Saint Gregory Palamas and the Call to Holiness

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

And here we are again, my dear friends, in this hall. Glory to God, who gives us the joy of meeting here in the hall where we gather to hear sermons.

It brings me joy to see your dear faces. I come from the high mountains. I come from Macedonia, from the land through which the Apostle Paul traveled

and Saint Kosmas of Aetolia as well.

A blessed land, a land of martyrs, yet a land in need of spiritual care. Priests here in Athens do not set out for Macedonia. They all stay here in Athens. It is hard, very hard, to go to those holy places that need such care.

They need workers, because for so many years the spiritual soil has gone uncultivated. They need help, spiritual help. I ought to put a sign outside this hall: “Workers wanted. Spiritual workers wanted. Missionaries wanted.” But where will the missionaries come from? How do we begin? Let us ask God to send workers into His vineyard. That is where we must begin.

Now, a month ago, on February 6, I think it was here in this hall, we spoke about a Saint: Saint Photios. A month later, our subject is another Saint. Ah, you may say, what is this? Perhaps someone has come here with concerns that are purely social, national, or patriotic.

If that is you, I can almost hear you groan. You look ready to leave. No, stay; do not go. “I came here to hear about a burning issue!” And what are these burning issues, my friend? The economy, people say. Social questions, and all the other matters shaking our country.

Political issues, democracy, this and that, these are what move people today. ‘Why spend your time talking about the Saints, people from a bygone age? We want the pulpit to address the issues of our day.’ I do not dismiss those issues: social, economic, commercial, military, and a whole host of others. But these issues...

People consider these matters so urgent that they are ready to divide, to shed one another’s blood, even to bring about civil war. Yet, speaking plainly, I must tell you that these matters are of secondary importance.

“Secondary issues, Father? These are matters of first importance! How can you call them secondary?” I call them secondary because there is something more important than all of them. The world has become a tangled ball of yarn, all tangled up. How are we to unravel it? How are we to unravel it? It is like a ball of yarn that falls into children’s hands. They tangle it, and then it is hard to unravel.

But inside that tangled ball of yarn there is a golden thread. If we pull that golden thread, all the problems will be resolved.

What is the golden thread? We need many things, but above all we need one thing. One thing is needed. What is that one thing? “Martha, Martha, you are anxious and troubled about many things.”

“But one thing is needed.” What do we need? More than anything else, we need holiness. We need to become saints. If people become saints as the New Testament understands it, they will have resolved every problem. Every problem.

The farther we move from the star of holiness, the more tangled our problems become. The saint, the saintly life, holiness: these stand above everything else. That is why we speak about the Saints as examples of virtue.

Yes, the saint above all. But our age does not value holiness. What does it value? Material things. Science. We have made a god of science, and we will pay dearly for this idol, which God will shatter.

Then we will see how small and insignificant we are before the greatness of God. “Science will solve every problem,” people say. They boast of its achievements. And I admit that in our century, the twentieth century, science has accomplished feats greater than the mythical labors of Hercules. Think of one remarkable feat we have seen in our own days. For thousands of years people looked at the moon at night, yet no one imagined we could go there, apart from a French writer.

A French novelist, Jules Verne, imagined that someone might reach the moon. But it was only a flight of fancy. And yet, in our own time, we saw it happen. We enjoyed that magical sight: man reaching the moon. It was a day of victory for science, a triumph, a great feat, one of its greatest. Man had reached the moon. What obstacle had kept him from reaching it for so many years?

Why could we not go to the moon? Scientists tell us there was an obstacle. What was it? Gravity. What a mysterious thing! I wonder how anyone can be an unbeliever. Listen to what scientists say, and it is true: the earth pulls us toward itself. The earth is like a magnet. If its gravity vanished at this very moment, something we cannot see, though it is real, we would fly up into the air like birds.

Everything would fly upward: houses, fields, vineyards, estates, apartment buildings, everything. Mother Earth draws it all toward herself, as though with a thousand threads. This gravity holds everything captive and says, “You will stay here, close to your mother.”

Just as a mother draws her little children close to her, the earth draws everything close: animals, people, apartment buildings, other buildings, mountains, valleys, rivers, even the vast seas. It holds them with tremendous force.

The earth says to you, “You’re not leaving. You’re staying right here.” Well, science overcame gravity. Once it did, humanity managed to reach the moon, and it will reach Mars and Venus and the other stars as well.

It has overcome gravity. That is a great feat. My dear friends, you marvel that humanity has overcome gravity. I marvel at something else. What is it? You went to the moon. Did that make you a better person? If it did not, then think of a tortoise: whether it is by a river, beside a lake, or slowly making its way elsewhere, the tortoise has its moon too. You might even see one up on a mountain, two thousand meters high.

I once saw a tortoise start at the bottom and slowly, step by step, climb all the way up. But wherever a tortoise goes, it carries its shell. Whether it stays down low, climbs halfway, or reaches the summit of Olympus and looks out over the world, it is still a tortoise with its shell. So it is with us. We may reach the moon, but will we be any different? There is even the danger that one day we will look at the moon with fear, wondering whether a missile might come down from there. Until now we have looked at it with wonder.

People have reached the moon and boast that they have conquered gravity. But I want to speak of another kind of pull. My God, what is it? It acts on every one of us, on all the children of Adam and Eve. What is this pull called? Sin.

Sin pulls us down, and we cannot break free from it. Even the Apostle Paul groans and says, “Wretched man that I am! Who will save me from this great evil?” We are captives of our passions, our faults, and all our vices. Wherever we may reach, we take this shell with us; we carry this same person with us. Wherever we go, we carry Adam and Eve with us. We carry... we are captives.

This pull draws us down. Who has overcome it? Who can overcome it? Science has overcome the earth’s gravity, split the atom, and reached toward the heights of heaven. But who can overcome this other pull?

Who breaks free of it? The saint does. To put it in the language of our day, the saint is an astronaut, an astronaut of the spirit. Yes, an astronaut of the spirit.

People of this world, you marvel at the astronauts who climb into a rocket and go to the moon. It is a great achievement. But marvel, too, at the person who has managed to break free of the pull of sin and journey far beyond, into boundless worlds.

Our Lord Jesus Christ has won that victory, and He gives it to the saints. Who is a saint? One who believes, who recognizes his sins and weeps for them, who struggles and fights continually to overcome the evil within himself.

And what is faith? It is the rocket. An astronaut enters a rocket and rises into the heavens, and we all marvel. So enter the rocket of faith, and you too will rise and look out from the heights. These are not fairy tales, my fellow Christians. They are real.

Would you like to hear of an astronaut who did not go to the moon? Even if we could travel at the speed of light, instead of crawling toward the moon like a tortoise, we would still have to travel for millions of years to reach those distant heights.

And after all that, what would we be? A tortoise on the summit of Olympus. Beyond the heavens we can see, Holy Scripture says, “The heavens declare the glory of God.” Notice that it says “heavens,” in the plural. There is the sky around the earth, the heaven of the stars, and beyond these, the third heaven. Who went there? An American astronaut? A Russian? No, the Apostle Paul, an astronaut of the spirit.

Open your Holy Scripture and see: the Apostle Paul was caught up to the third heaven and heard words that cannot be spoken, words no human being may utter. These are not fairy tales. This is real. The Apostle reached the third heaven. You see? The Apostle Paul was an astronaut.

The saint we celebrate today, Saint Gregory Palamas, was also an astronaut, an astronaut of the Spirit. The city of Thessaloniki, the bride of the Thermaic Gulf, preserves his sacred relic as a holy treasure. After these few words, which I hope have been enough, allow me to sketch a portrait of this great Father and teacher of the Church. Palamas did not live in the first centuries. He was not one of the saints of the catacombs, nor was he a contemporary of the great Fathers of the Church. He was a saint who lived a hundred years...

About a hundred years before the great catastrophe, the fall of Constantinople, Saint Gregory was born there in Constantinople. And his family, none of us comes from a rock, as I have told you before.

He was born to a mother and father, like everyone else. His father’s name was Constantine.

His mother was a sweet, wonderful woman, true to her name: she was called Kalloni, meaning “beauty.” There were seven in the family: father, mother, and five children, three boys and two girls. His father was a senator and an adviser to Emperor Andronikos II. Indeed, what distinguished this family was...

Devotion to God marked that family. This man was a senator and spent his days and nights at the palace. Yet even there he lived a pure life, a life of faith. What does that tell us, my brothers and sisters? A place does not make a person holy.

It is the way you live that makes you holy. You could go to Jerusalem and commit sins even at the Holy Sepulchre. Gregory of Nyssa, a father of the Church, even says that no one should set foot in Jerusalem. Do you long for Jerusalem? Go to your own Church.

There you have the holy altar, and in the tears of metanoia, of repentance, you have the River Jordan, as Gregory of Nyssa says. Why go all the way to Jerusalem? People went there and sinned there. Even before Bolshevism came to Russia, this was happening.

Hundreds of thousands of Russians traveled down to Jerusalem and sinned there in the most disgraceful ways.

Do not misunderstand me: I am not saying that places of pilgrimage are not holy. I am saying that without the right disposition, neither Jerusalem nor Tinos nor Zakynthos will benefit you. The relics of the saints will not benefit you. Even the Holy Mountain will not benefit you.

You may go to the Holy Mountain, but the place alone is not what matters. A place can help, but what matters most is the way you live. I could point to Paris, which I would call the most corrupt city in the world.

Yet even in Paris there are people living an ascetic life more demanding than that of some ascetics on the Holy Mountain. Such people can be found in Paris, in New York, in London, and even in the Kremlin.

In the Kremlin, Stalin lived upstairs, Stalin, who did not believe in God. Yet downstairs his daughter Svetlana prayed with a prayer rope. So it is the way you live that matters, wherever you are.

So it is the way we live that matters. Though they lived amid the corruption of Byzantium, the family of Saint Gregory Palamas lived a holy life right there. Then his father fell ill. Gregory, the eldest child, was seven years old, and the household was filled with anxiety.

Gregory was only seven, and the other children were younger still. His mother was devout, but she was shaken at the thought of losing her husband. What would become of the children? Should they ask the emperor to protect them?

And what did his father answer? He reached up, took down the icon of the Most Holy Theotokos, knelt, and said, ‘My Most Holy Theotokos, I leave my children in your hands. I entrust them to you.’ Those are powerful words.

Parents listening to me, you will not live forever in this world. One day you will leave it. Your children are your great concern: entrust them to the Most Holy Theotokos, to Christ. Positions and the protection of those in authority cannot secure them. Blessed are the children whose parents entrust them to God’s hands. We hear one of the most beautiful petitions of the Divine Liturgy: ‘Let us commend ourselves and one another and our whole life to Christ our God.’ Who stops to think about it? The priest says it, the Christians hear it, and yet: ‘Let us commend ourselves and one another and our whole life to Christ our God.’

When you have something precious, you entrust it to a place where it will be kept safe. In the same way, let us entrust our children to the hands of the Most Holy Theotokos.

Into the hands of God, into the hands of Christ. ‘Let us commend ourselves and one another and our whole life to Christ our God.’

So Gregory’s father, Constantine the senator, was about to give up his spirit to God. His wife was anxious about what would become of the children, and he answered, ‘I entrust them to the Most Holy Theotokos, the sweet mother of the world.’ Those children would be orphans.

To be orphaned is a terrible thing. Only someone who has lost a parent knows its bitterness. But all of you who are orphans, whether men or women, do not be afraid. You are not alone.

You have God, and you have a mother in the sweet Most Holy Theotokos.

There was a governor who truly believed in God. Since Greece became a small kingdom in the Balkans, if there was one leader who was truly Christian, it was Kapodistrias. We Greeks killed him as he was going to church on a Sunday, and the bullets are still lodged in that church.

What did he have before him? An icon of the Most Holy Theotokos, with the words: ‘I, the servant of God John, entrust myself and Greece, my beloved homeland, to you, my sweet mother.’ And every morning he kissed the icon of the Most Holy Theotokos.

Now, let us return to the family of Saint Gregory Palamas. He was orphaned at seven, but he was under the protection of the Most Holy Theotokos.

He was bright, exceptionally gifted. The imperial palace also took him under its protection. He was brought up there and advanced in his studies. He reached fifteen, sixteen, eighteen, twenty years of age, studying at what the speaker calls the only university in the world at that time.

Nowadays even the remotest rocky places will have a university. What will come of it? I am an old man; I will die. But one day, when everyone has become an engineer, doctor, lawyer, professor, or scientist, a sign will be posted outside the Greek universities: ‘Farmhand and shepherd wanted! Farmhand and shepherd wanted!’ And then China will come into the picture.

China will put Greek affairs in order, because it will say to everyone, from the president of the republic to the lowest clerk, ‘Pick up your hoes. Spend three hours working the land.’ I am not saying this because I support communism. We must keep our eyes open and take what is good wherever we find it.

Look at the Chinese: they have one shirt, not a whole wardrobe of shirts. They are atheists and unbelievers, yet in this respect they put the Gospel into practice. Yes, they do, though in their own upside-down way.

Millions of words are spoken in Athens, millions. At midday, when you look at the food on your plate, do you think about it? It is filled with the sweat of the farmer and the shepherd. What have you done? What work have you done?

The Gospel calls for a great change, reaching far and deep. These people are atheists, yet they take this from the Gospel: ‘If anyone will not work, neither shall he eat.’ Imagine if all those idle people gathered in Athens and the other great cities were put to work. The fields would be filled with roses and flowers. And the student who becomes a scientist, is he studying out of love for knowledge and science? No, he studies for another reason.

I am not against science. I am against exploiting science, falsifying it, and making a god of it.

The child who had been orphaned at seven grew to be twenty. At the university, the students were given a topic on Aristotle. Of all those who addressed it, Gregory gave the best answer and received the highest mark.

The head of the school, the rector of the University of Constantinople, said that even Aristotle himself, if he had heard him, would have called Gregory Palamas’s presentation the best of them all.

Gregory Palamas had a promising worldly future ahead of him. If he had stayed at the palace, he could have become a senator, a general, or a high official, even a prefect or a professor. He would have made his name in the world. But he chose the things of heaven over the things of this world. Faced with a choice between an earthly kingdom and the heavenly Kingdom, he chose the heavenly one.

