day. The iron doors were opened, and he went inside. The prisoners all lined up, and he asked each one how he had come to be there. The first said, “Unjustly, my king! Utterly unjustly! May those responsible answer for it.” He went to the next man, and then the next. It was the same story every time. They all believed they had been imprisoned unjustly. But there was one man off in a corner.

He was leaning on a stick, deep in thought. The king said to him, “Elder, what about you?” “They sentenced me to only a few years,” he replied. “For the sort of man I am, I deserved many more. The sentence they gave me was far too short.” The king said, “Let him out. Here is a guilty man who has changed, a man who knows he is guilty.” So he alone was released. The others had never truly changed.

Out of a thousand, only one truly knew himself. He felt that his punishment and his time in prison were small compared with the crimes, both known and hidden, that a person commits. It is an age-old sin to refuse to take responsibility.

My brothers and sisters, before I finish, allow me to give one or two more examples, three at most, and then step down from the pulpit.

Who is guilty? I want to answer in the language of the Gospel, not the language of the world. So let me make clear to all of you what it means to be guilty. If you read Leviticus, Deuteronomy, and the other books of the Old Testament, you will find many offenses described there, many outward acts. I have counted roughly twenty-five places in the Old Testament where the word ‘guilty’ appears.

Guilty, guilty, guilty. The Old Testament speaks with the stern voice of justice. In case after case it declares, ‘He is guilty and deserves death,’ and the whole assembly would take up stones and stone the guilty person.

But when I open the New Testament, what do I find? The meaning of guilt grows wider. In the Old Testament, a person is judged for the evil he commits outwardly. Here we are told: ‘You are guilty not only when you do evil outwardly, but also when you do it within yourself.’

The ancient law of Moses said, ‘You shall not murder.’ But the teaching goes further: the murderer is not the only one who is guilty. Who else is? The person who grows angry, because unjust anger is the root of murder. There is also such a thing as righteous anger.

And the person who lets his tongue loose, hurling poisoned arrows at another’s honor and reputation, is also guilty of murder. The one who says, “You fool,” or “Raca,” is guilty and liable to the fire of Gehenna. So the scope of our responsibility grows wider here.

The Old Testament calls a person guilty when he breaks the commandment to be faithful and chaste: ‘You shall not commit adultery.’ But the New Testament goes further. Alongside the person guilty of the outward act, it names another person as guilty too.

That person has not committed the sin with the body, but has done so in the hidden rooms within. Some commit these acts openly in hotel rooms. Others are hypocrites and Pharisees: they sin in rooms no police officer can enter, though the eye of God sees into them.

Those hidden rooms are within us: our thoughts, our understanding, our imagination. Sins are committed there too. You are guilty when you dwell on evil and cast sinful glances at others.

The Old Testament says that the person who commits an outward sin is guilty. But the person who commits sins inwardly is guilty too. Do you see, my brothers and sisters, how much wider the meaning of guilt becomes? Ah, the Old Testament goes further.

Who, then, is guilty? It is not only the person who does evil outwardly. Someone else is guilty too: the person who has the power to stop evil but does not stop it.

Our poet Polemis speaks of this in a fine poem.

Suppose a madman or a criminal goes out at night onto a busy public road, used by cars and pedestrians, and puts a great stone in the roadway.

The first person passes, sees the stone, and says, ‘Leave it.’ A second person sees it too. Then a third passes, and a fourth, and a fifth. At last an unwary driver strikes the stone, the car overturns, and everyone inside is killed.

Who is guilty? The one who put the stone there is guilty. But so are you who passed by: the first, the second, the third, the tenth person who saw it and said, ‘Let someone else move it.’ You should have stopped, got out, and moved the stone off the road. Because you did not, you too bear guilt for what happened, along with the person who placed it there.

The person who has the power to stop evil and does not stop it is guilty.

The meaning of guilt grows wider still. The net spreads wider and wider, until it catches us all. Then we will come to the heart of the question: who is guilty?

How much wider does it grow? Think of how little people understand their own guilt in this world. A person is guilty even when he can do good and does not do it. That is another matter altogether. Lord, save us! Do you hear? This is not my own idea. It is the teaching of our Christ.

Our Christ says to one servant, ‘Come here. You were given five talents, and you made them ten.’ Then another comes and says, ‘Lord, you gave me one talent, and I return that one talent to you.’ Was he praised and welcomed into the Lord’s joy? No. What was he told? ‘Why did you bury that one talent in the ground? You should have put it to work, doubled it, increased it, and used it to do good for many people. You did not, and you will be punished.’

You will be punished because you did not put your talent to work. And James says somewhere, ‘Whoever knows the good he ought to do and does not do it, for him it is sin.’ If you know how to do good, and have the power to do it, yet fail to do it, that is sin.

But the net is spreading wider still. Let me add a little more, until it takes us all in. James says something fearsome elsewhere. Holy Scripture contains words that carry great weight. It will remain an enduring book: a book of faith, and a book that speaks to the social questions that trouble us.

It does not answer those grave questions that trouble the world. What does Scripture say? Suppose you took a pencil and counted God’s commandments. Suppose there were a hundred. If one of us kept ninety-nine and failed to keep just one, what does it say? “Whoever keeps all the commandments…”

But whoever stumbles in one commandment is guilty of breaking them all. So, he says, even if you keep all the commandments but leave out one, which one is it? Ah, it is the one that hurts you, the one that cuts you to the heart.

Guilty. Those are fearsome words. I ask you: which of us has kept every commandment and has only one left unmet? My dear Christians, tell me: do you have no sins that you have yet to cut away? Let me go further and make this clearer.

This may seem a strange way to put it. But go into a church and look up. From the very top hangs a chandelier that lights the whole church. These days, electric lights have taken away the sense of mystery in our churches.

But the Orthodox Church knew the light of candles, of pure wax lighting the churches of our Christ. The chandelier hangs from the ceiling on a chain, and that chain is made of many small links.

A hundred, two hundred, three hundred, five hundred links make up the chain that holds the chandelier. If just one link breaks, what good are all the others? God’s commandments are like a golden chain. It hangs from the stars of heaven, and the sinner holds on to it and climbs toward the heights. Break one link, break even the smallest commandment, and you are guilty of all. That is what Scripture says. So who among us, my brothers and sisters, would dare say they are not guilty?

My dear friends, I see that we have reached the answer to our question. Some Christians came here tonight expecting the preacher, when he spoke of guilt, to name the people to blame.

You know my way well. I do not want to point to this person or that one. I want to widen our sense of guilt and show that, in some measure, we all share responsibility for the humanity living in this world.

And now, my brothers and sisters, allow me to turn back sixty years. Let us turn a few pages in our nation’s history and come to 1898, when I had not yet been born, and neither had you.

If someone here is older than seventy, and we are glad to have such venerable elders among us, they may remember what happened and feel it more deeply.

Sixty years ago, Athens scarcely extended beyond Omonia Square. Patissia was vineyards, fields, and orchards. Farther on lay Sepolia. One day there, a young man, rough and uncouth, perhaps a shepherd…

I do not know what happened. Over next to nothing, he took out a knife and struck down three young men, three educated men. All Athens was shaken. The little city of a hundred thousand people was shaken to its core.

Holy Scripture… People were more sensitive then. Today cars kill people in the streets, and scarcely anyone takes notice. Back then, all Athens came out for the funeral of the three victims, those three young men.

That criminal from Sepolia cut them down. His name became notorious, but I will not repeat it. I do not want us to remember the names of the wicked.

I leave it out deliberately. We should remember the names of virtuous people, of good people. The chairman remembers him. Well, the funeral took place, and they went to the cemetery. People were shouting, “The criminal! Lynch him! Take him to prison! Try him! Lock him up!”

At last, amid the sobs and tears of the family, the funeral service was chanted. At the end of the service, a man in a cassock steps forward.

And what a man that cassock held! The seventy bishops and seventy preachers our country has today are not his equal. He was a diamond, a torch. He had one of the strongest characters our nation has produced, a leader of the people, an archimandrite of blessed memory.

Panaretos Douligeris. Who among you has heard of him? He died only a few years ago, alone and abandoned in a small chapel in Marousi. That is where he died.

Yes, that was the man: Panaretos Douligeris. Does no one here remember him? Who has heard of him? Raise your hands. Please, those of you who have, help us put together a book in his honor, with his picture, so that we may have his prayer.

Father Eusebios Matthopoulos was another such man, truly a saint. And Panaretos Douligeris carried the word to the people. Each served in his own way: one by building people up, the other, Douligeris, by calling them to account.

Yet Panaretos Douligeris remained unknown, though he was a hero. I ask those of you who remember him to come together and help us publish a book honoring this heroic preacher, with his picture, so that, as I said, we may have his prayer.

I ask Mr. President to take on this work.

As I was saying, Douligeris stood up to speak. What did he say? “I hear you shouting, ‘Guilty!’ I agree. But is this man the only one to blame? First, let us name those gentlemen sitting at the front: the members of parliament.”

“In those days, they would go into the prisons and get criminals released, all to win a few votes. So this man thought, ‘I can strike those young men down and kill them.’”

“‘I may be tried, but political connections will get me out of prison.’ Those gentlemen are guilty, then: for petty electoral gain, they arrange for criminals to be acquitted and released. The mother who raised him and the father who brought him up bear responsibility too. So does his teacher, and so does society.”

Then Douligeris reached the height of his argument. “Where is the parish priest of Sepolia?” he cried. “Was baptizing him all he did? Could he not have watched over him from childhood, taught him the Our Father, taken him into his arms as Christ would have done, and planted noble ideals in his heart? And if the child had savage impulses, could he not have tried to tame them?”

If the school, the education system, and the priest had done their duty, we would not be standing before these three coffins today. This crime would never have happened, and this man would have been an honest man and a good family man.

That is what Douligeris said, and everyone was moved. The newspapers wrote about it the next day. But there was one difference: in those days, there was a formidable journalist, the late Gavriilidis, whose pen could cut to the bone. So Gavriilidis wrote an article. What did he say? “The saintly archimandrite spoke rightly to us yesterday at the cemetery. He told us the truth plainly and bluntly, but he made one mistake.”

“The Archimandrite asked, ‘Where was the priest?’” Gavriilidis went further: “I ask, who was the bishop who ordained that worthless priest of Sepolia?” That is where we have come to, my fellow Greeks.

Ah, something similar happened in Athens only recently, in July or August.

Back in August, they arrested several young men for their actions, and the young men were put on trial. The police, rightly in my judgment, hung placards on them, shaved their heads close, and paraded them around. But were they the only ones to blame? Were there no others responsible behind those three young men?

The mother is blamed, the father is blamed, the school is blamed. But there is someone more responsible still. If I were in the position of my friend Rachizis, I would have looked into where those three children went and what stirred them to do this.

For children’s hearts are guitars of heaven, and if you know how to play their strings, a song of perfect harmony will come forth. I would not have followed the method of my friend Ratzitzis, the chief of the gendarmerie. In that situation, I would have asked the children: “My child, you who threw things in the Swiss woman’s face, or in someone else’s; you who troubled an elderly woman; you who spat at a wounded war veteran, come here, my child. I don’t want you to tell me who your teacher is, or who your priest is, or anything like that. I want you to tell me something else.”

Which cinemas did you go to? Yes, yes. Then I would send a police officer to call their managers in. “Come here, you and you. Come, let us speak plainly. Come here, Mr. Manager. You have opened schools of crime and academies of Satan in Athens.”

“Come here, sir. You grew rich from ticket sales, built yourself fine houses, and keep boats down in Piraeus. Come here, Mr. Manager, with your money and your cars. You run that cinema.”

Do you hear what the young man says? He was your customer and your pupil. You taught him to commit crimes and do such things. Shave his head close, put a sign on him, and parade him through Athens.

Yet those people remain in the background. Who do the nets of justice catch? As one of our ancient philosophers rightly asked, what is our nation’s justice like?

It is like a spider’s web: it catches the little flies. But when a wasp comes near, it tears through the web and escapes. Our country’s courts and police catch the little flies, while the great wasps break through and get away.

Those who escape are the ones responsible for this terrible crime and for the great tragedy of Greece. Brothers and sisters, I think I have strayed from my main point. I did not come here tonight to point to this person or that person as the criminal.

I want to hold to my main point, and I say it openly: each of us bears a share of guilt, according to our part, for the miserable moral, social, religious, educational, and political condition into which our nation has fallen.

I will not leave that point, brothers and sisters. We have all played a part in this great evil; we have all helped bury something precious. Speaking in that spirit, I must stress that each of us has a mission on this earth.

That is the deeper meaning of tonight’s talk: to awaken in your hearts the knowledge that each of us has a mission on this earth. “But I am insignificant. I am not a bishop. I hold no authority.” I see archimandrites who think this way.

“Ah, when will I become a bishop and carry a bishop’s staff? Then you will see what I can do!” What will I see? Let me first see how you serve as a priest or a deacon; then I can see how you would serve as a bishop. Do not expect a higher rank to change things if you do not do your duty as a deacon or a priest.

Do not imagine that rank alone will make the difference. A good sergeant will make a good warrant officer, a good officer, and a good general. Someone who has not proved himself in the lower ranks cannot expect to succeed in higher office. So however small your place may seem, an ordinary soldier, a junior employee, whatever your work may be, we all bear responsibility for our nation.

Yes, those in high positions certainly bear responsibility too. If I had come tonight to speak about them, my words would have to burn like a brand.

But I did not call you here tonight to point out the wrongdoing of the powerful. I have spoken to them many times. I called you here to awaken in your hearts the sense of responsibility that belongs to us all.

My child, however small you may be, you have a responsibility. Allow me to close with two examples, and then tonight’s talk will be over. One comes from long ago, and the other is more recent. Let us turn to the early days of our nation’s independence, to the struggle of 1821. There we see great figures. But near Dimitsana, in the fields of Gortynia, there also lived an unknown man whom nobody thought much of.

He was small and stooped, bent over and plain to look at. The villagers of Dimitsana made fun of him and gave him a nickname. Then the Revolution came, and the heart of this little, disregarded man awoke, the man his whole village had despised.

God had hidden a great gift in this little man’s heart. He wrote beautiful poems. When Kolokotronis, that great leader, heard them, he sent for him. ‘I need you,’ he said.

Kolokotronis gave him a horse, and at the most critical moments the little man would appear before the troops and speak to them. Their eyes filled with tears. He spoke with such force that even the rocks seemed to weep.

He could not lift a weapon or even a stone. People had thought him too small and insignificant to matter. Yet his words set the fighters’ hearts aflame. Kolokotronis kept him close as his right hand, and his name entered history.

Tsopanakos the poet, that is how he is remembered. A little shepherd made his contribution to the struggle. I will leave his story there for now; perhaps another time we can return to it, for there is much that is beautiful in it.

