Saint Athanasius and the Defense of Christ’s Divinity

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Once again, my beloved, by God’s mercy I stand at this lectern. Once again I see your dear faces, and once again I hear your applause. But someone coming here for the first time might ask me, “How do you feel about this applause?”

Let me make a public confession. As John Chrysostom says somewhere, my own soul, the soul of a sinner, is drawn toward vainglory. We are all human, and we feel pleasure when we hear praise, cheers, and applause. On the other hand, accusations, slander, and malicious talk grieve us.

Yes, but that is not the point. The question is whether the applause reflects the truth. The Lord said that even if you carry out all your sacred duties and keep all the commandments, you must still say, “We are unworthy servants, servants who have done no more than their duty.”

Even if we fulfilled every duty that comes with being bishops of the Orthodox Church, we would still need to be humble. How much more so today, when we fulfill scarcely a thousandth of what our sacred duties require.

What we do amounts to a few tiny crumbs. We are very far from the ideal of an Orthodox bishop’s great calling.

So, my dear friends, we need your prayers, your supplications, and your petitions, not your applause. Even Paul urged the Christians to pray for him continually.

Paul had been caught up to the third heaven and heard things no human being is permitted to speak of. Yet he asked the Christians in the churches to pray for him. If he sought the prayers of Christians in his day, how much more must we seek the prayers of the Christian people today.

For we live in a terrible age. It is now a fact that children of the devil, of Lucifer, have formed societies, some named and some unnamed, and have adopted a satanic slogan. Never before has such a slogan appeared so openly.

“Tear down the Church! Leave nothing of the Church standing!” To tear down the Church, they use various weapons. The worst of these is slander and malicious accusation.

In such an age, when even the stars of heaven will fall, as it is written in the Apocalypse, we must heed the words, “Work out your own salvation with fear and trembling.” We need your prayers. I ask everyone here tonight: when you go home and pray for those you love, offer a prayer for me too, the Bishop of Florina, an elderly bishop whom old age has overtaken, as Basil the Great says. Pray for all bishops and for all who labor to preach the Gospel.

Pray also for the theologians, the preachers, and the brotherhoods and organizations that work devotedly in our country. That is what I wanted to say by way of introduction, because of your applause.

Our great consolation through the years is Holy Scripture. After the Scriptures, we also find consolation in the lives of the saints. Their lives show us that our faith is true.

They show us that Christ has not died and passed away: He lives and reigns for ever. They show us that God is wondrous throughout His creation. But if you ask me where His wonders shine most brightly, I would say in the lives of the saints. God is wondrous in His saints.

Holy Scripture gives us a God-inspired command, which we heard in church today: “Remember your leaders, those who spoke the word of God to you. Consider the outcome of their way of life, and imitate their faith.”

We must often remember those who labored so hard to spread the word of God and struggled for the Orthodox faith. One glorious bishop who fought for that faith as few others have through the centuries is Saint Athanasius, whose memory we celebrated today.

We will devote our brief talk to Saint Athanasius.

How, my beloved, can we speak of Saint Athanasius and give him the praise he deserves?

Here we stand before a giant of spiritual life and holiness.

We confess that we cannot offer a tribute worthy of this great figure of our Church.

What I am about to say is no exaggeration: take all the theologians, preachers, priests, and bishops together, and squeeze every last drop out of us. We would still not be worth the little fingernail of Athanasius the Great.

He was great, not by worldly standards, but in his faith and in his character.

But we are like little children just learning to speak. So today we too will stammer a few words, like infants, in honor of this glorious hierarch. Saint Athanasius had a beautiful soul. According to Scripture, the soul of a person who neither fears nor loves God, and who does nothing to cultivate his spiritual life, is like barren ground, full of thorns and thistles, a den for wild beasts. But the soul of someone who, from childhood, cultivated his spiritual life, loved God, stood firm in the Gospel, and gave clear proof of his love for God and his faith, that is a beautiful soul. It is a garden. It is Paradise.

The lives of the saints are Paradise. The life of Saint Athanasius is an especially beautiful Paradise, a proclamation of good news.

In our minds, let us walk through this garden, this spiritual garden. Let us pick a few flowers and make a bouquet from the beautiful moments in the life of Saint Athanasius.

Athanasius, so that you may catch the fragrance of the spirit, the fragrance given off by the sweet flowers of Paradise. Now, please pay attention. I am sure that all of you have some idea of Saint Athanasius the Great from your schoolbooks and your own reading. As people of faith, you have a general picture of him.

Athanasius the Great was born in Alexandria in the year 295, toward the end of the third century. He was born in that important port of the ancient Greek world, probably to poor parents. An incident from his life, told by one of his biographers, shows that even as a child he was destined to become a great man of the Church.

The story says that, when he was little, he played with other children on the shore at Alexandria. But the game young Athanasius played was unlike any other.

You can learn something about a child from the games he plays. Tell me what game a child plays with all his heart, and I can give you some idea of what he may become. Play reveals a child’s inner inclinations. Athanasius played a rare and remarkable game: he called over some children of pagans and baptized them. He did it so carefully that anyone watching might have thought an experienced priest was celebrating the Mystery of Baptism.

Alexander, the bishop of Alexandria, heard about this.

He called the little boy to the bishop’s residence and took him under his protection.

Later, when Athanasius had grown older, he accompanied the elderly bishop to the First Ecumenical Council. A close spiritual bond formed between the young man and the older man, the bishop of Alexandria.

What does this story teach us? You can see what a child may become even from the cradle. As those who study education tell us, the first five years of a person’s life are the most important. Those early years, which so often go unnoticed, the years of infancy and childhood, are the most important years in a child’s life.

Even when a child is very young, you can see whether that child may grow up to be a great criminal or a saint. Adults, parents and guardians, bear responsibility for young children throughout their earliest years and childhood.

What else does this teach us? The Church must pay attention to children. If Alexander had not taken notice of Athanasius, we would not have Athanasius the Great today. The Church must pay attention to children now as well.

The Church must take notice when a child comes near its holy altars. Such children are rare. I have seen something striking: children whose parents are unbelievers and atheists, despite all the obstacles their parents put in their way, hear the bell ring and are there by the holy altar before the priest has even arrived.

They are like angels, these rare children. Who will take notice of them? Let me tell you a short story that bears on this.

In Kios, in the region of Prusa in Asia Minor, there was a child who had lost both his father and mother. He went up into the mountains to tend goats and sheep.

As he tended them, he held books in his hands and read. No one paid attention to him. Who finally noticed him? The bishop of that district. He came to Kios and asked, ‘Is there a bright, capable child here whom we could educate, so that one day he might serve the Gospel?’

Someone replied, ‘There is an orphan boy here. He has neither father nor mother. He tends goats up in the hills, wears rough sandals, and goes hungry.’ The bishop called the boy to him. From the answers to his questions, he saw that the child was exceptionally gifted, a remarkable child. Some children truly are remarkable; they have extraordinary gifts, gifts all their own. The bishop saw that this boy deserved an education.

The late bishop took him away from the goats and brought him along to learn. That little boy, whom the bishop helped, later studied at the theological school. And what did he become? Christos Androutsos, a professor of theology and the greatest theologian of our time.

Christos Androutsos became the greatest theologian Greece has produced in the last two or three hundred years. I myself was his student. Greece has had two theologians of particular distinction: Christos Androutsos and the late Trembelas.

Whenever Androutsos remembered how the bishop of Kios, near Bursa, had taken him under his care as a child and helped him become what he was, he wept like a little child and remembered that bishop by name.

If we bishops and priests loved the children of the Church more than we love our own children, the Church today would have a nursery of heroes and martyrs for our faith.

We neglected the children, and the devil took them. I bear a great responsibility for the loss of this precious treasure. So Saint Athanasius grew up in the bishop’s residence, under the care of the great bishop of Alexandria.

Gifted as he was, a genius, as I have said, he learned easily. As a sponge soaks up water, Saint Athanasius absorbed human knowledge. He studied ancient philosophy as far as he could.

He studied the books of antiquity. But of all the books in the world, the one he loved most was Holy Scripture. He read it day and night, kept it by his pillow, studied it, and learned it by heart from beginning to end.

By this he teaches us, especially priests and bishops, to study Holy Scripture day and night, so that we can fight the many headed hydra of heresies that has spread so widely through our homeland.

Sadly, despite all the sermons, talks, and Scripture study groups, we are still far behind in our reading of Holy Scripture. People spend two, three, even four hours with the radio and television. How few spend even an hour or two beneath the stars reading Holy Scripture.

And who are the ones people think read it? I went to a village in the Prespa region, and someone told me, “There’s a millenarian up there.” “How do you know he’s a millenarian?” I asked. “Because he has the Gospel in his hands day and night,” he said. So I called the man over. “George,” I said, “they call you a millenarian.” “Me, a millenarian? I’m Orthodox!” he replied.

Is a millenarian the only person who reads the Gospel? Athanasius knew the Gospel, indeed, all of Holy Scripture, by heart. His mind was a concordance, to use the language of modern theologians. As he grew older, alongside his study of Holy Scripture, he attended a university greater than all other universities.

It was a university that, sadly, most of us have never attended. Perhaps that is why such scandals arise within the Church of our Christ. That university was the desert. There he prayed under the guidance of Saint Anthony the Great, whose sacred memory we celebrated yesterday.

There, hidden from sight, he was known to no one. Yet Saint Athanasius would one day fill half a century with his heroic struggles.

God prepares souls, though we do not know whom He is preparing or what He will make of them. He can raise up children for Abraham from stones. God will reject us bishops, hierarchs, and patriarchs if we prove unworthy of our sacred mission. And in the hour of battle, of struggle, He will choose a shepherd, a peasant, or a worker, as in Poland.

and raise him up as leader of an entire people.

He lived in the desert. But the time came for Saint Athanasius to leave that hidden life and enter a sacred struggle for our faith. In his day, Christians celebrated. What were they celebrating? A great event.

The generation of Athanasius the Great celebrated a great event. What was it? The end of the persecutions. For three whole centuries, those persecutions had shed rivers of blood for our faith in Christ. Now they had ended.

The Church rose to great heights. Under Emperor Constantine the Great, a contemporary of Saint Athanasius, an edict was issued and the persecutions came to an end. Saint Athanasius had not lived through those persecutions himself.

As a little boy, he heard his elders tell of the martyrs’ sufferings. He saw people who had lost their eyes and others left disabled by the torments they had endured in the prisons of the Roman emperors.

It was a remarkable time of stillness and peace throughout the Church. The danger from outside had passed. But now a danger arose within the Church. The Church can face danger both from outside and from within.

The danger within is the greater one. Think of a church or a nation surrounded by enemies but united among its own people. Unity matters. Take our own nation as an example. We Greeks have had no greater enemies than ourselves, not the Russians, Americans, French, English, Hungarians, or Turks.

We Greeks have been Greece’s greatest enemies. If Greece had been united from one end to the other, it would today be the greatest state in the Mediterranean. Turkey would not exist. Who said that? These are not my words.

I am not saying this out of chauvinism. Kemal himself said it in the parliament in Ankara when they applauded him after his victory: “Do not applaud me. I did not defeat Greece. Greece was defeated by discord, by its political parties.” The Greeks had become divided, and that division became Greece’s grave.