The Kingdom of Heaven. And so one day Gregory said to his mother, “Mother, I cannot stay at the palace. I am leaving.” “My child, where will you go?” Their conversation recalls the one between John Chrysostom and his saintly mother, Anthousa. But, to her credit, we must say that Kalloni, Saint Gregory’s mother, went further than Anthousa.

Anthousa held her son back and would not let him leave her. Kalloni, Glory to God, said, “My child, how glad I am to see you dedicate yourself to Christ. That was your father’s prayer: that you belong to Christ, and to Christ alone. And I will come with you.”

And the whole family went with him: two sisters, three brothers, and their mother. What an extraordinary thing! Where do we see that today? Let a young person here dare to say, “I’m leaving to become a monk and a missionary,” and there is an uproar, as though fire or an earthquake had struck.

It was another age, when people held the missionary calling and the monastic calling in high esteem. Where did he go? To the Holy Mountain. And what did this gifted child of the Byzantine Empire do there? He kneaded dough, swept floors, split wood, washed, cleaned, and did hard work. He became a monk. He lived in a community, and he also lived apart from it, in a steep, isolated place called Glossa that is still there today. The waves beat fiercely against it, and only wild birds and eagles live there. That is where this gifted child of the Byzantine Empire spent his time. From there he went to another mountain near Veria, taking ten others with him. Monday through Friday they stayed in their cells. On Saturday and Sunday they came out and spoke with people. For five days they spoke continually with God. Listen to Saint Gregory Palamas’s prayer.

His Jesus Prayer was: “Lord Jesus Christ, illuminate my darkness.”

Remember that. At the end I will say a few words about what he meant by “my darkness.” “Lord Jesus Christ, illuminate my darkness.” This learned man, who knew so much, who could recite Plato, Aristotle, and the philosophers from memory!

And yet he said, “Illuminate my darkness.” Think about that.

Perhaps one of you is a scientist and wonders, “What does he mean, ‘Illuminate my darkness’?” What darkness does a person have? If you want an answer in scientific language, read a modern book that has been translated into languages throughout the world and caused a great stir. Read Carrel’s *Man, the Unknown*.

Then you will see how right Gregory Palamas was. In a cave near Veria he prayed continually, saying, “Lord Jesus Christ, illuminate my darkness.” There, on the Holy Mountain and near Veria, he lived as an ascetic. He stayed there, as he himself tells us.

And where did he go next? Into the struggles of society, into the midst of evil. How does he put it? “I must do one of two things. Either I stay here in stillness and enjoy the very real blessings of monastic life, living as though on Mount Tabor, or I go down and fight.”

“I chose the second,” because he saw a fire. When you see a fire in your neighborhood, you do not go to sleep. You run to throw a bucket of water on it. For if the fire is not put out, if a fire starts here in the city, we all run to extinguish it.

If we leave it burning, it will consume the whole city. We have seen it happen: fire has destroyed an entire city, as it did Thessaloniki.

So when you see a fire, even if you are on the Holy Mountain, come down and bring your bucket to help put it out. If we do not extinguish it, the fire will spread all the way to the Holy Mountain and leave nothing there. That is what Gregory Palamas says. These are not my own words.

Yes, you may be an ascetic, a monk. But when society is shaken and fires are breaking out, even if you are Anthony the Great, come down. Work alongside us, struggle alongside us, and help build a new homeland, a new state, a new society.

People with a missionary calling have grown few, my brothers and sisters, very few. John Chrysostom says somewhere, “What am I to do here if everyone who is good and loves Christ slips away to a monastery? How can I carry on the struggle here alone?” Gregory Palamas shared that spirit, though he loved monastic life and defended the monks.

I am not against monastic life. But I ask that monastic life answer the struggle facing our Orthodoxy and our society. So Gregory left Veria, set aside his prayer ropes and all that life of solitude, and went down to Thessaloniki, because a fire had broken out there. Who lit it? A heretic. What was the fire? A heresy. Who was this heretic who set the Byzantine Empire ablaze? Was he an Orthodox monk? No. The Pope sent him here to Greece as a gift: he was the first Uniate.

That first Uniate appeared in Saint Gregory’s time under the name Barlaam. He was exceptionally intelligent, sharp, studious, hardworking, and active: a new Arius in the Church.

Just as Arius shook the Church of Christ for a hundred years, so this new Arius appeared. He seemed to be an ascetic, with his prayer rope and all the rest: a holy man, a philosopher, powerful in mind and intellect, able to express even the finest movements of his thought.

Who could stand against him? Those poor monks were saintly men, truly saintly, but they lacked his education. There are times when learning is needed, and times when strength is needed. Saints fought Arius, but above all it was Athanasius who fought and defeated him. Athanasius was an outstanding, thoroughly educated man who knew the Scriptures and had a wide learning besides. Who, then, could defeat Barlaam? He went to the Holy Mountain, found some poor monks there, and mocked them.

What was he mocking? Those monks there on the Holy Mountain. Now we come to algebra. What do I mean by algebra? Mathematics has difficult lessons, and anyone who wants to learn must study them.

The spiritual life also has difficult lessons that few people know. Only a handful of scientists understand Einstein’s theory. In the same way, few knew the teaching I am about to speak of, though something of its secret was known on the Holy Mountain. What secret? It is written in the New Testament. The Apostle Paul, that giant of the spirit, that astronaut of the spirit, tells us: “Pray without ceasing.” This is what we call watchful prayer, prayer joined to nepsis, or watchfulness.

On the Holy Mountain there have always been people of prayer, and there still are. They pray beneath the stars; they pray with tears in their eyes. I believe these ascetics, hidden in caves like eagles, far from the world, longing for God and burning with divine love. What do they say? They say they saw light. Light, light! At night their cells became like lanterns. As they prayed the Jesus Prayer, they shone with light. They were children of the Church clothed in light.

Then Barlaam came along and mocked them. “You know, those monks over there say they see the light of Mount Tabor!” He made fun of them for it, and a fierce debate broke out over the matter. Who stood against him? Gregory did. The monks called on Gregory, humble monks, without pride. “We cannot hold our own against this Italian, this philosopher, this Pope. Only Gregory can.” So they pleaded with him.

They called Gregory, and he fought the battle. A match! Now that is a match worth watching: a contest of the spirit. Gregory Palamas and the monk Barlaam struggled against each other, and people followed every detail, just as they follow the details of a match today.

The other day Thessaloniki seemed empty. I said, “What has happened to Thessaloniki, my children? Why are the streets deserted?” There was a match at the stadium on the edge of town. Fifty thousand, sixty thousand, seventy thousand people had gathered, perhaps more, shouting and screaming. Then our side scored a goal, and all Thessaloniki erupted.

What a false world this is, what a lost and wretched society! All that shouting over a ball, just one ball. Yet there is a contest of the spirit. Byzantium was not backward. It gave prominence to spiritual things, to matters greater than material things.

That is what Byzantium was like, however people portray it today. Crowds press together and take to the streets, even with guns, to fight for the ideas of Mao, Marx, Lenin, and I do not know whom else.

People lift up small, lowly things, when their hearts should rise to the great and lofty things of the spirit, the things of heaven. There was a match in Thessaloniki, watched from West and East. I hardly need to tell you that Gregory won.

It was a hard struggle. He fought it for twenty years. What did he prove? What did he say? I cannot explain the whole debate to you now, but I will tell you one thing. Barlaam the monk said that a person cannot be perfect without knowing Plato and Aristotle.

Barlaam said, “To become a perfect human being, you must read Plato.” Is that what perfection means? Gregory answered him: “How shall I reply to you, monk from the West, who came here to Greece with money to defile the homeland of the Byzantines?”

“How shall I speak to you?” he said. “In the language of angels? No. I will speak to you in the words of our Lord Jesus Christ. Open the Gospel and see what it says about perfection. When is a person called perfect? Christ Himself said it, with His most pure lips. What did He say?”

Did He say, “Read Plato and Aristotle, and become a scholar, an astronomer, a physicist”? No, no. He said something else, something people are trying to put into effect in China: away with money and possessions; let us live as brothers.

Oh, how wonderful the Gospel is! How great it is! It overwhelms me. And to think that the Greeks do not put Christ’s words into practice, while the Chinese do, my children!

“If you would be perfect, sell what you possess.” Come, let us live as brothers, poor, but with Christ as our King. With that, Gregory had him pinned against the wall. Goal! What was he telling Barlaam? “Christ did not say, ‘If you would be perfect, read Plato and Aristotle, philosophers and engineers.’ He said, ‘Sell what you possess, give to the poor, take up your cross, and follow Me.’ Perfection is self-denial, complete self-denial.”

Perfection is complete poverty. Perfection is complete love. That is what Gregory told him. As for the light those monks see, the uncreated light, how can I explain it now? It is a great subject, and I cannot develop it fully at this moment.

Listen now: a little algebra, a difficult lesson. Pay attention, and I will explain it simply so you can understand. Who can approach the sun? An astronaut may travel to many places, but he cannot go to the sun.

Why? As soon as he comes near, think of the heat: thousands of degrees. He would turn to vapor. The sun is beyond our reach. Its greatness is beyond our reach.

So it is with God: He is beyond our reach. Just as we cannot look directly at the sun, we cannot look directly at God. If we cannot gaze at the sun, how much less can we gaze at God?

“Beyond our reach,” Gregory says. We cannot. And yet this God, whom we cannot approach… Imagine something John Chrysostom spoke of, an image Gregory Palamas also accepts. Imagine the sun descending one day and suddenly touching the earth. What would happen to the earth? He has weighed it..

And, as it is said somewhere, I am not saying this on my own, one day the sun will lose its place. It will lose its balance.

It will lose its balance. One day I was riding in a car, and someone said to me, “Stop, Father! The car has lost its balance. We’ll go over the edge of the ravine.” Creation will lose its balance, I prophesy. It will lose its balance because someone will weigh it. It will lose its balance, the balance held in place by the mighty One.

And yet the sun, that sun we cannot approach, is our companion. Do you see? If man, with all his greed and deceit, could seize control of the sun, he would make us pay for its light. We would be lost, my brothers and sisters, lost.

The sun is given to you freely, ungrateful man! Yet you blaspheme Christ, who sends you His sun every day to warm you and give you life. The sun is beyond our reach, and still it sends out its rays. They travel and travel until they touch us. Look!

One ray touches a king wearing his crown; another touches a beggar sitting in a corner. One falls on the head of a philosopher, another on the head of a humble man.

Its rays reach women and children. They even pass through prison bars, bringing the prisoners inside a glimpse of joy and freedom. The life-giving sun reaches everywhere. What would we do without it?

And nothing is hidden from its heat.

“And no one will escape its heat.” No one, he says, can escape the warmth of the sun. The sun pours out its rays like a flood, like an ocean of light, and we bathe in them. In the same way, we are surrounded by God’s light. We swim in his spiritual light. Those rays are the light of Tabor, which came down from heaven and enlightens every person who comes into the world.

Think, too, of that humble, uneducated man, Anthony the Great, who could not read. The Holy Spirit illumined him, and he learned far more than Plato or Aristotle.

God enlightens every person who comes into the world. His essence is beyond our reach; we cannot partake of it. But we can partake of His divine uncreated energy, mysterious and uncreated, which fills the whole face of the earth.

That is what I can say about the uncreated light. Gregory wrote whole books on it. For four hundred years they lay hidden on the Holy Mountain. My dear people, you dig into the earth looking for oil, diamonds, and gold.

You hear that there is gold at Mount Pangaion and oil to be found, and at once there is talk of treasure, and even of war with Turkey. Yet we have abandoned spiritual treasures while we open mines and search for oil, hoping to grow rich.

I do not belittle material goods. I say that we have placed them above spiritual goods and turned the Lord’s words upside down. He is the light that ‘enlightens every person coming into the world.’ It is the light of Mount Tabor, seen by souls made pure.

Yes, Gregory won. It was a great victory, a real contest. Barlaam went to the Pope in disgrace and in tears. The Pope made him bishop of Gerace in Calabria, and there he died. But how did Gregory win? Write this down, my brothers and sisters. If I could, I would write it in great letters on the Acropolis: Faith, struggle, victory.

Faith, struggle, victory. If you believe, you must struggle; and through that struggle you will win. This was Gregory Palamas’s watchword. Faith, firm as a rock. Faith in the Most Holy Theotokos. Faith in Christ. Faith in the great things of the spirit.

And he struggled. Belief alone is not enough; you must struggle too. Those who believe do struggle. They are no cowards. Gregory struggled for twenty years. How can I describe all that Saint Gregory Palamas suffered?

He won. Through many tribulations we enter the Kingdom. The Lord tested him as gold is tested in the fire. He was left an orphan, and he became a monk, an ascetic, a fighter, and a philosopher.

He loved Holy Scripture and proclaimed nepsis, watchfulness, and prayer. He was all these things. He struggled, suffered, and was slandered. Sit quietly and never stir, and everyone will call you a saint. But step outside, and you will face the devil’s blows, slander upon slander. Another friend of Barlaam’s, called Gregoras, said things against Gregory Palamas that I can hardly describe.

If I told you the twenty vile names heaped upon Gregory Palamas, you would shudder, my brothers and sisters. You would shudder. Filth, mud, that is what they threw at his holy, his most holy person, these enemies of the faith.

They portrayed him as a wretched man who deserved punishment, even execution. But the word of God is clear: whoever takes up the sword of faith and carries the banner of Orthodoxy into battle will face the enemy’s blows and be called every filthy name. For the one who struggles, those names become badges of honor.

Christ’s blessing belongs to such people: ‘Blessed are you when people revile you and persecute you and falsely say all kinds of evil against you for My sake.’ They caused Gregory great pain, but those words of Christ were his comfort. His enemies even tried to poison him in his cell, where he lived with his fellow ascetics.

They sent him a sweet with poison hidden inside, and his companions were about to eat it. ‘No, my children, do not touch it. We have our hard bread, onions, and olives. Do not go near that sweet; it is poisoned.’ They had sent it out of hatred, hoping to kill them. When his companions hesitated to believe him, the saint took a piece and gave it to an animal he kept there. The animal died. And after all this, they tell us to unite with the Pope and the Uniates!