And now I come to more recent history. God counted me worthy, as a preacher, a citizen, and a soldier, to cross those same towering mountains of the Pindus range again, where, eighteen years ago... What was that time like? I cannot tell you what it was like. Those of us who lived through it know. The young people who did not were still in swaddling clothes.

We were little children then and had not yet felt the great call that stirred the nation. What was it? It was a miracle of the Most Holy Theotokos. Our small, seemingly insignificant people rose with the soul of the nation, brought Thermopylae and Plataea to life again, climbed the heights of the Pindus mountains, and brought our homeland to a glory that the whole world admired.

Up there, high in the mountains where hardly anyone passed, an old shepherd lived for many years with his shepherd’s crook. No one paid him any attention. His name did not appear in the newspapers or come up at the fashionable gatherings of the wretched women of Kolonaki. But his name was written into history.

Statues have been raised to all sorts of heroes, but this man’s statue still awaits its place. It ought to stand. If I governed the country, I would put it on a mountain peak, for he helped bring about the victory.

It was a shepherd. He knew every path and every spring. He walked those paths singing and playing his flute, with the love of freedom in his heart. Then the Italians came, proud of their weapons and aircraft, thinking they could overcome this small nation. The shepherd’s heart stirred. He presented himself at the advance-guard battalion. I will not mention names, because they were all heroes. The major himself commanded the battalion. “I am at your orders. I am sixty years old. I am enlisting as a volunteer. Do not be afraid. I know paths that are unknown.” A staff map was opened. As you know, all officers have a staff map. Yet the staff did not know this path. The shepherd did; his intelligence was greater than that of the staff. “Come on, lads!” he said.

At the most critical moment, while our young heroes fought below and machine-gun fire tore through the air, the shepherd led the young men through ravines and hidden paths up to the summit. Then the machine gun began to fire.

The enemy was bewildered. How had they climbed up there? Who could have imagined it? A shepherd of sixty had rendered a great service to the nation. This little man had guided Greece’s sons along paths and ridges until they could strike the enemy from above.

So you see, my dear friends: here was a man who could not even sign his name. He had never been a village president, a clerk, a teacher, or a bishop. Yet at that moment, our homeland rested in his hands.

So, my dear friends, do not lose heart, however small or insignificant you may seem. And what shall I say of the women of the Pindus mountains? Their faces seemed like the faces of saints. When the mules slipped in the snow and could carry the supplies no farther, those blessed women took the ammunition on their own shoulders and carried it up to the high peaks.

Ordinary people helped bring about that great victory. The great moments of history are not made by brilliant minds alone, nor by great leaders alone. They are made by everyone: the strong, the small, and those whom others consider insignificant.

And each one of us, my dear friends, has a place in this world. That is what I have said tonight, answering as briefly as time allowed the question, “Who is to blame?” My brothers and sisters, I do not want any of you to leave this hall discouraged. Every community has its own vocabulary, and so do we. In a Christian’s vocabulary, there is no word for despair, no word for discouragement. Yes, evil is great.

But evil, my brothers and sisters, has always existed throughout history.

There have been times worse than our own, my brothers and sisters. What was one such time? The time when Saint Demetrios lived. Read about his life and see what he faced. And yet, there among his young spiritual children, Saint Demetrios managed to preserve the faith. I am finishing now. I want you all to leave with a watchword. I am giving it to you to keep for the coming month.

So hold fast. I will end with a watchword. Just as an officer gives his troops a watchword, so I, an insignificant junior officer in the ranks of my Lord, give you mine. I want you all to keep it throughout this month.

I do not want a watchword of my own. I want one drawn from the fire of Saint Demetrios the Great Martyr. Here it is: Saint Demetrios would wake up, make the sign of the Cross, and say, ‘My God’, what did he say each day in his prayer? ‘Help me. Help me bring one person who worships idols to Christ each day.’

Saint Demetrios could not rest at night unless he had brought a pagan to Christ. He ran through the narrow streets, this way and that, everywhere, seeking a pagan he could bring to the Christian faith. And so, my dear friends, I want a reward from you tonight. What reward? Keep your money. I do not want your purses. I want your hearts. I want your souls. Thank you.

Every one of us has a part: the person who seems insignificant, the poor and uneducated woman, the gray-haired elder, and the little child standing over there. So do the venerable elders who honor tonight’s preaching with their presence, the respected president, and all of us together, united in proclaiming the Gospel of our Christ.

Let us help, my brothers and sisters, in a way worthy of our history, worthy of our past, worthy of the blood we have shed, and worthy of our calling. I ask for one reward. What reward? How many of you are here tonight? If I stood at the door and counted you, there would be more than a thousand listeners.

That is a blessing from God. Yet I am not satisfied. I want more, though I am unworthy. Saint Demetrios brought one person to Christ each day. I want each of you to do the same, so that one thousand become two thousand, and two become four. As the number of disciples grows, we too will be able to say that we have not just five people behind us, but a hundred, a thousand, two thousand. Then we will ask for what is needed to give our nation’s struggle the value it deserves.

So, my brothers and sisters, I bid you farewell. At this first gathering, I ask each of you to bring one person to the Gospel of Christ. And do not bring them only to this hall. I have no monopoly on this.

Lead people to hear the preaching wherever Orthodoxy is proclaimed. Bring them all. We have no monopoly here. Each of you can help. This year, let Christians join together as one united phalanx. Together we will fight against Greece’s downward course.

I will finish with that watchword. And amid the chaos in which we live, my brothers and sisters, let us close this gathering with the prayer of young Saint Nestor: ‘God of Demetrios, help us.’ Help us, Lord, through the intercessions of Saint Demetrios and all the Saints. Amen.

Σεβαστοί μου πατέρες και αδελφοί, αγαπητοί μου χριστιανοί, προσφιλή μέλη του Ορθοδόξου Συλλόγου «Μέγας Αθανάσιος» και λοιποί ακροαταί, και πάλιν εις το βήμα του ιστορικού του συλλόγου, του οποίου προστάται Άγιοι είναι τρεις, οι τρεις μεγάλοι πατέρες και διδάσκαλοι της Επισίας, οι τρεις φωστήρες της θρησιλείου Θεότητος. Ευχαριστώ τον Κύριον Ιησού Χριστό για την νέα συνάντησή μας, συνάντηση ιεροκήρυκος και ακροατών.

Αγαπητοί μου, το έργο του ιεροκήρυκος είναι πάντοτε βαρύ.

Δεν είναι βαρύ, αλλά εις τας ημέρας που ζούμε το έργο του ιεροκήρυκος έγινε ακόμη βαρύτερο. Εις τη θέση αυτή, εις το βήμα αυτό, εις τον άμβονα που μας αξιώνει ο Θεός να αναβαίνουμε. Στον 20ό αιώνα αυτόν της διαφθοράς και απιστίας, στο βήμα λέγω τούτο και στον άμβονα, δεν θα έπρεπε να είμεθα εμείς. Μην το θεωρήσετε αυτό ως ένα είδος ταπείνωσης.

Είδος ταπεινολογίας. Εκφράζω τα βάθη της καρδίας μου. Είναι τέτοιοι οι καιροί, είναι τέτοια τα προβλήματα, είναι τέτοιες οι κρίσεις του έθνους και της ανθρωπότητας, ώστε θα έπρεπε στη θέση αυτή να ευρίσκονται Βασίλειοι και Χρυσόστομοι και Γρηγόριοι Θεολόγοι. Θα έπρεπε να ευρίσκονται προφήται, θα έπρεπε να ευρίσκεται ο Νάθαν και ο Ιερεμίας και ο Ησαΐας για να ελέγξουν τα αμαρτήματά μας και να είπουν και πάλι:

«ΟΕΕ, έθνος, αποστατόν, λαός πλήρης ανομίας, πέρα από από νηρόν».

Μικροί, πολύ μικροί και ασήμαντοι εμείς, αισθανόμαστε την ώρα αυτή την αδυναμία μας, την αμαρτωλότητά μας και πιστέψατε θα ήταν ο Διαμέ πολύ ευχάριστο να βρίσκομαι κάπου μακράν, σε κάποια γωνιά του Αγίου Όρους, να κρατώ κομποσκοίνι, να αγρυπνώ και να προσεύχομαι για τον εαυτό μου και για τον εαυτό σας.

Αλλά ανάγκη να κηρύξουμε, αλλά ανάγκη να ελέγξουμε, αλλά ανάγκη να αναλύσουμε τα ρήματα της αιωνίου ζωής. Η έναξη των ομιλιών, αγαπητοί, συμπίπτει με την επέτειο μεγάλων εθνικών εορτών, συμπίπτει με την επέτειο της αλώσεως της ωραίας πρωτεύουσης της Μακεδονίας μας, της Θεσσαλονίκης.

Συμπίπτει ακόμα με την επέτειο την εθνική της αντιστάσεως, την οποία το μικρόν ημών έθνος, ο μικρός αυτός Δαβίδ, αντέταξε εις τα χιονισμένα βουνά της Βορείου Ηπείρου και έγραψε μία από τας λαμπροτέρας σελίδας της ιστορίας του.

Συμπίπτει ακόμα η έναξη των ομιλιών Με την εορτή του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Δημητρίου. Του οποίου την ευχή και ευλογία επικαλούμεθα δι' όλων των αγαπητών και προσφιλών ακροατών.

Μικροί εμείς, μας συγκινεί πολύ περισσότερο τη στιγμή αυτή το όραμα του Νέστορος, του Αγίου Νέστορος, του μαθητού του Αγίου Δημητρίου. Και εμείς, ως μαθηταί του Αγίου Δημητρίου, σε αυτές τις κρίσιμες στιγμές που διερχόμεθα.

Αρχόμεθα, δεν έχουμε τίποτα άλλο να επαναλάβουμε από τα βάθη της καρδίας μας παρά την φωνή εκείνη η οποία έσεισε άλλοτε το θέατρο της ειδωλατρικής πόλεως. Την φωνή εκείνη: «Θεέ του Δημητρίου, βοήθει μοι». Αδελφοί και πατέρες, το θέμα της σημερινής ομιλίας σας είναι γνωστό. Είναι ένα ερώτημα. Ποιος είναι ο ένοχος;

Ευχαριστώ. Με αυτό, θα μου επιτρέψετε να ρίξουμε από την σκοπιάς υψηλής και επηρμένης, θα επιτρέψετε, λέγω, να ρίξουμε μια ματιά εις την σύγχρονο κατάσταση, την κατάσταση του έθνους μας. Η κατάσταση του έθνους μας, της μικράς αυτής γωνιάς που έδωσε ο Θεός να κατοικούμε εμείς οι Έλληνες, η κατάσταση του έθνους μας δεν είναι ευχάριστος. Ομοιάζουμε, αγαπητοί, με ένα ασθενή που έχει προσβληθεί όχι από μία και μόνον ασθένεια, οπότε η θεραπεία του είναι εύκολος, αλλά μοιάζουμε με ένα ασθενή ο οποίος έχει προσβληθεί από πολλάς ασθενείας, εις τρόπον ώστε ο ιατρός ο θεράπων ευρίσκεται εις τη δυσκολία και της διαγνώσεως της ασθενείας

και ακόμα περισσότερον εις την προσφοράν των καταλλήλων φαρμάκων. Ομοιάζομαι με το, είναι θυμηθόμενο μια εικόνα του Ισαΐου του Προφήτου ότι ήμεθα από κορυφής, από ποδών, από τα πόδια μέχρι την κορυφή, πλήρης ελκών, γεμάτος πληγές.

Πληγές στα χέρια, στα πόδια, στο στήθος, παντού, και δεν υπάρχει, λέει, κατάπλασμα και φάρμακο. Και για να μην φανεί η υπερβολική κρίση αυτή περί της σημερινής μας καταστάσεως, ας ερευνήσουμε κάπως επιμελέστερον τους διαφόρους τομείς της εθνικής και κοινωνικής μας ζωής. Και ας αρχίσουμε εν πρώτοις από τον τομέα εκείνον εις τον οποίον δυστυχώς όλοι ανεξαιρέτως

Ανεξαιρέτως αριστεροί και δεξιοί δίνουμε τεραστία σημασία, διότι στην εποχή την οποία ζούμε δεν δίνουμε σημασία Ις των πνευματικών και ηθικών τομέων του έθνους αλλά δίνουμε σημασία εις τον οικονομικόν παράγοντα, εις την οικονομική ευεξία και ευρωστία του έθνους.

Οικονομικώς λοιπόν, πώς πορεύεται το έθνος τούτο; Εκ πρώτης όψεως, τα πάντα φαίνονται ρόδινα. Η βιτρίνα είναι θαυμασία. Ξένοι έρχονται εκ περάτων της γης για να περάσουν ωραίας ηλιόλουστους ημέρας εις τα ωραία μας νησιά και στα ακρογιάλια.

Τα καταστήματα είναι πλήρη. Οι καταθέσεις, λέγουν, αυξάνουν καταπληκτικώς. Ασφάλεια υπάρχει. Δύνασαι να κινηθείς εύκολα και με πούλμαν μέχρι το σύνορο. Τι με τούτο; Πίσω από τα πούλμαν και πίσω από τους τουρίστες και πίσω από όλη αυτή την χλιδή και πολυτέλεια ορισμένων τάξεων, υπάρχει μία δυστυχία απερίγραπτος.

Κατ' επανάληψιν απησχόλησα το προσφιλές ακροατήριον επί της κοινωνικής πλευράς του έθνους μας και απέδειξα ότι δεν υπάρχει δυστυχέστερα χώρα υπό τον ήλιο.

Δεν είναι υπερβολή ούτε σχήμα δια δημιουργίαν εντυπώσεων, όταν σκεφτείς ότι επιχειρεί ο κατοίκων της μαρατηρικής αυτής γης, οι 318, 18. Κατά επίσημων στατιστικών είναι άποροι, νούμερο ένα ο εστί μεθυμερβόμενος, στο κράτος αυτό των 8 εκατομμυρίων 2.988.000 κάτοικοι είναι άποροι, στερούμενοι επαρκών μέσων ζωής, 200 και πλέον χιλιάδες είναι άνεργοι, 10.000, ακούτε, 10.000 παιδιά, με όλη τη φλόγα να εργαστούν και να συντελέσουν εις την προώθηση του έθνους.

Δέκα χιλιάδες παιδιά που εκοπίασαν και μάθησαν. Και κρατούν στα χέρια τους διπλώματα ανωτέρων σχολών. Οι δέκα χιλιφάλαμες ολόκλως με αρχή ανέων Είναι άνευρος Ποιος θα περιγράψει το δράμα των νέων αυτών;

Ποιος θα ενδιαφερθεί για τους νέους αυτούς; Οι οποίοι εκλιπαρούν και κτυπούν τας θύρας μικρών και μεγάλων δια μια μικρά θέση. Ολίγον ακόμη και τα διπλώματα θα καταντήσουν εδώ στο έθνος, θα καταντήσουν τα διπλώματα να έχουν μικρότερη αξία από ό,τι έχουν τα πλατανόφυλλα των δασών.