And now I foresee another 1922. As a nation, we face great danger from the infighting that Satan cultivates through the various parties. With dangers before us, Greece is not united. So our greatest enemy is discord.

Our poet Solomos spoke of this discord: “Discord, holding a treacherous sceptre,” divides the Greeks. If discord is the greatest danger to a nation, it is an even greater danger to the Church, which must be united in love and harmony.

“By this all will know that you are My disciples, if you have love for one another.” Yes, harmony and unity. At that time, the Church was no longer threatened by Nero, Diocletian, Decius, or the other terrible persecutors of the early centuries.

The Church was now threatened by enemies from within. And the enemy within arose from the very heart of the Church. From her very heart. So the prophecy of the Apostle Paul was fulfilled: “After I am gone,” he says, “fierce wolves will come, not sparing the flock.”

“From among your own selves,” he says, they will arise and will not spare the flock. Who could have imagined it? The enemy who shook the Church and tried to bring down its whole structure was no longer Decius or Diocletian. He was a child of the Church, a man who served at the holy altar.

His name has remained accursed through the ages, a symbol of heretics in every age: Arius. Arius was no ordinary man. He was educated, more educated, I could even say, than Saint Athanasius the Great.

Arius had studied rhetoric. He had ability and talent. He could chant beautifully and compose hymns. He also had a commanding appearance: tall and fair-haired.

Athanasius, on the other hand, was short, and his enemies mocked him for it. They called Saint Athanasius the Great a little man, a nobody. Arius had many advantages. He drew great crowds, and when he served the Liturgy, many people came to hear him speak eloquently about philosophy and chant so beautifully.

He was even a candidate to become a bishop, perhaps a patriarch. And yet he fell. He fell. Why? Was it fornication, adultery, or some other sin of the flesh? No, Arius had none of those. He had something else, something worse than fornication, adultery, or crime: pride, the greatest sin of all.

Just as Lucifer said, “I will set my throne above the stars of heaven,” Arius too was seized by that same pride. He boasted that he was above everyone, and he fell. Great was his fall, and the waters became bitter with wormwood, as the Apocalypse tells us.

He fell. What did he say? He opened his mouth, better if he had kept it closed. We open our mouths without thinking that God will judge us not only for our deeds, but also for the words we speak.

“For every idle word that people speak, they will give account on that day.” Arius opened his mouth, better if he had kept it closed. And how often have we ourselves repented of opening our mouths and saying things without first weighing them?

You must weigh your words before you speak.

Your words. He opened his mouth, and out came snakes, frogs, and monstrous serpents. What did he say? He blasphemed the person of Christ our Lord. He questioned it, no, more than questioned it: he denied that Christ is God, the second person of the Holy Trinity. And over this, a great battle was fought.

My dear friends,

The question that unbelievers and atheists still debate today has only two possible answers. There is no middle ground: Is Christ God, or is He not God? There is no third answer.

If He is not God, then our whole faith, the whole structure of Christianity, falls into ruins, and our religion becomes just another philosophical system of the ancient world. But if He is God, and He is God, then even if we fall silent, the stones will cry out: “One is Holy, one is the Lord, Jesus Christ, to the glory of God the Father.”

So come, let us worship and bow down before Christ, our King and our God. It was over this very question that the great battle between Arius and Saint Athanasius the Great was fought. Athanasius answered a claim that Arius repeated again and again.

What was that claim? Arius often said, “There was a time when He was not”, that there was once a time when Christ did not exist. Saint Athanasius the Great answered him with keen understanding and deep knowledge of Holy Scripture: “Arius, there was a time when there were no trees, no birds, no rivers, lakes, seas, or oceans. There was a time when there was no earth, no moon, no stars in the heavens, no sun, no angels, and no archangels.

There was a time when created spirits did not exist. But there was never a time when Christ did not exist.” The Father, the Son, and the Holy Spirit are one Holy Trinity. Holy Trinity, have mercy on the world. This was the supreme, foundational truth of Christianity that Arius sought to shake.

Then the great struggle began. It lasted roughly two centuries, with Saint Athanasius the Great at its heart and leading the fight. Who can describe the battle he waged against this heresy, this many-headed Hydra of Lerna?

Who could describe it? It would take a long time. Many books have been written about the struggles of Saint Athanasius the Great. His enemies fought him as few people have ever been fought. Kings and emperors opposed him, even Constantine the Great. But shortly before his death, Constantine repented and revoked the decree that had sent Athanasius into exile.

He was persecuted and opposed by bishops, Metropolitans, and Patriarchs. They fought him fiercely. What weapon did his enemies use? Slander and false accusations. They could find nothing else against Saint Athanasius the Great, so they used the weapon of dishonorable men, a weapon that has caused great harm within the Church of Christ.

Slander. False accusation. “O Lord, deliver me from the slander of men, and I will keep Your commandments.” You may be pure, and they will accuse you of immorality. You may have no love of money, and they will call you greedy. You may be faithful and devoted to Christ, and they will call you a Mason and an unbeliever. You may live like an angel, leading an ascetic life, and they will call you corrupt and wicked.

His enemies tried to convince everyone that Saint Athanasius was a little man of no account. Who was this supposed nobody? A giant in spirit and virtue. They spread slander about him. Which accusation should I tell you about first? Which one next?

Let me mention a few briefly. One false accusation was that he had imposed a tax of his own on the people of Alexandria without the civil authorities’ approval. Another was that he had stopped merchant ships from leaving the port of Alexandria with grain for Constantinople.

Egypt was then the granary that fed Constantinople. But there was an even more terrible accusation. This man, who would not kill an ant, was accused by his fanatical opponents of murdering a bishop in the desert, cutting off his hand, and using that hand for magic.

They also accused him of violating a young woman one night. Those were the charges. But Saint Athanasius the Great defended himself. As for the charge concerning the bishop Arsenius, Athanasius searched throughout Egypt until he found him. Then he brought before the Synod the very bishop they claimed he had murdered. Arsenius raised both hands. Athanasius said, “You will have to show me that a man has three hands before you can claim I cut one of his off.”

As for the accusation about the young woman, Saint Athanasius the Great showed his quick wit. He arranged for a cleric to appear before the court as though he were Athanasius. When the woman made her accusation, the cleric asked her, “Was it I who dishonored you?” “Yes, you did,” she answered. Her false testimony was exposed before the court. Saint Athanasius the Great was slandered, yet his struggle went on for half a century.

He held his episcopal throne for forty-six years, sixteen of them in exile. Driven out again and again, Saint Athanasius the Great spent his life hiding among tombs, in the desert, and in various cities. Such was the life of this great Father of the Church.

At last, worn by age and struggle, he fell asleep in the Lord at seventy-five. East and West praised Saint Athanasius the Great. He was called a pillar and foundation of the Church, and the Atlas of Orthodoxy.

In ancient mythology, Atlas bore the whole earth on his shoulders. In the same way, there were times when Saint Athanasius the Great, through the strength of his faith, seemed to carry the whole Orthodox world on his shoulders.

As one historian said, Athanasius was the most heroic of the saints and the holiest of heroes.

I will tell you two strange things today. Here is the first: although Saint Athanasius the Great is honored in East and West, there are people who rage whenever they hear his name. They lash out at one who has helped them. They cannot bear even to hear the name of Saint Athanasius the Great. Who do you think they are? The Chiliasts. They insult him and refuse to hear his name.

They insult him in their writings. Whom do they admire? Arius. They are his grandchildren and great-great-grandchildren, and worse than Arius himself. Arius went astray on one point, a fundamental one, of course. But they went further and became more heretical than any other heretics. The fact that they hate Athanasius while admiring, honoring, and praising Arius, the enemy of the Orthodox faith, is enough to show us what they stand for.

These are people of darkness, of deep gloom and error. Now I will tell you one more strange thing, and then I will finish.

Saint Athanasius the Great found a refuge and a protector who helped save him. Where did he find shelter? You may find it hard to imagine: with the Pope of Rome. Yes, with the Pope of Rome. His name was Julius, a name worthy of remembrance. Julius welcomed him with open arms, loved him, and took him into his own bishop’s residence. He wrote letters, used every means he had to help, and called an extraordinary Synod that vindicated Athanasius.

And he protected John Chrysostom as well as Athanasius. A pope! A pope! My brothers and sisters, we forget what those times were like. There was no schism then. What unforgettable times, when the Churches of East and West were united!

Division came centuries later, in the time of Photius, and deepened in the time of Mark of Ephesus and others. Back then, the West held no heretical beliefs. Its teaching was in accord with the Orthodox faith.

But later it fell, just as Arius had fallen. Eugenios Voulgaris, a remarkable theologian and philosopher of more recent times, wrote a wonderful letter to Christians.

He showed that the points on which the Orthodox Church disagrees with Rome are not just one or two, but twenty-four. It fell. And Saint Justin Popovich, a Serbian saint of our own times, wrote about that fall. He died only a couple of years ago, and Russia, Serbia, and the whole Orthodox Church mourned him. He was a holy man who had studied here at the university under Androutsos, whom he admired. Saint Justin wrote that human history has seen three great falls. The first, which we mourn to this day, was the Fall of Adam and Eve.

The Fall of Adam and Eve. We are children of Adam and Eve even today, and we weep over the ruin their transgression brought upon us. The second fall is that of Judas, who sold the One beyond all price for thirty pieces of silver. And the third fall is that of the Pope.

The Pope fell: once a pillar and foundation of the Church, a protector of Saint Athanasius and John Chrysostom. What will happen now? There is an effort to bring about union, but the union being attempted is false. It has no firm foundation. It is driven by political motives and worldly thinking, and such a union can never endure. It is a union like that of Ferrara and Florence, and we oppose it.

What will happen? God alone knows. It is one of the great mysteries of the future. I firmly believe a miracle will happen. What miracle? The day will come when East and West are united, as the Church of the East and the Church of the West were united in the time of Saint Athanasius. Oh, what a day! The Church united from one end of the world to the other! What a triumph, what glory, what success in the work of the Lord, what a witness to the divinity of Jesus Christ! Oh, what a day! We may not see that day and hour, for we are sinners, but your children, grandchildren, and great-grandchildren will.

In the age to come, that great miracle will happen. Do not speak to me of miracles. The miracle is the miracle of unity. At the holy altars we pray continually for the unity of all, but our prayer is neither fervent nor strong. The Church prays for unity. This is no small lesson. Only moments before Christ was handed over to Pilate and crucified, at the Mystical Supper, in His farewell words, He prayed, ‘Heavenly Father, let them all be one.’ He repeated it five times, not just once. His words were measured, never idle; they expressed His deep concern for His Church. ‘Holy Father, let them all be one, so that the world may believe that You sent Me.’ What a miracle that will be!

It is the miracle that will appear within the Church of Christ in the last days. So, my beloved, we admire Athanasius. How did he win? How did he triumph? Let us return to that question and bring this to a close.

He won because, from his earliest childhood, from the cradle, he was dedicated to the work of God. He was blessed with the loving care of Bishop Alexander of Alexandria, like a father to him. He won because he had studied in the ‘university of the desert’ under a true teacher, Saint Anthony the Great. He won because he studied Holy Scripture as few others did. He won because he fasted, because he lived in chastity, because he was a genius. But was it really these things that brought him victory?