Just as Gregory Palamas opposed Barlaam, whom the speaker calls a Uniate, he urges Orthodox Christians to defend their faith in a contemporary dispute with the Uniates.

So he was slandered, threatened with poison, and imprisoned. For how many years? Count them on your fingers: one, two, three, four years in the dungeons of Thessaloniki. O holy soul! Yet through the prison bars he cried out, like Basil the Great, like John Chrysostom, and like the great Fathers: “I will not deny Orthodoxy. I will die in prison for Orthodoxy.”

Four years. When he finally came out of prison, he went to Thessaloniki. But his enemies stirred up the city against him, and for another two years Thessaloniki would not receive its saint. So he left and stayed on Lemnos. After those two years, the people repented and welcomed him into the city. He raised his blessed hands and said, “Peace be with you.”

Then, while traveling to Constantinople on a mission for the Church, he was captured by the Turks, who were beginning to spread through the region. They took him away as a prisoner. For two years he was led about in chains, hungry, through Bursa, Eskişehir, Afyonkarahisar, and Ankara.

There, near Afyonkarahisar, the saint stopped with tears in his eyes and spoke a prophecy. He was a prophet too. What did he say? That a day would come when these Turks also would believe in Christ.

Greeks and Turks would become one, because all would believe in Christ. That was Gregory Palamas’s prophecy, and it will come to pass. Not in our days, for we are sinners. Our children will be killed; Greeks and Turks will fight, and blood will be shed in such quantities that a calf could swim in it. But the day will come, a blessed day, when the Turks too will become Christians, and together they will celebrate the Divine Liturgy in Hagia Sophia, to the glory of the Holy Trinity.

A prophecy. He made another prophecy as well. At the time, the Pope was still so powerful that he humbled princes and kings. But he said, “Pope, do not boast. In a few years, your kingdom will be scattered and divided.”

Not many years passed before the great revolutionary Luther appeared and broke up the papal empire. He was a prophet.. And now, every human life has a beginning, a time of strength, and an end. Every human life has a beginning, a time of strength, and an end.

That is the course of human life. For him, it began in Constantinople.

It ended in Thessaloniki. I am coming to that moment now. The holy father is drawing his last breaths, worn out by his struggles. Even then, he prays: “Most Holy Theotokos, my Lady, have mercy on your servant. Most Holy Theotokos, my Lady, have mercy on your servant. Most Holy Theotokos, have mercy on your servant. My parents entrusted me to you. In you I place my trust.”

These were his last words.

Exhausted, he could barely breathe. This eagle of the spirit, this giant and victor, whatever we say falls short of him, could barely breathe. Yet he pointed upward with his hand and said, “To the heavens, to the heavens, to the heavens, to the heavens.”

That was the end of Gregory Palamas. My dear brothers and sisters, let me also recall the end of a holy man of our own time. Gregory Palamas died saying, “To the heavens, to the heavens, to the heavens!” Be as certain that life and blessedness await us beyond this world as you are that you yourselves exist.

“To the heavens, to the heavens, to the heavens!” So he said. And in our own time there was another fighter for the spiritual life, someone I was near in his final moments: Eusebios Matthopoulos.

As Father Eusebios, the author of The Purpose of Man, lay dying, he was old and weary. I especially commend that book to you, The Purpose of Man. Even in his final moments, he spoke of the Kingdom of Heaven.

The saint, the father, the teacher of the Church approached death with the Kingdom of Heaven on his lips. My dear friends, that is what I wanted to say. And now, from all this, I want you to keep just one thing: one flower from that wonderful garden, the life of Saint Gregory Palamas.

What is that flower? It is his prayer.

His Jesus Prayer was, “Lord Jesus Christ, enlighten my darkness.” Darkness, yes, darkness. If you take an honest look at yourself, you will see how much darkness there is within us. How much darkness there is within us. Our love of money is darkness. Our greed is darkness. Fornication is darkness. Adultery is darkness. All these passions are darkness. Darkness, my children, darkness. When submarines descend five thousand meters into the Atlantic Ocean, they find darkness there, unbroken darkness deep beneath the water. Do not look at the surface. The surface is lit. Go down into the Atlantic Ocean, and there is darkness. Just as the depths of the Atlantic are dark, so our whole being is darkness, darkness, darkness, darkness. We have not learned to know ourselves. Our very selves are darkness. Our families are in darkness. Education is in darkness. We have opened first-rate schools and universities, and I would build universities even in the smallest villages. Yet even with first-rate universities, there is still darkness in our homeland, because people have not come to know the God-Man, Christ. Education is in darkness; education is in darkness. All our affairs are in darkness. We are swimming in darkness. Everything is dark, and the darkness is growing thicker, my brothers and sisters. We have entered a great darkness. We have entered a great darkness.

Darkness, darkness. Open the Gospel: on Great and Holy Friday, darkness came over the whole land from the sixth hour until the ninth. For three hours there was darkness. Why? Why? Why? Because they crucified Christ.

And after that darkness, we too have darkness. The whole world is in it. What a shame for diplomacy, what a shame for the scientists! We stumble through the darkness, unable to see where we are going. We walk like blind people, and darkness covers the earth.

For if the Jews crucified Christ once, we have crucified Him a thousand times, a million times, here in our own land. Darkness, then, lies over the earth. And after the darkness, are you asking me? Are you asking me?

Oh, I want to stop. I feel like weeping, weeping together with you. And if you do not weep, the stones and the mountains, the graves and the hills will weep.

The Annunciation... O great God! In this darkness we are living through, we believers hold a little candle. In this darkness, let us say with Gregory Palamas: Lord, enlighten our darkness. Lord, enlighten our darkness. Lord, enlighten our darkness.

My brothers and sisters, let us pray this prayer, that we may be saved from the calamities coming upon humanity. For we have crucified Christ of Nazareth, the Son of the Virgin, whom you children praise and exalt above all forever. Amen.

Παναγία Δέσποινα Θεοτόκε, Άγιοι Άγγελοι και Αρχάγγελοι, Τίμιε Πρόδρομε, Απόστολοι Δωδεκάς, Πατέρες και Δάσκαλοι της Εκκλησίας, και όσοι καλώς αθλήσαντες εστεφανώθησαν, ταῖς πρεσβείαις ὑμῶν ἐλεηθήτωσαν αἱ ψυχαὶ ἡμῶν.

Και πάλιν, αγαπητοί, εδώ στην αίθουσα, δόξα να έχει ο Θεός που μας δίνει τη χαρά να ανταμωθούμε εδώ στην αίθουσα των κηρυγμάτων.

Αισθάνομαι χαρά που αντικρίζω τα προσφιλή σας πρόσωπα. Έρχομαι από τα ψηλά βουνά, έρχομαι από τη Μακεδονία, έρχομαι από τη χώρα αυτή που διέτρεξε ο Απόστολος Παύλος

και ο Άγιος Κοσμάς ο Αίτωλος.

Χώρα ευλογημένη, χώρα μαρτυρική, χώρα που έχει όμως ανάγκη από καλλιέργεια. Παπάς από εδώ, από την Αθήνα, δεν ξεκινάει για τη Μακεδονία. Όλοι εδώ μέσα στην Αθήνα βρίσκονται. Δύσκολα, πολύ δύσκολα να πάει κανείς στα άγια αυτά μέρη που έχουν ανάγκη καλλιέργειας.

Η έργεια έχουν ανάγκη, γιατί τόσα χρόνια ήταν το πνευματικό έδαφος ακαλλιέργητο. Γι' αυτό χρειάζεται βοήθεια, πνευματική βοήθεια. Γι' αυτό θα έπρεπε να γράψω απ' έξω εδώ στην αίθουσα μια πινακίδα: «Ζητούνται εργάτες, πνευματικοί εργάτες, ζητούνται ιεραπόστολοι». Πού ιεραπόστολοι; Πώς ξεκινάει; Ας παρακαλέσουμε τον Θεό να εκβάλει εργάτας εις τον αμπελώνα αυτού. Από εκεί λοιπόν τώρα.

Λοιπόν, τώρα έρχομαι. Ένα μήνα, 6 Φεβρουαρίου, εδώ νομίζω στην αίθουσα, είχαμε ένα θέμα. Το θέμα μας ήταν ένας Άγιος, ο Ιερός Φώτιος. Ύστερα από ένα μήνα, θέμα θα είναι ένας άλλος Άγιος. Α, θα μου πείτε, τι είναι αυτά; Αν κάποιος εδώ πέρα ήρθε με ενδιαφέροντα καθαρώς κοινωνικά και εθνικά και πατριωτικά, δεν ξέρω πώς.

Αν είσαι εδώ πέρα τέτοιος, άμα ακούς, ωχ, τον βλέπω έτοιμο, είναι έτοιμος να φύγει. Μπα, κάθισε, μη φύγεις. Μα εγώ εδώ πέρα ήρθα να ακούσω κανένα καυτό θέμα. Εγώ, τα καυτά θέματα ποια είναι, κύριε; Καυτό θέμα, σου λέει, είναι το οικονομικό. Καυτό θέμα είναι τα κοινωνικά θέματα, τα διάφορα θέματα που συγκλονίζουν την πατρίδα μας.

Τα πολιτικά θέματα, αυτά τα θέματα, είναι η δημοκρατία, το ένα, το άλλο. Αυτά σήμερα συγκινούν τον κόσμο. Τι κάθεσαι και ωραία και ασχολείσαι με τους Αγίους, ξεπερασμένα όντα; Εμείς θέλουμε και ο θέματα να ασχολείται ο άμβωνας. Δεν περιφρονώ τα θέματα, τα κοινωνικά, τα οικονομικά, τα εμπορικά, τα στρατιωτικά, τα, τα, τα, τα... βάλτε συντηρόδρομο ολόκληρο, αλλά δεν τα περιφρονώ τα θέματα. Αλλά τα θέματα αυτά...

Τα θέματα αυτά, τα τόσο που θεωρούν τόσο καυτά και είναι οι άνθρωποι έτοιμοι να διχαστούν και να αιματοκυλιστούν και να προκληθεί ένας εμφύλιος σπαραγμός. Τα θέματα αυτά θα μου επιτρέψετε να πω ότι, με όλο το θάρρος της παρρησίας μου, είναι θέματα δευτερεύοντα.

«Δευτερεύοντα θέματα, πάτερ; Αυτά είναι πρωτεύοντα θέματα! Εσύ τα κάνεις δευτερεύοντα τα θέματα αυτά;» Τα κάνω δευτερεύοντα, γιατί παραπάνω από τα θέματα αυτά είναι κάτι άλλο. Έχει γίνει κουβάρι ο κόσμος, κουβάρι. Πώς θα τον ξεμπλέξουμε, πώς θα τον ξεμπλέξουμε; Ένα κουβάρι, όπως ένα κουβάρι που πέφτει στα παιδιά, το μπλέκουν και ύστερα είναι δύσκολο να το ξεμπλέξεις.

Αλλά μες στο κουβάρι αυτό που είναι τόσο μπλεγμένο υπάρχει μια χρυσή κλωστή. Άμα την τραβήξουμε τη χρυσή κλωστή, θα λυθούν όλα τα προβλήματα.

Ποια είναι η χρυσή κλωστή; Έχουμε ανάγκη όλων των πραγμάτων, αλλά προπαντός έχουμε ανάγκη ενός πράγματος. Χρεία ενός πράγματος. Ποιο είναι αυτό το ένα; Το ένα, Μάρθα, Μάρθα, μεριμνάς και τυρβάζῃ περὶ πολλά.

Ενός δε εστί χρεία. Ποιο είναι που έχουμε ανάγκη; Έχουμε ανάγκη περισσότερο όλων των πραγμάτων, έχουμε ανάγκη αγιότητος, να γίνουμε άγιοι. Άμα γίνουν οι άνθρωποι άγιοι όπως εννοεί η Καινή Διαθήκη, λύσανε όλα τα προβλήματα, όλα τα προβλήματα λύσανε.

Τώρα όσο απομακρυνόμεθα από το άστρο της Αγιότητας τόσο και τα θέματα περιπλέκονται. Άγιος, Άγιος, το Άγιον είναι περισσότερο ανώτερο παντός άλλου πράγματος. Γι' αυτό και εμείς ομιλούμε περί των Αγίων ως προτύπων αρετής.

Ναι, Άγιος μάλιστα. Σήμερα η εποχή δεν εκτιμά το Άγιον. Ποιο εκτιμάται; Εκτιμάται η ύλη, εκτιμάται η επιστήμη. Έχουμε θεοποιήσει την επιστήμη και θα πληρώσουμε ακριβά αυτό το είδωλον, το οποίο θα συντρίψει ο Θεός.

Για να αποδειχθεί ο άνθρωπος πόσο μικρός και ασήμαντος είναι μπροστά στο μεγαλείο της θεότητας. Επιστήμη, σου λέει, θα λύσει τα προβλήματα όλα. Καυχώνται οι άνθρωποι για τα επιτεύγματα της επιστήμης. Και ομολογώ, δεν αρνούμαι κι εγώ ότι στον αιώνα μας, στον 20ό αιώνα, η επιστήμη επέτυχε άθλους σπουδαιότερους από τους μυθικούς άθλους του Ηρακλέως. Ένας άθλος ποιος είναι; Ένας άθλος σπουδαίος, τον οποίο είδαμε στις ημέρες μας. Χιλιάδες χρόνια περάσανε και όλοι βλέπανε τη νύχτα το φεγγάρι, μα κανένας δεν είπε ότι θα μπορέσουμε να πάμε στο φεγγάρι. Μόνο από τη διάνοια ενός Γάλλου.