Και δεν είναι μόνο οι μορφωμένοι νέοι και οι εργατικοί νέοι που αντί να χρησιμοποιούν την πένα χρησιμοποιούν τα χέρια των, και αυτοί ακόμη βρίσκονται σε οικτράν κατάσταση. Ουρές, ουρές, όπως ακριβώς στους σταθμούς των αυτοκινήτων σχηματίζονται ουρές, κατά παρόμοιον τρόπον απ' έξω από τας πρεσβείας των ξένων εθνών σχηματίζονται ουρές νέων, οι οποίοι ζητούν διαβατήριον.

Να υπάγουν πού; Να υπάγουν εις τα άκρα της γης, εις τα έλη, τα βρωμερά έλη της Αυστραλίας.

Αυστραλίας να κατεβούν κάτω εις τα υπόγεια, εις βάθος χιλίων και δύο και τριών χιλιάδων μέτρων, να τα βγουν κάτω εις τον Άδη, εις τα ανθρακωρυχεία, λέγω, του Βελγίου, για να τεμάχει ο Ναρκ. Κάθε στιγμή είναι γεγονός επιστημονικώς αποδεδειγμένον ότι όχι μόνο αυτή η γη, αλλά ακόμα η μικρά αυτή γωνιά, που τα χώματά της θα έχουν ποτίσει με αίματα νεωτέρων και και παλαιοτέρων ηρώων, αυτή η μικρά γωνιά δύναται να θρέψει διπλά.

Θρέψει διπλάσιον πληθυσμόν και κανείς νέος να μην απέρχεται εις τέτοιας μακρινάς χώρας για να θρηνεί την πατρίδα του. Οικονομικώς ευρισκόμαστε σε αυτή την κατάσταση.

Διοικητικώς, ως μηχανή, δεν γνωρίζω εάν οι χελώνες δύνανται να συναγωνιστούν με την νωθρότητα και την αδράνεια της κρατικής μηχανής.

Έγγραφον, δεν υπάρχει απογραφείων ή στεγγραφίων.

...γραφείων. Χρειάζεται δέκα και είκοσι κι ένας ολόκληρος μήνας να λάβει μια απάντηση ο χωρικός που ζει στα άκρα της Ελλάδος. Θα αναγκαστεί να κατέλθει εδώ εις τον υδροκέφαλον, διά να εκλιπαρήσει τους τμηματάρχας και διευθυντάς, διά μίαν ελαχίστην υπόθεσίν του. Μηχανικός, αλλά ας μην εισέλθω εις τον τομέα αυτόν, διότι ορισμένα έργα τα οποία έφτιαξαν τελευταία οι λεγόμενοι εγκέφαλοι του κράτους δεν κάνουν τίποτα άλλο τώρα, υπενθυμίζουν εκείνο το γνωστό «ξύλα αράδα, δουλειά να μη σου λείπει».

και άμα μη σου λείπει, εις τρόπον ώστε δημοσιογράφοι να γράφουν ότι η Ελλάδα έχει ανάγκη να καλέσει από το εξωτερικόν επιστήμονες για να τακτοποιήσουν τα του οίκου της. Αλλά ας αφήσουμε αυτόν τον τομέα των μηχανικών, των οικονομικών, των διοικητικών και ας έρθουμε σε άλλους τομείς οι οποίοι είναι ευγενέστεροι και σπουδαιότεροι.

Ας εισέλθουμε στον τομέα των εκπαιδευτικών, στον τομέα της αγωγής και εκπαιδεύσεως της νέας γενιάς μας.

Η νεότης μας, η οποία είναι ό,τι φίλτατον, ό,τι ιερότερον, ό,τι έχει πολυτιμότερον η πατρίς. Διάβασα τυχαίως στα χέρια μου όταν ευρισκόμουν επάνω εις την Κοζάνη. Έπεσε στα χέρια μου μία στατιστική, η οποία εδείκνυε το ποσοστό των χρημάτων τα οποία δαπανούν τα διάφορα κράτη για την νεότητα, για την σπουδάζουσα νεότητα. Και πιστεύσατέ με ότι δάκρυα έτρεξαν από τους οφθαλμούς μου, όταν είδα αποκαλυπτικά στοιχεία. Ποια στοιχεία; Ότι...

Όποτε ήμεθα η χώρα εκείνη, η χώρα της παιδείας, η χώρα της φιλοσοφίας, η χώρα της μορφώσεως, καταντήσαμεν εις μια κατάσταση ώστε άλλα έθνη να είμεθα εις το βάθος, εις τοιούτον βάθος ώστε άλλαι μεν χώραι για τα παιδιά τους δαπανούν 30%, άλλα δαπανούν 25%, άλλα 20%, άλλα 15%.

Εμείς δε στην Ελλάδα μόλις δαπανούμε 7% για την παιδεία.

Σχολεία τρώγλες, σχολεία χωρίς επαρκές προσωπικόν, τόσο εις τη δημοτική εκπαίδευση όσο και εις τη μέση.

Εκπαιδευτικώς, ηθικώς, εδώ πλέον αρχίζουμε να σαπίζουμε, όχι πλέον στας κορυφάς αλλά και μέχρι των ποδών και μέχρι των ριζών. Αρκεί μόνον χαρακτηριστικώς να αναφέρω δύο επεισόδια, δύο εικόνας. Η μία: για να φανεί το έθνος μας συνεπές προς διεθνείς συμβάσεις, η αστυνομία μία βραδιά διέλυσε όλα τα δυσώνυμα σπίτια, όλα τα πορνικά σπίτια, όπου εκατοντάδες νέων γυναικών αξιοθρηνήτων έζουν μια ζωή κτηνώδη.

Έκλεισε τα σπίτια της αμαρτίας, τα έκλεισε τα σπίτια της αμαρτίας προς το θεαθήναι των ανθρώπων. Τα έκλεισε τα σπίτια της αμαρτίας για να ακούσει από τον Οργανισμό των Ηνωμένων Εθνών ένα εύγε. Εύγε όμως υποκριτών και Φαρισαίων. Τα έκλεισε τα σπίτια αυτά δια να φανεί έθνος πολιτισμένον, αλλά τα σπίτια αυτά, αντί να ελαττωθούν, ηυξήθησαν.

Αν είχαμε μέσα στην Αθήνα 100 σπίτια, τώρα έχουμε 2.000 σπίτια, διότι έφυγαν από τους γνωστούς αριθμούς των οδών και κάθε δύο, κάθε, κάθε έκαναν συνεταιρισμό, δύο-τρεις από τα δάκτες, και σήμερα διασκορπίστησαν εις όλες τις συνοικίες, εις όλες τις οδούς και παρόδους και δημιουργούν τεράστια προβλήματα και λυμαίνονται και διαφθείρουν ολόκληρη την πόλη.

Αλλά και άλλο γεγονός κατά τους θερινούς μήνας παρουσιάστηκε στο έθνος μας ως μια εκδήλωση βαθείας διαφθοράς της φυλής μας. Κρούσματα μεμονωμένα, κρούσματα όμως τα οποία φανερώνουν ότι η γάγγραινα προχωρεί βαθύτατα.

Νέα παιδιά που ακόμα επάνω εις τα χείλη τους δεν παρουσιάστηκε το χνούδι της νεότητος. Νέα παιδιά που άξιζε να έχουν καλύτερη συμπεριφορά απέναντι των πλησίων τους, παιδιά λεγομένων οικογενειών πλουσίων και βιομηχάνων, παιδιά που θα έπρεπε να είναι τα στολίδια των οικογενειών τους, τα παιδιά αυτά ελοξοδρόμησαν από τον τίμιο δρόμο της αρετής και δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά να στέκονται στις γωνίες των σταυροδρομίων και να ενοχλούν ως άλλοι Προκρούσται και λησταί, να ενοχλούν γυναίκας, να γλουχνουγούν δεσποινίδας, μικρά παιδιά, να εκσφενδονίζουν σάπια πράγματα στα πρόσωπα των ξένων και να δημιουργούν μεγάλη σύγχυση μέσα εις την πόλη

και αρέσκονται τα παιδιά αυτά με την ιδιότροπη εμφάνισή τους να ονομάζονται με ένα ξενικό όνομα. Με το όνομα των γνωστών που υπάρχει εις ξένη γλώσσα, με τον τεντυμποϊτισμό.

Έτσι, τα παιδιά αυτά αντί να μιμηθούν πρότυπα ηρωικά, τα οποία έχει να επιδείξει η ιστορία του έθνους μας, αυτά τα παιδιά μιμούνται τους νέους τους εκφύλους, τα καθάρματα του Λονδίνου. Διότι τούτο το φρούτο εκεί πρώτον παρουσιάστηκε και εκεί έφτασε μέχρι σήμερα.

Οικονομικός, Αθλίος, Αθλία Ζωφαράικων, Διοικητικός, Δέναμενος Σχελώναι, Εκπαιδευτικός, Καταντήσαμε εις το κατ' τέραν βαθμίδαν του πολιτισμού, Ηθικώς, ιδού εικόνα την οποία παρουσιάζουν αφενός μεν η διασπορά της πορνείας και μοιχείας εις όλην την πόλη, Αφετέρου δε η ευαρβαρική εκκληρώση στον αιών.

Και χθες ακριβώς, χθες με επισκέφθη ένας ναυτικός που τριάντα χρόνια αλωνίζει τα μεγάλα πελάγη και υπέστη πολλά ναυάγια. Και όταν χθες με επισκέφθη και τον ρώτησα πώς πηγαίνει ο έξω κόσμος, μου περιέγραψε την διαφθορά που υπάρχει στα διάφορα κέντρα της Δύσεως.

Μου είπε ένα στοιχείο το οποίο, μολονότι διατρέχω τον κίνδυνο να παρεξηγηθώ, εντούτοις όμως οφείλω να το γνωρίσω εις τους αγαπητούς μου ακροατάς. Αφού μου περιέγραψε τι γίνεται εις την Τουλώνα, εις την Μασσαλία, εις το Αμβούργο και εις άλλες πόλεις, μου έλεγε ότι το πλοίο έλαβε διαταγάς να πλεύσει προς βορράν και άφησε το πλοίο κατάφορτον.

Μέσα είσαι πάνω στη Βόρειο Θάλασσα, είσαι σε ένα λιμένα ρωσικό. Προτού να φτάσουν στο λιμένα τον ρωσικό, είναι αυτοί, τριάντα περίπου παιδιά νέα, ακατήχητα, με όλο το σεξουαλικό πυρ που υπήρχε μέσα στην καρδία τους. Δυστυχώς, τα παιδιά αυτά τίποτα δεν σκέφτονται παρά πότε να βγουν στην παραλία του ρωσικού λιμένος, να βρουν Ρωσίδας και να οργιάσουν. Ως όρνεα λοιπόν επήδησαν στις βάρκες και βγήκαν στα κρηπιδώματα του λιμένος.

Και ως πειναλέοι, ως πειναλέοι γύπες εζήτουν τα σάπια κρέατα των γυναικών. Ένας μόνον έμεινε μέσα εις το πλοίον. Δεν ήθελε να βγει έξω εις τον λιμένα των Ρωσικών. Αφενός μεν διότι δεν είχε συμπάθεια για ορισμένους λόγους, αλλά και αφετέρου ήθελε να αποδοκιμάσει την ενέργεια των νέων αυτών, οι οποίοι μόνον και μόνον εξήρχοντο, όχι για τίποτα άλλο, όχι να θαυμάσουν τα ωραία τοπία της ωραίας εκείνης πόλεως, αλλά μόνο και μόνον διά να βρουν τα σάπια, τα κατασκωληκώτα κρέατα εκείνα, τα αποσυντεθειμένα.

Το βράδυ επέστρεψαν, τους περίμενε, ανέβηκαν τα σκαλιά, πλήρης απεγοήτησης, πλήρης απεγοήτησης. Περάσανε όλα τα σοκάκια, όλους τους δρόμους, όλες τις πλατείες, σαν διψασμένα, σαν λυσσασμένα σκυλιά, ζητούντες σάρκας γυναικών.

...γυναικών και δεν έχουν ούτε μία γυναίκα εις το ρωσικό να κοινωνημένα, διότι δεν επιτρέπεται εκεί το άθεον αυτό κράτος που γνωρίζουμε, άλλοι να καυτηριάζουμε το άθεον αυτό κράτος. Δεν επιτρέπεται ούτε μία Ρωσίδα να είναι πόρνη. Ο Ρανίτς Άγγελοι δικάσταται εμάς, εμείς που τη Θεσσαλονίκη μεταβάλαμε εις απέραντον πορνείον. Θα μας δικάσει ο Θεός, διότι κρατούμε το Ευαγγέλιο και ουδέντε πανιό. Κανείς δεν ενδιαφέρεται για την κατάσταση αυτή. Όταν ήκουσα ότι στους Ρώσους σήμερα ούτε μία πόρνη.

Δεν υπήρχε! Πρέπει να κλάψουμε, αδελφοί μου, διότι εμείς λέγουμε εκείνους αθέους, αλλά εκείνοι εφαρμόζουν το Ευαγγέλιο, εμείς δεν έχουμε το Ευαγγέλιο και ζούμε κατά πλέον ανήθικον και έκφυλον τρόπον.

Δεν είναι μόνον αυτοί οι τομείς στους οποίους ο προβολεύς της αληθείας, ριπτόμενος, αποκαλύπτει τα έλκη του έθνους. Υπάρχει και άλλος τομέας, ακόμα ευγενέστερος, ακόμη υψηλότερος, που εγγίζει τας σφαίρας του υπερφυσικού στοιχείου.

Και ο τομέας αυτός είναι ο τομέας ο θρησκευτικός.

Θα χρειάζεται ώρα πολύ. Βλέπετε μόνον μια κυρία εκεί, μα αξιώνει ο Θεός να σας συναντώ, διότι απεκλείσθημεν από τους ναούς των Αθηνών.

Στον Αθηνόν, ένα και μόνο αληθείας και καθήκοντος, και έχουμε μόνο μια μικρά αίθουσα την οποία εσείς καταστήσατε στενόχωρη, και δεν έχουμε την ευχέρεια να βγούμε στα πεζοδρόμια και να καλέσουμε τον λαό και να καταγγείλουμε τα αίσχη της σημερινής καταστάσεως. Έχουμε μόνο μια ώρα και ο λόγος στενοχωρείται. Ο λόγος στενοχωρείται να εκφράσει όλα τα σημεία, όλα τα αισθήματα τα οποία κατακλύζουν την καρδίαν του ιεροκήρυκος επί τη θέα της αθλίας καταστάσεως. Ας ρίξουμε μια ματιά στον θρησκευτικό τομέα.