He won because he had the truth. He did not stand for falsehood. Even if he had possessed twice or three times all those gifts, without the truth he would have fallen. He won because he had the truth, and the truth conquers and triumphs through the ages.

In the end, my beloved, we must understand that in the struggle Saint Athanasius fought, there were times when he stood alone. Like Atlas, he bore the Orthodox world upon his strong shoulders.

But as we read the history, we must acknowledge that the people stood with him, many, many people. Saint Anthony the Great stood with him more than you can imagine, praying for him in the desert. The monastic communities and monasteries down in the Thebaid stood with him too.

Bishops were with him, such as Hosius of Córdoba, along with holy Fathers and teachers of the Church. The people were with him: the porters of Alexandria, the villagers, the poor, ordinary men and women.

Little children and white-haired elders stood behind him as their commander and spiritual leader. The bond between Saint Athanasius and the people was a conscious and living one. One day, when he was seized and taken out of the city, a great crowd gathered and wept and wept.

But Saint Athanasius stood firm and pointed to the sky, where there was a little cloud. Then he spoke those famous words: ‘Take courage. It is only a little cloud, and it will soon pass.’ A cloud does not remain in the sky forever. However many clouds gather, the sun prevails.

However dark and threatening the clouds may be, the sun may seem to disappear for a moment, but it does not go out. So it is with crises. Dark clouds bring hail down upon people’s heads. But take courage, brothers and sisters: it is only a little cloud, and it will soon pass. The clouds will not prevail; the sun will. And the spiritual Sun is Jesus Christ, whom the children of the Greeks praise and exalt unto all ages. Amen.

Now let us finish, my beloved, with this conclusion: he won because the truth was with him, and the people were with him too. As I said, the people accompanied him. On another day, he did something remarkable, something we do not do.

Saint Athanasius often held all-night vigils. One night, during a vigil at the church of Theonas in Alexandria, crowds had gathered there and were praying beneath the stars. Five thousand soldiers surrounded the church, intending to arrest him.

Fearless, Athanasius remained at his place and chanted the famous Psalm 135, the Polyeleos, with its repeated refrain: ‘For His mercy endures forever.’

The soldiers entered, but the people would not give him up. They were prepared to be killed or arrested, even to see the ground stained with blood. Amid the uproar, ascetics took Athanasius away and brought him to safety in the desert.

Yes, the people were with him. What conclusion should we draw? In our own age, when our faith is attacked from every direction, when people’s convictions have been shaken and the many-headed Hydra of heresy rages, we must stand at our posts. As Kolokotronis used to say, each of us must remain at our post, like a guard at a watch station, ready with our weapon.

Soldiers remain at their posts, prepared to fall to the last man. The men of King Leonidas stood at Thermopylae and remain an enduring example. So let all of us, men and women, stand firm to the end.

Yes, hold fast to the faith Christ gave us: the faith the Apostles taught throughout the world, the faith the Fathers of the Church defended with their whole lives, the faith upheld by the decisions of the Ecumenical Councils. For that faith the Greek nation has struggled more than any other, shedding rivers of blood. That nation is Greece.

This faith, handed down through generations, “all generations praise Your burial”, this faith, my brothers and sisters, let us hold fast to the very end. Let young and old be ready to suffer martyrdom rather than abandon it or fall into heresy. Let us hold this Orthodox faith as we hold the sun: better for the sun to go out than for the Orthodox faith to die. Let us be ready to defend it when the time comes and the call is given.

At that call, let us all take our posts, all stand in our fortresses, and fight the battle. I am certain that the Orthodox faith will prevail and Christ will triumph unto the ages of ages. I will close with the words of a great father who lived after Saint Athanasius: “In this world, you need two things: Christ and your soul.”

Even if the whole world turns against you, it cannot take them away. You can lose them only if you give them up yourselves. Christ and your soul. Let us remain faithful and devoted to the Orthodox faith, all our organizations and brotherhoods, and all our bishops.

From the least to the greatest, from the white-haired elder to the infant, let us all be one soul, one people. Let us give everything so that the Orthodox faith may prevail. And through the prayers and intercessions of Saints Athanasius and Cyril, Patriarchs of Alexandria, may the Lord Jesus Christ have mercy on our long-suffering nation. Amen.

And together, one soul, one people.

Παναγία Δέσποινα Θεοτόκε, Άγιοι Άγγελοι και Αρχάγγελοι, Τίμιε Πρόδρομε, Αποστόλων Δωδεκάς, Οι δάσκαλοι και πατέρες Εκκλησίες, Όσοι και μάτρες, οι καλώς αθήσατε, στιχονοθέντε, είστε πρεσβείαν του ελεηθίνε και σωθηνέτα ψυχά συμφών. Αμήν.

Και πάλιν, αγαπητοί μου, ελέω Θεού, ευρίσκομαι εις το βήμα τούτο της αιθούσης και πάλιν βλέπω τα προσφιλή σας πρόσωπα και πάλιν ακούω τα χειροκροτήματά σας. Αλλά ως προς τα χειροκροτήματα, μπορεί κάποιος από εδώ που για πρώτη φορά έρχεται στην αίθουσα να μας ερωτήσει: Πώς διατίθεσθε απέναντι των χειροκροτημάτων αυτών;

Σας κάνω μια δημοσία εξομολόγηση: Ότι, όπως λέει κάπου ο Ιερός Χρυσόστομος, και η δική μου ψυχή, ως ψυχή αμαρτωλού, ρέπει προς την κενοδοξία. Και συνεπώς, ως άνθρωποι, αισθανόμεθα όλοι μας μια ηδονή όταν ακούμε επαίνους και επιφημίες και χειροκροτήματα, λυπούμεθα δε αντιθέτως όταν ακούομεν κατηγορίας και συκοφαντίας και διαβολάς.

Ναι, αλλά το θέμα δεν είναι αυτό. Το ερώτημα είναι εάν τα χειροκροτήματα ανταποκρίνονται σε κάποια πραγματικότητα. Είπε ο Κύριος ότι εάν εκτελέσετε όλα τα ιερά σας καθήκοντα, εάν εφαρμόσετε όλες τις εντολές, και πάλι να λέγετε ότι είστε αχρείοι δούλοι, άχρηστοι δούλοι.

Και αν εκτελούσαμε όλα τα καθήκοντα τα οποία επιβάλλει η ιδιότης μας ως Επισκόπων της Ορθοδόξου Εκκλησίας, και πάλι τότε θα έπρεπε να έχουμε ένα ταπεινό φρόνημα, αλλά πολύ περισσότερο τώρα που ούτε ένα χιλιοστό των όσων επιβάλλουν τα ιερά καθήκοντα εκπληρούμε σήμερα.

Μικρά και ελάχιστα ψιχία. Είμεθα πολύ μακράν από το ιδεώδες της μεγάλης αποστολής του Ορθοδόξου Επισκόπου.

Συνεπώς, όχι χειροκροτήματα, αγαπητοί μου, αλλά έχουμε ανάγκη από τας προσευχάς σας, από τας δεήσεις σας, από τας παρακλήσεις σας. Ένας Παύλος έλεγε, παρακαλούσε τους χριστιανούς να προσεύχονται διαρκώς δι' αυτόν.

Ένας Παύλος που είχε φτάσει μέχρι τρίτου ουρανού Και άκουσε ρήματα άρετα ούτε εξών ανθρώπων να λύσαι Ένας Παύλος παρακαλούσε τους χριστιανούς των εκκλησιών να εύχονται δι' αυτόν. Εάν εκείνος ζητούσε τις προσευχές των χριστιανών στην εποχή του, Πολύ περισσότερο πρέπει εμείς να ζητήσουμε τις προσευχές του λαού, του χριστιανικού λαού.

Διότι ζούμε σε μια εποχή, φοβεράν εποχή, ζούμε σε μια εποχή που είναι γεγονός πλέον ότι παιδιά του διαβόλου, του Εωσφόρου, έχουν συμπήξει επώνυμους ή ανώνυμους συλλόγους και έχουν ως σύνθημα σατανικόν: Λοιπόν, δια πρώτη φορά τόσο νόμος παρουσιάζεται.

Γκρεμίστε την Εκκλησία! Μην αφήσετε τίποτα από την Εκκλησία. Και, για να γκρεμίσουν την Εκκλησία, μεταχειρίζονται διάφορα όπλα. Το δε χειρότερο όπλο που μεταχειρίζονται είναι η συκοφαντία και η διαβολή.

Σε μια τέτοια εποχή που και οι αστέρες του ουρανού πεσούνται όπως γράφεται στην Εποκάλυψη, σε αυτή την εποχή φόβος και τρόμος: μετά φόβου και τρόμου την εαυτών σωτηρίαν κατεργάζεσθε. Έχουμε λοιπόν ανάγκη των προσευχών σας και παρακαλούμε όλους όσοι είστε εδώ απόψε, όταν πάτε στα σπίτια σας, κοντά στις άλλες προσευχές που κάνετε για τα πρόσωπα, τα αγαπητά σας και προσφιλή πρόσωπα, να παρακαλέσετε, να απευθύνετε δέηση και υπέρ εμού του Επισκόπου Φλωρίνης, του Γέροντος Επισκόπου, το γήρας περικράτησεν, όπως λέγει ο Μέγας Βασίλειος, να προσεύχεστε υπέρ όλων των Επισκόπων, υπέρ όλων των εργατών του Ευαγγελίου,

υπέρ των θεολόγων και ιεροκηρύκων και των αδελφοτήτων και οργανώσεων οι οποίοι εργάζονται φιλοτίμως στην πατρίδα μας. Αυτά ως προοίμιο είχα να είπω, εξ αφορμής των χειροκροτημάτων σας.

Τώρα παρηγοριά μας στα χρόνια, σε κάθε παρηγοριά μας μεγάλη είναι η Αγία Γραφή. Παρηγορία μας ακόμα ύστερα από τη Γραφή είναι οι βίοι των Αγίων. Οι βίοι των Αγίων είναι μια απόδειξη ότι η πίστη μας είναι αληθινή.

Είναι μια απόδειξη ότι ο Χριστός δεν απέθανε, αλλά ζει και βασιλεύει εις όλους τους αιώνας. Είναι απόδειξη ότι ο Θεός θαυμαστός σε όλη την δημιουργία Του, αλλά αν με ρωτήσετε πού είναι θαυμαστός περισσότερο, είναι θαυμαστός στους βίους των Αγίων, θαυμαστός ο Θεός εν τοις Αγίοις Αυτού.

Είναι εντολή της Γραφής, θεόπνευστος εντολή που ακούσαμε σήμερα εις τους ναούς: Μνημονεύετε των ηγουμένων υμών, οίτινες ελάλησαν υμίν τον λόγον του Θεού, ων αναθεωρούντες την έκβασιν της αναστροφής, μιμείσθε την πίστιν.

Πρέπει συχνά πυκνά να ενθυμούμεθα τους άνδρας εκείνους οι οποίοι εκοπίασαν και εμόχθησαν για την διάδοση του Λόγου του Θεού και αγωνίστησαν για την Ορθόδοξη πίστη. Ένας δε, όχι απλώς ένας, ιεράρχης ένδοξος που αγωνίστη για την Ορθόδοξη πίστη ως ουδείς άλλος δια μέσου των αιώνων, είναι ο Άγιος Αθανάσιος, του οποίου σήμερα εορτάσαμε την Ιερά Μνήμη.