Ένας Γάλλος μυθιστοριογράφος, ο Ιούλιος Βερν, του επέρασε η ιδέα αυτή ότι μπορεί κανείς να φτάσει στο φεγγάρι, αλλά ως φαντασία. Ως πραγματικότητα, και όμως, στην εποχή μας το είδαμε, το απολαύσαμε το θέαμα αυτό, το μαγικό θέαμα ότι ο άνθρωπος έφτασε στο φεγγάρι. Ήταν μια ημέρα νίκης της επιστήμης, θριάμβου, άθλος μεγάλος, εκ των μεγαλύτερων άθλων της επιστήμης. Έφτασε στο φεγγάρι ο άνθρωπος. Ποιο ήταν το εμπόδιο που τόσα χρόνια δεν μπορούσε να φτάσει ο άνθρωπος στο φεγγάρι;

Στο φεγγάρι ποιο ήταν; Λένε οι επιστήμονες ότι δεν μπορούσαμε να πάμε στο φεγγάρι, διότι, γιατί; Ήταν ένα εμπόδιο. Το εμπόδιο ποιο ήτανε; Η έλξη. Μυστήρια πράγματα! Εγώ απορώ πώς υπάρχουν άπιστοι. Εγώ απορώ πώς υπάρχουν άτομα. Άκουσε τι λένε οι επιστήμονες, είναι σωστό και αληθινό: ότι αυτή η γη τι είναι; Την έλξη, τραβάει η γη. Ένας μαγνήτης είναι η γη, τραβάει. Αν αυτή την ώρα λείψει η έλξη της γης, μυστηριώδες πράγμα, δεν το βλέπουμε, αλλά είναι πραγματικό, εάν λείψει η έλξη της γης, θα πεταχτούμε στον αέρα, πουλιά θα γίνουμε, πουλιά.

Πάνω όλα: σπίτια, χωράφια, αμπέλια, κτήματα, πολυκατοικίες, τα πάντα θα φύγουν. Τα τραβάει όλα η μάνα, η μάνα η γη τα τραβάει έτσι, έτσι με κλωστές, με χίλιες κλωστές τα τραβάει αυτά και δεν μπορεί. Αυτή λοιπόν η έλξη που τραβάει όλα τα πράγματα και τα κάνει αιχμάλωτα και τους λέει: «Εδώ κοντά στη μάνα μου θα μείνετε».

Όπως η μάνα τραβάει τα παιδάκια και τα έχει κοντά της, έτσι και η γη τραβάει όλα τα πράγματα. Ζώα, ανθρώπους, πολυκατοικίες, κτίρια, βουνά, λαγκάδια, ποτάμια, θάλασσες, απέραντες θάλασσες, τις τραβάει κοντά με μια δύναμη, τρομερή δύναμη.

Εδώ σου λέει, δεν θα βγεις. Εδώ θα μείνεις. Λοιπόν, η επιστήμη ενίκησε την έλξη. Από την ώρα που ενίκησε την έλξη η επιστήμη, κατόρθωσε να φτάσει στο φεγγάρι και θα φτάσει και στον Άρη και στην Αφροδίτη και στα άλλα αστέρια.

Ενίκησε την έλξη. Ένας άθλος είναι αυτός. Θαυμάζετε εσείς, αγαπητοί μου, ότι ο άνθρωπος ενίκησε την έλξη. Εγώ θαυμάζω κάτι άλλο. Ποιο άλλο; Το να πας στο φεγγάρι, πήγες στο φεγγάρι, λοιπόν έγινες καλύτερος; Αν δεν έγινες καλύτερος, η χελώνα είτε κάθεται κοντά στο ποτάμι, είτε πάει κοντά στη λίμνη, είτε είναι, σιγά σιγά σιγά, η χελώνα έχει και αυτή το φεγγάρι της. Την βλέπεις τη χελώνα απάνω σε βουνό, δύο χιλιάδες μέτρα.

Είδα χελώνα, ξεκίνησε από κάτω, σιγά σιγά σιγά, τσουκ τσακ τσουκ τσουκ, ανέβηκε πάνω. Χελώνα είναι, όπου να πάει η χελώνα, φέρει το καύκαλό της, το καύκαλό της φέρει η χελώνα. Και όπως λοιπόν η χελώνα είτε στα χαμηλά είναι είτε στα μεσαία ύψη είτε επάνω στον Όλυμπο, στην κορυφή ανέβει επάνω να κοιτάξει αυτή από το μπαλκόνι τι γίνεται στον κόσμο αυτόν, λοιπόν η χελώνα παραμένει, φέρει μαζί της το καύκαλό της, το όστρακό της, και ο άνθρωπος και βεμονή τα φεγγάρια και θα βλέπουμε το φεγγάρι, γιατί από ώρα σε ώρα υπάρχει κίνδυνος. Όποιος καταλάβει το φεγγάρι, κατόπιν, ενώ μέχρι τώρα το φεγγάρι το βλέπω με μια μαγεία, με μια μαγεία για θαυμασμό, θα το τρέμουμε μη μας έρθει από πάνω το φεγγάρι κανένα βλήμα.

και η Καναδρόμιο λοιπόν έφτασε στο φεγγάρι άνθρωποι και καυχίδι σε νύχια στην έλξη Εγώ λοιπόν έχω κάτι άλλο πράγμα. Όπως υπάρχει η έλξη της γης, υπάρχει κάποια άλλη έλξη. Θεέ μου, Θεέ μου, ποια είναι αυτή η έλξη; Είναι η έλξη που εξασκεί επάνω μας, σε όλους τους ανθρώπους, σε όλα τα παιδιά του Αδάμ και της Εύας. Πώς λέγεται αυτή η έλξη; Αμαρτία.

Αμαρτία, μας τραβάει αυτή, αυτή μας τραβάει προς τα κάτω και δεν μπορούμε να ξεκολλήσουμε από αυτή την αμαρτία. Και να στενάζει ένας Απόστολος Παύλος και λέει: «Ταλαίπωρος άνθρωπος, ποιος θα με σώσει από το κακό αυτό το μεγάλο;» Είμαστε αιχμάλωτοι των παθών μας, των ελαττωμάτων μας, όλων των κακιών μας. Και οπουδήποτε και αν φτάσωμε, θα φέρουμε μαζί μας αυτό το καύκαλο, αυτόν τον άνθρωπο κουβαλούμε μαζί μας. Όπου να πούμε, κουβαλούμε μαζί μας τον Αδάμ και την Εύα, κουβαλούμε το... αιχμάλωτοι είμαστε.

Λοιπόν, αυτή η έλξη τραβάει. Ποιος την νίκησε; Ποιος την νικάει; Θα νικάει; Ποιος νικάει αυτή την έλξη; Ενίκησε ένας και μόνον την έλξη αυτής της γης και διάσπασε το άτομο και έφτασε μέχρι τα ύψη του ουρανού.

Ποιος τη διασπάει αυτή την έλξη; Τη διασπάει ο Άγιος. Ο Άγιος, δινομηνήσου με σύγχρονα μου γλώσσα, είναι ο Αστρονάστης. Ο αστροναύτης του πνεύματος είναι, κύριε, μάλιστα. Ο αστροναύτης του πνεύματος είναι.

Έρε πα κόσμε ντουνιά, θαυμάζεις τους αεροπόρους που κλείνονται σε έναν πύραυλο και πάνε στο φεγγάρι. Μεγάλη δουλειά. Μεγάλη δουλειά. Και θαυμάζεις εκείνον τον άλλο ο οποίος κατόρθωσε να σπάσει, να νικήσει την έλξη της αμαρτίας και να προχωρήσει, να προχωρήσει μέσα βαθιά, πέρα μακρά, εις απέραντους κόσμους μέσα αυτό και λοιπά.

Λοιπόν, νικάει ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός και τη νίκη αυτή τη δίνει στους Αγίους. Ο Άγιος ποιος είναι; Αυτός που πιστεύει. Ο Άγιος είναι αυτός που αισθάνεται τα αμαρτήματα, ο Άγιος είναι αυτός που κλαίει για τα αμαρτήματα, ο Άγιος είναι αυτός που παλεύει, που πολεμά συνεχώς, συνεχώς και προσπαθεί να νικήσει τον κακό εαυτόν του.

Αυτός ο Άγιος, η δε πίστις τι είναι; Είναι ο πύραυλος. Ο αστροναύτης, όπως μπαίνει μες στον πύραυλο, ο αστροναύτης, σε τραβάει προς τα ύψη του ουρανού και το θαυμάζουμε όλοι. Έτσι, όποιος έχετε πύραυλο, μπείτε στον πύραυλο και αμέσως τότε θα γίνετε αστροναύτες. Ψηλά, ψηλά θα αγναντεύετε. Δεν είναι παραμύθια αυτά, είναι γεγονότα. Δεν είναι παραμύθια αυτά, είναι γεγονότα, Χριστιανοί μου.

Λοιπόν, θέλετε έναν αστροναύτη που δεν πήγε στο φεγγάρι; Εδώ, ακόμα και ταχύτητα φωτός να αποκτήσει ο άνθρωπος, όχι αυτήν την ταχύτητα που έχουμε, που πάμε σαν χελώνα στο φεγγάρι, να αποκτήσει ταχύτητα αστραπής, ταχύτητα φωτός, χρειάζονται, άκου πράγματα, εκατομμύρια χρόνια φωτός να ταξιδεύουμε, να ταξιδεύουμε, να ταξιδεύουμε.

και μετά, τι γίνεται, η χελώνα πάνω στην κορυφή του Ολύμπου, πέραν τούτου, πέραν από τον Υγικό Ουρανό, Εν είτε ουρανή Θεού τη δόξα, δεν έψηλε η Γραφή, δεν λέει ουρανός, εν είτε ουρανέ την Θεού τη δόξα, ουρανή, ουρανείται ουρανή, δεν υπάρχει μόνο είναι τρεις ουρανή, ένας ουρανός είναι ατμόσφαιρα, ο δεύτερος ουρανός είναι τα άστρα και πέρα από τον τρίτο είναι ο τρίτος ουρανός που πήγε ποιος, αστρονάτης, Αμερικ Κάνος Ρώσος, πήγαινας αστρονάφτης, του Πνεύματος Αστρονάφτης, ο Απόστολος Παύλος.

Ανοίξτε την Αγία Γραφή σας να δείτε ότι έφτασε μέχρι τρίτου ουρανού, τρίτου ουρανού, και ήκουσεν άρρητα ρήματα, α ουκ εξόν ανθρώπω λαλήσαι. Δεν είναι παραμύθια αυτά, είναι πραγματικότης. Εκεί υπάγει μέχρι τρίτου ουρανού ο Απόστολος, αστροναύτης, είδατε; Ο Απόστολος Παύλος είναι αστροναύτης.

Ο αστροναύτης, του Πνεύματος αστροναύτης, είναι και ο Άγιος τον οποίο εορτάζουμε σήμερα, ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, του οποίου το ιερό λείψανο φυλάσσει ως ιερόν θησαυρόν η πόλη της Θεσσαλονίκης, η νύμφη του Θερμαϊκού. Και ύστερα από αυτά τα λίγα τα οποία σας είπα και τα οποία θα είναι αρκετά, αρκετά ελούτις, θα μου επιτρέψετε να είπω, να δώσω μια σκιαγραφία του μεγάλου αυτού πατρός και δασκάλου της Εκκλησίας, Γρηγορίου του Παλαμά. Ο Παλαμάς δεν έζησε στους πρώτους αιώνας, δεν είναι εκ των αγίων των κατακομβών, των αγίων της σύγχρονος άγιος, δεν είναι σύγχρονος άγιος των μεγάλων πατέρων της Εκκλησίας. Είναι άγιος που έζησε εκατό χρόνια

Εκατό χρόνια προτού να γίνει η μεγάλη καταστροφή, η άλωσις Κωνσταντινουπόλεως. Ναι, εκεί στην Κωνσταντινούπολη γεννήθηκε ο Άγιος Γρηγόριος. Η οικογένειά του... Κανείς δεν είναι από το βράχο, όπως σας είπα και άλλοτε, κανείς δεν είναι από το βράχο.

Γεννιέται από μάνα και πατέρα, γεννιέται. Και το όνομα του πατέρα του ήταν Κωνσταντίνος.

Αντίνος, η μάνα του, μια γλυκιά, υπέροχη μάνα, όνομα και πράγμα, Καλλονή τη λέγανε. Οικογένεια, 7 μέλη, πολυμελής οικογένεια, πατέρας, μάνα, 5 παιδιά ήτανε, 3 αρσενικά, 2 θηλυκά, όλη η οικογένεια. Ο πατέρας ήτανε συγκλητικός, σύμβουλος του βασιλέως του Ανδρονίκου του Δευτέρου. Μάλιστα, εκείνο που διέκρινε

Αυτή την οικογένεια ήταν η ευσέβεια. Συγκλητικός αυτός, μέρα νύχτα στο παλάτι. Εν τούτοις όμως, ενώ ζούσε μέσα στο παλάτι, ζούσε μια ζωή καθαρή, θρησκευτική ζωή. Ναι, τι σημαίνει αυτό; Δεν είναι ο τόπος που αγιάζει, αδέρφια μου. Δεν είναι ο τόπος που αγιάζει.

Είναι ο τρόπος που αγιάζει. Μπορεί να πας στα Ιεροσόλυμα και μέσα στα Ιεροσόλυμα και πάνω στον Άγιο Τάφο να αμαρτήσεις, να διαπράξεις αμαρτήματα. Και υπάρχει ένας ιερός πατέρας της Εκκλησίας, ο Γρηγόριος Νύσσης, που λέει να μην πατάει κανείς τα Ιεροσόλυμα. Ο Γρηγόριος Νύσσης το λέει. Γιατί να μην πάτε; Θες Ιεροσόλυμα; Άντε στην εκκλησία σου.

Οργοδάς είναι Αγία Τράπεζα άνθρωπε, οργοδάς είναι και η Ορδάνης ποταμός στα δάκρυα της Μετανίας λέγει ο Γρηγόρης Ωνίσης Τι πας κάτω στα Ιεροσόλυμα; Πηγαίνανε στα Ιεροσόλυμα και αμαρτάνανε επάνω, πρώτα προτού ακόμα να γίνει ο μπολσεβικισμός επάνω στη Ρωσία.

Εκατοντάδες χιλιάδες Ρώσοι κατεβαίνουν κάτω στα Ιεροσόλυμα και αμαρτάνανε κατά τρόπον απαραδειγμάτιστον.