Σας ρωτώ, που κυρίσω ραβίων, εάν είχα χρήματα, εάν είχα χρυσίον και αργύριον, θα προκήρυσσα ένα διαγωνισμό και θα έλεγα: Δείξατέ μου στην Ελλάδα ένα χωρίο και μόνον, ένα χωριό, μια κωμόπολη, ένα συνοικισμό, δείξατέ μου ένα τέτοιο συνοικισμό στην Ελλάδα από τα 8.000 χωριά που έχει η Ελλάδα αυτή με τα καμπαναριά της.

Ποτάδης και Αρχιερίστης, δείξατέ μου από τα οκτώ αυτά χιλιάδες χωριά, δείξατέ μου ένα χωριό εις το οποίο δεν ακούεται βλασφημία των θείων. Δεν υπάρχει ούτε ένα χωριό πλέον αμόλυντον, καθαρόν από την ασέβεια, από την βλασφημία η οποία ακούεται καθ' όλα τα πλάτη και τα μήκη της πατρίδας μας. Ένα χωριό, ένα χωριό θα ζητούσα.

Θα ζητούσα καθαρόν, τέλος πάντων, έναν χώρο θα ζητούσε να είναι καθαρόν από βλασφημίας. Και ο χώρος αυτός που θα αξιούσε να είναι καθαρός, με ενδιαφέρουν άλλοι χώροι, αλλά με ενδιαφέρουν προπαντός τα καράβια τα ελληνικά, τα πολεμικά καράβια τα οποία έχει η πατρίς μας, και ακόμα οι στρατώνες οι ελληνικοί να είναι καθαροί. Και όπως αν υπάρχει μέρος εις το οποίο βλασφημείται από αξιωματικούς, υπαξιωματικούς ή στρατιώτες καθ' οιονδήποτε τρόπον, να κλείνει η στρατώνα.

και τελικά χαράβια, ο Κουντουριώτη αλησμόνιτε που ετσάχεις τους Τούρκους μες τα δωρελιά με την αυραχίδα σου, ξύπνε από το τάφο, να πάρεις ματσούκι, να πας μες τα πλοία να καυτιριώσεις και σήκας η κολοκοτρώνη που δεν επέτρεπε μέσα εις τον στρατομάτου να υπάρχει στρατιώτης να βλαστημάει, το θεώρη ψωγές με ένα πρόβατο, στρατιώτη να βλαστημάει και όμως τώρα βουίζουν τα αυτιά μέσα εις τους στίχους των τρατόνων και περιμένομε να προσιάσουμε

Θα παρουσιάσω μεν νέα νέας γλύκας και νέα θριάμβους, ο Θεός να φυλάξει, εάν δυσυμβητεί το έκτακτον μέσα στην Ελληνική Πατρίδα. Θρησκευτικός αυτή, εκκλησιαστικός, ω Κύριε, θου, Κύριε, φυλακήν τω στόματί μου και θύραν περιοχής περί τα χείλη μου. Δεν θέλω, αδερφοί μου, απόψε να σας παρουσιάσω τα έλκη που παρουσιάζει η Εκκλησία ως διοίκηση. Όχι εκδηλίας, όχι έκθινος αλησκέψεως.

Αλλά διότι θα μακρύνουμε τον λόγο, και έπειτα στο τέλος, όταν τελειώσετε, θα σας δώσω εγώ ένα διπλό καθρέφτη, θα σας δώσω μια διπλή σπίδα που θα παρουσιάσω μέσα ποια είναι η σημερινή κατάσταση της Εκκλησίας μας εις μαρτύριον αιώνιον.

Και αφού τώρα από την υψηλή ταύτη σκοπιά, ρίπτοντες το βλέμμα, σας παρουσιάσαμε τα καρποστάλ της αθλίας καταστάσεώς μας, τώρα και εμείς ομάς αυτοί στους ζοφώδεις περπατούντες, απευθύνομαι το ερώτημα και λέγουμε: Επανερχόμεθα εις το θέμα ημών.

Και λέγομεν: Ποιος ο ένοχος; Υπάρχουν δύο γλώσσες. Πώς θα μιλήσω, αγαπητοί μου, απόψε; Εάν μιλήσω με την γλώσσα του πολίτου, υπάρχει η γλώσσα του ανθρώπου, υπάρχει η γλώσσα του πολίτου και υπάρχει η γλώσσα του χριστιανού.

Ας μιλήσουμε με τη χαμηλότερη γλώσσα, για να έρθουμε κατόπιν στην ψηλότερη γλώσσα, την γλώσσα της Καινής Διαθήκης, την γλώσσα του Θεού. Εάν θελήσω να μιλήσω με την γλώσσα του απλού πολίτου, απευθύνω το ερώτημα: Τις ο ένοχος;

Και έτσι μου κατέβηκε, έτσι θέλω να πάω, να βρω ποιους, ποιους να βρω, να πάω εδώ, στη Βουλή που μαζεύονται οι τρακόσιοι αυτοί που λένε πως ενδιαφέρονται για το έθνος και κυβερνούν το έθνος και ονομάζονται πατέρες του έθνους.

Και παπάς εγώ, ένας απλός παπάς, έχω και εγώ κάποια θέση μέσα εις την Βουλή, όχι ως άτομο αναξίας, αλλά ως ρασοφόρος, διότι το ράσο έρχεται στην πατρίδα, ως απλός ρασοφόρος έχω την αξίωση να ανέλθω προς τιμήν επάνω εκεί στην θέση και να απευθύνω, να είπω αυτά τα λόγια τα οποία είπα προς εμάς και μετά να απευθύνω: Τις ο ένοχος;

Αν ανέβαινα προς τιμήν επί του βήματος της Βουλής των Ελλήνων, των 300 και πλέον πατέρων, τότε μόλις απηύθυνα το ερώτημα «Τις ο ένοχος;» θα ήκουα εκ μέρους μεν της Αντιπολιτεύσεως ότι «Ένοχος είναι η κυβέρνηση, αυτή είναι όλη πρωτάφτης, αυτή πρέπει να φύγει, αυτή πρέπει είναι αυτός».

Αυτά θα άκουσα. Αλλά εν τω μεταξύ, η άλλη πτέρυγα της συμπολιτεύσεως, η άλλη πτέρυγα των κυβερνητικών βουλευτών: «Δεν φταίμε εμείς, εμείς είμαστε εν τάξει». Φταίνε αυτοί που δεν μας αφήνουν, που κωλυσιεργούν, που δεν μας αφήνουν να εφαρμόσουμε το ωραίο πρόγραμμά μας.

Συνεπώς, οι με επιλείπτουν τα σεφθήνας εις τους δε και ούτε βρισκόμαθα μια προμοιάς βοβηλωνίας γνωμάτων. Αλλά φεύγω από την Βουλή των Ελλήνων, διότι εκεί πλέον μαυρίζει η ψυχή του ανθρώπου, και θα έλεγα κάτι το οποίο δεν πρέπει να το πω απόψε, αλλά επιφυλάσσομαι σε μια άλλη συνάντησή μας να σας είπω ποιο θα είναι το τέλος της εξελίξεως των πραγμάτων από τη σκοπιά αυτή.

Φεύγω πικραμένος από την Βουλή των Ελλήνων, διότι βλέπω μέσα το «γνώθι σαυτόν» που υπήρξε το θεμέλιο της ελληνικής πατρίδος και της Ορθοφρονούσης Σκέψεως. Και φεύγω από εκεί, πλήρης απογοητεύσεως, και έρχομαι, πού να υπάγω; Πηγαίνω εκεί στο Πανεπιστήμιο, όπου είναι μαζεμένα τα κεφάλια τα μεγάλα, τα τραστ των εγκεφάλων των επιστημόνων.

Προχωρώ στα Γυμνάσια και Ακαδημίας και βλέπω μια νεότητα αθλίας, μια νεότητα η οποία δεν φλογίζεται από τα μεγάλα ιδανικά. Βλέπω κόσμο νέων καρδιών που έπρεπε να είναι ψηλά, πολύ ψηλά.

Πολύ ψηλά, να έρπουν ως χαμόκλαδα μέσα εις τους βάτους. Και ρωτώ λοιπόν αυτούς τους κυρίους αυτούς, τους εγκεφάλους που επήγανε στα εξωτερικά πανεπιστήμια και έκαναν τα κεφάλια τους εγκυκλοπαιδικά λεξικά, και ρωτώ: τις είναι ο ένοχος της διαφθοράς των νέων αυτών, των καθαρμάτων τα οποία προσιάσσαν μέσα εις τους δρόμους; Και ακούω: «Δε φταίμε εμείς, εμείς δε φταίμε λοιπόν. Οι καθηγητές φταίνε, τα παιδιά φταίνε, οι νέοι φταίνε». Οι μεν αυτοί είναι τελείως ανάλογοι. Ρωτώ τους νέους και μου λένε: «Δεν φταίμε».

Δε φτάνει εμείς, φτάνει η καθηγητά μας. Προχωρώ, φεύγουμε από εκεί, βλέποντας τη διχογνωμία της ευθύνης, και πορεύομαι σε έναν άλλον κύκλο, πηγαίνω μέσα εις τα εργοστάσια που είναι μελίσσι, μελίσσι ολόκληρο εργατιάς, τίμιων ανθρώπων που χειρούν τίμιον υδρό, υδρότα για να φάνε ένα κομμάτι ψωμί Μπαίνω μέσα εκεί και ακούω παράπονα εργατών, παράπονα εργατριών.

Παράγωνα, παράγωνα, κόσμο ολοκλήρωση και ρωτώ ποιος είναι ο ένοχος να κλείνουν, να χρονικοπούν τα εργοστάσια Και ακούω τους εργοστασιάρχες να λέγουν: φταίνε οι εργάτες με όλο τον συνδικαλισμό που τους διακρίνει.

Και από το άλλο μέρος ακούω τους εργάτες να λέγουν: φταίνε οι πλούσιοι, φταίνε οι κεφαλαιοκράτες, φταίνε τα μεγάλα κεφάλαια. Φταίνε αυτοί όλοι που μας έβαλαν δούλους, χειρότερους από τους δούλους οι οποίοι υπήρχαν στην αρχαία εποχή.

Δεν βλέπω από εκεί μία κατανόηση. Και φεύγω από εκεί και πού να πάω; Α, ζητώ ένα λιμάνι. Μέσα εις την τρικυμία αυτής της ζωής, μέσα εις την θάλασσα αυτήν, ένα μόνο λιμανάκι έμεινε. Όπως τα καράβια που περνούν μεγάλες τρικυμίες, ζητούν να ρίψουν την άγκυρά τους και να ησυχάσουν στα λιμάνια.

Τα λιμάνια, έτσι ακριβώς και ο άνθρωπος, ο σημερινός, απογοητευμένος από όλα τα συμβάντα της ζωής, ζητεί το λιμάνι. Όπως λέγει ο ιερός Χρυσόστομος, λιμάνι είναι η οικογένεια ενός εκάστου. Βγαίνω, χτυπώ, χτυπώ το σπίτι του καθενός, χτυπώ τα σπίτια τα μεγάλα, τα πλούσια, τα μαρμαρόχτιστα, χτυπώ τις καλύβες, χτυπώ μικρούς και μεγάλους, και όπου να ανοίξω, δεν προλαβαίνω να ανοίξω τις πόρτες και ακούω φωνές, ακούω επεισόδια, ακούω έριδες, ακούω διαπληκτισμούς. Και ρωτώ: ποιος είναι ο ένοχος; Γιατί το σπίτι, αντί να είναι λιμάνι, έγινε Μαύρος Πόντος; Γιατί μέσα στο λιμάνι ευρίσκονται άνθρωποι, ναυαγούν αντί να βρουν ησυχία και απόλαυση; Και ρωτώ: ποιος ο ένοχος; Και ακούω, μαζεύονται γύρω μου όλη η οικογένεια, και λέει η γυναίκα: «Δεν φταίω εγώ, φταίει ο άντρας». Και λέει ο άντρας: «Δεν φταίω εγώ, φταίει η γυναίκα». Και λέγουν τα παιδιά: «Δεν φταίουμε εμείς, φταίει ο πατέρας». Και ακούω μέσα την πεθερά να λέει: «Φταίει»

Φταίει η νύφη, και ακούω την νύφη να λέει: φταίει η πεθερά, και όλοι τους αποσείουν εκ των ώμων την ευθύνη τους διότι αναταξίαν και τα στάλια είναι οι οποίοι επικρατεί μέσα στους ελληνικούς οίκους. Που να υπάγουν, όπου να υπάγουν, να υπολογάν, την έδιεν κατάσταση θα είδω.

Παλαιά αμαρτία αυτή αδερφοί μου, ό παλαιά αμαρτία, πολύ αμαρτία, πολύ παλαιά αμαρτία αυτή να αποσιέκαστος εκ της γραφειός του το φορτίον της ίδιας ευθύνης και να επιρρίπτει το φορτίον αυτό στους ώμους άλλων.

Παλιά αμαρτία που έχει τις ρίζες της, τις ρίζες της η αμαρτία αυτή, στο πρώτο αμάρτημα το οποίο διαπράχθηκε επί του φλοιού της γης. Και το πρώτο αμάρτημα το οποίο διαπράχθηκε επί του φλοιού αυτής της γης, οσοδήποτε ορθολογιστές και νήματα και οσοδήποτε ταπεινά και ανασκεφτόματα, το πρώτο αμάρτημα το οποίον έφθειρε ολόκληρο τον πλανήτη και μέχρι σήμερα η ανθρωπότης πληρώνει με τόκο κι επιτόκιον τα αποτελέσματα του αμαρτήματος αυτού, το πρώτο αμάρτημα είναι το λεγόμενο προπατορικό αμάρτημα.

Διαβάστε, αδέρφια μου, διαβάστε τις αθάνατες σελίδες της Αγίας Γραφής. Διαβάστε την Αγία Γραφή, το πρώτο κεφάλαιο της Αγίας Γραφής, και θα δείτε εκεί ότι ημάρτησε ο Αδάμ και η Εύα και ακούγεται φωνή, φωνή Κυρίου: «Αδάμ, Αδάμ, τι είναι; Τι έπραξες;» «Δεν φταίω εγώ, η Εύα φταίει». «Εύα;» «Δεν φταίω εγώ, φταίει ο Όφις». Ο ένας στον άλλον. Και οι τρεις έφταιξαν: και ο Όφις, διότι υπήρξε ο κακός σύμβουλος, και η Εύα, διότι πείσθηκε από τη συμβουλή, και ο Αδάμ, διότι παραπάνω από την αγάπη του Θεού έθεσε την αγάπη της γυναικός. Και οι τρεις εδικάσθησαν και οι τρεις ετιμωρήθησαν, αλλά ιδού ότι έκαστος εξ αυτών αποσείει

την ευθύνη. Παλιά αμαρτία, αδελφοί μου, αυτή. Δεν έχω καιρό, ίσως μου δημιουργηθεί άλλοτε καιρός, δι' ολίγων ζωηρών εικόνων να σας περιγράψω αυτό το κακό που υπάρχει σε ένα άλλο βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης.