Στον Άγιο Αθανάσιο θα αφιερώσουμε τη σύντομη ομιλία μας.

Πώς, αγαπητοί, να μιλήσωμε και να δοξάσωμε τον Άγιο Αθανάσιο;

Να'μαστε εμείς απέναντι ενός γίγαντος του πνεύματος και της αγιότητας.

Ομολογούμε ότι δεν είμεθα εις θέση να πλέξουμε εγκώμιον επάξιον της μεγάλης αυτής φυσιογνωμίας της Εκκλησίας μας.

Δεν είναι υπερβολή αυτό που θα πω: όλοι οι θεολόγοι και όλοι οι ιεροκήρυκες και όλοι οι παπάδες και οι δεσποτάδες, να τους στύψουμε, να μας στύψει κάποιος, το νυχάκι του Μεγάλου Αθανασίου δεν κάνουμε.

Υπήρξε μέγας, μέγας όχι υπό την έννοια την κοσμική, αλλά υπό την έννοια και θρησκευτική και ηθική.

Αλλά εμείς, σαν μικρά παιδιά που μόλις ψελλίζουν, έτσι και εμείς σήμερα θα ψελλίσωμε ως νήπια ολίγας λέξεις προς τιμή του ενδόξου ιεράρχου. Ωραία ψυχή ο Άγιος Αθανάσιος. Εάν η ψυχή ενός ανθρώπου που δεν φοβείται τον Θεό, δεν αγαπάει τον Θεό, δεν καλλιεργεί τον εαυτό του, κατά την Γραφή ομοιάζει με έναν χέρσον τόπο που είναι γεμάτος από τριβόλους και αγκάθια και είναι φωλεά αγρίων θηρίων, η ψυχή όμως ενός ανθρώπου που από μικράς ηλικίας εκαλλιέργησε τον εαυτόν του και αγάπησε τον Θεό και εστηρίχθηκε στο Ευαγγέλιο και παρέσχε απτά δείγματα της αγάπης του προς τον Θεό και της πίστεώς του, η ψυχή αυτή είναι ωραία ψυχή, είναι κήπος, είναι παράδεισος.

Παράδεισος είναι ο βίος των Αγίων. Κατεξοχήν είναι παράδεισος εκλεκτός. Ευαγγελισμός είναι ο βίος του Αγίου Αθανασίου.

Θα κάνουμε νοερώς έναν περίπατο εις τον κήπον αυτόν, τον πνευματικόν αυτόν κήπον, και θα κόψουμε μερικά λουλούδια και θα φτιάξουμε μια ανθοδέσμη, ένα μπουκέτο, από τα ωραία αυτά λουλούδια της ζωής και του βίου του Αγίου Αθανασίου.

Αθανασίου, για να αισθανθείτε μια ευωδία, την ευωδία του πνεύματος, την ευωδία που αναπέμπουν, δίνουν, βγάζουν τα ευώδια άνθη του Παραδείσου. Λοιπόν, παρακαλώ, προσέξετε. Είμαι βέβαιος ότι όλοι από εσάς έχετε κάποια ιδέα από τα βιβλία του σχολείου και από ιδιαίτερας μελέτας, ως θρησκευτικοί άνθρωποι έχετε μια γενική εικόνα του Μεγάλου Αθανασίου.

Ο Μέγας Αθανάσιος εγεννήθη στην Αλεξάνδρεια, εγεννήθη το 295, τα τέλη του 3ου αιώνα, εγεννήθη στο αξιόλογο ναυτικό κέντρο του αρχαίου ελληνισμού, οι γονείς του μάλλον πτωχοί. Ένα επεισόδιο που αναφέρει ένας βιογράφος από την ζωή του Αγίου δείχνει ότι από μικράς ηλικίας ο Μέγας Αθανάσιος θα εξελίσσεται σε ένα μεγάλο άντρα της Εκκλησίας.

Λέει το επεισόδιο ότι όταν ήταν μικρός στην παραλία της Αλεξανδρείας έπαιζε με άλλα παιδιά. Βλέπω ότι το παιχνίδι που έπαιζε ο μικρός Αθανάσιος διέφερε από όλα τα άλλα παιχνίδια.

Διότι από τα παιχνίδια φαίνεται ο μικρός. Πες μου τι παιχνίδια παίζει ο μικρός μετά μανίας, για να σου πω πάνω κάτω πού θα καταλήξει. Το παιχνίδι είναι ο δείκτης των ψυχικών διαθέσεων του παιδιού. Έπαιξε παιχνίδι σπάνιο, πρωτοφανές: εφώναξε μερικά παιδιά που ήταν παιδιά ειδωλολατρών και εκεί τα εβάπτισε, και τα εβάπτισε με τέτοια τελειότητα ώστε νόμιζε κανείς ότι ένας έμπειρος ιερεύς ετέλει το μυστήριο του βαπτίσματος.

Το έμαθε αυτό ο Επίσκοπος Αλεξανδρείας Αλέξανδρος.

Εκάλεσε το μικρό παιδί στην Μητρόπολη και το ανέλαβε υπό την προστασία του.

Και συνόδευσε κατόπιν τον Γέροντα Επίσκοπο στην πρώτη Οικουμενική Σύνοδο, όταν μεγάλωσε. Και συνήφθη μεταξύ αυτού, του μικρού, και του μεγάλου, του Επισκόπου Αλεξανδρείας, ένας στενός πνευματικός σύνδεσμος.

Τι μας διδάσκει αυτό το επεισόδιο; Ότι από την κούνια φαίνεται το παιδί. Γι' αυτό, όπως λέει και η επιστήμη παιδαγωγική, τα σπουδαιότερα χρόνια του ανθρώπου είναι τα πέντε πρώτα χρόνια, τα πέντε που δεν τα έχει προσέξει κανείς να προσέχει τα χρόνια, τα πέντε χρόνια, τα νηπιακά, τα παιδικά χρόνια είναι τα σπουδαιότερα χρόνια του παιδιού.

Και από εκεί, από το μικρό παιδί, βλέπει κανείς εάν το παιδί αυτό γίνει ένας μεγάλος κακούργος ή γίνει ένας άγιος. Έχουν ευθύνη οι μεγάλοι, οι γονείς και οι κηδεμόνες για τα μικρά παιδιά όταν διέρχονται τη νηπιακή, την παιδική τους ηλικία.

Τι μας διδάσκει αυτό επίσης; Ότι η Εκκλησία πρέπει να προσέξει τα παιδιά. Αν δεν τον πρόσεχε ο Αλέξανδρος, δεν θα είχαμε σήμερα ένα Μέγα Αθανάσιο. Έτσι και σήμερα η Εκκλησία πρέπει να προσέξει τα παιδιά.

Και όταν δει κανένα παιδί που πλησιάζει την Εκκλησία των Ιερών Θυσιαστηρίων, και σπάνια είναι τα παιδιά αυτά. Παρατηρώ περίεργο πράγμα: παιδιά αθέων ανθρώπων, απίστων αθέων, παρόλα τα εμπόδια που έχουν από τους γονείς τους, τα βλέπεις, μόλις χτυπήσει η καμπάνα, προτού παπάς ακόμα φτάσει, τα βλέπεις μέσα στο ιερό θυσιαστήριο.

Ως άγγελοι είναι αυτοί. Σπάνια παιδιά. Ποιος θα προσέξει; Θα αναφέρω ένα ανέκδοτο, μια ιστορία μικρά σχετική.

Ότι στα μέρη της Μικράς Ασίας, στην Προύσα, στην Κίο της Μικράς Ασίας, εκεί ήταν ένα παιδί, ορφανό πατρός και μητρός, δεν είχε ούτε πατέρα ούτε μητέρα. Και αυτό πήγε στα βουνά και έβοσκε γίδια και πρόβατα.

Και όσο καιρό έβοσκε, στα χέρια του κρατούσε βιβλία και διάβαζε. Κανείς δεν το πρόσεξε. Το πρόσεξε ποιος; Ο επίσκοπος της περιφέρειας. Πήγε στην Κίο και ερώτησε: Έχετε κανένα παιδί έξυπνο, ικανό, να το σπουδάσουμε, να γίνει μια μέρα εργάτης του Ευαγγελίου;

Λέει: Έχω ένα παιδί ορφανό, πεντάμροφο, ούτε πατέρα έχει ούτε μητέρα έχει, γίδια βόσκει στο βουνό επάνω, και τσαρούχια φοράει και πεινάει. Φώναξε ο Επίσκοπος το παιδί αυτό, είδε από τις ερωτήσεις που έκανε ότι ήτο μεγαλοφυΐα, παιδί μεγαλοφυΐα, παιδί θαύμα. Υπάρχουν μέσα στα παιδιά μερικά παιδιά τα οποία είναι θαύμα, εξαιρετικές ικανότητες έχουν, μοναδικές ικανότητες. Είδε ότι αυτό το παιδί είναι άξιο να σπουδάσει.

Το πήρε από την προς του ρότσε, αφήνει στα γίδια, έζα μάθεις γράμματα, πώς θέλω να μάθω γράμματα, το πήρε μαζί του ο αείμνηστος επίσκοπος. Ε, αυτό το μικρό παιδί που το βοήθησε αυτός ο αείμνηστος επίσκοπος, το παιδί αυτό κατόπιν σπούδασε στη Θεολογική Σχολή και έγινε, τι έγινε; Ο μεγαλύτερος θεολόγος της εποχής μας, ο Χρήστος Ανδρούτσος, καθηγητής θεολογίας.

Ο μεγαλύτερος από όλους που ανέδειξε τα τελευταία μέσα στα 200 to 300 χρόνια γεννιέται Ανδρούτσος, του οποίου και εγώ εχρημάτισα μαθητής, διότι δύο θεολόγους κατεξοχήν έχει η Ελλάδα, ο ένας είναι ο Χρήστος Ανδρούτσος και ο άλλος είναι ο αείμνηστος Τρεμπέλας.

Ο Ανδρούτσος, όταν θυμείτο το γεγονός αυτό, ότι μικρό παιδί τον πήρε εκείνος ο Επίσκοπος Κίου Προύσης και τον προστάτευσε και τον ανέδειξε, έκλαιγε ως μικρόν παιδίον και μνημόνευε το όνομα του αειμνήστου Επισκόπου.

Εάν και εμείς που είμαστε επίσκοποι, εάν οι ιερείς αγαπούσαν τα παιδιά της Εκκλησίας περισσότερο από ό,τι αγαπούν τα παιδιά τα δικά τους, σήμερα η Εκκλησία θα είχε φυτώριον, θα είχε ήρωες και μάρτυρες της πίστεώς μας.

Τα αφήσαμε τα παιδιά και τα πήρε ο διάβολος στα παιδιά και έχω μεγάλη ευθύνη για την κατάληψη του πολυτίμου Θησαυρού. Μικρός λοιπόν στη Μητρόπολη ο Άγιος Αθανάσιος, κάτω από τη σκιά του μεγάλου του Επισκόπου Αλεξανδρίας.