Λοιπόν, τι θες; Δεν λέμε ότι τα προσκυνήματα, να μην παρεξηγηθούμε, δεν λέμε ότι τα προσκυνήματα δεν είναι άγια, όχι, δεν λέω τέτοιο πράγμα. Όχι, προσέξτε, λέγω: όταν δεν έχεις διάθεση, όταν δεν υπάρχει διάθεση, δεν σε ωφελούν ούτε τα Ιεροσόλυμα, ούτε η Τήνος, ούτε η Ζάκυνθος, ούτε τα λείψανα των Αγίων. Δεν σε ωφελούν τίποτα, δεν σε ωφελεί ούτε το Άγιον Όρος.

Και στο Άγιον Όρος να πας, δεν είναι ο τόπος. Συντελεί και ο τόπος, αλλά εκείνο που συντελεί παραπάνω απ' όλα είναι ο τρόπος. Όχι ο τόπος μπορείς και μέσα, μπορώ να σας δείξω ποια είναι η πιο διαφθαρμένη πόλη του κόσμου, το Παρίσι είναι.

Και μέσα από το Παρίσι υπάρχουν άνθρωποι που ζουν βίαιων ασκητικών, των οποίων δεν ζουν οι ασκηταί του Αυτομάιστα. Μέσα στο Παρίσι και μέσα στη Νέα Υόρκη και μέσα στο Λονδίνο και μέσα ακόμα στο Κρεμλίνο.

Στο Κρεμλίνο, που απάνω ήταν ο πατέρας της, ο Στάλιν, ο άθεος και άπιστος. Και κάτω στο υπόγειο η γυναίκα, η κόρη του Ισβελτάνα έκανε προσευχή, σκομποσύνη ήταν Λοιπόν, δεν είναι ο τόπος, ο τρόπος είναι.

Και ο τρόπος λοιπόν ενώ ζούσε μέσα στο διαφθαρμένο Βυζάντιο στην περιοχή της Παλαμής, εν τούτοις όμως η οικογένεια του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, Έτσι λεγότανε ζούσε βίον Άγιο Μέσα εκεί, μέσα. Ο πατέρας του αρρώστησε. Ήταν 7 χρονών, πρώτο παιδί ήταν, και μέσα στο σπίτι ήταν αγωνία.

7 χρονών παιδί ο Γρηγόριος, ο πρώτος, τα άλλα θα ήταν μικρότερα, από 2 χρονών μέχρι 7 χρονών. Και η μάνα, ευλαβιστή ήταν η μάνα, αλλά κλονίστηκε, πέθανε ο άντρας. Άντρα, πού να αφήσουμε τα παιδιά; Να πει στο βασιλιά να τα προστατεύσει.

Και εκείνος τι απήντησε; Κούνησε το χέρι του, ξεκρέμασε την εικόνα της Παναγιάς, γονάτισε και είπε, τι είπε; Παναγιά μου, στα χέρια σου αφήνω τα παιδιά μου, σε σένα αφήνω τα παιδιά μου. Μεγάλος λόγος είναι αυτός.

Γονείς που με ακούετε, δεν θα ζήσετε αιώνια στον κόσμο αυτό, θα φύγετε. Τα παιδιά σας, η μεγάλη αγωνία σας, τα παιδιά σας στην Παναγιά, στον Χριστό. Αυτό δεν είναι η προστασία ελληνική, δεν είναι η προστασία των αρχών των, οι θέσεις που ασφαλίζουν τα παιδιά, μακάρια τα παιδιά, που οι γονείς τους τα εμπιστεύω στα χέρια του Θεού, με άλλο πράγμα είναι αυτό, το προηπήγατε, μια από τις πιο ωραίες ευχές της τηελιτουργίας ποια είναι, Εαυτούς και αλλούς και πάσαν την ζωή μόνο Χριστό το Θεό παραθώμεθα Ποιος τα σκέφτεται, και ο Παπάς γραμμόφωνο και από κάτω η Χριστία Εαυτούς και αλλούς και πάσαν την ζωή μόνο Χριστό το Θεό παραθώμεθα

Όπως ένα πολύτιμο πράγμα δεν το κρατάς, αλλά το εμπιστεύεσαι στο Ταμείο των Παρακαταθηκών. Γιατί ξέρεις ότι 100% είναι βέβαιο ότι θα πας να το πάρεις. Έτσι λοιπόν τα παιδιά να τα εμπιστευτούμε στα χέρια της Παναγιάς.

Στα χέρια του Θεού, στα χέρια του Χριστού. Εαυτούς και αλλήλους και πάσαν την ζωήν ημών Χριστώ τω Θεώ παραθώμεθα.

Έτσι λοιπόν και ο Γρηγόριος, ο πατέρας του Γρηγορίου, ο Κωνσταντίνος, ο συγκλητικός, Προτού να παραδώσει το πνεύμα στον Θεό, απαντώντας στην Αγία, στη γυναίκα του που αγωνιούσε τι θα γίνουν τα παιδιά, απήντησε ότι τα παιδιά τα εμπιστεύομαι στην Παναγιά, τη γλυκιά μάνα του κόσμου, ορφανά παιδιά.

Μεγάλο πράγμα η ορφάνια. Μόνο όποιος δεν έγινε ορφανός δεν είναι ορφανός, δεν ξέρει τι πίκρα είναι η ορφάνια. Αλλά όσοι είστε ορφανοί, και υπάρχουν ορφανοί άντρες, γυναίκες, μην φοβείστε, δεν είστε ορφανοί.

Έχετε τον Θεό και μάνα την Λύκεια, μάνα την Παναγιά

Αυτός υπάρχει ένας κυβερνήτης που επίστευε πραγματικά στον Θεό. Από τον καιρό που γίναμε ένα μικρό βασίλειο στα Βαλκάνια, αν υπάρχει ένας που πραγματικώς ήταν χριστιανός, ήταν ο Καποδίστριας, που εμείς οι Έλληνες τον σκοτώσαμε όταν πήγαινε την Κυριακή στην εκκλησία, και ακόμα οι σφαίρες είναι σφηνωμένες επάνω στην εκκλησία εκείνη.

Τι είχε; Μπροστά του είχε την Παναγιά και ένα πίσω, ο δούλος του Θεού Ιωάννης. Εμπιστεύεται τον εαυτόν του και την Ελλάδα, την αγαπημένη πατρίδο, σε σένα, γλυκιά μου μάνα. Και κάθε πρωί φιλούσε την Παναγία Καριστώρο.

Λοιπόν, η οικογένεια, στην οικογένεια ήμεθα. Στην οικογένεια του Αγίου Γρηγορίου, του θαυματουργού, του Παλαμά, ναι, εκεί ήμεθα. Και 7 χρονών ορφανό το παιδί, αλλά ήταν κάτω από την προστασία της Παναγίας.

Έξυπνο ήτο, ευφυέστατο ήτο, το προστάτευσε και τα ανάκτορα τον προστάτευσαν, το πήρε μέσα, ανετράφηκε, προχώρησε στα μαθήματα, έγινε 15, 16, 18, 20 χρονών, το μοναδικό πανεπιστήμιο του κόσμου. Δεν υπήρχε άλλο πανεπιστήμιο στον κόσμο.

Τώρα και τα κατσάβραχα θα αποκτήσουν πανεπιστήμιο, τι μέλλει να γίνει. Και μετά απ' έξω από τα πανεπιστήμια, θυμάστε, εγώ θα πεθάνω, γέρος άνθρωπος είμαι, μετά από τα πανεπιστήμια, όταν όλοι γίνουν μηχανικοί, γιατροί, δικηγόροι, καθηγητές, επιστήμονες και λοιπά, μετά απ' έξω από τα πανεπιστήμια, τα ελληνικά πανεπιστήμια, θα γραφεί μια λέξη: Ζητείται γεωργός και βοσκός, ζητείται γεωργός και βοσκός, και θα έχει η Κίνα.

Και θα βάλει τάξη στα ελληνικά πράγματα, διότι θα πει από τον πρόεδρο της Δημοκρατίας μέχρι τον τελευταίο κλητήρα: τα τσαπιά σας, τρεις ώρες τα τσαπιά να δουλεύει τη γη. Όχι διότι είμαι υπέρ του κομμουνισμού, όχι, δεν το λέγω αυτό, αλλά πρέπει να είμαστε, να έχουμε ανοιχτά τα μάτια και ό,τι καλό έχει μια φορά το θα μάζομαι.

Τους βλέπεις εκεί τους Κινέζους, μία μπλούζα έχουν, δεν έχουν πολλές μπλούζες, μία μπλούζα. Άθεοι είναι, άπιστοι είναι, αλλά εφαρμόζουν το Ευαγγέλιο, μάλιστα, το εφαρμόζουν. Ανάποδα, ανάποδα το εφαρμόζουν, κύριε.

Λόγια εκατομμύρια μες στην Αθήνα, εκατομμύρια. Το μεσημέρι σκέφτεσαι το πιάτο σου, εκείνο που τρως; Είναι γεμάτο ιδρώτα του γεωργού και του βοσκού. Τι έκανες, τι δούλεψες, τι έκανες;

Ζρυκή, ριζική μεγάλη, κατ' έκταση, εις βάθος, με βάθην τούτο το Ευαγγέλιο. Άθεοι είναι αυτοί, από το Ευαγγέλιο όμως παίρνουν αυτά τα πράγματα: ει τις ου θέλει εργάζεσθαι, μηδέ εσθιέτω. Για φανταστείτε, τόσο σκυλωρόι, τόσο σκυλωρόι που μαζεύτηκε μες στην Αθήνα, στις μεγάλες πόλεις, εάν σπρωχθούν σε δουλειά, σε δουλειά, και οι γράφτες θα γεμίσουν από ρόδα και τριαντάφυλλα, επιστήμονας, αν σπουδάζει επιστ Επιστήμονας αυτός για τη γνώση, ναι, δεν σπουδάζει από έρωτα γνώσεως και επιστήμης, σπουδάζει για τούτο και όχι για τίποτα άλλο.

Δεν είμαι εναντίον της επιστήμης, αλλά εναντίον της εκμεταλλεύσεως της επιστήμης, της πλαστογραφίας της επιστήμης, της θεοποιήσεως της επιστήμης.

Εφτά χρονών παιδί ανεδείχθηκε, έγινε είκοσι χρονών. Όταν έφτασε είκοσι χρονών στο μοναδικό Πανεπιστήμιο, Ήτανε θέμα, ποιο θέμα είχαν οι Μυζαντίνοι, θέμα είχαν ο Αριστοτέλης Από όλους τους φοιτητάς που επραγματεύτηκαν καλύτερα το θέμα, που πήρε άριστα ήτανε ο Γρηγόριος.

Είπε δε ο σχολάρχης, ο πρύτανης του Πανεπιστημίου Κωνσταντινουπόλεως, ότι κι αν αυτός ακόμα ο Αριστοτέλης τον άκουε, θα έλεγε ότι η καλύτερη διατριβή ήτανε η διατριβή του Γρηγορίου του Παλαμά.

Του Παλάμα το μέλλον, το κοσμικό μέλλον, προσεμιδία ευχαρίστως δια των Γρηγόριων. Αν έμενε στο παλάτι, θα γινόταν συγκλητικός. Αν έμενε στο παλάτι, θα γινόταν στρατηγός. Αν έμενε στο παλάτι, θα γινόταν αξιωματούχος, έπαρχος, καθηγητής πίσω και κοινωνίτης, θα έμενε μέσα στην υπόλοιπη ιστορία. Δεν προτίμησε τα εγκόσμια, προτίμησε τα επουράνια. Επροτίμησε μεταξύ κοσμικής βασιλείας και επουρανίου βασιλείας, επροτίμησε την επουρανία.

Την Επουράνιον Βασιλεία. Και έτσι μια μέρα είπε δηλάδηλα στη μάνα μου, στη μάνα του, μάνα, δεν μπορώ να μείνω στα ανάκτορα, θα φύγω. Παιδί μου, πού θα πας; Ένας διάλογος που υπενθυμίζει το διάλογο του Ιωάννη του Χρυσοστόμου με την αγία του μητέρα την Ανθούσα, αλλά προς τιμήν πρέπει να πούμε ότι η Καλονή, η μητέρα, η μητέρα, η μητέρα του Αγίου Γρηγορίου ήταν ανωτέρα από την Ανθούσα.

Η Ανθούσα τον εμπόδισε από να φύγει, δεν τον άφησε να φύγει κοντά του, ενώ η Καλονή, δόξα σοι ο Θεός, είπε: όπως σε βλέπω και χαίρομαι, παιδί μου, να γίνεις, να αφιερώσεις τον εαυτό στον Χριστό, είναι η ευχή του πατέρα σου, στον Χριστό και μόνο στον Χριστό, και θα έρθω και εγώ κοντά σου.

Και όλη η οικογένεια, πήγε με τον Πολυβάρη, όλη η οικογένεια, δύο αδερφάδες, τρεις αδελφοί, η μάνα, όλοι. Τέτοιο φαινόμενο. Πού τέτοιο φαινόμενο; Τολμάει εδώ παιδάκι να πει ότι θα φύγει να γίνει μοναχός ιεραπόστολος, φωτιά, σεισμός.

Ήταν άλλη εποχή όμως που εδίνονταν μεγάλη εκτίμηση στο ιεραποστολικό ιδεώδες, το μοναχικό ιδεώδες. Πού πήγε; Στο Άγιον Όρος. Τι έκανε στο Άγιον Όρος; Αυτό το εκλεκτό παιδί της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και ζύμωνε και σκούπιζε και έσκιζε ξύλα και έπλενε και καθάριζε και έκανε σκληρές δουλειές και μοναχός έγινε και σε κοινόβιο έζησε και εκτός κοινοβίου έζησε μέσα σε μια απόκρημνη που υπάρχει μέχρι σήμερα, που λέγεται Γλώσσα, εκεί απάνω που τη δέρνουν τα κύματα άγρια και μόνον άγρια πουλιά, αετοί, μέσα εκεί περάστηκε αυτό το εκλεκτό παιδί της της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και από εκεί έφυγε και πήγε στη Βέροια, σε ένα άλλο βουνό, και είχε μαζί του πόσους είχε; Άλλους δέκα. Δευτέρα, Τρίτη, Τετάρτη, Πέμπτη, Παρασκευή στα κελιά τους, στα κελιά τους. Σάββατο, Κυριακή βγαίναν έξω, κουβεντιάζαν με τους ανθρώπους. Πέντε μέρες με το Θεό κουβεντιάζαν συνεχώς. Η προσευχή τους, για ακούστε την προσευχή, την προσευχή του Αγίου, του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, ακούστε την προσευχή του.