Ενθυμείστε, ενθυμείστε τον Δαβίδ; Ο Δαβίδ έπεσε, έπεσε το αστέρι αυτό, το πολύφωτο, έπεσε σε τρία αμαρτήματα. Τα χέρια του έβαψε μέσα, εκυλίσθη μέσα εις τον βούρκον της αμαρτίας, της μοιχείας. Διάπραξε το αμάρτημα της μοιχείας. Ένα αυτό.

Έβαψε τα χέρια του μέσα στο αίμα. Εφόνευσε τον άνδρα της νομίμου γυναικός, τον αξιωματικόν Ουρίαν, και το τρίτο συνέζη μετ' αυτής παρανόμως. Και ανεπαύετο, ανεπαύετο επί του θρόνου του. Αλλά ήρθε σεισμός και έσεισε τα αμαρτωλά ανάκτορα και έσεισε την αμαρτία των ανακτόρων.

Ποιος, ποιος κάνεις μεγάλος, ένας ξυπόλυτος. Ένας ξυπόλυτος που δεν είχε ένα ραβδί μόνο και ζούσε μέσα στις σπηλιές και δεν είχε να φοβηθεί τίποτα απολύτως στον κόσμο τούτον. Ένας ξυπόλυτος που είχε μπροστά του την καρδιά του Θεού.

Αυτός ανέβηκε επάνω εις τα ανάκτορα και του μίλησε παραβολικώς και σοφώς. Είναι από τις ολίγες παραβολές που έχει πολλά αδεύει και του λέγει έρχομαι, του λέει Γιονάθαν, να καταγγείλω μια αδικία και αν είσαι βασιλεύς δίκαιος θα την τιμωρήσεις». «Λέγε», λέει, «δικάζω δικαίως». Πες!

Υπήρχαν σε μια πόλη δύο. Ο ένας ήταν πλούσιος και είχε κοπάδια από πρόβατα όσα θέλεις και ο άλλος ήταν φτωχός, καλυβήτης και είχε μόνο ένα μαρτίνι, το λένε μαρτίνι, ένα προβατάκι, μια προβατίνα που την αγαπούσε τριφαρά.

Κάποτε μια νύχτα έφτασε ένας ξένος και πήγε στο σπίτι του άρχοντα και ο άρχοντας αυτός, για να φιλοξενήσει, για να φιλεύσει, για να φτιάσει τραπέζι εις τον ξένον αυτόν, δεν πήγε στα μαντριά του που είχε χιλιάδες πρόβατα να πάρει ένα αρνί από τα πολλά, από τις χιλιάδες αρνιά που είχε.

Αλλά τι εσκέφθη; Τσιγκούνης, φιλάργυρος, άδικος, δεν πήγε στα μαντριά τα μεγάλα να σφάξει ένα αρνί δικό του, αλλά πήγε και άρπαξε την προβατίνα, το αρνί που αγαπούσε, που κοιμόταν μαζί, που το είχε παραπάνω από όλα.

Το μαρτίνι του γείτονα, το μοναδικό μαρτίνι και το έσφαξε Τι τιμωρία; Σηκώνεται όρθιος ο βασιλεύς και λέγει: «Είναι υιός θανάτου, πρέπει απόψε να θανατωθεί», του λέει. Μη ταράζεσαι, μη ενοχλήσε, μη σύζεσαι που διάπραξες αυτά Σου ομίλησα παραβολικώς. Συ είσαι ο βασιλεύς. Συ είχες κοπάδια γυναικών που μπορούσες μέσα από τις χιλιάδες γυναίκες να διαλέξεις μια γυναίκα που σου άρμοζε να είναι βασίλισσα και εσύ αντί να πας να διαλαξίζεις μια, έπαιρες το μαρτίνι, έπαιρες την ξένη γυναίκα, εισόδοχος δανάτου, και ασύστηταν άκουρα και άπεσε εις τα γούνατα και πέταξε τα στέματα τα μπρουλάντια και φορεσάκι.

Τέτοια ήταν τότε η Εκκλησία μας. Είμεθα άχρηστοι, σας το είπα, εάν εμείς ιεροκήρυγες δεν πεθάνουμε στις φυλακές, είμαθα ψεύτε, είμαθα ψευδρομωβείτε και δεν αξίζει μια πεντάρα ούτε ο λόγος μας ούτε η κατασύνη μας.

Και εγώ τουλάχιστον τίποτα άλλο δεν έχω, εάν με αγαπάτε, να πεθάνω στις φυλακές για τη δόξα, για την ευημερία, για τη δόξα του έθνους μας. Αρκετά πλέον, αρκετά, αρκετά, έχουμε μερικά σεφθήνας, ιστορικά σεφθήνας, εμπιτρόπων το πω, και αν τα επιτρέψουμε όταν πω σε αυτούς, να γίνει τόπος αθλιότητος, διότι το θέλουν κι εκείνοι, εκεί και εκείνοι.

Παλιά αμαρτία αυτή, να σπρώχνω το βάρος ευθύνης μου από τους ώμους και να το ρίχνω στους άλλους. Πολύ παλιά αμαρτία που έχει τη ρίζα της στα κατάβαθα του προπατορικού αμαρτήματος. Θυμάμαι την ώρα αυτή κάποιον καλό βασιλιά. Ένας βασιλιάς λοιπόν πήγε στας φυλακάς

Φυλακάς να βγάλει μερικούς στη γιορτή, στη γιορτή του. Πάει στους φυλακάς, ανοίγουν οι πόρτες, οι σιδερένιες, προχωράει μέσα, παραταχθήκανε όλοι και ζήτησε να μάθει το ιστορικό της φυλακής ενός εκάστου. Πάει στον ένα, λέει: «Άδικα, βασιλιά μου, άδικα, άδικα των αδίκων, να όψονται». Πάει στον άλλο, πάει στον άλλο, το ίδιο βιολί. Όλοι τους είχαν μάθει τον Κυβερή να φρονούν ότι μπήκαν άδικα. Ήταν και σε κάποιον και σε μια γωνιά που εστιάζονταν.

που εστηρίζετο σε κάποιο ραβδί, σκεπτικός και συλλογισμένος. Του λέει: «Γέροντα, εσύ τι γίνεται;» «Εγώ», λέει, «λίγα χρόνια με δικάσανε. Τέτοιος που είμαι», λέει, «εγώ χρειαζόμουν χρόνια ολόκληρα», λέει. «Τέτοιος που είμαι εγώ, τέτοιος, γιατί εγώ», λέει, «δεν είναι λίγα», λέει, «με δικάσανε, πολύ λίγα». Λέει ο βασιλιάς: «Βγάλ' τον έξω αυτόν, βγάλ' τον έξω. Να ένας ένοχος που διορθώθηκε, να ένας που καταλαβαίνει ότι είναι ένοχος». Και βγήκε μόνον αυτός εκεί, οι άλλοι δεν είχαν διορθωθεί ποτέ πολύ.

Μέσα σε χιλίους, ένας μόνος είχε το γνώθι σαυτόν και αισθάνεται ότι μικρά είναι η τιμωρία και μικρά είναι η φυλακή μπροστά στα φανερά και τα αφανή εγκλήματα που διαπράττει ο άνθρωπος. Παλιά αμαρτία αυτή να απωθούμε τας ευθύνας.

Αδερφοί μου, προτού να τελειώσω, θα μου επιτρέψετε να αναφέρω ένα ή δύο παραδείγματα ακόμα, τρία το πολύ, και να κατέλθω του βήματος.

Τι εστί ο ένοχος; Δεν θέλω να μιλήσω με την γλώσσα του κόσμου, θέλω να μιλήσω με την γλώσσα του Ευαγγελίου. Και συνεπώς, προς το να δώσω απάντηση ποιος είναι ο ένοχος, θα μου επιτρέψετε να καθαρίσω, να διευκρινίσω μέσα εις την διάνοια όλων των φίλων ακροατών μου, να διευκρινίσω ποιος είναι ένοχος. Ένοχος, ένοχος. Εάν διαβάσετε το Λευιτικό, το Δευτερονόμιο και τα άλλα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης, θα δείτε ότι εκεί η Παλαιά Διαθήκη αναφέρει πολλά εγκλήματα, πολλά εξωτερικά εγκλήματα. Δεν είναι καιρός να αναφέρομαι και περίπου εμέτρησα μέσα στην Παλαιά Διαθήκη καμιά 25 φορές αναφέρεται η λέξη ένοχος.

Ένοχος, ένοχος, ένοχος, ένοχος. Και λέει στο τέλος αυστηρά, αυστηρόν και άτεγκτον το πνεύμα της Παλαιάς Διαθήκης ως πνεύμα απολύτου δικαιοσύνης, λέγει στις διάφορες περιπτώσεις, φωνάζει: «Ένοχος θανάτου εστί», και ολόκληρος η συναγωγή ήρπαζε λιθάρια στα χέρια και ελιθοβόλει τον ένοχο.

Ανοίγω όμως εδώ την Καινή Διαθήκη και τι βλέπω; Ότι η έννοια του ενόχου ευρύνεται, πλατένεται η έννοια του ενόχου. Εκεί μόνον ένοχον θεωρεί αυτόν που ήταν εξωτερικώς στο κακό. Αλλά εδώ προχωρεί και λέει: «Άνθρωπε, δεν είσαι μόνον ένοχος όταν κάνεις το κακό εξωτερικώς, αλλά είσαι και ένοχος όταν πράττεις το κακό εσωτερικώς».

Δηλαδή, με άλλα λόγια, είπε ο παλιός ο νόμος του Μωυσέως: «Ου φονεύσεις». Αλλά προχωράει περισσότερο και λέει: «Ένοχος είναι όχι μόνο ο φονιάς, αλλά ένοχος είναι και κάποιος άλλος». Ποιος; Αυτός που οργίζεται, γιατί η ρίζα του εγκλήματος, η ρίζα του εγκλήματος είναι η οργή, η άδικος οργή, διότι υπάρχει και δικαία οργή.

Λοιπόν, και ακόμα ένοχος φόνου είναι και αυτός που αφήνει την γλώσσα του και ρίπτει δηλητηριώδη βέλη εναντίον της τιμής και υπολήψεως του άλλου. Ένοχος είναι ο λέγων μωρέ, ο λέγων ρακά, ένοχος έσται εις την γέενναν του πυρός. Συνεπώς, πλαταίνει εδώ πέρα η ευθύνη.

Η ευθύνη. Ο ένοχος, λέγει η Παλαιά Διαθήκη, είναι αυτός που παραβαίνει την εντολή της τιμιότητας, της ηθικής πίστεως. Παρεύει την εντολή ου μοιχεύσης, ου πορνεύσης, αλλά προχωρεί η νέα διαθήκη Το πνεύμα και λέγει: ένοχος, κοντά σε αυτόν τον ένοχο, είναι κι άλλη ένοχη.

Αυτή που με το σώμα δεν διέπραξε την αμαρτία, αλλά μέσα στα σκοτεινά δυνα... Μέσα στους σκοτεινούς θαλάμους, μέσα στα σκοτεινά δωμάτια, δεν είναι μόνο αυτοί που οργιάζουν μέσα στα δωμάτια των διαφόρων ξενοδοχείων, αλλά είναι και κάτι άλλοι υποκριτές και φαρισαίοι, οι οποίοι δεν αμαρτάνουν μέσα στα δωμάτια τα φανερά, τα φωτεινά δωμάτια, αλλά αμαρτάνουν σε κάποια δωμάτια που αστυφύλαξ δεν εισέρχεται, αλλά εισέρχεται όμως το μάτι του Θεού, το οποίο θα μας δει.

Και τα σκοτεινά αυτά δωμάτια είναι μέσα στο υποσυνείδητό μας, είναι μέσα οι σκέψεις μας, είναι μέσα η νόησή μας, είναι η φαντασία μας· εκεί μέσα διαπράττονται οι αμαρτίες. Ένοχος είσαι κι εσύ που σκέφτεσαι το κακό και πονιουροτοπονιών και ρίχνεις βλέμματα αμαρτωλά εις τα σημαίνα της υπάρξης.

Ένοχος, λέγει η Παλαιά Διαθήκη, ο διαπράττων το εξωτερικό αμάρτημα. Αλλά ένοχος είναι και ο διαπράττων τα εσωτερικά αμαρτήματα. Βλέπετε, αδελφοί μου, πώς πλαταίνει η βάση του ενόχου; Α, προχωρεί η Παλαιά Διαθήκη.

Ποιος ένοχος; Δεν είναι μόνο αυτός που κάνει εξωτερικώς το κακό. Ένοχος δεν είναι μόνο αυτός που κάνει εξωτερικώς το κακό. Ένοχος ακόμα είναι και ποιος άλλος; Αυτός ο άλλος που έχει τη δύναμη να εμποδίσει το κακό και δεν θα εμποδίσει το κακό.

Το αναφέρει ο Πολέμης, έχει ένα ωραίο ποίημα, ο εθνικός μας ποιητής Πολέμης.

Κάποιος τρελός ή κάποιος κακούργος στη δημοσία οδό, που περνούνε όλα τα αμάξια και οι πεζοί, επάνω σε μια αρτηρία δημοσία που πρέπει να είναι καθαρά, κάποιος πηγαίνει τη νύχτα και βάζει ένα κοτρώνι, ένα λιθάρι.

Περνά ο πρώτος, το βλέπει το κοτρώνι, προχωράει, λέει «άφησέ το». Περνάει ο δεύτερος, το βλέπει το κοτρώνι, την πέτρα· τι είπε ο τρίτος; Περνά ο τρίτος, περνάει ο τέταρτος, περνάει ο πέμπτος· επιτέλους, μες στους πολλούς κάποιος απρόσεκτος πέφτει επάνω στο κοτρώνι, ανατρέπεται και σκοτώνονται όλοι μέσα στο αυτοκίνητο.

Ποιος είναι ο ένοχος; Ένοχος, ένοχος δεν είναι μόνο εκείνος που έβαλε το κοτρώνι, αλλά και εσύ ο κύριος ο οποίος πέρασες, ο πρώτος, ο δεύτερος, ο τρίτος, ο δέκατος που είδαν το κοτρώνι και είπαν «άλλοι ας το βγάλουν το κοτρώνι». Όμως δεν είναι έτσι. Έπρεπε να σταματήσεις, να κατεβείς κάτω, να πάρεις το κοτρώνι, να το ρίξεις κάτω. Εφόσον δεν το έπραξες, είσαι και εσύ ένοχος, ένοχος ανάκου, ένοχος εγκλήματος, όσο είναι και εκείν Εκείνος ο άλλος ο τρελός ή ο παράφρων ή ο γκληματικά και θελειώδης δικτέχων, ο οποίος έρρεψε αυτά τα πράγματα από τις δημοσίες του ΟΔΟ.