Ευφυής όπως ήτο, μεγαλοφυΐα όπως έλεγα, εύκολα έμαθε γράμματα, όπως το σφουγγάρι ρουφάει το νερό. Έτσι και ο Άγιος Αθανάσιος ερρόφησε την ανθρώπινη γνώση. Εμελέτησε την αρχαία φιλοσοφία όσο ήταν δυνατόν.

Και μελέτησε τα βιβλία της Αρχαιότητος, αλλά από όλα τα βιβλία, εκείνο το βιβλίο που ηγάπησε περισσότερο από όλα τα βιβλία του κόσμου και το διάβαζε ημέρα και νύχτα. Το προσκέφαλόν του είχε την Αγία Γραφή, μελετούσε την Αγία Γραφή, την έμαθε απ' έξω, απ' αρχής μέχρι τέλους.

Και μας διδάσκει με αυτό ότι και εμείς, και ιδίως ιερείς και επίσκοποι, πρέπει ημέρας και νυκτός να μελετώμε την Αγία Γραφή, για να είμεθα εις θέσιν να καταπολεμούμε την Λερναία ύδρα των αιρέσεων, η οποία ξάπλωσε καταπληκτικώς στην πατρίδα μας.

Δυστυχώς, παρ' όλα τα κηρύγματα, παρ' όλες τις ομιλίες, παρ' όλους τους κύκλους των γραφών, είμεθα πολύ πίσω στο ζήτημα της Αγίας Γραφής. Σπάνιοι είναι οι άνθρωποι εκείνοι, ενώ διαθέτουν δύο και τρεις και τέσσερις ώρες στο ραδιόφωνο και τηλεόραση, σπάνιοι είναι εκείνοι οι οποίοι διαθέτουν μία, δύο, τρεις ώρες κάτω από τα άστρα του ουρανού για να διαβάζουν την Αγία Γραφή.

Και οι μόνοι που διαβάζουν ποιοι είναι, πήγαν σε ένα χωριό των Πρεσπών, εκεί κάποιος μου λέει, λέει αυτός κάποιος στο πάνω είναι λέει χιλιαστής, λέω πως τον κατάλαβες ότι είναι χιλιαστής, α μου λέει μέρα νύχτα λέει έχει το Ευαγγέλιο στα κέρια του, τον κάλεσα λοιπόν πρέπει να σε λένε Γιώργο, πριν Γιώργο λέω σε λένε χιλιαστής, εγώ χιλιαστής, εγώ είμαι ορθόδοξος λέει.

Μόνο χιλιαστής διαβάζει το Ευαγγέλιο; Το Ευαγγέλιο λοιπόν, η Αγία Γραφή, τη διάβασε απ' έξω, την ήξερε απ' έξω, κονκορντάντσια, για να μιλήσουμε σε γλώσσα σύγχρονων θεολογικών, ήταν το μυαλό του. Μεγάλωσε και συν τη μαθήσει της Αγίας Γραφής εφοίτησε σε ένα πανεπιστήμιο, πανεπιστήμιο ανώτερο από όλα τα πανεπιστήμια.

Πανεπιστήμιο στο οποίο δυστυχώς δεν έχουμε φοιτήσει οι περισσότεροι. Και δι' αυτό το λόγο, ως φαίνεται, παρουσιάζονται αυτά τα σκάνδαλα μέσα στην Εκκλησία του Χριστού μας. και τόσον ατέλεια Παναπιστήμιων ήτο η Άρη μου, η Άρη μου, πήγες την Άρη μου, εχάθεις την Άρη μου, εξηφανίσεις την Άρη μου, έτη πολλά Μακαρία Ιωδός, Ισαιρεμικής θεϊκό έρωτη υπτερουμένης Εκεί στην έρημο λοιπόν προσηύχετο κάτω από την καθοδήγηση του Μεγάλου Αντωνίου, του οποίου χθες εορτάσαμε την Ιερά Μνήμη.

Εκεί λοιπόν, αφανής, ουδείς εγνώριζε το όνομά του. Και όμως το όνομα του Μεγάλου Αθανασίου επρόκειτο να καλύψει το ήμισυ του αιώνος με τους ηρωικούς αγώνους του. Προετοιμάζει ο Θεός τα πνεύματα

Πνεύματα πρωτοιμάς, δεν γνωρίζουμε ποιο πνεύμα, ποιο γίνεται ο Θεός, και εκ λίθων εγείρει τέκνα τω Αβραάμ. Θα μας αποδοκιμάσει ο Θεός, επισκόπους, ιεράρχας, πατριάρχας, οι οποίοι δεν φανήκαμε άξιοι της Ιεράς Αποστολής μας. Θα μας αποδοκιμάσει ο Θεός και στην ώρα της μάχης, του αγώνος, θα εκλέξει ένα βοσκόν, ένα χωρικόν, ένα εργάτη, όπως στην Πολωνία.

για το να δείξει η γέννηση του λαού ολοκληρού.

Έζη στην έρημο, στην έρημο έζη. Αλλά ήλθε η ώρα να εξέλθει πλέον της αφανείας του και να λάβει αγώνα ιερόν υπέρ της πίστεώς μας ο Μέγας Αθανάσιος. Αφορμή τότε, στην εποχή του, οι χριστιανοί εόρτασαν. Τι εόρτασαν; Ένα μεγάλο γεγονός.

Η γενεά του Μεγάλου Αθανασίου εόρτασε ένα μεγάλο γεγονός. Ποιο γεγονός; Την παύση των διωγμών, οι οποίοι διήρκεσαν τρεις ολόκληρους αιώνες και έχυσαν ποταμούς αίματος για την πίστη του Χριστού μας. Είχαν παύσει οι διωγμοί.

Η Εκκλησία εις το ύψος, η Εκκλησία εις τα άστρα, η Εκκλησία επί της αυτοκρατορίας του αυτοκράτορος Μεγάλου Κωνσταντίνου, συγχρόνου του Μεγάλου Αθανασίου, εξέδωκε διάταγμα και έπαυσαν οι διωγμοί. Ο Μέγας Αθανάσιος δεν επρόλαβε τους διωγμούς αυτούς.

Μικρό παιδάκι άκουε από τους μεγαλύτερους τα μαρτύρια των ηρώων, έβλεπε ανθρώπους χωρίς μάτια, έβλεπε ανθρώπους οι οποίοι ήσαν ανάπηροι από τα μαρτύρια τα οποία υπέστησαν στις φυλακές των αυτοκρατόρων της Ρώμης.

Ήτανε εποχή μεγάλη, ησυχία και ειρήνη στην Εκκλησία ολόκληρη. Εξέλιπεν ο εξωτερικός κίνδυνος, ο εξωτερικός κίνδυνος εξέλιπεν. Και τώρα εμφανίστηκε στην Εκκλησία εσωτερικός κίνδυνος. Η Εκκλησία κινδυνεύει και έξωθεν και έσωθεν.

Ο κίνδυνος, ο εσωτερικός, είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος. Μην φοβάστε μια εκκλησία ή ένα έθνος, για να δώσω ένα παράδειγμα, το οποίο κυκλώνεται από εξωτερικούς εχθρούς, αλλά το οποίο έχει ομόνοια. Ομόνοια. Πάρτε παράδειγμα το έθνος μας. Εμείς, εμείς οι Έλληνες, οι μεγαλύτεροι εχθροί των Ελλήνων δεν είναι ούτε οι Ρώσοι, ούτε οι Αμερικάνοι, ούτε οι Γάλλοι, ούτε οι Άγγλοι, ούτε οι Ουγγαροί, ούτε οι Τούρκοι.

Οι μεγαλύτεροι εχθροί της Ελλάδας ήμασταν εμείς οι Έλληνες. Αν η Ελλάδα ήταν ενωμένη από άκρου εις άκρον, η Ελλάδα ήταν σήμερα το μεγαλύτερο κράτος της Μεσογείου. Τουρκία δεν θα υπήρχε. Ποιος το είπε αυτό; Δεν το λέγω εγώ.

Από σοβινιστικά αισθήματα, αλλά το είπε στην Βουλή της Αγκύρας, όταν τον χειροκροτούσανε, τον Κεμάλ. Μετά τη νίκη, «Μην με χειροκροτείτε», λέει, «δεν με νίκησαν, η Ελλάδα ενικήθη από τη διχόνοια, από τα κόμματα». Είχαν διχαστεί, διχάστησαν, διχάστησαν, και ο διχασμός εκείνος υπήρξε ο τάφος της Ελλάδας.

Και τώρα ακριβώς προβλέπω ένα νέο 1922. Διερχόμεθα κίνδυνο μεγάλο ως έθνος από τη φαγωμάρα, την οποία καλλιεργεί ο Σατανάς με τα διάφορα κόμματα, και η Ελλάς, εν όψει κινδύνων, δεν είναι ηνωμένη. Λοιπόν, μεγαλύτερος εχθρός είναι η διχόνοια.

Και για αυτή τη διχόνοια είπε ο Σολωμός, ο ποιητής μας, «η διχόνοια που κρατά ένα σκήπτρο δολερό» και διαιρεί τους Έλληνες. Εάν λοιπόν η διχόνοια είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος ενός έθνους, πολύ περισσότερο η διχόνοια είναι κίνδυνος στην Εκκλησία, η οποία πρέπει να είναι ενωμένη, να έχει αγάπη και ομόνοια.

Και εν τούτω γνώσονται πάντες ότι εμοί μαθηταί εστε, εάν αγάπην έχητε εν αλλήλοις. Ομόνοια, ενότητα, μάλιστα. Και η Εκκλησία λοιπόν τότε δεν κινδύνευε πλέον από τον Νέρωνα, από τον Διοκλητιανόν, από τον Δέκιον και από τους άλλους φοβερούς διώκτες των πρώτων αιώνων.

Η εκκλησία κινδύνευε από εσωτερικών εχθρών. Ο δε εσωτερικός εχθρός προήλθε μέσα από τα σπλάχνα της Εκκλησίας του. Μέσα από τα σπλάχνα. Και εκπληρώθη η προφητεία του Αποστόλου Παύλου ότι ύστερα από εμέ θα έρθουν, λέει, λύκοι βαρείς μη φειδόμενοι του ποιμνίου.

Εξιμών αυτόν λέει θα προέρθουν γίκοι βαρείς μη φυδόμενοι του πυμνίου. Ποιος θα φανταζόταν; Εχθρός που έσεισε την Εκκλησία, εχθρός που επεχείρησε να καταρρίψει ολόκληρο το οικοδόμημα της Εκκλησίας δεν ήταν ο Δέκιος και ο Διοκλητιανός πλέον και οι άλλοι εχθροί της Εκκλησίας, αλλά ήταν παιδί της Εκκλησίας, από τα σπλάχνα της Εκκλησίας, άνθρωπος του ιερού θυσιαστηρίου.

Το όνομά του έμεινε κατηραμένον εις αιώνας αιώνων, σύμβολον όλων των αιρετικών όλων των αιώνων, το όνομά του Άριος. Ο Άριος δεν είναι το τυχαίο πρόσωπο. Ο Άριος ήταν μορφωμένος, μπορώ να σας πω, περισσότερο από τον Μέγα Αθανάσιο.