Κύριε Ιησού Χριστέ, φώτισον το σκότος μου.

Κρατήστε το αυτό, στο τέλος θα σας πω δυο λέξεις για αυτό το πράγμα. Στο τέλος, τελειώνοντας, θα σας πω δυο λέξεις επάνω στο σκότος μου. Κύριε Ιησού Χριστέ, φώτισε το σκότος μου. Αυτός ο επιστήμων, αυτός ο πανδαήμων, αυτός που ήξερε απ' έξω Πλάτωνα, Αριστοτέλη, φιλοσόφους.

Να λέει «φώτισον το σκότος μου», για σκεφτείτε.

Αν θέτε απάντηση, αν είστε κανείς επιστήμων και λέει «για κοίταξε τώρα, φώτισε το σκότος μου», σκοτάδι που έχει ο άνθρωπος, φώτισε το σκότος μου, αν θες απάντηση σε επιστημονική γλώσσα, τότε μην διαβάσεις Γρηγόριον Παλαμά, διάβασε ένα βιβλίο σύγχρονο, το οποίο έχει μεταφραστεί σε όλες τις γλώσσες του κόσμου και έκανε μεγάλο κρότο, διάβασε τον «Άνθρωπο» του Καρέλ, «Ο άνθρωπος αυτός ο άγνωστος».

Και τότε θα δικαιώσεις κατά πάντα τον Γρηγόριο τον Παλαμάν, που μέσα σε μια σπηλιά της Βέροιας έκανε συνεχώς την προσευχή του και έλεγε «Κύριε Ιησού Χριστέ, φώτισον το σκότος μου». Λοιπόν, εκεί στο Άγιον Όρος και εκεί στη Βέροια ασκήτευσε, έμενε εκεί, ναι, το λέει ο ίδιος.

Και πού πήγε; Μέσα στην πάλη της κοινωνίας, μέσα στο κακό. Πώς το λέει; Ένα από τα δύο πράγματα πρέπει να κάνω, λέει. Ή να μείνω και να ησυχάζω και να απολαμβάνω τα θέλγητρα, Τα όντως πραγματικό στέργητρα που να έχει μοναχική ζωή και να ζω το Θαβώριον Όρος, ή πρέπει να κατεβώ κάτω να πολεμήσω;

Προτίμησα το δεύτερο, γιατί είδε φωτιά. Και όταν βλέπεις φωτιά στη γειτονιά σου, δεν κοιμάσαι. Τρέχεις να ρίξεις κι εσύ έναν κουβά. Γιατί άμα δεν σβήσει η φωτιά... Αν μια φωτιά πιάσει εδώ στην πόλη μέσα, τρέχουμε να τη σβήσουμε.

Γιατί άμα δεν τη σβήσουμε, την αφήσουμε τη φωτιά, θα κάψει όλη την πόλη. Και έχουμε παραδείγματα, από φωτιά κάηκε ολόκληρη η πόλη, όπως η Σαλονίκη.

Όταν λοιπόν βλέπεις φωτιά, και στο Άγιον Όρος να είσαι, κατέβα κάτω να σβήσεις τη φωτιά, να φέρεις το κουβαδάκι σου, να σβήσεις τη φωτιά. Γιατί άμα δεν σβήσουμε τη φωτιά, θα φύγει η φωτιά από εδώ και θα προχωρήσει μέχρι το Άγιον Όρος και θα μην είναι τίποτα στο Άγιο Όρος. Έτσι λέγει ο Γρηγόριος ο Παλάμας, δεν δικά μου λόγια.

Ναι, ασκητής, ναι, μοναχός, ναι, αλλά όταν μέσα στην κοινωνία κλονίζεται η κοινωνία και ανάβει φωτιές, και Μέγας Αντώνιος να είσαι και ασκητής να είσαι, κατέβα κάτω. Να δουλέψω μαζί, να αγωνιστώ μαζί, να φτιάξω μια νέα πατρίδα, ένα νέο κράτος, μια νέα κοινωνία.

Λιγόστεψαν τα πρόσωπα ιεραποστολικά, λιγόστεψαν, αδέρφια μου, λιγόστεψαν, πολύ όλοι λιγόστεψαν. Και κάπου λέει ο Χρυσόστομος: «Τι να κάνω έρημος, αν είναι κανένας καλός που αγαπάει τον Χριστό το σκάει και φεύγει και πάει στα μοναστήρια; Πώς εδώ να αγωνισθώ εγώ; Τι να κάνω εδώ πέρα μόνος μου;» Και το πνεύμα αυτό έχει και ο Γρηγόριος ο Παλαμάς, ο φιλομόναχος, ο υποστηρικτής των μοναχών.

Δεν είμαι εναντίον του μοναχικού βίου, αλλά ζητούμε τον μοναχικόν εμπρός του Βελακή, εμπρός του Βελακή, μπροστά στον Σκυλόγο, τον οποίο δίδει η Ορθοδοξία και η κοινωνία μας. Άφησε λοιπόν, άφησε τη Βέροια, άφησε τα κομποσκοίνια, άφησε όλα αυτά όλα και κατέβηκε κάτω στη Σαλονίκη, γιατί μες στη Σαλονίκη άναψε φωτιά. Ποιος άναψε φωτιά; Ένας αιρετικός. Ποια η φωτιά; Μια αίρεση. Ποιος αιρετικός που άναψε φωτιά μέσα στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία; Ήταν ένας καλόγερος, Ορθόδοξος; Όχι, ο Πάπας τον έστειλε για δώρο εδώ στην Ελλάδα, ήταν ο πρώτος Ουνίτης.

Ο πρώτος Ουνίτης παρουσιάζει τότε στα χρόνια του Αγίου Γρηγορίου το παρακάτω όνομα, του Βαρλαάμ, ευφυέστατος, οξυνούστατος, μελετηρότατος, εργατικότατος, δραστηριότατος, ένας νέος Άριος της Εκκλησίας.

Και όπως ο Άριος έσεισε 100 χρόνια την Εκκλησία του Χριστού, έτσι και ο νέος αυτός Άριος, που φαινόταν ένας ασκητής με το κομποσκοίνι του, με τα αυτά του, ασκητής και άγιος και φιλόσοφος και ισχυρός στο νου και τη διάνοια και ικανός να εκφράσει τα λεπτότερα δονήματα της σκέψεώς του, αυτός εμφανίστηκε.

Ποιος να τον πολεμήσει; Οι ταλαίπωροι καλόγεροι, άγιοι άνθρωποι, άγιοι, αλλά δεν είχανε τη μόρφωση. Είναι στιγμές που χρειάζεται μόρφωση, είναι στιγμές που χρειάζεται δύναμη. Τον Άριο τον πολέμησαν και οι Άγιοι, αλλά προπαντός τον πολέμησε, τον νίκησε ο Αθανάσιος, που ήταν κατά πάντα συγκροτημένος και έξοχος, μελετημένος και γνώριζε γραφάς όπως των γραφών και πάσης άλλες μορφώσεις. Ποιος τον νίκησε; Κορόιδευε αυτός, σοβαρά, πήγε στο Άγιο Όρος και βρήκε κάτι πτωχαδάκια, κάτι καλόγερους πτωχαδάκια και τους κορόιδευε.

Τι κουτσικοράδιο, γιατί αυτοί οι καλόγεροι εκεί στο Άγιον Όρος, οι καλόγεροι, τώρα πάμε στην άλγεβρα. Ποια είναι η άλγεβρα; Όποιος θέλει την άλγεβρα, όπως υπάρχουν άλγεβρες στα μαθηματικά, δύσκολα μαθήματα.

Έτσι υπάρχουν και στην πνευματική ζωή δύσκολα μαθήματα που ολίγοι τα ξέρουν. Λοιπόν, αυτή, όπως λοιπόν τη θεωρία του Αϊνστάιν, την ξέρουν ολίγοι μόνον, ελάχιστοι επιστήμονες και λοιπά. Έτσι και τη θεωρία αυτή που θα σας ομιλήσω σε λίγο, όλοι ξέρανε κάτι καλό γύρω στο Άγιο Όρος, το μυστικό. Ποιο μυστικό; Είναι γραμμένο στην Καινή Διαθήκη. Ποιο είναι; Ο Απόστολος Παύλος, ο γίγας του πνεύματος, ο αστροναύτης του πνεύματος. Ποιο είναι; Είναι η λεγόμενη νηπτική προσευχή, είναι το «αδιαλείπτως προσεύχεσθε».

Λοιπόν, εκεί στο Άγιον Όρος υπήρξαν και υπάρχουν οι άνθρωποι της προσευχής. Προσεύχονται κάτω από τα άστρα, προσεύχονται, προσεύχονται με δάκρυα στα μάτια. Εγώ το παραδέχομαι ότι αυτοί οι ασκηταί που υπάρχουν στις σπηλιές σαν αετοί, κρυμμένοι μακριά έξω από τον κόσμο με μια λαχτάρα στο Θεό, με ένα θείο έρωτα, αυτοί τι λέγουν; Λέγουν ότι αυτοί βλέπανε φως, φως, φως βλέπανε, το κελί τους φανάρι γίνονταν τη νύχτα. Κύριε Ιησού Χριστέ, λάμπανε τα φανάρια, λάμπαμε, λάμπαμε, φως, φωτόμορφα τέκνα της Εκκλησίας αυτοί και λοιπά.

Α, πήγε αυτός ο Βαρλάμ και τους κοροϊδεύει και, δεν ξέρετε, οι καλόγεροι λέει εκεί πέρα βλέπουν το Θαβώριον φως. Τους κορόιδευε, το Θαβώριον φως, και απάνω πως στο θέμα αυτό πιαστήκανε άγρια και άνοιξαν μια σφοδρή συζήτηση. Ποιος τον πολέμησε; Τον πολέμησε ο Γρηγόριος. Αυτόν τον φωνάξανε οι καλόγεροι, ταπεινοί καλόγεροι, όχι εγωιστές. Δεν μπορούμε να τα βγάλουμε πέρα με αυτόν τον Ιταλιανό, τον φιλόσοφο, τον Πάπα. Μόνο ο Γρηγόριος. Τον παρακαλέσανε.

Καλέσανε και έδωσε μάχη. Ματς! Αυτό είναι ωραίο ματς. Α, είναι αυτά τα ματς αυτά. Το ματς του πνεύματος. Να παλέψει τώρα ένας Γρηγόριος Παλαμάς και ένας Βαρλαάμ καλόγερος και να γίνεται ένα ματς. Σ' όλη την γνωστόν, όπως τώρα παρακολουθούν τις λεπτομέρειες του ματς.

Προχθές η Θεσσαλονίκη, άδειασε η Θεσσαλονίκη. Ρε, τι γίνεται η Θεσσαλονίκη, ρε παιδιά; Άδειασαν οι δρόμοι, μου δεν ξέρενε ο πάτερ μου, έγινε εδώ στο γήπεδο στο άκρο της πόλεως, μαζεύτηκαν 50 χιλιάδες, 60 χιλιάδες, 70 χιλιάδες, 100 χιλιάδες φωνές, τσιρίδες, θηριώδεις φωνές, και λοιπόν όταν έπαιξε τον γκολ, τον γκολ όταν έπαιξε ο μας, τότε λοιπόν εσείς και ολόκληρη η Θεσσαλονίκη.

Ρε, ψεύτικος κόσμος, ντουνιά, κοινωνία χαμένη και ελεεινή, για μια μπάλα, για μια μπάλα, μια μπάλα, σιγηλίσε, σιγηλί, και ράχνει την ουρλή σου όκρη κατεβατά. Όχι το ματς της ύλης, το ματς του πνεύματος, και δεν είναι το Βυζάντιο καθυστερημένο, είναι προβεβλημένο, είναι κάπος πνεύματος και όχι ύλης που ευρωσόβει υπεράνω των μεγάλων πραγμάτων.

Λοιπόν, τέτοιο ήταν το Βυζάντιο, όχι όπως το παρουσιάζουν. Κόσμοι ας στριμώνεσαι στα γης τα δαστός, κόσμοι ας κατεβαίνεις με τα πιστόλια για να αγωνιστείς για τις ιδέες του Μάο, για τις ιδέες του Μαρξ και οι λέξεις του Λένιν και δεν ξέρω και τι νοσάλο.

Κόσμοι ταπεινές και μικρές υψώσουν ψηλά, απάνω στα μεγάρα και τα υψηλά, τα πνεύματα, τα πνευματικά και ουράνια πράγματα. Μάτς, μέσα Σαλονίκη, από τον Αμέρος, οι Δύσεις και το Άλλο Ανατολή Είναι περιττό να σας πω ότι ενίκησε ο Γρηγόριος.

Σκληρός αγώνας, είκοσι χρόνια πάλευε συνεχώς στον αγώνα αυτό. Τι απέδειξε; Τι είπε; Δεν μπορώ να σ' αναπτύξω όλη την άδεια βρά Ένα μόνο σας λέγω. Είπε στον Καλόγυρο Ο καλόγερος είπε ότι δεν είναι τέλειος ο άνθρωπος εάν δεν γνωρίζει Πλάτωνα και Αριστοτέλη.

Λέει ο Βαρλαάμ: Για να γίνεις άνθρωπος τέλειος πρέπει να διαβάσεις τον Πλάτωνα. Το νομίζεις στο τέλειο; Του απαντάει ο άλλος. Πώς θα σου απαντήσω, καλόγερε της Δύσεως, που ήρθες με χρήματα εδώ στην Ελλάδα να μαγαρίσεις την πατρίδα των Βυζαντινών;

Πώς θα σου μιλήσω, λέει; Θα σου μιλήσω με τη γλώσσα των αγγέλων; Όχι με τη γλώσσα των αγγέλων. Θα σου μιλήσω με την γλώσσα του προκύριου Μελισσού Χριστού Άνοιξε το Ευαγγέλιο και δες τι λέει για την τελειότητα το Ευαγγέλιο. Πότε ο άνθρωπος λέγεται τέλειος; Το είπε ο Χριστός, τα άχραντα χείλη του Χριστού μας. Τι είπε, τι είπε;

Ήρθε άλλη ιστορία ως είσαι, διάβασε Πλάτωνα και Αριστοτέλη και γίνε επιστήμονας και αστρονόμος και φυσικός; Νο, νο, κάτι άλλο, αυτό που εφαρμόζει στην Κίνα. Εμπρός, εμπρός, κάτω τα χρήματα, κάτω οι περιουσίες, να ζήσουμε σαν αδέρφια.

Ω, πόσο ευτυχής, πόσο μεγαλώνει το Ευαγγέλιο, όχω, όχω, πόσο μεγαλώνει το Ευαγγέλιο, πω, πω, πω, πω, ζαλίζομαι. Α, τα λόγια του Χριστού να μην τα εφαρμόζουν οι Έλληνες, να τα εφαρμόζουν οι Κινέζοι, ρε παιδί.

Οι θέλεις τέλειος είσαι, κόλλησον τα υπερχοντά σου, ελάτε να ζήσουμε σαν αδέρφια, πτωχοί, αλλά με Χριστός, βασιλιάς τον κόσμο, τούτο Του λέει λοιπόν, τον κόλλησε στον τοίχο, γκολ! Τι είναι αυτά που του λέει; Δεν το είπε στον Βαρλαάμ, δεν είναι, Βαρλαάμ, του λέει, δεν είπε ο Χριστός: Γιάννης Τέλειος Δελαβάσης, Πλάτωνα και Αριστοτέλη και Φιλοσόφους και Μηχανικούς Κόλλησον τα υπάρχοντας και δοστοχείς και ακολουθήμοι, τσάρων των σταυρών και ακολουθήμοι Η τελειότης είναι αυταπάρνησις, απόλυτος αυταπάρνησις.

Η τελειότης είναι απόλυτος πενία, η τελειότης είναι απόλυτος αγάπη. Αυτά του είπε. Όσον αφορά προς το φως, προς το φως που βλέπουν, το άκτιστον φως. Πώς τώρα; Αυτό είναι μεγάλο θέμα, δεν μπορώ την ώρα αυτή να σας το αναπτύξω.

Λέγει ότι, ακούς τώρα λίγο, τώρα λίγη άλγεβρα, τώρα λίγη άβρελα. Προσέξτε να με καταλάβετε, απλά θα σας τα πω, να τα καταλάβετε. Ποιος μπορεί να πλησιάσει τον ήλιο; Παντού μπορεί να πάει ο αστροναύτης, μόνο στον ήλιο δεν μπορεί να πάει.

Γιατί μόλις πλησιάσει προς το θερμόμετρο, πόσο; 40, 45, 6.000 βαθμούς. Ατμός, ατμός, απρόσιτος ο Ήλιος. Ο Ήλιος είναι απρόσιτος. Όπως λοιπόν ο Ήλιος είναι απρόσιτος. Το μεγαλείο του Ήλιου, το ανέκρωστον Ήλιου.

Έτσι και ο Θεός είναι απρόσιτος. Και όπως δεν μπορούμε να κοιτάξουμε τον Ήλιο, δεν μπορούμε να κοιτάξουμε τον Θεό. Δεν μπορούμε να κοιτάξουμε τον Ήλιο. Πολύ περισσότερο δεν μπορούμε να κοιτάξουμε τον Θεό.

Απρόσιτος, λέει ο Γρηγόριος. Δεν μπορούμε. Κι όμως ο Θεός ο Απρόσιτος... Για φανταστείτε, να δείτε μια μέρα αυτήν την ιδέα του Χρυσοστόμου, την οποία παραδέχεται και ο Γρηγόριος ο Παλαμάς. Να δείτε μια μέρα τον ήλιο να χαμηλώνει, Και ξαφνικά να αγγίζει τη γη. Πού θα γίνει η γη; Την έχει, τον έχει ζυγίσει.

Αν και λέγει κάπου, δεν είναι και εγώ σας το πω, ότι μια μέρα ο ήλιος θα χάσει τη θέση του. Θα χάσει τα ζύγια του.

Θα χάσει τα ζύγια του. Ταξίνω μια μέρα με ένα αυτοκίνητο. Μου λέει: «Σταμάτα, πάτερ μου. Το αυτοκίνητο έχει χάσει τα ζύγια του. Θα πάμε στον βάραθρο». Θα χάσει τα ζύγια της η δημιουργία, προφητεύω. Θα χάσει τα ζύγια της. Και θα χάσει τα ζύγια της γιατί κάποιος θα ζυγίζει. Θα χάσει τα ζύγια της. Θα χάσει τα ζύγια της και θα χάσει τα ζύγια της, που τα κρατάει ο μεγάλος δύναμος. Μου κουρέστη λοιπόν, όπως ούτως είναι πρόσφατος.

Κι όμως ο ήλιος, α, ο ήλιος ο απρόσιτος είναι σύντροφός μας. Τον βλέπετε; Στεν, κιλωματ, αν μπορούσε ο άνθρωπος, ο εκμεταλλευτής άνθρωπος, ο απατεώνας άνθρωπος, το κάθε μου άνθρωπος, το ρομάι ο άνθρωπος, ο Ιούδας ο άνθρωπος, αν μπορούσε να καταχθεί στον ήλιο, όχω και δεν έκανε τον ήλιο δεΐς, πάει, χαθήκαμε, αδέρφια μου, χαθήκαμε.

Δωρεάν τον ήλιο, αχάριστε άνθρωπε, σκουπίδι της γης, βλαστημάς τον Χριστό που στέλνει τον ήλιο του κάθε μέρα και σε θερμαίνει, σε ζωογονεί. Ο ήλιος απρόσιτος, κι όμως στέλνει τις αχτίνες του. Ταξιδεύουν, ταξιδεύουν και αγγίζουν, κοιτάξτε το.

Μια αχτίνα αγγίζει τον βασιλιά με την κορώνα του, άλλη αχτίνα αγγίζει τον ψωμοζήτη που κάθεται σε μια γωνιά. Άλλη αχτίνα του αγγίζει το καύκαλο του φιλοσόφου, άλλη αχτίνα αγγίζει το καύκαλο του ταπεινού ανθρώπου.

Τη γυναίκα, τα παιδιά, κατορθώνουν ακόμα οι αχτίνες και περνάνε μέσα από τα κάγκελα της φυλακής. Και παίρνουν χαράς, λευτεριάς, χαρίζοντας τους φυλακισμένους μέσα. Παντού ήλιος, ζωογόνος, ο ζωογόνος, χωρίς τον ήλιο.

Και ο δύς αποκριβήσεται τις θέρμες αυτού

Και ουδείς αποκρυβήσεται της θέρμης αυτού. Κανείς, λέει, δεν μπορεί να γλιτώσει από τη θέρμη του ήλιου. Όπως λοιπόν ο ήλιος με τις ακτίνες του σκορπάει μια πλημμύρα, ένας ωκεανός, ένα ηλιολουτρόν, λουόμεθα μες στις ακτίνες του ηλιού, κατά παρόμοιον τρόπον και ο άνθρωπος είναι μες στο φως του Θεού, κολυμπάει μες στο φως, το πνευματικό φως του Θεού. Ακτίνες, οι ακτίνες είναι το θαβώριον φως το οποίο ήρθε πάνω από τον ουρανό και φωτίζει πάντα άνθρωπον ερχόμενον στον κόσμο.

Μάλιστα, τον βλέπεις εκείνον τον ταπεινό της γης, τον αγράμματο, τον Μέγαν Αντώνιο που δεν ήξερε γράμματα. Τον φώτισε το Πνεύμα το Άγιο και έμαθε πολύ περισσότερα απ' ό,τι ένας Πλάτωνας και Αριστοτέλης.

Μάλιστα, φωτίζει πάντα άνθρωπον στον κόσμο και είναι η ουσία του Θεού είναι απρόσιτος, αμέθεκτος Αλλά η ενέργεια του Θεού είναι μεθεκτή, άκτιστη και μυστηριώδης ενέργεια που ενοίξει ολόκληρο το πρόσωπο της γης.

Ταύτα ως προς το φως το άκτιστον. Ενοίξεις, βιβλία ολόκληρα έγραψε. 400 χρόνια ήταν αιχωμένα μέσα στο Άγιον Όρος, τις αυρώσαν εκτίμητος Ρε κοσμάκι, σκάβεις τη γη να βρεις τα πετρέλαια και τα διαμάντια και τα χρυσάφια.

Αν δεν γίνει πόλεμος με την Τουρκιά, διότι μόλις ανεργηθήκαν η Τουρκία όταν έχουμε χρυσάφι στο Παγγαίο και πετρέλαια, ως γενική θησαυρή, όπου κλέφτε, διορίζει και κλέφτωση, αλλά πνευματική θησαυρή, η αδόνα της, σε οποιας εγκαταλείψαμε για να ανοίξουμε ορυχεία και πετρέλαια και να γίνουμε αέθρονος καθόλου.

Δεν υποτιμώ την αξία των υλικών αγαθών, αλλά κατηγορώ, διότι παραπάνω από τα πνευματικά αγαθά εθέσαμε τελικά πράγματα και αντιστρέψαμε τον λόγο του Κυρίου. Λοιπόν, φωτίζει πάντα άνθρωπον ερχόμενον εις τον κόσμον, λέγει ο κόσμος, το Θαβώριον Όρος, φωτίζει πάντα άνθρωποι που βλέπουν οι ψυχές εκλεπτευμένες.

Μάλιστα, ενίκησε. Νίκη υπερήφανη, μάτς πραγματικό, τωραμένο σοβολά. Κατησχυμένος πήγε στον Πάπα κλαίοντας και ο Πάπας τον έκανε επίσκοπο στην Καλαβρία, στον Ιέρακα της Καλαβρίας, και εκεί πέθανε. Ενίκησε. Αλλά πώς ενίκησε; Γράψτε, αδέρφια μου, γράψτε. Αν είχα δικαίωμα, θα έγραφα πάνω στην Ακρόπολη με συνθήματα. Τι θα έγραφα; Πίστις, αγών, νίκη.

Πίστις, αγών, νίκη. Πιστεύεις, θα αγωνιστείς. Και αγωνιστής θα νικήσει. Αυτό το σύνθημα του Γρηγορίου του Παλαμά. Πίστις, ακράδαντος βράχος. Πίστις στην Παναγιά. Πίστις στον Χριστό. Πίστις στα μεγαλεία του πνεύματος.

Και αγωνίστηκε. Δεν αρκεί να πιστεύεις μόνο, να αγωνίζεσαι. Όσοι πιστεύουν αγωνίζονται. Δεν είναι δειλοί οι άνθρωποι. Αγωνίζονται και αγωνίστηκαν. 20 χρόνια αγωνίστηκαν. Πώς τώρα να περιγράψουμε τα μαρτύρια του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά;

Ενήκησε Διά πολλών θλίψεων δι' εμάς έρχεται η βασιλεία. Και ως χρυσός έχω να φτερεί ο εδοχήμας αυτός ο Κύριος. Όπως το χρυσάφι το καθαρίζει μέσα στην... Ορφανός πεντάφαρομος έμεινε μοναχός, ασκητής, παλαιστής, φιλόσοφος.

Της Αγίας Γραφής εραστής, της νηπτικής προσευχής κήρυκας και εξάγγελος. Όλα αυτά τα είχε. Ενίκησε, επάλαισε τα μαρτύριά του, εσυκοφαντήθη. Άμα κάθισον και λύσον και δεν κουνιέσαι καθόλου, σε λένε όλοι Άγιο. Άμα ξεμυτίσεις όμως και βγεις, όχο, όχο, όχο, δέξου τα βόλια του διαόλου, δέξου τα βόλια του διαόλου και δέξου τα βόλια του διαόλου: συκοφαντίες. Ένας άλλος φίλος του Βαρλάμ, Γρηγοράς τον έλεγαν, τι είπε εναντίον του Γρηγορίου Παλαμά δεν περιγράφεται.

Ας σας έλεγα είκοσι επίθετα, είκοσι βρωμερά επίθετα εφόρτωσε στη ράχη του Γρηγορίου του Παλαμά. Θα φρίξετε, αδέρφια μου, θα φρίξετε, αδέρφια μου, βόρβορος, λάσπη. Του πέταξαν λάσπη στο άγιον, το πανάγιον πρόσωπόν του, οι εχθροί της πίστεως.

Και τον παρουσίασαν σαν σαρένα Ελλήνων και τρισάθλιων και κάθρομοι και άξιον τιμωρίας και εκτελέσεως. Μία απορίστηση είναι λόγος του Θεού ότι όποιος θέλει να κρατήσει τη ρομφαία της πίστεως, όποιος θέλει να κρατήσει τη σημαία της Ορθοδοξίας και να πολεμήσει, θα δεχθεί τα βόλια του εχθρού και θα κληθεί με όλα τα επίθετα, τα βρωμερά και ακάθαρτα. Τα επίθετα αυτά είναι τα παράσημα του αγωνιστή.

Και σε αυτούς τους ήρωες αρμόζει ο μακαρισμός του Χριστού, του Χριστού, μακάρι, όταν η δύση μας στήπωσε παν πονιρονίμα ψευδόμενη, ανέκαιρε μου, και το Ευαγγελίο μου. Τον επίκραναν πολύ, αλλά αυτός είχε προσκέφαλο αναπαύσεως τα λόγια του Χριστού: «Μακάριοι εστέ, όταν ονειδίσωσιν υμάς και διώξωσιν και είπωσιν παν πονηρόν ρήμα καθ' υμών ψευδόμενοι ένεκεν εμού». Υπηρεθεί ακόμα, πώς, πήγαινε να τον δηλητηριάσουν στο Άγιο Αναστής, στο αυτό που ήτανε, στο κελί του, μαζί με τους ασκητάς του.

Του έστειλαν οι εχθροί ένα γλύκισμα και μες στο γλύκισμα είχαν φαρμάκι και ήταν έτοιμη η συντροφιά του να φάνε το γλύκισμα. «Όχι, παιδιά μου, μη πλησιάστε. Παξιμάδια, κρεμμύδια και ελιές. Μη το πλησιάστε αυτό, είναι φαρμάκι». Μπάλε δίνε να τον, από αγάπη μας το στείλανε; Όχι από αγάπη, που μίσος θα μας εξοντώσει, θα μας φαρμακέψουν σαν βολτίκια και επειδή είναι πείθοντο αυτοί, παίρνει ο Άγιος ένα κομμάτι, το ρίχνει σε ένα στήλι που είχε, ψόφισε μέσα στο στήλι και την ιτεύει ένα κόμμα, η Φράγκη, η Μέθωρος του Πάπα, που διαιτηρίασε εκατομμύρια χιλιάδες ανθρώπων μέχρι σήμερα και έπειτα μας λένε να ενωθούμε με τους Πάπεις Κούστη, με τους Ουνίτας αυτός.

Ον τρόπον επολέμησε ο Γρηγόριος ο Παλαμάς τον Λουνίτιν, τον πρώτο Λουνίτιν, τον Βαυλάμ, έτσι και εμείς ο πράγμα απολεμήσεων της Ιωαννίτας, οι οποίοι εδώ μέσα είναι ένας σύγχρονος του κοβελιά. Και όπως ο Γρηγόριος ο Παλαμάς ανάγκασε να φύγει από την Ελλάδα κατησχυμένος ο Ουνίτης αυτός, έτσι και εμείς να σηκωθούμε ως μία ιερά επανάσταση από το άγιον μέρος της πατρίδος, να φύγουν οι Ουνίτες, να μην μαγαρίζουν τον τόπον αυτόν των χριστιανών ορθοδόξων μας.

Λοιπόν, εσύ κοφαντή, υπηλίθ διαφαρμακεύσιος αυτός, εγιλακίστη, πόσα χρόνια μετρήστε με τα δάχτυλά τους Ένα χρόνο, δύο χρόνια, τρία χρόνια, τέσσερα χρόνια μέσα στα μπουντρούμια της Θεσσαλονίκης. Ω αγία ψυχή, αλλά μέσα από τα κάγκελα της φυλακής εφώναζε σαν το Μέγα Βασίλειο και σαν το Χρυσόστομο και σαν τους Μεγάλους Πατέρας ότι δεν αρνούμαι Ορθοδοξία, θα πεθάνω στις φυλακές για την Ορθοδοξία.

Τέσσερα χρόνια και μόλις αυτός έφυγε από τις φυλακές, πήγε στην πόλη. Οι εχθροί του ξεσηκώθηκαν, βρωμεροί και ακάθαρτοι πήγαν στην πόλη και ξεσήκωσαν τη Θεσσαλονίκη και η Θεσσαλονίκη δεν ήθελε δυο χρόνια, δεν ήθελε τον Άγιό του και έφυγε από τη Θεσσαλονίκη και έμεινε άλλα δυο χρόνια στη Λήμνο και ύστερα από δύο χρόνια μετανόησαν και τον πήρανε και πήγε μέσα στην πόλη και ύψωσε τα χέρια του τα βλογημένα και είπε: «Ειρήνη υμίν».

Και μόλις αυτό, τον έπιασαν σαν αιχμάλωτο, ταξιδεύοντας προς την Κωνσταντινούπολη για έργο ιεραποστολικό, συνελήφθη από Αγαρηνούς, από Τούρκους που τότε άρχισαν και εξαπλώνανε και τον πήρανε δέσμιον. Δυο χρόνια προύσα, εσκησεχήραφε ο Καρχισάρ, άγγερα, παντού δεμένος, πεινασμένος, έμπαινε εκεί.

Και εκεί, κοντά στο Αφιόν Καραχισάρ, σταμάτησε δακρυσμένος ο Άγιος και είπε μία προφητεία του προφήτου. Πριν και προφήτης. Προφήτης. Τι είπε; Είπε ότι θα έρθει μια μέρα που κι αυτοί οι Αγαρηνοί θα πιστεύσουν στο Χριστό.

Και Έλληνες και Τούρκοι θα γίνουν ένα πράγμα, γιατί όλοι θα πιστεύουν στον Χριστό. Είναι η προφητεία του Γρηγορίου του Παλαμά και θα γίνει αυτό. Όχι στις ημέρες μας, διότι είμεθα αμαρτωλοί, τα παιδιά μας θα σκοτωθούν, Τούρκοι και Έλληνες θα πιαστούν, αίμα θα χυθεί, το μοσχάρι θα κολυμπήσει μέσα στο αίμα, αλλά θα έρθει η μέρα, αξία η μέρα, κατά την οποία και οι Τούρκοι θα γίνουν χριστιανοί και στην Αγία Σοφιά θα λειτουργήσουν μαζί. Προς δόξαν της Αγίας Τριάδος.

Προφητεία. Προφήτευσε ακόμα κι άλλη προφητεία. Ήταν ακόμα ο Πάπας πανίσχυρος που ταπείνωνε πρίγκιπες και βασιλείς και είπε: «Πάπα, μην καυχάσαι». Σε λίγα χρόνια το βασίλειό σου θα σκορπιστεί, θα διαιρεθεί.

Μετά λίγα χρόνια, δεν πέρασαν πολλά χρόνια και παρουσιάστηκε ο μεγάλος επαναστάτης ο Λούθηρος. που διέλυσε την παπική αυτοκρατορία. Προφήτης ήταν. Και τώρα, πας άνθρωπος, αρχή, ακμή και τέλος. Πας άνθρωπος, αρχή, ακμή και τέλος.

Ούτως είναι ο βίος ο ανθρώπινος. Αρχή του η Κωνσταντινούπολη.

Τέλος Θεσσαλονίκη. Πλησιάζομαι. Πόλις συγκεκριμένη. Αναπνέει ο Άγιος Πατήρ τις τελευταίες του στιγμές. Κατάκοπος από τον αγώνα. Εξυγδυημένος. νύστης προσευχής Μόης ανέπνε Μόης ανέπνε καθόλου το διάστημα Παναγία Δέσποινα Θεοτόκε, Ελέη Σατουδούλος Παναγία Δέσποινα Θεοτόκε, Ελέη Σατουδούλος Παναγία Δέσποινα Θεολέη Σατουδούλος Σε σένα μάθηκα οι γονείς μου Σε σένα πιστεύω.

Τελευταία τα λόγια

Ακούγονταν από τα χέρια του Μόης Ανέπνε Κατάκοπος. Ο αετός αυτός του πνεύματος, ο γίγας, ο νικητής, ό,τι και αν πούμε κατώτερο, η Σωστάσιος των Μεγάλων Πατέρων, μόλις ανέπνεε, με το χέρι του δείχνει επάνω από τον ουρανό, εις τα ουράνια, εις τα ουράνια, εις τα ουράνια, εις τα ουράνια.

Αυτό το τέλος του Γρηγορίου του Παλαμά, μου επιτρέψετε, αγαπητά μου αδέρφια, να επιθυμήσω και εγώ το τέλος ενός αγίου ανδρός της εποχής μας, της παλαιάς εποχής μας. Όπως απέθανε ο Γρηγορίος ο Παλαμάς, λέγοντας στα Υπουράνια, στα Υπουράνια, στα Υπουράνια, πάνω, στους Ουρανών, στον τίτλο των Ουρανών, που όσο βέβαιος είναι, ότι υπάρχει ίδιος και άσπρας, τόσο βέβαιοι να είστε ότι υπάρχουν υπέρ από κάποια ζωή και μακαλιώτες.

Είστε εμπουράνια, είστε εμπουράνια, είστε εμπουράνια. Όπως εκείνος έλεγε, και στις ημέρες μας ένας άλλος αγωνιστής του πνεύματος, κλπ. Αυτόν που βρέθηκα κι εγώ κοντά εκεί στις τελευταίες στιγμές, ο Ευσέβιος Ματθόπουλος.

Αποθνήσκοντας ο συγγραφέας του βιβλίου «Ο προορισμός του ανθρώπου», που το συνιστώ ιδιαιτέρως στην αγάπη σας, «Ο προορισμός του ανθρώπου», αποθνήσκοντας ο πατήρ Ευσέβιος, γέρων πλέον και κοπιασμένος και λοιπά, έλεγε και αυτός, τι έλεγε, που μιλούσε μέχρι τελευταία στιγμή για τη Βασιλεία των Ουρανών.

Ο άγιος, ο πατέρας, ο διδάσκαλος της Εκκλησίας, που προθάνατε με το άσμα αυτό της επουρανίου βασιλείας, τώρα πλέον μόνο είναι επίγειος βασιλεία, εκεί τα παιδιά της Εκκλησίας. Αυτά, αγαπητοί μου, είχα να πω. Και τώρα από όλα αυτά θέλω να κρατήσετε ένα μόνο. Ένα, σαν λουλούδι, από τον κήπο αυτό, τον θαυμάσιο κήπο που λέγεται βίος του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά.

Ποιο είναι το λουλούδι; Το λουλούδι είναι η προσευχή του.

Ευχή του. Κύριε Ιησού Χριστέ, φώτισον το σκότος μου. Σκότος, ναι, σκότος. Αν ρίξεις μια ματιά στον εαυτόν σου, αν είσαι ειλικρινής σαν άνθρωπος, ό,τι σκοτάδι υπάρχει μέσα μας. Ό,τι σκοτάδι υπάρχει μέσα μας. Σκότος η φιλαργυρία μας. Σκότος η πλεονεξία μας. Σκότος η πορνεία. Σκότος η μοιχεία. Σκότος όλα αυτά τα πάθη. Σκότος, παιδιά μου, σκότος. Και όπως και στον Ατλαντικό Ωκεανό, όταν προχωρήσουν τα υποβρύχια κάτω, πέντε χιλιάδες μέτρα, βρίσκουν μέσα σκοτάδι, αδιάσπαστο σκοτάδι κάτω στον ωκεανό. Μην βλέπετε επιφάνεια. Η επιφάνεια φωτίζεται. Αλλά προχωρήστε στον Ατλαντικό Ωκεανό μέσα. Όχι, όχι, σκότος. Όπως τα βάθη του Ατλαντικού Ωκεανού έχουν σκοτάδια, έτσι και η όλη μας ύπαρξη, σκότος, σκότος, σκότος, σκότος. Το γνώθι σαυτόν δεν το έχουμε. Σκότος είναι ο εαυτός μας. Σκότος η οικογένειά μας. Σκότος η παιδεία. Πρώτα σχολεία, πρώτα πανεπιστήμια που ανοίξαμε, και στα μικρότερα χωριά ακόμα θα κάνω πανεπιστήμια. Πρώτα πανεπιστήμια, πάλι σκοτάδι, πάλι σκότος μέσα στην πατρίδα, διότι δεν γνώρισαν τον Θεάνθρωπο. Σκότος η παιδεία, σκότος η παιδεία, σκότος τα ζητήματα όλα μας. Μες στο σκοτάδι κολυμπάμε. Σκότος τα πάντα και το σκοτάδι πυκνώνει, αδέρφια μου. Μπήκαμε στο μεγάλο σκοτάδι, μπήκαμε στο μεγάλο σκοτάδι.

Αλλοσκοτάδι, σκοτάδι, ανοίξτε το Ευαγγέλιο, μεγάλη παρασκευή και σκότος, εγέναν το είπα, σε τη γη, από ώρας έχτης έως ώρας ενάτης. Και σκότος, εγέναν το είπα, σε τη γη, από ώρας έχτης έως ενάτης, τρεις ώρες το σκοτάδι. Γιατί, γιατί, γιατί εσταύρωσαν τον Χριστό.

και μετά το σκοτάδι εκείνο και εμείς σκοτάδι έχουμε, ολόκληρος ο κόσμος, κρίμα στη διπλωματία, κρίμα στους επιστήμονες, κρίμας, κρίμας, κρίμας, μέσα στο σκοτάδι πολυμπούμε, κοντόφταλαμε, δεν βλέπουμε έναν αστρονάλο που πηγαίνουμε και βαδίζομαι, σαν τυφλοί, μέσα στο σκοτάδι βαδίζομαι, σκοτάδι βαδίζομαι και το σκότος εκάλυψε την γη.

Διότι αν μια φορά οι Εβραίοι σταύρωσαν τον Χριστό, εμείς χίλιες φορές, ένα εκατομμύριο φορές τον σταυρώσαμε εδώ στη γη της πατρίδος μας. Σκότος, λοιπόν, πάνω στη γη, και μετά το σκότος. Εμένα ρωτάτε; Εμένα ρωτάτε;

Ωχ, θέλω να σταματήσω. Μου έρχεται να κλάψω, μου έρχεται να κλάψω και να κλάψω μαζί σας. Και δεν κλάψετε εσείς, θα κλάψουν οι πέτρες και τα βουνά και τα μνήματα και τα όροι και η ποταμική τάφη των Λιώων μας

Ευαγγελισμός, Ευα Μέγας, μέγας Θεέ μου, Μες στο σκοτάδι αυτό που βιούμε εμείς οι πιστοί, που κρατούμε ένα κεράκι. Μες στο σκοτάδι αυτό ας πούμε κι εμείς μαζί με τον Γρηγόριο τον Παλαμά: Κύριε, φώτισε το σκότος μας. Κύριε, φώτισε το σκότος μας. Κύριε, φώτισε το σκότος μας.

Αυτή την προσευχή, αδερφοί μου, να κάνουμε για να σωθούμε από τα δεινά που έρχονται στην ανθρωπότητα, διότι εσταυρώσαμε τον Χριστόν τον Ναζωραίο, τον Υιόν της Παρθένου, ὃν παῖδες ὑμνεῖτε καὶ ὑπερυψοῦτε εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας. Αμήν.