Ένοχος είναι αυτός που έχει τη δύναμη να εμποδίσει το κακό και δεν το εμποδίζει.

Έναχος πλατεύει οι βάσεις, πλατεύει παραπέρα οι βάσεις. Το δίχτυ πλαταίνει, πλαταίνει και θα μας πιάσει, θα μας πιάσει, θα μας πιάσει όλους, όλους θα μας πιάσει. Και θα βρούμε τότε τη ρίζα: ποιος είναι ο ένοχος.

Πώς πλαταίνει, πού πλαταίνει, φρίξον ή αναστέναξον, πόσο μικρά ιδέα έχουν οι άνθρωποι περί της ενοχής των εδώ εις τον κόσμο. Τι λέει παρακάτω; Ένοχος είναι και εκείνος που μπορεί να κάνει το καλό και δεν το κάνει. Άλλη πάλι ιστορία αυτή. Ο Κύριος σώσε μας. Ακούς; Δεν είναι δική μου σκέψη αυτή, είναι η σκέψη του Χριστού μας.

Ο Χριστού μας που είπε κάπου έλα εδώ εσύ του λέει έλα εδώ εσύ, εσύ που πήρες πέντε ταλαντά έκανες δέκα, ήρθατε στην χρονή του Κυρίου του μετά έρχεται ο ένας λέει, Κύριε λέει ένα ταλαντό μου έδωσες, ένα ταλαντό σε επιστρέφω τον ειδικαίωσες, τον πήγες στο βράδυ σου κατ' όσοι δεν τον πήγε, τι του είπε ο οποίος έδωσε λέει το ένα ταλαντό αυτό, γιατί το άκουσες μες στη γη το ένα ταλαντό αυτό έπρεπε να το πλουασιάσεις να το διπλασιάσεις, να το αυξήσεις, να γίνεις ευεργετικός εκκλήθος ανθρώπων. Δεν έγινας, δάνεισαι, θα τιμωρήσεις.

Θα τιμωρηθείς, διότι δεν εργάστηκες το τάλαντό σου. Ιδώθη, λέγει και ο Ιάχοβος κάπου, Ειδότι, λέει, ουν καλόν ποιείν και μη ποιούντι, αμαρτία αυτώ εστίν. Αυτός που ξέρει να κάνει το καλόν και έχει τη δύναμη να κάνει το καλόν και δεν το κάνει, είναι αμαρτία.

Αλλά εδώ το δίχτυ αυξάνει τώρα, αυξάνει το δίχτυ. Πώς αυξάνει; Να προσθέσουμε ακόμα μερικές φορές για να μπούμε πλέον όλοι μέσα. Ποιο είναι; Το λέγει ο Ιάκωβος κάπου, λέγει έναν λόγο φοβερό. Έχει μέσα η Γραφή λόγια φοβερά, δεν ζυγίζονται. Θα μείνει αιώνιο βιβλίο αυτό, όχι απλώς μόνον θρησκείας βιβλίον, και αιώνιο κοινωνιολογικό βιβλίο που λέει τα προβλήματα που μας απασχολούν.

Δεν απαντήσει σε αυτά τα φοβερά ερωτήματα που απασχολούν τον κόσμο. Τι λέγει κάπου; Κι αν ακόμα υποθέσουμε πως είναι οι εντολές του Θεού, αν πάρεις μολύβι και μετρήσεις τις εντολές του Θεού, ας υποθέσουμε ότι οι εντολές του Θεού είναι 100, εάν εκτελέσεις τις 99, εάν κάποιος από εμάς εκτελέσει τας 99 εντολάς και μείνει μόνο μια εντολή που δεν έκανε, τι λέγει; Όστις, λέγει, ποιήσει τας εντολάς όλας,

Τε σιδερινή γεγονέ πάντων ένοχος. Άμα λέει εσύ, ελπίρρυμος όρος εντολάς και μια εντολή τη ξεχωρίζεις, ποια είναι. Α, είναι εκείνη που σε πονάει, που σε σφάζει, που σε σφάζει.

Βασιλεία των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Διάδοχος Φωτικής, Ευαγγέλιο, Ευαγγελισμός, Ησύχιος ο Πρεσβύτερος, ευχή. Ένοχος. Τρομερά λόγια είναι αυτά. Και σε ρωτώ: ποιος είναι από εμάς ο οποίος εξετέλεσε όλας τας εντολάς και υπάρχει μόνο ένα υπόλοιπο μιας μονομονάδος; Σε ρωτώ, αγαπητοί μου χριστιανοί, να μου απαντήσετε: δεν έχετε εσείς αμαρτήματα τα οποία δεν τα εκλαδέψατε με το κλαδευτήρι του θεολόγου; Και παρακάτω προχωρώ και λέγει, να το διασαφηνίσω ακόμη περισσότερο.

Περίεργος φαίνεται ο τρόπος αυτός. Για πηγαίνετε μέσα στις εκκλησίες, απάνω από την κορυφή της εκκλησίας, απάνω εκεί κρεμιέται και φωτίζει ολόκληρη την εκκλησία ένας πολυέλαιος. Τώρα τα ηλεκτρικά μας σβήσανε τη μυστικοπάθεια των εκκλησιών.

Αλλά η Εκκλησία, η Ορθόδοξος, εγνώρισε το κερί, εγνώρισε το αγνό κερί που φωτίζει τις εκκλησίες του Χριστού μας. Λοιπόν, από την κορυφή της εκκλησίας κρεμνιάται ο πολυέλαιος και κρεμνιάται ο πολυέλαιος από μία αλυσίδα και η αλυσίδα αυτή αποτελείται από μικρούς μικρούς κρίκους.

100, 200, 300, 500 κρίκοι σχηματίζουν την άλυσο από την οποία κρεμνιάται ο πολυέλαιος. Ένας κρίκος, ένας κρίκος χαλασμένος να σπάσει, έτσι; Τι το θέλουν οι άλλοι κρίκοι να κρατεί; Ένας κρίκος να σπάσει. Έτσι είναι μια χρυσή αλυσίδα, οι εντολές του Θεού. Κρεμιέται από τα άστρα του ουρανού και από κάτω ο αμαρτωλός κρατάει την αλυσίδα αυτή και ανέρχεται προς τα πάνω, προς τα ύψη του ουρανού. Ένας κρίκος, μία εντολή, ελαχίστη, μικρά, ασήμαντος, εάν καταργήσεις, εάν σπάσεις, εάν διαλύσεις, ένοχος πάντων εστί. Έτσι λέει. Και τώρα, ποιος θα τολμήσει, αδελφοί μου, να πει ότι δεν είναι ένοχος;

Είδα, αγαπητοί μου, ότι επάσαμε στην λύση του προβλήματος και ήρθαν εδώ μέσα στο ακροατήριο χριστιανοί που άκουσαν το θέμα της ενοχής και λένε ο ιεροκήρυκας θα λαλήσει με την γλώσσα του κόσμου και να μας υποδείξει αυτή τη φορά ενόχους.

Δεν θέλω να υποδείξω τον Α ή τον Β, γνωρίζετε πολύ καλά την τακτική μου, αλλά θέλω να πλατύνω το αίσθημα της ενοχής και να αποδείξω ότι κατά τινά τρόπον όλοι μας ενεχόμεθα δι' αυτήν την ανθρωπότητα η οποία ζει σ' αυτόν τον κόσμο.

Και τη στιγμή αυτή, αδελφοί μου, θα μου επιτρέψετε την ώρα αυτή, ένοχος, προ εξήντα χρόνια, ας πάμε πίσω στις φυλλάδες, να γυρίσουμε λίγο το βιβλίο του έθνους μας και να φτάσουμε στο 1898, προ εξήντα χρόνια δηλαδή, που κι εγώ ήμουν αγέννητος και όλοι εσείς είστε αγέννητοι.

Κάπου κάπου αν είναι κανένας γέρος, ηλικιωμένος που πέρασε τα 70 χρόνια, και με χαρά μας βλέπουμε και τέτοιους σεβασμίους γέροντας εν μέσω ημών, θα ενθυμηθεί το ιστορικό γεγονός και θα συγκινηθεί βαθύτερα.

Προ 60 χρόνια τα σπίτια εδώ στην Αθήνα δεν περνούσαν πέρα από την πλατεία της Ομονοίας. Τα πατήσα ήταν αμπέλια, φοράφια, περιβόλια ήταν επαξέν Πέρα εκεί προς τα Πατήσια είναι και τα Σεπόλια. Και εκεί στα Σεπόλια μια μέρα ένας νέος αγροίκος, βάρβαρος, τσομπάνης μάλλον, ακατοίκητος.

Δεν ξέρω τι συνέβη. Για το τίποτα πήρε ένα σουγιά και ξάπλωσε κάτω τρία νέα παιδιά, τρεις επιστήμονες. Σκάφου τους έσπασε, εταράχθη ολόκληρη η Αθήνα. Η μικρά Αθήνα των 100.000 κατοίκων εταράχθη ολόκληρη.

Αγία Γραφή, Φίελα, είχαν ευαισθησία τότε οι άνθρωποι. Τώρα κόβουν τα αυτοκίνητα στους δρόμους τους ανθρώπους, κανείς δεν ξέρει τι είναι, κανείς. Τότε λοιπόν έτρεξε ολόκληρη η Αθήνα και έγινε μια κηδεία των τριών θυμάτων, των τριών αυτών παιδιών, των τριών νέων επιστημόνων.

Λοιπόν, τους οποίους ξάπλωσε σαν τραγιά, τους έσπασε αυτός ο κακούργος των Σεπολίων. Ναι, έγινε μαγουλάς το όνομα, ας μην είναι το εξέρμα, αλλά θέλω να μην αναμνημονεύουμε τα ονόματα των ασεβών. Πλούσιος της, ενώ το λάζω και το ανεμιώσω, έτσι είναι το όνομά της.

Αλλά σκοπίμως δεν το αναφέρω, διότι δεν πρέπει να αναφέρω με τα ονόματα. Τα ονόματα μόνο των ενάρετων ανθρώπων, των καλών ανθρώπων, των μνημόσυνων αυτών ασυκλήπτων. Ο κύριος Πρόεδρος τον θυμήθηκε. Λοιπόν, γίνεται η κηδεία, πάνε στο νεκροταφείο, φωνές, ο Ριώρομιου φώναζε: «Τον κακούργο, τον, τον, τον, να τον λιντσάρουμε, να τον πήγαινε στις φυλακές, μια απόπειρα σπάση στις φυλακές, να τον απάξουν, να τον δικάσουν, να τον κλείσουν».

Τέλος πάντων, εψάλη μέσα σε έναν λυγμό δακρύων των συγγενών, εψάλη η νεκρώσιμη ακολουθία. Στο τέλος της νεκρώσιμης ακολουθίας ανεβαίνει επάνω ένα ράσο.

Ράσο όμως, πόσο άξιζε το ράσο αυτό! Δεν αξίζουν σήμερα οι 70 δεσποτάδες που έχει η πατρίδα μας και οι άλλοι 70 ιεροκήρυκες που έχει η πατρίδα μας. Ράσο μια φορά, διαμάντι, πυρσός, ράσο, κύριε. Ήταν ένας από τους ισχυρότερους χαρακτήρες που εγέννησε το έθνος, ένας ηγέτης λαού, αρχιμανδρίτης, αείμνηστος.

Πανάρετος Δουλιγέρης. Ποιος από εσάς εδώ μέσα που είστε έχει ακούσει ή έχει ακούσει; Δεν είναι πολλά χρόνια που πέθανε, έρημος και εγκαταλειμμένος σε κάποιο εξωκκλήσι του Αμαρουσίου. Εκεί μέσα πέθανε, εκεί δεν θα πέθανε.

Λοιπόν, ναι, εκεί ήτανε. Ποιος; Πανάρετος Δουλιγέρης. Δεν τον θυμάται κανείς από την ιεράν αυτήν παράταξη, κανείς. Ποιος τον έχει ακούσει, ποιος τον έχει αυτά; Σηκώστε χέρια πάνω. Σηκώστε, σηκώστε χέρια πάνω, σηκώστε πάνω τα χέρια. Λοιπόν, σηκώστε τα χέρια. Όσοι είστε 10, 100, 200, σας παρακαλώ πολύ να βοηθήσετε να βγάλουμε ένα λεύκωμα προς τιμήν του, μια εικόνα, να έχουμε την ευχήν του.

Αυτή ήταν ο πάτερ Ευσέβιος ο Ματθόπουλος, που ίδρυσε τελευταία της ζωής ένας άγιος όντως άγραβας και ένας Πανάρετος Δουλιγέρης να κοινοφέρει τον λόγο του. Έκαστος στον τομέα των εποικοδομητικών και άλλος στον τομέα του ελέγχου, ο Πανάρετος Δουλιγέρης.

Αλλά ο Πανάρετος Δουλιγέρης λέγεται πνευματικά παιδιά και έμεινε άγνωστος, ενώ υπήρξε ένας ήρωας. Λοιπόν, καλό, τους 100, τους 200 θα κρατήσουν να μαζευτούν να βγάλουμε ένα βιβλίο εις τιμήν του ήρωα αυτού, του ιεροκήρυκος, με μια εικόνα του, για να έχουν, επαναλαμβάνω, την ευχή μου.

Ο κύριος Πρόεδρος τον παρακαλώ να αναλάβει αυτόν τον κόπο.

Λέω, ο Δουλιγέρης ανέβηκε πάνω. Τι είπε; Ακούω τις φωνές σας. «Ένοχος», φωνάζετε. Σύμφωνοι. Αλλά είναι μόνον έλεγχος αυτός, έλεγχος λέγει είναι πρώτα πρώτα τους ονόμαστε ονομαστή Γιατί ήταν προκάτω αυτοί οι κύριοι; Είναι οι βουλευτάδες.

Οι οποίοι την εποχή εκείνη δεν έκαναν τίποτα άλλο. Για να κερδίσουν πέντε δεκαψίπους έπιαν μέσα στα σφυλακά και έβγαιναν τους κακούργους τους έβγανα Συνεπώς αυτός ο εγκληματίας έσκευε και είπε «Θα τους ξαπλώσω κατά γης, θα τους σφάξω κατά γης.