Ο Άριος είχε σπουδάσει ρητορική και είχε ικανότητες και τάλαντα και ήταν χαρισματούχος και ταλαντούχος και είχε ακόμα το τάλαντο να ψάλλει ωραία και ακόμα είχε το τάλαντο να συνθέτει ύμνους και ακόμα είχε το τάλαντο να είναι ευπαρουσίαστος, υψηλός στο ανάστημα, ξανθός όπως ο Βαζορέως.

Ενώ τα λέπρωσουν ο Αθανάσιος, τον κροδεύανε οι αχθοί του, τον λέγανε ανθρωπίσκος ή το κοντού αναστήματος, το ανθρωπάκι, έτσι το λέγανε οι εχθροί του τον Μέγα Αθανάσιο. Επλεονέκτη λοιπόν ο Άριος σε πολλά και προσιάζεται και είχε κόσμο πολύ και όταν λειτουργούσε, κόσμος πολύς μετέβαινε και άκουε τον Άριο, ο οποίος ρητόρευε τη φιλοσοφία και έψαλλε ωραιότατα και βαλικότερα, ο Άριος.

Και ήταν υποψήφιος επίσκοπος και πατριάρχης ακόμα, και όμως έπεσε. Έπεσε, έπεσε. Ποια η αιτία; Πορνεία, μοιχεία, ασέλγεια, σαρκικό αμάρτημα; Όχι, από αυτά δεν είχε ο Άριος. Είχε κάτι άλλο, κάτι άλλο μεγαλύτερο από την πορνεία και τη μοιχεία και τα εγκλήματα, και το μεγαλύτερο αμάρτημα από όλα είναι η περηφάνεια, η περηφάνευση.

Και όπως ο Εωσφόρος είπε ότι θα στήσω τον θρόνο μου υπράνω των αστέρων του ουρανού, έτσι κι αυτός, εωσφορικό κακό, ψηλιχτής, εκαυχήθη ότι είναι υπράνω όλων και έπεσε, και η πτώση αυτού είναι μεγάλη και επικράνθησαν τα ύδατα με το αψίνθιον, περί του οποίου γράφει η Αποκάλυψη.

Έπεσε. Τι είπε, άνοιξε το στόμα του, προτιμότερο μετάνοιγε, προτιμότερο μετάνοιγε. Ανοίγουμε το στόμα μας και δεν σκεπτόμεθα ότι θα μας κρίνει ο Θεός όχι μόνον εκ των έργων μας, αλλά και της γλώσσας θα μας κρίνει.

Και πᾶς λόγος αργός ον λαλήσει άνθρωπος θα δικαστεί εν ημέρα εκείνη. Ήνυξε το στόμα του, προτιμότερο μετάνοια Και πόσες φορές κι εμείς έχουμε μετανοήσει διότι ανοίγουμε τα στόματά μας και λέμε πράγματα τα οποία δεν περνούν από κοντρόλ.

Πρέπει να περάσει από κοντρόλ ο λόγος σου.

Λόγος σου. Άνοιξε το στόμα του και έβγαλε μέσα φίδι, φίδι, βατράχους και θηριώδεις όφεις. Τι είπε; Είπε βλασφημίαν εναντίον του προσώπου του Κυρίου μας του Χριστού. Αμφισβήτησε, όχι αμφισβήτησε, αμφισβήτησε, ηρνήθη ότι ο Χριστός είναι Θεός, το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος. Και πάνω σε αυτό δόθηκε η μεγάλη μάχη.

Αγαπητοί μου.

Ένα από τα δύο συμβαίνει και εξακολουθεί μέχρι σήμερο να συζητείται μεταξύ απίστων και αθέων. Είναι ένα από τα δύο, μέσος όρος δεν χωρεί: είναι ο Χριστός Θεός ή δεν είναι Θεός; Δεν υπάρχουν άλλες λύσεις, μέσες λύσεις δεν υπάρχουν.

Εάν δεν είναι Θεός, τότε όλη η πίστη μας, όλο το οικοδόμημα του Χριστιανισμού καταρρέει σε ερείπια και καταντάει η θρησκεία μας ένα φιλοσοφικό σύστημα του αρχαίου κόσμου. Αν όμως είναι Θεός, και είναι Θεός, και αν εμείς τώρα σιωπήσουμε, και οι πέτρες θα φωνάξουν: «Εἷς Ἅγιος, εἷς Κύριος, Ἰησοῦς Χριστός, εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρός».

τότε δεύτε προσκυνήσεων και προσπέσωμε Χριστό το βασιλική Αθωήμα. Επάνω λοιπόν σε αυτό το ερώτημα διεξήχθη μεγάλη μάχη μεταξύ Αρίου και Μεγάλου Αθανασίου. Και ο Αθανάσιος απήντησε στην πρόταση, μία πρόταση είχε ο Άριος και την επαναλάμβανε συχνά.

Η πρότασή του ποια ήταν; Έλεγε συχνά ο Άριος: Είναι ποτέ καιρός ότε ουκίν, ότι υπήρχε κάποτε καιρός που δεν υπήρχε Χριστός Σε αυτή την πρόταση απήντησε με οξύτητα πνεύματος, με γνώση της Γραφής, ακατάβλητος ο Μέγας Αθανάσιος και είπε: «Υπήρχε, Άριε, Άριε, υπήρχε καιρός που δεν υπήρχαν δέντρα, υπήρχε καιρός που δεν υπήρχαν πουλιά, υπήρχε καιρός που δεν υπήρχαν ποταμοί και λίμνες και θάλασσες και ωκεανοί, υπήρχε καιρός που δεν υπήρχε γη, υπήρχε καιρός που δεν υπήρχε σελήνη, υπήρχε καιρός που δεν υπήρχαν άστρα του ουρανού, υπήρχε καιρός που δεν υπήρχε ήλιος, υπήρχε καιρός που δεν υπήρχαν άγγελοι, υπήρχε καιρός που δεν υπήρχαν αρχάγγελοι,

υπήρχε καιρός που δεν υπήρχαν πνεύματα, αλλά ουδέποτε υπήρχε καιρός που δεν υπήρχε Χριστός». Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα, Μία Τριάς, Αγία Τριάς, ελέησε τον κόσμο. Αυτή ήταν η αλήθεια, η υπέρ πάν, η θεμελιώδης αλήθεια του χριστιανισμού, την οποία ζήτησε να κλονίσει ο Άριος.

Και έγινε τότε η μεγάλη μάχη που εκράτησε δύο περίπου αιώνας, με κέντρον, με ηγέτορα του αγώνος τον Μέγαν Αθανάσιο. Ποιος τώρα μπορεί να περιγράψει τον αγώνα τον οποίο διεξήγαγε ο Μέγας Αθανάσιος εναντίον της Λερναίας Ύδρας της αιρέσεως αυτής;

Ποιος μπορεί να περιγράψει; Χρόνος πολύς χρειάζεται. Και βιβλία πολλά εγράφησαν επάνω στο θέμα αυτό των αγώνων του Μεγάλου Αθανασίου. Οι εχθροί του τον πολέμησαν, επολεμήθη ο Άγιος Αθανάσιος Όσων ολίγοι επολεμήθησαν εις τον κόσμο επί είμιση αιώνο οι γονείς του επολεμήθη Επολεμήθη από βασιλείς και αυτοκράτορας και από αυτόν ακόμα τον Μέγα Κωνσταντίνον επολεμήθη, Ο οποίος εδισπίστη προς τον χαρακτήρα αλλά λίγο πρωτού αποθάνει είπε μετανοώ και ανακάλεσε το διάταγμα της εξορίας του και του διωγμού.

Εδιώχθη, επολεμήθη από διαφόρους επισκόπους και μητροπολίτες και πατριάρχες. Επολεμήθη σφοδρώς, επολεμήθη. Όπλον των εχθρών του Τι ήταν, η συκοφαντία, οι διαβούλοι Δεν είχαν τίποτε άλλο να έβρουν εισβάλλον στο μεγάλο Αθανασίου Παρά μόνον χρησιμοποίησαν το όπλο των ατίμων, το όπλο των εχθρών του χριστιανισμού, το όπλο το οποίον παίζει μεγάλο ρόλο μέσα στην Εκκλησία του Χριστού.

Συκοφαντία, διαβολή. Κύριε, λύτρωσαί με ἀπὸ συκοφαντίας ἀνθρώπων καὶ φυλάξω τὰς ἐντολάς σου. Ξέρεις να είσαι αγνός για να σε κατηγορήσουν πόρνο, ξέρεις να είσαι αφιλάργυρος για να σε κατηγορήσουν φιλάργυρο, ξέρεις να είσαι πιστός και αφοσιωμένος στον Χριστό για να σε κατηγορήσουν μασόνο και άπιστο, ξέρεις να είσαι άγγελος, ασκητικόν βίον να ζεις και να σε κατηγορήσουν ανήθικο και φαύλο.

Και προσπαθούσαν οι εχθροί του να αποδείξουν μέσα στην κοινωνία ότι ο Άγιος Αθανάσιος είναι ένα ανθρωπάριον, ανθρωπίσκος, ένα ανθρωπάκι ανάξιον λόγου. Ποιος; Ο γίγας του πνεύματος και της αρετής. Κήρυξαν τη συκοφαντία. Ποια συκοφαντία, ποια πρώτη και δευτέρα συκοφαντία να αναφέρω;

Επιγραμματικώς αναφέρω: μια συκοφαντία ότι επέβαλε φόρον δικό του άνευ εγκρίσεως της πολιτικής αρχής εις τον κύριο της Αλεξανδρείας. Μια συκοφαντία. Δεύτερη συκοφαντία ήταν ότι εμπόδισε τα πλοία, τα εμπορικά πλοία από το λιμάνι της Αλεξανδρείας να μεταφέρουν σιτάρι εις την Κωνσταντινούπολη.

Άλλη, διότι τότε η Αίγυπτος ήταν ο σιτοβολών, ο οποίος έτρεφε την Κωνσταντινούπολη, άλλη κατηγορία ήταν φρικτή κατηγορία: ο οποίος, αυτός που δεν σκότωνε μυρμήγκι, κατηγορήθη από τους εχθρούς του, από τους αντιπάλους του, τους φανατικούς, κατηγορήθη ότι σκότωσε στην έρημο έναν επίσκοπο, ότι του έκοψε το χέρι και ότι το χέρι το εχρησιμοποίει πλέον δια μαγείας, δια μαγικάς μηχανάς ακόμα τον Ιησού.

Κατηγορήθη ακόμα ότι μια νύχτα ητίμασε μια Παρθένον, την εβίασε την Παρθένον. Ταύτες κατηγορίες. Αλλά απελογήθη ο Μέγας Αθανάσιος, δράψε τον αυτόν τον απολόγητον. Ως προς δυο τις τελευταίες κατηγορίες, ο Μέγας Αθανάσιος απέδειξε ως προς τον Αρσένιον, προσεπάθησε και ηρεύνησε όλη την Αίγυπτον και επιτέλους βρήκε τον Αρσένιον και τον οδήγησε, τον Αρσένιον που έλεγαν ότι τον σκοτώσανε, τον επίσκοπο που εσκότωσε, τον οδήγησε ενώπιον της Συνόδου και τον παρουσίασε ενώπιον της Συνόδου και τον έδειξε. Τότε λέει, ύψωσε τα χέρια του, λέει, δύο. Για να μου αποδείξετε ότι ο άνθρωπος έχει τρία χέρια, τότε έκοψα κι εγώ το ένα χέρι του ανθρώπου.

Η άλλη κατηγορία, ότι ητίμασε Παρθένον και λοιπά, ευφυής, ευφυής όπως ήταν ο Μέγας Αθανάσιος, έβαλε κάποιο κληρικό ο οποίος παρουσιάστηκε στο δικαστήριο και έκανε ότι αυτός είναι ο Αθανάσιος. Όταν λοιπόν το γύναιον εφώναζε, παρουσιάστηκε μπροστά του ο διάκονος του Μεγάλου Αθανασίου και φωνάζει προς το γύναιον και λέγει: «Εγώ σε έτοιμασα, ναι εσύ με έτοιμασες» και απεδείχθη τετραγωνικός και γένος η πλόθη στο δικαστήριο από τη νυχτράν αποτυχία των Συκοφαντίων Μέγας Αδωνάσης, Τσικοφαντίθη, αλλά και διόρθισαν οι αγώνας του μισών αιώνα.

Σαράντα έξι χρόνια έζησε πάνω στον θρόνον του, τα δεκαέξι χρόνια εξορία. Εξορίσθη, μέσα στα μνήματα, στους τάφους, στην έρημο, σε διαφόρους πόλεις, κρυπτόμενος διήλθε τον βίον του ο Μέγας Πατήρ της Εκκλησίας.

Γιάρος πλέον, νοικιωμένος, 75 ετών, εκοιμήθη των ύπνων του Δικαίου, Μέγας Αθανάσιος, τον ύμνησε Ανατολή και Δύσης, Μέγας Αθανάσιος ονομάσθη στύλος και εδραίωμα της Εκκλησίας. Μέγας Αθανάσιος ονομάσθη ο Άτλας της Εκκλησίας, της Ορθοδοξίας.

Όπως ο μυθολογικός εκείνος, των μυθολογικών εκείνων χρόνων, που ονομάζεται Άτλας, εσήκωνε πάνω στον ώμο του, κατά την αρχαία μυθολογία, ολόκληρον την γη, έτσι και ο Μέγας Αθανάσιος ήταν στιγμές που εκράτησε πάνω στους ώμους του, του, στους στιβαρούς χώμων στον, στην πίστην του εκράτησε ολόκληρο τον Ορθοδόξιο κόσμο.

Ένας Αθανάσιος, όπως είπε άλλος ιστορικός, είναι ο ηρωικότερος των Αγίων και ο αγιότερος των Ηρώων.

Ένα παράδοξο πράγμα, δυο παράδοξα θα σας πω σήμερα. Το ένα παράδοξο: ενώ ο Μέγας Αθανάσιος τιμάται από Ανατολή και Δύση, εντούτοις ο Μέγας Αθανάσιος υπάρχει μια μερίς που άμα ακούει το όνομά του, λυσσάνε, λυσσάνε σαν τα σκυλιά τα λυσσασμένα που δαγκώνουν το χέρι του ευεργέτου. Έτσι υπάρχουν σκυλιά λυσσασμένα που άμα ακούσουν το όνομα του Μεγάλου Αθανασίου, τρικλίζουν, αφρούς βγάζουν από το στόμα, δεν θέλουν να ακούσουν το όνομα του Μεγάλο Αθανασίου. Και αυτοί οι οποίοι είναι αυτοί ποιοι νομίζετε είναι; Οι χιλιαστές. Δεν θέλουν να ακούνε τον Μεγάλο Αθανάσιο, τον υβρίζουν,

Τον υβρίζουν στα συγγράμματά τους. Ποιον θαυμάζουνε; Τον Άριο θαυμάζουνε, διότι είναι εγγόνια και τρισέγγονα του Αρίου, και όχι απλώς τρισέγγονα του Αρίου, χειρότερα από τον Άριο, διότι ο Άριος ολίσθησε μόνο σε ένα σημείο, θεμελιώδες βέβαια, αλλά αυτοί προχώρησαν και έγιναν ερετικότεροι όλων των ερετικών. Και μόνο το σημείο αυτό, ότι μισούν τον Αθανάσιον και θαυμάζουν και γεραίρουν και παινούν τον Άριο, τον εχθρό της ορθοδόξου πίστεως, είναι αρκετό να μας δείξει ποιο το στίγμα.

οι οποίοι είναι άνθρωποι αυτοί του σκότους, οι άνθρωποι του ερέβους και των πλανών. Ένα παράξενο θα σας πω απόψε και τελειώνω.

Ο Μέγας Αθανάσιος εβρήκε καταφύγιο και προστασία μοναδική. Εβρήκε καταφύγιον και προστασία και τον επροστάτευσε και σώθη. Πού εβρήκε καταφύγιον; Δεν μπορείτε να το φανταστείτε. Στον Πάπα της Ρώμης. Και όμως, στον Πάπα της Ρώμης. Το όνομά του, αείμνηστον όνομα, Ιούλιος. Τον εδέχθη με ανοικτάς αγκάλας, τον εδέχθη, βεβαίως, τον εδέχθη και τον ηγάπησε και έκλαψε και έστειλε επιστολή και έδωσε όλα τα μέσα και τον εφιλοξένησε στην Επισκοπή του και συνεκάλεσε εκτάκτως σύνοδο και τον ειδικαίωσε τον Αθανάσιον Σύνοδος της του Πάπα εκεί στη Ρατολή.

Και όχι μόνο τον Αθανάσιον επροστάτευσε, και τον Χρυσόστομο επροστάτευσε. ενώ τον καταδύει ο Κερατολή για να ζήσει στον υπεστήριξη. Πα! Πάπας! Πάπας! Μμμμ... Λησμονούμε, αδελφοί μου, ότι βρισκόμεθα στον τρίτον αιώνα. Δεν υπήρχε τότε σχίσμα. Τι χρόνοι αλησμόνητοι! Ανατολή και Δύση, ηνωμένες ήταν οι Εκκλησίες, Ανατολή και Δύση.

Η διαίρεση ήρθε ύστερα από πέντε αιώνες, επί του Φωτίου, και κορυφώθη επί του Κυρίου Αλεληρίου και επί του Μάρκου Ευγενικού και των άλλων εκεί. Τότε δεν είχαν αιρετικά φρονήματα, δεν είχαν κανένα αιρετικό φρόνημα. Η διατύπωση ήταν σύμφωνη με την Ορθόδοξον πίστη, η δυτική μάλιστα.

Αλλά μετά έπεσε, όπως ο Άριος έπεσε, έτσι έπεσε και ο Πάπας, το μαλλινόν και εξαίσιο. Ο Ευγένιος Βούλγαρις, ένας υπέροχος θεολόγος και φιλόσοφος των νεωτέρων χρόνων, έγραψε μια επιστολή, θαυμάσια επιστολή, προς τους χριστιανούς.

Όλος ο ιδιαίτερος της Σερβίας και υπερδήμησε ότι δεν είναι ένα και δύο τα σημεία με τα οποία διαφωνεί η Ορθοδοξία. Αλλά είναι 24 τα σημεία στα οποία διαφωνεί η Ορθόδοξη Εκκλησία. Έπεσε, έπεσε ως φόρος και, όπως λέγει ένα ευγενές τέκνον, άγιος των ημερών μας, μας, Σέρβος αυτός, άγιος των ημερών μας, ο Ιουστίνος Πόποβιτς, που πέθανε πρόπερσι και τον έκλαψε η Ρωσία, τον έκλαψε η Σερβία, ολόκληρη η Ορθόδοξη Εκκλησία. Άγιος άνθρωπος αυτός, φοιτητής εδώ του Πανεπιστημίου υπό Ανδρούτσον, τον οποίο θαύμαζε, τον Ανδρούτσον. Λοιπόν, αυτός λοιπόν έγραψε ότι στην ιστορία του ανθρωπίνου γένους τρεις είναι οι μεγάλες πτώσεις. Η μία πτώση, για την οποία θρηνούν μέχρι σήμερα, είναι η πτώση του Αδάμ και της Εύας.

Πτώση του Αδάμ και της Εύας, και παιδιά του Αδάμ και της Εύας σήμερα, και κλαίουμε και θρηνούμε για τα ερείπια τα οποία σκόρπισε η παράβαση του Αδάμ και της Εύας. Η δεύτερη πτώση είναι η πτώση του Ιούδα, ο οποίος αντί τριάκοντα αργυρίων επώλησε τον ατίμητο, και η τρίτη πτώση είναι η πτώση του Πάπα.

Έπεσε ο Πάπας, στήλος και εδραίωμα της Εκκλησίας, προστάτης του Μεγάλου Αθανασίου και του Ιερού Χρυσοστόμου. Τι θα γίνει; Τώρα γίνεται προσπάθεια ενώσεως, αλλά η ένωση η οποία επιχειρείται είναι ψευδής ένωση. Δεν είναι ένωση η οποία στηρίζεται επάνω σε στερεά θεμέλια, είναι ένωση η οποία υποκινείται από πολιτικά ελατήρια και κοσμικές αντιλήψεις, και μια τέτοια ένωση δεν μπορεί ποτέ να είναι σταθερά. Είναι ένωση Φεράρας και Φλωρεντίας και εμείς είμαστε εναντίον της ενώσεως αυτής.

Τι θα γίνει; Ένας Θεός το ξέρει. Είναι από τα μεγάλα μυστικά του μέλλοντος. Πιστεύω ακράδαντα ότι θα γίνει θαύμα. Ποιο θαύμα; Θα έρθει η μέρα κατά την οποία Ανατολή και Δύση θα ενωθεί και, όπως στην εποχή του Μεγάλου Αθανασίου, η Εκκλησία της Ανατολής και η Εκκλησία της Δύσεως ήταν ηνωμένη. Ω ημέρα, ω ημέρα, ω ημέρα, ω ημέρα! Ηνωμένη η Εκκλησία από άκρο εις άκρο, ο Πίος Θριαγός, ο Πία Δόξα, ο Πία Επιτυχία εις το έργο του Κυρίου, ο Πία Απόδειξης της Θεότητας του Ιησού Χριστού, Ω ημέρα! Για την ημέραν αυτή και την ώρα, που δεν τη δούμε εμείς, διότι είμεθα αμαρτωλοί, θα δουν τα παιδιά σας και τα εγγόνια σας και τα τρισέγγονα,

στον αιώνα τον μέλλοντα, τότε θα γίνει το θαύμα το μεγάλο. Μην μου γράψεις για τα θαύματα. Ένα θαύμα είναι το θαύμα της ενότητος. Υπέρ της ενότητος, υπέρ της των πάντων ενότητος, προσευχόμεθα διαρκώς στα ιερά θυσιαστήρια, αλλά η προσευχή μας δεν είναι διάπυρος, δεν είναι ισχυρά. Υπέρ της αυτής, υπέρ της ενότητος προσεύχεται η Εκκλησία. Υπέρ της ενότητος. Δεν είναι μικρό δίδαγμα. Ολίγας στιγμάς προτού ο Χριστός σταυρωθεί, παραδοθεί στον Πειλάτο, εκεί στον Μυστικό Δείπνο, στην αποχαιρετιστήρια ομιλία του, του, είπε ο Χριστός, είναι Πάτερ Ουράνιε, Πάτερ Ουράνιε, σε παρακαλώ, είναι πάντες ενός, πέντε φορές το επανέλαβε, όχι μια φορά, ποιος, εκείνος ο οποίος τα λόγια του ήταν μετρημένα και ζημισμένα, δεν ήταν αφιαρία, αλλά ήταν έκφρασης βαθίας, βαθίας αγωνίας για την Εκκλησία του Χριστού, Πάτερ Άγιε, είναι πάντες ενός, είναι πάντες ενός, είναι πάντες ενός, είναι να πιστεύσει ότι ο κόσμος με απέστρεψε. Τόσο θαύμα θα γίνει, θαύματα

και το θαύμα το οποίο θα παρουσιαστεί μέσα στην Εκκλησία του Χριστού με τους εσχάτους χρόνους. Ταύτα, αγαπητοί μου. Θαυμάζομεν τον Αθανάσιον. Πώς ενίκησε, πώς εθριάμβευσε; Να επανέλθουμε και να τελειώνουμε.