Αλλά με το μέσο της πολιτικής, την ίστρα που θα δικαστώ, αλλά με το μέσο θα βγω από τα σφυλακά Ένοχοι λοιπόν είναι αυτοί οι κύριοι, οι οποίοι για ταπεινά συμφέροντα, εκλογικά, διά ψηφοθηρίαν, Ρίπτουν, αθωώνουν, γκάζουν μέσα από τα σφυλακά τους μπαραβάδες Αλλά έναχος είναι ακόμα και η μάνα που το εβίζεξε και ο πατέρας που τον άντρεψε Ένοχος είναι και ο δάσκαλος, ένοχη είναι και η κοινωνία.

Άγναχος και άφησε πλέον στο κορύφωμά του ο Δολυγιέρης. Πού να ο εράχτης ενορίας επωλείων, επώναξε ο Δολυγιέρης, που είναι ο εράχτης ενορίας, μόνο τρεβάπτιζε, δεν έβριπε αυτός ο εράχτης ενορίας επωλείων, να τον παρακολουθήσει από μικρό παιδί, να του μάθει το Πάτερ Ημών, να τον πάρει στην αγκαλιά του σαν τον Χριστό, να του φυτέψει μέσα τα ιδανικά, τα ωραία ιδανικά, και αν το παιδί αυτό είχε μέσα θηριώδη ένστικτα, να προσπαθήσει να τα δαμάσει, τα ένστικτα αυτά;

Και αν λοιπόν το σχολείο και η εκπαίδευση και ο ιερεύς εξετέλουν το καθήκον τους, σήμερα δεν θα βρισκόμασταν μπροστά στα τρία αυτά φέρετρα και συνεπώς σήμερα δεν θα είχαμε το έγκλημα αυτό και αυτός θα ήταν τίμιος και καλός οικογενειάρχης.

Αυτά είπε ο Δουλιγέρης. Όλοι συγκινήθηκαν. Την επόμενη ημέρα έγραψε ο τύπος, με μόνη διαφορά ότι τότε έζησε ένας δυνατός δημοσιογράφος που τσάκιζε κόκκαλα με την πένα του, ο αείμνηστος Γαβριηλίδης. Λοιπόν, γράφει ένα άρθρον ο Γαβριηλίδης και τι λέγει; «Ορθά μας τα είπε, ορθά κοφτά μας τα είπε ο Άγιος Αρχιμανδρίτης χθες εις το νεκροταφείο μας, αλλά με ένα λάθος.

Είπε ο Αρχιμανδρίτης που είναι ο Ιεράς και αλλάγει ο Γαδουλίδης θα προχωρήσω εγώ περισσότερο από τον Αρχιμανδρίτη και λάβω ποιος είναι ο δασπάθης εκείνος που εκκληρωθώνησε τον ξυλοσχύχη μπαμπά των Στεμπολίων και εδώ φτάσαμε οι Ελληνικοί.

Α, προ ημερών κάτι παρόμοιον έγινε μέσα στην Αθήνα, δεν περάσανε τον Ιούλιο, τον Αύγουστο μήνα.

Από τον Αύγουστο μήνα πιάσανε μερικούς νέους, οι οποίοι ταύτισαν, οι ταύτισαν ασφαλώς τα παιδιά και έπραξαν αυτά τα οποία έπραξαν και δικάστηκαν. Και η αστυνομία, καλώς πράττουσα, κατοικί μου Γιερ Κρίσιν καλώς πράττουσα, τους εκρέμασε μια πινακίδα και τους κούρεψε σύριζα το κεφάλι και τους περιέφερε δεξιά και αριστερά. Αλλά ήταν μόνον αυτοί οι ένοχοι; Πίσω από τα τρία αυτά παιδιά δεν υπήρχαν άλλοι ένοχοι;

Ένοχη δεν είναι η μάνα, ένοχος δεν είναι ο πατέρας, ένοχο δεν είναι το σχολείο, ένοχος δεν είναι... Ααα, δεν είναι αυτή. Ο πιο μεγάλος ένοχος, αφού ας σε. Εγώ τουλάχιστον, εάν ήμουν στη θέση του φίλου μου του Ρατσιζή, δεν θα πήγαινα αυτά τα τρία παιδιά, που επιτέλους μπορούσε να υπήρχε ένας άλλος τρόπος να τα συγκινήσω με τις κορδές των παιδιών αυτών,

Γιατί οι καρδιές των παιδιών είναι κιθάρες ουρανού και άμα ξέρεις να πλήξεις τις κιθάρες, θα βγει παναρμόνιον άσμα. Εγώ δεν θα ήθελα να ακολουθήσω τη μέθοδο του φίλου μου του Ρατσιτζή, του αρχηγού της χωροφυλακής. Εγώ στην περίπτωση αυτή θα ρωτούσα τα παιδιά: «Παιδί μου, εδώ, εσύ που πέταξες άπια πράγματα στο πρόσωπο της Ελβετίνος ή του άλλου, εσύ που πείραξες μια γριά, εσύ που ενέπτυσες ένα ίδιο, έναν τραυματία πολέμου, έλα εδώ παιδί μου. Δεν θέλω να μου πεις ποιος είναι ο δάσκαλός σου, ούτε ο παπάς σου ούτε τίποτα. Εγώ θέλω κάτι άλλο να μου πεις».

σε ποιους κινηματογράφους πήγες; Ναι, ναι. Και τότε λοιπόν, και τότε λοιπόν θα έστελνα ένα αστυφύλακα και λπουρτά: «Έλα εδώ, έλα εδώ εσύ, έλα εδώ εσύ, έλα εδώ, ελάτε εδώ να μιλήσουμε έτσι απλά, ελάτε εδώ διαπροσκοστή θέλει, ελάτε εδώ κύριε Διευθυντέ που ανοίξατε μέσα στην Αθήνα σχολεία του εγκλήματος και ακαδημίες του σατανά.

Ελάτε εδώ πέρα, ελάτε εδώ πέρα λοιπόν, κύριε εσύ, μου επλούτησες με τα εισιτήριά σου και μου έκτισες πύργους και έχεις κότερα κάτω στον Πειραιά και πλουτίζεις και τις αβρίζεις. Έλα εδώ κύριε διευθυντά που έχεις γραμμάτια και κινείσαι με τις κούρσες, έλα εδώ που έχεις τον κινηματογράφο.

Ακούς τι λέει ο νέος; Ο νέος λέει ότι ήταν πελάτης του και μαθητής του, εξήχητον ξεσκόλησες. Εσείς τον μάθατε να εγκληματεί και να πράττει αυτά τα πράγματα. Κούρεμα μέχρι τη ρίζα, ξύρισμα και πινακίδα και σ' όλη την Αθήνα.

Και μόνον αυτό, μόνον, αυτοί είναι οι πίσω. Τώρα ξέρεις τι πιάνουν; Πιάνουν τώρα τα δίκτυα, τα δίκτυα της δικαιοσύνης, πιάνουν, όπως ορθώς είπε κάποιος αρχαίος φιλόσοφός μας, τι είναι, λέει, η δικαιοσύνη του έθνους; Ποια είναι η δικαιοσύνη του έθνους;

Είναι ένα αραχνόπανο και όσα μυγάκια είναι, τα πιάνει. Αλλά άμα όμως πλησιάσει η σφήκα, σχίζει το αραχνόπανο και περνάει. Τα μυγάκια πιάνει η δικαιοσύνη της πατρίδος και η αστυνομία, αλλά τις σφήκες, τις μεγάλες, αυτές σχίζουν τα αραχνόπανα και φεύγουν.

Και αυτή είναι η ασύλληπτη και αυτή είναι η εγκληματία και αυτή είναι η μεγάλη υπεύθυνη του ελληνικού δράματος. Αδελφοί μου, νομίζω ότι έφυγα από τη βάση. Εγώ δεν ξεκίνησα απόψε για να σας υποδείξω ότι ο Άλφα ή ο Βήτα είναι ο εγκληματίας.

Εγώ υπερηθέρησα να κρατήσω τη βάση και κρατώ τη βάση και λέγω και κηρύττω παρρησία ότι εις την αθλιότητα αυτή, την ηθική, την κοινωνική, τη θρησκευτική, την εκπαιδευτική, την πολιτική κατάσταση που περιήλθε το έθνος μας, όλοι μας κατά το μέτρο έχουμε το μερίδιο της ενοχής μας.

Δε φεύγω από τη βάση αυτή, αδελφοί μου. Και όλοι μας είμαθα συντελεστέ ενός μεγαλείου τότρος, είμαθα νεκροθάκται ενός μεγαλείου τότρος. Και από την πλευρά αυτή ομιλών, οφείλω να τονίσω ότι ο καθένας από εμάς έχει μια αποστολή επί της γης, αδελφοί μου.

Και αυτό ακριβώς είναι το βαθύτερο νόημα της σημερινής ομιλίας. Να ξυπνήσω μέχρι τα στήδη σας ότι άφες από εμάς έχει μια αναποστολή επί της γης. Μα είμαι μικρός, μα δεν είμαι δεσπότης, δεν κρατώ στα χέρια μου... Βλέπω όλους τους αρχιμανδρίτες.

Αχ, πότε να γίνω δεσπότης, να πάρω πατερίτσα και θα με δεις εμένα! Τι θα σε δω; Να σε δω πρώτα σαν παπά, σαν διάκο, σαν αυτό και μετά να σε δω σαν δεσπότη. Μην περιμένεις, εάν ως διάκονος και ως πρεσβύτερος και ως αυτός δεν κάνεις το καθήκον σου.

Μην περιμένεις ότι οι βαθμοί θα είναι εκείνοι. Ο καλός λοχίας θα είναι και καλός ανθυπασπιστής, και καλός αξιωματικός, και καλός στρατηγός. Εκείνος που δεν υποκείμησε εις τα σκαρδατάρα βαθμίδας της αρχείας δεν μπορεί να δοκιμήσει και στα μεγαλύτερα αξιώματα Λοιπόν, οσονδήποτε μικρός κι αν είσαι, στρατιώτης απλούς, υπάλληλος μικρός, οτιδήποτε επάγγελμα, όλοι μας εδώ μέσα έχουμε μια ευθύνη για το έθνος.

Ναι, δεν έχω μόνο ευθύνη αυτή, ασφαλώς αυτή έχουν τα 90 εκατοστά, τα 90 εκατοστά. Και αν απόψε έρχομαι να ομιλήσω επί του θέματος τούτου, θα έπρεπε να είναι ο λόγος μου καυτήριον που δεν θα φύγει ο Τουρδενός.

Αλλά εγώ απόψε δεν σας κάλεσα να δείξω τις ασχημίες των μεγάλων, με τους οποίους πολλές φορές ομίλησα, αλλά σας κάλεσα για να σας συνειδητοποιήσω μέσα στην καρδία σας το αίσθημα της ευθύνης που έχουμε όλοι μας.

Ευχή μας. Παιδί μου, όσο μικρός και αν είσαι, έχεις ευθύνη. Και επιτρέψατέ μου ως κλάουζουλα, ως τέλος και σφραγίς της ομιλίας να αναφέρω ένα ή δύο παραδείγματα και τελείωσε απόψε η ομιλία μας. Ποιο παράδειγμα; Ένα παράδειγμα είναι παλαιότερο και ένα παράδειγμα είναι νεότερο. Το παλαιότερο ποιο είναι; Τις παλιές φυλλάδες. Πάμε στις αρχές της ανεξαρτησίας του έθνους μας. Ανοίγουμε την ιστορία του αγώνα του 1821 και εκεί μέσα βλέπω ένα παν και όνειρο και βλέπω μεγάλες φυσιογνωμίες, αλλά βλέπω και κάποιον εκεί στη Γορτυνία, στα χωράφια της Γορτυνίας, εκεί κοντά στη Δημητσάνα κατοικούσε ένας άσημος, δεν του έδινε κανείς καμιά αξία.

Μικρός το δέμας, μικρός το ανάστημα, καμψιφός, καμπούρης, άθλιος στην εμφάνιση, κακομούτσουνος, τον είχαν ως νούμερο διασκεδάσεως οι χωριανοί της Δημητσάνας των ημερών εκείνων. Τον λέγανε, τον παρατσουκλιάζανε. Ήρθε η Επανάσταση, ξύπνησε η καρδιά, εξύπνησε την καρδιά αυτού του κυφού, του μικρού, του ασήμαντου που τον περιφρονούσε ολόκληρο το χωριό.

Είχε ο Θεός στην καρδιά, μέσα σε αυτόν τον μικρόν, είχε κρύψει ο Θεός ένα μεγάλο ταλέντο. Έφτιαχνε ωραία ποιήματα, έφτιαχνε ωραία ποιήματα, αυτός ο μικρός, ποιήματα που, άμα το αντιλήφθηκε ο Κολοκοτρώνης, η μεγάλη εκείνη φυσιογνωμία, τον εκάλεσε. «Μου χρειάζεσαι», του λέει.

Τον πήρε, του έδωσε άλογο, τον έβασε επάνω και στις κρισιμότερες στιγμές παρουσιάζεται μπροστά στα στρατεύματα, τα μάτια τους δακρύζανε, εσίαι το ένας είδος ματιούκα του 12 to 13, εσίαι το και τους μιλούσε και τα βράχια δακρύζανε.

Και ύστερα από την ομιλία αυτού που δεν μπορούσε να σηκώσει όπλα ούτε λιθάρι γιατί ήταν ένας μικρούτσικος και ασήμαντος, ένας κακομούτσουνος και ασήμαντος τελείως που δεν του έκαναν καμία σημασία, αυτός ο μικρός έγινε ο τρυπάρος τελίπου απέναντι και φλόγισε τα στήθη των πολεμιστών και τον είχε κοντά του, δεξί του χέρι, ο Κολοκοτρώνης. Το όνομά του πήγε στην ιστορία.

Τσοπανάκος ποιητής, Τσοπανάκος ποιητής, Τσοπανάκος ποιητής, έτσι έμεινε. Έγκυρα, ένας μικρός, είναι τέλες των αγών, αγαπητές, ένας Τσοπανάκος. Φεύγω από τον Τσοπανάκο, την ιστορία που ίσως άλλοτε να απασχολήσει, διότι έχει ωραία πράγματα μέσα η ιστορία του Τσοπανάκου.

...το Πανάκου ενός ασημάντου τσοπάνι και βλέπετε, ναι, και έρχομαι στην νεοτεράνη ιστορία. Με αξίωσε ο Θεός και ως ιεροκήρυξ και ως πολίτης, ως στρατιωτικός, να περάσω τα πάλι τα αυτά, τα πανύψηλα βουνά της περιφερειάς Πίνδου, που προ δεκαοκτώ χρονώ... Τι ήταν εκείνο, τι ήταν εκείνο πάλι εκείνο, δεν σας λέω, τι ήταν εκείνο. Όσοι το ζήσαμε, διότι υπάρχουν νεαροί που δεν το ζήσανε, ήταν στα σπάργανα.

Είμαστε σκούνιες μικρά παιδιά που δεν είχαν ακόμη αισθανθεί το μεγάλο αυτό συναγερμό του έθνους. Τι ήταν εκείνο, της Παναγιάς το θαύμα, τι ήταν εκείνο; Εμείς ο μικρός λαός, ο ασήμαντος λαός, εμείς, ο μικρός αυτός λαός επήρε με την ψυχή του έθνους και ανάστησε Θερμοπύλας και Πλαταιώνα και ανέβηκε ψηλά και πήρε την κορφή της Πίνδου και τη γύρωσε με τ' άστρα και έφτασε η πατρίς μας σε μια τέτοια δόξα που την εθαύμαζε ο κόσμος.

Βασιλεία των Ουρανών, Ευαγγελισμός, Ε Απάνω εκεί στα ψηλά όπου σπάνια περνούσε κανείς, εκεί ζούσε πολλά χρόνια ένας τσοπάνης γέρος με την αγκλίτσα του, κανείς δεν του έδινε σημασία. Το όνομά του δεν εγράφηκε στις εφημερίδες, ούτε μέσα στις κοσμικές συγκεντρώσεις των αθλίων γυναικών του Κολωνακίου, αλλά το όνομά του εγράφη στην ιστορία.

Και αφέθανε ο Σύρος. Έφτιασαν αγάλματα ηρώων όλων, αλλά το άγαλμα αυτού περιμένει κάπου να σταθεί και πρέπει να σταθεί. Και αν ήμουν κυβερνήτης, θα το έστηνα το άγαλμά του σε μια κορυφή, διότι ήταν ο συντελεστής της νίκης.

Όχι, ο Πάνης ήτανε. Ήξερε τα μονοπάτια, τα ήξερε τα μονοπάτια, όλα τα μονοπάτια, τις βρυσούλες, τις περνούσε όλες. Τραγουδώντας με τη φλογέρα του και σκορπίζοντας της λευτεριάς τα άγγιγματα. Άφηνε μέσα στην καρδιά του μια πατρίδα, όταν κατέβηκαν οι φρατέλοι με τα φτερά και με την υπερηφάνειά τους, μέσα με τη δύναμη των όπλων και των αεροπλάνων να καταβάλουν το μικρόν αυτό έθνος. Ξύπνησε η καρδιά του Πάνη, παρώσει άφηστη εκεί στο τάγωμα της προκαλήψεως. Δεν αναφέρω ονόματα διότι όλοι υπήρξαν ήρωες. Αν είσαι λίγος, να βρει το τάγμα της προκαλύψεως. Μου το οδηγεί το ίδιο σε τάγμα τάγκες. Και εκείνη τη στιγμή λέγει: «Αναπαύεσαι, ψυχή μου. Είμαι στρατηγός. Είμαι 60 ετών». Εδώ, εθελοντής κρατάς ο με. Μη φοβάστε. Έχω μονοπάτια εγώ άγνωστα. Ανοίγει το επιτελικό του. Όλοι οι αξιωματικοί, όπως ξέρετε, έχουν επιτελικό χάρτη. Το μονοπάτι αυτό δεν το έχει το επιτελείο. Δεν πόξε το πιστόλι, το έξτραξε πάνω, που είσαι μυαλόν ότρα από το πιστόλι, ήξερες να έχω ελάτρες παιδιά, λέει. Παρουσιάστηκε εκεί στο τάγμα της προκαλύψεως. Δεν υπάρχουν λάμματα διότι όλοι υπήρξαν ήδος. Έβαλε το τάγμα της προκαλύψεως. Μου το οδηγεί το ίδιο σε ταγματάρχες. Και εκείνη τη στιγμή λέγει, αδάφεσαι ψυχή μου. Είμαι στους διαταγάσεως. Είμαι 60 ετών. Εδώ, ευελοντής κρατάσομαι. Μην φοβάστε. Έχω μονοπάτια εγώ άγνωστα. Ανοίγει το επιτελικό του. Όλοι οι αξιωματικοί, όπως ξέρετε, έχουν επιτελικό χάρτη. Το μονοπάτι αυτό δεν το έχει το επιτελείο. Δεν το έχουν το επιτελείο. Το έχει ο τσοπάνος. Που είχε μυαλό ανώ Ξύπνησε η καρδιά της ο Πάνης. Παρουσιάστηκε εκεί στο τάγμα της προκαλύψεως. Δεν έφερα γάματα, διότι όλοι υπήρξαν ήρωες. Άφερε το τάγμα της προκαλύψεως. Μου το οδηγεί το ίδιο σε ταγματάρχες. Και εκείνη τη στιγμή λέγει, αδάφεσαι ψυχή μου. Είμαι στραταγάστος. Είμαι εξήντα ετών. Εδώ, ευεροντίς κρατάζομαι. Μη βοηθάστε. Έχω μονοπάτια εγώ άγνωστα. αν ήδη το επιτελικό του όλια Το επιτελικό του όλοι οι αξιωματικοί όπως ξέρετε έχουν επιτελικό χάρτη. Το μονοπάτι αυτό δεν το έχει το επιτελείο. Δεν το έχουν το επιτελείο. Το έχουν εκεί πάνω που είχε μυαλό ανώτερο από το επιτελείο. Ήξερε να έχουν ελάτερα οι παιδιά λέει και στο χρησιμότερο σημείο που τα παιδιά του ήρωας εκεί κάτω αγωνίζονται.

Και στο κρισιμότερο σημείο που τα παιδιά, οι ήρωες, εκεί κάτω αγωνίζονται και τα μυδράλια έσκιζαν τους ουρανούς και τα πάντα, την ώρα και ο Τσοπάνιος έπειρε τα παιδιά της δουλοχίας και τα έβαζε μέσα από χαράδρες, από μυστικά μονοπάτια και ανέβηκε στην κορυφή και αμέσως όταν ακούστηκε να κελαηδάει το πολυβόλο,

Λαχνίστηκανε, πού θα ήταν αυτή η Αγία Γραφή, πού ανέβηκαν; Ποιος το νόμιζε; Ένας τσοπάνης, εξήντα ετών στα γεράματά του, προσέφερε μια υπηρεσία να με κτύβει τώρα στο έθνος. Ο μικρός αυτός που οδήγησε μέσα από μονοπάτια και ραχούλες τα παιδιά της Ελλάδος να φτάσουν να τσακίσουν τα γόνατα των λέων εκείνων.

Ουρίστη λοιπόν αγαπητέ μου, ένας αγράμματος που δεν το εισθέσει να βάλει την υπορροφή του ένας ανθρώπινος άνθρωπος ο οποίος ποτέ ούτε πρόεδρος κοινότητος ήταν, ούτε γραμματεύς κοινότητος, ούτε διδάσκαλος, ούτε επίσκοπος. Αυτός λοιπόν τη στιγμή εκείνη στα χέρια του κρατούσε την πατρίδα μας.

Ιδού λοιπόν, αγαπητοί μου, μην απογοητεύεστε όσο μικροί κι αν είστε και ασήμαντοι. Και τι να πω, αγαπητοί μου, για τις άλλες εκείνες, τις γυναίκες εκείνες που άμα τις βλέπεις σαν να βλέπεις το πρόσωπό της Αγίας, γυναίκες που δεν έχουν καμιά σχέση με τις γυναίκες των διασκεδάσεων, τις γυναίκες εκείνες της Πίνδου, που άμα τα μουλάρια γλιστρούσανε μέσα στα χιόνια και δεν μπορούσαν πλέον να συγκοδούν. Προσέστηκαν σαράντα αυτές, λάχες αυτές και πάνω στους όμως τους ευλογημένους κρατήσαν τα πολεμοφόδια και τα έβαλαν στις ψηλές κορφές, οι γυναίκες, αγαπητοί.

απλός λαός εβοίτησε για να γίνει το Μεγάλο Υγημά. Όχι, τα θαύματα δεν δημιουργούνται στην ιστορία μόνο με τους μεγάλους εγκεφάλους. Όχι, τα θαύματα δεν δημιουργούνται μόνο με τους μεγάλους ηγέτες. Τα θαύματα δημιουργούνται με όλους, τους ισχυρούς και τους μικρούς και τους ασήμαντους.

Και έκαστος, αγαπητοί μου, έχει θέση στον κόσμο τούτο. Αυτά είπα απόψε, απαντώντας λακωνικώς, όσον επέτρεπε η ώρα, και εις το ερώτημα «τίς ο ένοχος;». Δεν θέλω να εξέλθει από την αίθουσαν αυτήν κανείς απογοητευμένος, κανείς από σας, αδέρφια μου. Μέσα εις το λεξικόν, ο κάθε κόσμος έχει λεξικόν, έχουμε κι εμείς λεξικόν, μέσα εις το λεξικόν του χριστιανού η λέξις «απελπισία» δεν υπάρχει, η λέξις «απογοήτευσις» δεν υπάρχει. Όχι, το κακό είναι μεγάλο.

Αλλά το κακό, αδερφοί μου, υπήρξε πάντοτε στην ιστορία.

Ήταν εποχές χειρότερες, χειρότερες από τις δικές μας ήταν εποχές. Και μια τέτοια εποχή, χειρότερη από δική μας, ποια ήτανε; Ήτανε η εποχή που έζησε ο Άγιος Δημήτριος. Διαβάστε την ιστορία εκεί πέρα, τι ήτανε ο Άγιος Δημήτριος. Και όμως, ο Άγιος Δημήτριος κατόρθωσε εκεί, με τα παιδιά του, τα νεαρά του παιδιά, να κρατήσει την πίστη. Τελειώνω. Θέλω να φύγετε όλοι με ένα σύνθημα. Το σύνθημα το οποίο σας το δίνω, μέχρι ένα μήνα το κρατάτε.

Κρατάτε, έτσι θα τελειώνω με κάποιο σύνθημα. Όπως ο αξιωματικός δίνει σύνθημα, έτσι και εγώ, μικρός αξιωματικός της ταξιαρχίας του Κυρίου μου, ασήμαντος μεν, αλλά δίνω το σύνθημά μου και θέλω όλοι τον μήνα αυτό να έχετε το σύνθημα.

Δεν θέλω δικό μου σύνθημα, θέλω ένα σύνθημα της φλόγας του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Δημητρίου. Και το σύνθημα του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Δημητρίου είναι τούτο: Ξυπνούσε ο Άγιος Δημήτριος, έκανε το σημείο του σταυρού και έλεγε: «Θεέ μου», τι έλεγε; Θεέ μου, τι έλεγε ο Άγιος Δημήτριος κάθε μέρα στην προσευχή του; «Βοήθησέ με, βοήθησέ με να φέρω κάθε μέρα έναν ειδωλολάτρη, να τον κάνω χριστιανό».

...χριστιανό. Δεν ησύχαζε το βράδυ, εάν δεν έφτιαχνε έναν ειδωλολάτρη χριστιανό. Έτρεχε στα σοκάκια, δεξιά, αριστερά, παντού, να φτιάξει έναν χριστιανό, έναν ειδωλολάτρη να τον κάνει χριστιανό. Έτσι λοιπόν, αγαπητοί μου, και εμείς, πώς είστε, θέλω απόψε πληρωμή. Θέλω αμοιβή. Ποια αμοιβή; Κρατήστε τα χρήματά σας για τον εαυτό σας. Δεν θέλω τα βαλάντιά σας. Θέλω την καρδιά σας. Θέλω την ψυχή σας. Ευχαριστούμε.

και ο Καθένας και ο Ασήμαντος και η Υπτωσιά και η Αγράβοτος Γυναίκα και ο Σινάνε και ο Ασπρομάης Γέρος και το μικρό παιδί που στέκεται εκεί πέρα, όλοι μας και οι σεβαστοί γέροντες οι οποίοι τιμούν απόψε το κήρυγμα με την παρουσία τους, και ο Σεβαστός Πρόεδρος και οι πάντες μοιάξυχοι συναχρούντες το Ευαγγελίο του Χριστού μας.

Ας βοηθήσουμε, αδελφοί μου, αξίως της ιστορίας μας, αξίως του παρελθόντος μας, αξίως του αίματος που χύσαμε, ας βοηθήσουμε αξίως της κλήσεώς μας. Θέλω μια πληρωμή. Ποια είναι η πληρωμή; Πόσοι είστε απόψε; Εάν καθίσω στην πόρτα και σας μετρήσω, περνάτε τους χιλίους ακροατάς απόψε.

Είναι μία ευλογία Θεού. Δεν ικανοποιούμαι, είμαι πλεονέκτης, είμαι άχρηστος. Δεν θέλω χιλίους μόνο, θέλω ο καθένας από εσάς, σαν τον Άγιο Δημήτριο, αυτός κάθε μέρα έναν χριστιανό έφτιαχνε, εγώ θέλω χίλιοι, δύο χιλιάδες να γίνετε. Οι δύο τέσσερις, και αν αυξηθεί το ποσοστό των μαθητών, τότε έχουμε κι εμείς να πούμε ότι πίσω μας δεν είναι μόνο πέντε, είναι εκατό, είναι χίλιοι, είναι δύο χιλιάδες και θα ζητήσουμε εκείνα που πρέπει, διά την αξία, διά την αξιοποίηση του εθνικού μας αγώνος.

Ναι, αδελφοί, σας χαιρετίζω λοιπόν και στην πρώτη αυτή συνάντηση σας παρακαλώ όλους σας να δείτε και ας τελειώσουμε απόψε όχι μόνο με το σύνθημα αυτό, ότι ο καθένας από εσάς θα φέρει έναν εις το Ευαγγέλιο του Χριστού, όχι μόνο σε αυτή την αίθουσα. Δεν το έχω μονοπώλιο αυτό.

Αυτό οδηγήσατε τους χριστιανούς σε όλα τα κηρύγματα, σε όλες σας όπου κηρύττει η Ορθοδοξία, οδηγήσατέ τους όλους. Εγώ δεν είμαι τι ούτω, μονοπωλιακόν σύστημα δεν έχουμε, αλλά δείτε όλους σας να βοηθήσετε. Και έχουμε ακόμα φέτος οι ισχυρογενετικοί να ενωθούν, να γίνουν μια θημαϊκή φάλαγξ. Η ηνωμένη φάλαγξ θα δώσει μια μάχη στην κατηφοριά της Ελλάδας.

Τελειώνω λοιπόν με το σύνθημα αυτό και όλοι μας, αδελφοί μου, μέσα στην χαώδη αυτή κατάσταση που ζούμε, να τελειώσουμε και να επισφραγίσουμε την ομιλία μας με την προσευχή του Νέστορος, του μικρού Νέστορος: «Θεέ του Δημητρίου, βοήθει μας». Βοήθει μας, Κύριε, διά πρεσβειών του Αγίου Δημητρίου και πάντων των Αγίων. Αμήν.