Ενίκησε διότι, διότι, διότι πέσε κάτω διότι. Διότι ήτο από μικρό παιδί, από την κούνια του, αφιερωμένος εις το έργο του Θεού. Διότι ευτύχησε να έχει πατέρα τον φιλόστοργο Επίσκοπο Αλεξανδρίας, ενίκησε διότι είχε φοιτήσει στο Πανεπιστήμιο της Ερήμου υπό καθηγητή και γεροκαθηγητή, όντως καθηγητή, τον Μέγαν Αντώνιον, ενίκησε διότι μελέτησε την Αγία Γραφή όσον ουδείς άλλος, ενίκησε διότι ήταν νηστευτής, ενίκησε διότι ήταν παρθένος, ενίκησε διότι ήταν μεγαλοφυΐα. Μάλιστα, ενίκησε, όχι, ενίκησε για αυτά;

Αλλά ενίκησε διότι είχε την αλήθεια, την αλήθεια. Δεν είχε το ψεύδος. Όχι αυτά τα προσόντα να είχε, διπλάσια και τριπλάσια προσόντα να είχε, θα ήταν κάτω. Ενίκησε διότι είχε την αλήθεια και η αλήθεια νικά και θριαμβεύει στους αιώνας.

Και εσύ τα άστρα του ουρανού. Πρέπει να γνωρίζουμε εν τέλει, αγαπητοί μου, ότι στον αγώνα αυτό που διεξήγαγε ο Μέγας Αθανάσιος υπήρχαν στιγμές που ήταν μόνος και ως Άτλας επάνω στους στιβαρούς ώμους του εκράτησε τον ορθόδοξον κόσμο.

Αλλά πρέπει να ομολογήσουμε, διαβάζοντας την ιστορία, ότι ο λαός, πολύς λαός, πολύς λαός ήταν μαζί του. Όσο δεν φαντάζεστε ήταν μαζί του ο Μέγας Αντώνιος, ο οποίος προσηύχετο εις την έρημον υπέρ αυτού. Ήταν μαζί του οι μάνδρες και τα μοναστήρια κάτω της Θηβαΐδος.

Ήταν μαζί του επίσκοποι όπως ο Κορδούης Όσιος, Άγιοι οι Πατέρες και οι Δάσκαλοι της Εκκλησίας. Ήταν μαζί του ο λαός, οι αχθοφόροι της Αλεξανδρείας, οι χωρικοί της Αλεξανδρείας, οι πτωχοί, οι άνθρωποι του λαού, γυναίκες και άνδρες.

Μικρά παιδιά και ασπρομάλληδες γέροντες ήταν κάτω από τον στρατάρχη, κάτω από τον ηγεμόνα, κάτω από τον πνευματικό ηγέτη. Μάλιστα, συνειδητός είναι ο σύνδεσμος του Μεγάλου Αθανασίου μαζί με τον λαό. Μια ημέρα, όταν τον πιάσανε και τον βγάλανε έξω από την πόλη, μαζευθήκανε εκεί λαός πολύς και έκλαιγε, έκλαιγε, έκλαιγε.

Και εκείνος, ο Μέγας Αθανάσιος, ακλόνητος έδειξε τον ουρανό. Και στον ουρανό επάνω υπήρχε ένα σύννεφο μικρό. Και είπε το περιλάγητο ότι θαρσίτε λέγεται θάρρος Νεφίδριον έστε, έστει και τάχιον παρελεύσετε Όπως το σύννεφο δεν μένει πάντοτε στον ουρανό και όσα σύννεφα ακόμα και μαζευτούν στον ουρανό, νικά ο ήλιος, δεν είναι κοντά σύννεφα.

Όσα μαύρα και απαίσια και να είναι, προς στιγμήν φαίνεται ότι έσβησε ο ήλιος, αλλά ο ήλιος δεν σβήνει. Έτσι είναι κυρία Ρέσες Σύννεφα είναι μαύρα που πέφτουν χαλάζι. Τα λαντιέα χάλαζα πέφτουν στα κεφαλάς των ανθρώπων Αλλά θαρσείτε, αδελφοί, νεφύδριον έστι και τάχιον παρελεύσεται. Δεν θα νικήσουν τα σύννεφα, θα νικήσει ο ήλιος. Ο δε νοητός ήλιος είναι ο Ιησούς Χριστός, ον παίδες Ελλήνων υμνείτε και υπερυψούτε εις πάντας τους αιώνας. Αμήν.

Τώρα να τελειώνουμε, αγαπητοί, με το συμπέρασμα αυτό: ενίκησε διότι είχε την αλήθεια μαζί του, είχε τον λαόν και, όπως είπαμε, όπως είπαμε, είπαμε, ο λαός τον συνόδευσε. Μια άλλη μέρα πάλι, τι έκανε; Ένα μεγάλο πράγμα που δεν κάνουμε εμείς.

Ο Μέγας Αθανάσιος έκανε συχνά αγρυπνίες. Μια νύχτα λοιπόν που στο ναό του Θεωνά έκανε μια αγρυπνία και ήταν εκεί μαζεμένος κόσμος και κόσμος κάτω από τα άστρα και προσηύχοντο, ο ναός του Θεωνά στην Αλεξάνδρεια Πρεεκυκλώθη από 5.000 στρατό Με σκοπό να συλλάβουν τον Μέγα Αθανάσιο.

Ατρόμητος ο Αθανάσιος, εις τον θρόνον του έψαλε τον περίφημο ψαλμό, τον 135ο ψαλμό. Ο οποίος 22 φορές αναφέρει «ότι στον αιώνα το έλεος αυτού», ο Πολυέλεος, «ότι στον αιώνα το έλεος αυτού».

Και εκεί μπήκανε μέσα και είδαν το μεγαλείο του αγώνα, δεν τον άφησαν, προτίμησαν να σκοτωθούν, προτίμησαν να συλληφθούν. Προτίμησαν να βαφεί το έδαφος αίμα και άνθρωποι ασκηταί πήρανε μέσα στην οχλοβοή εκείνη, τον πήραν τον Αθανάσιον και τον έσωσαν στην έρημο.

Μάλιστα, λαός ήταν μαζί του. Συμπέρασμα, ποιο είναι το συμπέρασμα; Ότι και εμείς τον αιώνα αυτόν, που η πίστη μας πολεμείται πανταχόθεν, από ποικίλες κατευθύνσεις, στην εποχή αυτή που οι άνθρωποι έχουν κλονιστεί στις πεποιθήσεις των, και η Λερναία Ύδρα μαίνεται, στην εποχή αυτή, στο μετερίζι μας, όπως έλεγε ο Κολοκοτρώνης, στο μετερίζι, στο μετερίζι, στο μετερίζι. Τι θα πει μετερίζι; Στα φυλάκια, κάθε ένας στο φυλάκιό του με το όπλο του, με το όπλο του.

Όπως στρατιώτες μένουν στα φυλάκια και προτιμούν να πέσουν μέχρι ενός, όπως οι ήρωες του βασιλέως του Λεωνίδα έμειναν εκεί στις Θερμοπύλες, αιώνιο υπόδειγμα στο μετερίζι, άντρες, γυναίκες, όλοι μας να μείνουμε μέχρι ενός.

Μάλιστα, την πίστη, ό,τι πίστη, ό,τι πίστη, την πίστη, την πίστη που μας έδωσε ο Χριστός. Αγίος, την πίστη που εδίδαξαν οι Απόστολοι στα διάφορα μέρη του κόσμου, την πίστη την οποία υπερασπίστηκε με τη ζωή του ολόκληρη οι πατέρες της Εκκλησίας, την πίστη την οποία κατοχύρωσαν τις αποφάσεις Οικουμενικάς και Οικομετωπικάς Συνόδους, την πίστη που για την πίστη αυτή όσο κανένα άλλο έθνος δεν αγωνίστηκε για την πίστη από όλα τα έθνη, το έθνος το οποίο αγωνίστηκε και έχει σε ποταμούς αιμάτων είναι το ελληνικό έθνος, είναι Ελλάς.

Την πίστη αυτή γενεών γενεών, γενεαί πάσαι υμνούν την ταφή σου, την πίστη αυτή, αδελφοί μας, να την κρατήσουμε μέχρι εσχάτων, να μαρτυρούμεθα μικροί και μεγάλοι, αλλά ενώ θα μαρτυρούμεθα δεν είμαστε άπιστοι, δεν είμαστε αιρετικοί, την πίστη αυτή θα κρατήσουμε ως ήλιον, προτιμότερο να σβήσει ο ήλιος παρά να σβήσει η πίστη η Ορθόδοξος, υπέρ της πίστης αυτής να είμαστε έτοιμοι, με το σύνθημα το οποίο θα δοθεί όταν καιρός δοθεί και να δοθεί καιρό.

Στο σύνθημα, όλοι μας στα μετερίζια, όλοι στα φρουριά μας, να δώσουμε τη μάχη και είμαι βέβαιος ότι θα νικήσει η Ορθόδοξος πίστη και ότι θα θριαμβεύσει ο Χριστός εις τους αιώνας των αιώνων. Τελειώνω με τα λόγια ενός μεγάλου πατρός νεωτέρου του Μεγάλου Αθανασίου, που έλεγε: «Στον κόσμο αυτόν, δύο πράγματα σας χρειάζονται: Χριστός και ψυχή».

Όλος ο κόσμος να πέσει επάνω σας, δεν μπορεί να τα πάρει. Μόνο εάν τα δώσετε μόνοι σας. Χριστός και ψυχή, Ορθόδοξος πίστη, πιστοί και αφοσιωμένοι. Όλες οι οργανώσεις, όλες οι αδελφότητες, όλοι οι επίσκοποι.

Από το μικρότερο έως το μεγαλύτερο, από τον ασπρομάλλη γέροντα έως τον νήπιο. Όλοι μας μια ψυχή, ένας λαός. Να δώσουμε το παν για να επικρατήσει η Ορθόδοξος πίστη. Ο δε Κύριος Ιησούς Χριστός, δια των ευχών, δια των πρεσβειών του Αγίου Αθανασίου και Κυρίλλου, Πατριαρχών Αλεξανδρείας, είθε να ελεήσει το μαρτυρικό μας έθνος. Αμήν.

Και μαζί μια ψυχέρας λαός, δι' ευχών των Αγίων Πατέρων και Μονών, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός.