The Three Holy Hierarchs and Orthodox Greek Education

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

From today until Pascha, let us make it a rule to stop applauding. We have no need of applause. We are in need. We have done nothing worthy yet, nothing at all.

If God counts us worthy to die, not on a throne but in prison for the glory of Christ, then we too will have offered something to His Holy Church. Today, as the holy Triodion begins, with all its sighs and tears, I ask you to bring holy katanyxis, a spirit of compunction, to our sacred gatherings.

We come here to hear this holy preaching, and we go to hear other sermons as well. If we come as Pharisees, woe to us. If we come as Publicans, then we may find mercy with God.

For, my brothers and sisters, if God were to sift us all through a fine sieve, priests, bishops, patriarchs, laymen and laywomen, rich and poor, rulers and those they rule, would any of us be worthy of His compassion? We need God’s mercy.

Even here, where I stand, it would take an angel or an archangel to speak the words of God as they deserve. But we are neither angels nor archangels. Kosmas of Aetolia used to say, not out of false humility but with deep awareness, that he was unworthy to preach, unworthy even to kiss the feet of those who listened to him.

What, then, can we say, living as we do in this sinful world? We too must feel deeply how unworthy we are. And you who come here, let us all come as Publicans.

And from the depths of our hearts, let tears and a sigh rise up: “God, be merciful to me, a sinner.” My sermon, and every sermon, has failed if, as we leave here, we say or hear someone say, “He really told them what they needed to hear.”

That is the way of the Pharisee. “He told them what they needed to hear”, when we should say, “He told us what we needed to hear.” To think that the sermon concerns other people and not ourselves is to put ourselves outside it. We all need the mercy of God.

And now, my dear ones, let us turn to today’s subject. Today is a feast, a great feast: the feast of learning and education. What kind of education? Not education in general, for every nation has that, but Greek education.

And it is more than a feast of Greek education. It is the feast of Orthodox Greek education.

The schools, secondary schools, and universities celebrate today. But they have it wrong. They have it wrong. Pupils and university students observe the feast as a formality, without enthusiasm. Their minds are elsewhere, their hearts are elsewhere, and so are their wishes and desires.

Today’s feast is celebrated in our schools without enthusiasm, as a mere formality, with little warmth. There was a time when our homeland, Greece, celebrated this feast. The feast of learning was especially cherished by the Greek people living under foreign rule. They celebrated it in unforgettable Pontus and in Caesarea, the homeland of Basil the Great.

They celebrated it as far away as Ankara and throughout those blessed lands, where wherever we dig we find the bones of martyrs and heroes. The Turks did not permit church bells to ring then. Yet everyone rose early. It was a feast for all Christians, without exception, not only for children and teachers. They went to church, read and heard the sacred words appointed for the day. The children who distinguished themselves that day were the best pupils. And what was their prize? For the children of Pontus and Asia Minor, in those blessed lands where our people lived under foreign rule, the greatest prize was this:

For the bishop to come to their village that day and make them readers. As readers, they held the Apostle, the Psalter, the Octoechos, and the sacred books of our Church in their hands.

They celebrated then; today we do not. They say the schools will have a holiday tomorrow. But what is tomorrow? The schools do not celebrate today; they will celebrate tomorrow instead.

The hypocrites and Pharisees used to shout that feasts should be abolished. “We do not want feast days,” they said, “because the Church, with all its feasts, teaches people to be lazy.” So how is it that they now declare tomorrow, an ordinary weekday, a holiday?

Yes, I can see it coming, little by little. I say this from where I stand: the day is not far off when the feast of the Three Holy Hierarchs will be abolished in our Greek homeland. And it will not be the only one. Other religious feasts will be abolished too, to the glory of the devil.

These are days when the devil triumphs. These are days when many take as their slogan, “Come, let us put an end to all the feasts of the Lord.” Yes, dark and barbaric days like these will come. We must understand where we are heading: toward a religion without God, a religion without God, a religion without God.

Mothers, fathers, all of you who care for your children, wake up. We are rushing toward an education without God. A state that refuses to be governed by God, that drives God out of its schools and does not want Him to rule, will be ruled by a tyrant.

It will be ruled by the devil. If it refuses to be governed by God, it will be governed by the devil, and we will enter dark and dreadful days. Where God is, there is safety; where God is absent, there are anxiety, turmoil, war, and destruction.

And yet, Glory to God, in this country of ours, our long-suffering homeland, there are still teachers. There are teachers whose lamp of faith has not gone out in their hearts. They believe, they fight a hard battle, and they are heroes.

To be a teacher or professor today, in a society where order is breaking down, is to be a hero. In distant countries, I need not name them, even in Moscow and in China, when a professor enters, the students stand. No one dares show disrespect; they would consider it contempt.

Here, our poor teachers and professors have become punching bags for those little beasts bred by anarchy, unbelief, and atheism. Dark days are coming for our suffering nation. But these little beasts, who behave this way today and respect neither mother nor father, will die on the steppes.

Woe! I must stop. I see terrible things; the situation is dreadful. We older people lived through fearful days, and each of us struggled, some more and some less, to see the Greek flag flying over the Acropolis. Now we see that terrible days are coming. My brothers and sisters, pray to God to shorten these days of pain and sorrow.

So there are teachers and professors who still hold the ideals of faith and love of country in their hearts. They fight a hard battle, and they are heroes. We should bare our heads before such teachers. We owe something to our parents, but we owe a great deal also to the teachers, priests, and preachers who have labored for us. There is no corner of this world that is free.

As Alexander the Great said, “I owe my life to my father. But I owe the good life to my other fathers, my spiritual fathers.” And those spiritual fathers are the teachers of our people, the professors, the clergy, and others like them.

How, then, shall we praise the Three Hierarchs? With what flowers shall we crown their holy heads? This morning, our Church sang their praises. The hymns call them three pillars, three columns on which the whole edifice of Orthodox theology rests. They are three rivers flowing with the sweet honey of their teaching and watering the whole world. They are heavenly trumpets sounding the message of repentance and faith throughout the world.

They are sweet-voiced nightingales singing the lovely song of Christian life. They are radiant stars, lights for the whole world. Today I want to present these three Fathers of the Church to you from one point of view: the Three Hierarchs were people of strong character.

‘Personality’ is a word that educational books use all the time today. They say we must help children develop their own character: children are no longer slaves but free human beings, and we must cultivate who they are so they can contribute to society.

People of character. Are there any today? Are there even genuine people? There aren't even genuine people. As Kaliafas, a distinguished teacher of our country, now of blessed memory, faithful and devoted to God, used to say: in Greece today there are masks.

There are no people of character. There are masks, like the ones people wear at Carnival, when you cannot tell who is beneath them. That is exactly how we move through society today: wearing masks.

And not just one mask, but many. People of our generation keep changing them. They have no principles, no high ideals, no mission to carry out. Among religious people, they act religious.

Among atheists, they act like atheists; among people on the left, they act like leftists. Wherever they go, they change to fit in. They are like a reptile found far away in Asia, though not here in Greece: the chameleon.

It changes the color of its skin to match its surroundings.

If the ground is green, the chameleon turns green. If it is yellow, the chameleon turns yellow. Among poppies, it turns red. White is the one color it cannot turn. A strange phenomenon, and a symbol of how many faces people can have. People change to suit every situation, abandoning their ideals out of cowardice, self-interest, and other base, wretched passions.

And as someone else said, what is the largest party in Greece today? Indeed, the largest party in the whole world? It is the party called ‘Whichever Way the Wind Blows.’ People are like weather vanes.

Yet among the many who act like chameleons, wear masks, and deceive the world, there are always people with sound convictions and firm principles. They press on with their mission, ready to face every hardship and danger for their ideals, even to give their lives for them. Such people are few, but they stand as bright landmarks, shining beacons that guide humanity.

We call such people persons of stature. They are a blessing on earth. People like this can be found everywhere, in the army, in public life, everywhere. I am not speaking of the present generation, which has produced only a few.

The historian Milop said that great figures have lived here in our land.

There were people of stature who took this small Greece from Melouna and carried it as far as Ankara and Sofia. There were bishops of stature who preached the words of the Nazarene with unshakable courage. There were wonderful teachers of our people who instilled the timeless teachings of our homeland in the hearts of children. There were parents of stature, and wealthy people of stature. All the great buildings of Athens were built by people like these, who had left Metsovo poor.

With their mothers’ blessing, they lived an ascetic life abroad and made their fortunes, all for Greece. All for Greece. A person of character has this watchword: everything for the homeland, everything for the faith, everything for our ideals.

Such a person sacrifices everything for the sake of his ideals. Another sacrifices his ideals for the sake of his wretched self-interest and base passions. The Three Holy Hierarchs, then, were people of exceptional character. As our ancient ancestors used to say, “How beautiful a person is when he is truly human.”

How beautiful a human being is when truly human! What makes us human is not what can be seen, but what cannot be seen. In outward appearance, we differ only a little. But as persons, the difference between one human being and another can be immense.

What makes a person human is unseen: intellect, feeling, and will. These three make up the human person. A person thinks, feels, decides, and acts. Let us look at the Three Hierarchs in these three ways, in intellect, feeling, and will, and we shall find them to be outstanding, holy persons.

First, they had remarkable intellects. They were no ordinary minds. They had the gift of intelligence. I would go further: I call them geniuses. What is genius? Among a hundred thousand, two hundred thousand, even five hundred thousand children, only now and then is a child of genius born. My God, my God! Just as high mountains and the stars in the sky fill us with wonder, so a child of genius fills us with amazement.

They were intelligent, even brilliant. But intelligence or genius alone does not make someone a great person. Along with intelligence, one needs something else: diligence and hard work. As our ancient ancestors said, diligence can accomplish anything.

It is not enough for a field to have good soil. Take the best field, one that yields a hundredfold: sow one measure, and it produces a hundred. There are fields like that in Thessaly, rich and fertile. Then there are the very poor fields on our islands, where farmers hold the soil in place with stones and terraces.

So whether the field is excellent or the ground is rocky, as it is on our blessed islands, hardworking islanders can turn it into a garden. But even a rich, fertile field will grow thorns if you leave it uncultivated. The same is true of children.

Even the brightest child cannot make progress without hard work, a sense of responsibility, and diligence. In general, intelligence alone is not enough for anyone; diligence is needed too.

It is not enough simply to have a talent. You must put it to work and not bury it. And many lazy servants of the Lord bury their talents.

...their talents in the pit of idleness and neglect. They were diligent students, outstanding pupils who excelled in their studies in their native cities. Gregory and Basil the Great studied here in Athens, amid unimaginable corruption. These two young men were bound by an unbreakable friendship. In that filthy, corrupt, pagan Athens, they knew only two places...

In Athens, these two young men, twenty to twenty-five years old, knew only two roads: one led to their school, and the other to their church. They were the most diligent of students. When Libanius, the pagan teacher and professor, was asked, “Whom will you leave as your successor at the school of rhetoric?” he sighed and answered, “I would have chosen John Chrysostom, if the Christians had not taken him.”

They studied widely. One marvels at the breadth of the Three Hierarchs’ learning: astronomy, physics, mathematics, poetry, Homer, Pindar, Thucydides, and the writings of our ancient ancestors.

And Leodios, like a bee flying from flower to flower and gathering pollen to make its beautiful honeycombs, gathered knowledge from the garden of the spirit and of learning. They truly became outstanding scholars and wise men.

They studied the writings of the ancients. But above all, day and night, they loved one book more than any other.

The book they loved with all their hearts, the book they studied for two or three years in the desert, the book that moved them to tears when they read it, the book they studied beneath the desert stars, that book is the book of sacred writings. Yet it is the book we ourselves scarcely read, the book we have studied less than any other.

Holy Scripture.

Holy Scripture. My brothers and sisters, we should lament this: if there is one country where people read the Gospel least, it is Greece. Yet this country has had brilliant minds, and minds become brilliant through the study of Holy Scripture. No other books in the world give a person wings and fill the mind with such lofty thoughts. Now, what is our mind like? Our mind… If only there were a way to put a machine here, if I had a machine that would never…

There is a machine humanity will never find, though people struggle to invent it. God will not let such a machine be made, because if it were, it would bring about the destruction of the world.

They say they’re going to invent this machine. What kind of machine? Oh my God, my God! Imagine a machine up here, with all two thousand of you gathered here. It puts a suction cup on your back, sticks to you, and reads what you’re thinking.

Then, out of a thousand married couples, do not laugh, nine hundred and ninety would get divorced. Imagine a husband learning what his wife thinks deep in her heart, and a wife learning what her husband thinks deep in his.

And if fathers knew what their children were thinking deep down. And if you laypeople knew what the priests were thinking and what goes through their minds. And if, and if, and if, and if, oh my God, who would dare to sit down for twenty-four hours, even in theory?

Take a piece of paper. But science cannot do what I have just described, and it never will. God made us free to think both good and evil. Try this when you go home tonight: take a pencil and a piece of paper, and write down your thoughts, what you’ve been thinking about all day.

It is frightening. God, be merciful to me, a sinner, an unworthy servant. Our minds have become rubbish dumps. Just as the places where people throw their rubbish are filthy and unclean, so the minds of people in our generation have become rubbish dumps.

For the devil brings cartloads of rubbish into our minds: the rubbish of radio, of television, and of this world. So cleanse your mind with this book. This is the one. When a person reads the Gospel, he fills his mind with great thoughts and great ideas.

A philosopher was dying, and at the very end he said, “Give me, give me…” “What does he want?” they cried. His children and his wife came close. Water? No. Medicine? No. Food? No. “Now, as I am departing, as I struggle with death, give me great ideas.”

A person needs great ideas. No one can live without them. Without ideas, a person cannot live.

The lofty, great ideas that lift a person to the throne of heaven, for he is an angel and an archangel, those immortal ideas for which it is worth living and dying are the ideas of the Holy Gospel.

Whatever else you read, however much you read, you remain far from God. A few days ago I received a letter that saddened me. I have a custom in Florina: when I see a university student or a schoolchild, I ordain him.

He must, of course, attend church. At the end I call him over and make him a reader. So far I have made about three hundred readers. Then I give each one a Gospel free of charge.

And I give them this rule of prayer. “My child,” I say, “whether you are a student, a doctor, a lawyer, or an engineer, I give you one rule: read a chapter of Holy Scripture every day.”

Recently I received a letter. “Your Grace, my father,” it said, “three years ago in Florina you gave me a rule of prayer: to read the Gospel, to read Holy Scripture. But I had university exams and did not read it, and I feel guilty.”

“And I ask forgiveness,” he says, “and for you to say a prayer over me.” I answer him, “My child, you became a doctor. You studied medicine. To earn your degree, you must have read at least... Just think about it. Ask a medical student how many pages they read in their professors’ textbooks and other books. It is no exaggeration to tell you that, to become a qualified doctor today, you have to read at least 40,000 pages.”

They wrestle with difficult problems and study late into the night, even while their mothers call out to them. Fifty thousand pages! Young people of Greece, you read your professors’ books and study diligently: fifty thousand pages for one student, sixty thousand for another. And this is what I protest.

I do not engage in politics; I stand apart from political parties. I am not carried away by the world, but whatever good we see, we must praise.

The new president of the United States, Carter, reads Holy Scripture with his family every day.

And every Sunday, though he is very busy and carries such heavy responsibilities, he goes to church every Sunday, mind you. From time to time, he even preaches the word of God. Oh my God!

O my God, when will we be governed by people like that?

But you are to blame, and we are to blame; we all share the blame if a Christian Orthodox political life has not flourished in Greece.

Now, I have not forgotten our subject. We said that a clear intellect helps make a person who he is. But a person is more than intellect. What is greater than the intellect? The heart.

And they had hearts, noble hearts. They had planted in them the fruitful tree of Christian love. They loved God deeply; their love for Him burned within them. Gregory the Theologian would weep and sigh whenever he spoke the name of the Holy Trinity.

They did not simply say, as priests do, “In the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit.” Their hearts overflowed with holy feeling. “O Holy Trinity, O Holy Trinity, Father, Son, and Holy Spirit, have mercy on the world, and last of all on me, Gregory, a sinful bishop.”

That is how they were: filled with burning love, a divine longing greater than the human love Dante and other poets of this world sang about. Yet alongside their love for God, they had another love too: love for their fellow human beings.

They loved their fellow human beings, not just in words but in deeds. They were truly clergymen. What does it mean to be a clergyman? The word has a history. Take some chalk and write this down. Write it down: a clergyman is someone who, from the moment he puts on the cassock, should no longer have even one drachma in his pocket. Not a single drachma.

A clergyman has no property. God alone is his treasure and his portion. That is what it means to be a clergyman.

These three remarkable sons of Caesarea, Antioch, and Asia Minor, Gregory, Basil, and Chrysostom, came from wealthy families.

When they became clergymen, they gave everything away. They shared it all with the poor. What discipline they had! And as you all probably learned in school, Basil the Great built an enormous institution. Its ruins survived in Asia Minor, our beloved homeland, and could still be seen in Caesarea until 1922. For centuries, people called it the Basileiad.

Just as the pool of Siloam had five porticoes for people suffering from every kind of illness, that institution had many sections. There was a home for the elderly, a refuge for the poor, a clinic, an orphanage, a school, and a guesthouse. There was also a place Basil the Great visited regularly at night.

After the toil of the day, the holy Father would go down at night and wash the feet of the lepers in the leper house. In Antioch, John Chrysostom established a kitchen that fed, I ask you to consider, three thousand poor, abandoned widows, women mocked and neglected by the wealthy and powerful.

Gregory the Theologian, too, delivered his famous sermon on love for the poor during a time of hardship, stirring compassion in the hearts of the faithful.

A bright mind, a noble heart. But there is something else. A bright mind alone is not enough. A heart alone is not enough. You need something more, something that above all reveals who you are and what kind of character you have.

It is the will: a will as hard as diamond. Strike a diamond as often as you like, and it will not break. In the same way, people of such character are like diamonds: they do not break or bend. A rock stands unmoved in the ocean. Waves strike it from every side, but it stands firm. The waves wash over it, and when the wild sea has passed, the rock shines clean. So it was with the Three Hierarchs. Their character, too, was as strong as diamond.

They were not men who always said yes, yes, yes. They had the strength to say no, and that no showed the strength of their souls. Where did they say it? Again and again, to the powerful men of their day.

You will all have learned something at school about the strong character of the Three Hierarchs. If you went to Caesarea one evening, whose light would be the last to go out? The lights in every house went out. The poor slept, the rich slept, children slept in their mothers’ arms, and everyone in Caesarea was asleep.

But one light stayed on.

It was the home, the bishop’s residence, of Basil the Great. Until morning Matins, this great man sat studying and reflecting. Then came a knock at the door. Who could it be? The prefect, that powerful prefect. He was no mere provincial governor or minister, but the representative of Valens, that mighty Arian emperor.

Saint Basil opened the door. He was courteous, as all the saints are, and welcomed the man in. 'What do you want?' he asked. 'Your signature on a document,' the prefect replied. 'All the other bishops have signed it.' 'What have they signed?'

They signed a statement saying that Arius was right. That is what they wrote; that is what they signed. “My friend,” he said, “aren’t you a bishop?” “I will not sign,” Basil replied. “You won’t sign? But this bishop signed, and that bishop signed, and another one signed. Won’t you sign?” “I will not,” he said. “My conscience will not allow it. I will remain faithful to God, to the Holy Trinity, and to the vows I made before the Crucified One.”

“You won’t sign? How strange. Aren’t you afraid?” “What should I fear?” he replied. “What can you do to me?” “What about the harm your emperor Valens can do? Everyone fears him. Don’t you?” “What can he do to me?” “Confiscate your property.” “I have no money, only a worn cassock and a few books.” “Exile you.” “The earth is the Lord’s, and all its fullness.” “Put you to death.” “O death, come quickly and unite me with Christ.” The prefect Modestus left astonished. He returned to Valens praising the man’s moral greatness.

And what shall we say of Gregory the Theologian? He fought a mighty struggle against the Arians. When he came to Constantinople, all the churches in the city were in Arian hands. Only one church belonged to the Orthodox.

And in that church he delivered his famous sermons on the Holy Trinity, that great hierarch, Gregory of Nazianzus, Patriarch of Constantinople.

The people who heard Gregory, Basil, and Chrysostom would applaud them with sincere love and enthusiasm. But what awaited Gregory on his way home? Men were up on the rooftops like demons.

Who were these attackers? Some followers of Arianism. They held stones and pelted him with them, again and again. He made his way through the city at risk of being stoned. So when he finally stepped down from his episcopal throne and left the city, I think, if I may say so, that his holy soul must have said, “I was wrong to resign. I should not have resigned.”

Well, amen. But he was a noble soul, and like Jonah he said, “Throw me into the sea, so that peace may come to the Church.”

But before he left, he called them all together and spoke to them.

The stoning, my children, remember the stonings, the stones raining down, raining down.

Under a hail of stones, they stood firm in their work. What kind of men were these? And what can we say of the true hero of the pulpit, the king of preachers, whose golden words are known throughout the world? Words fail us.

There is no one like him. Some speak of Cicero, others of Demosthenes, and still others of the great orators. I have read them, but the son of Anthousa, John Chrysostom, surpasses them all. He was a boundless sea, an orator of immense power in his thought, his arguments, and the whole structure of his sermons. Then he came to Constantinople. His words seared like a hot iron. He rebuked people. Whom did he not rebuke? He rebuked the wealthy for their lack of compassion, and he rebuked the wealthy women too.

He rebuked the wealthy women who spent lavishly on their clothes and were constantly hosting dances and evening parties. He also rebuked the clergy who lived immoral, corrupt lives and lived with women whose conduct caused scandal.

He rebuked them again and again. His words rang out clearly and reached far. How far? Like the words of John the Baptist and the other prophets, they reached the imperial palace.

There he rebuked Eudoxia, the empress. Why? Because, proud and full of herself, she took advantage of the weak character of her husband, Arcadius, and had a golden statue erected opposite the cathedral.

Her flatterers contributed gold to make the statue. While Chrysostom celebrated the Divine Liturgy and taught inside the cathedral, people gathered outside before the statue. They even set aside a day when everyone danced and burned incense continually before the empress’s image, as though she were a goddess of the ancient world.

John Chrysostom could not tolerate this, and he preached fiery sermons against it. As a result, one night a detachment of soldiers arrested him and drove him into exile. He died a thousand kilometres away, among the wild, rugged mountains of Armenia.

On the eve of his heroic death, utterly exhausted and almost dragged along, he was brought into a deserted church, far from his spiritual children. A hero among heroes, a fighter and a giant: whatever we say about Chrysostom falls short of the truth.

Let the unbelievers disbelieve if they wish. We believe he saw a vision that night, at midnight. The Saint said to him, “Take courage, Brother John. Tomorrow we shall be together.” It was the Saint who had been martyred in that place. And the next day John gave up everything; he had nothing left to give.

He ended his address with these words on his lips: “Glory to God for all things.”

There, my beloved, I have spoken briefly, though deeply moved. I read these three Fathers regularly, and I love them.

Allow me to make a personal confession.

When painful events come upon me in the troubles of my life, and I have nowhere else to turn, sometimes I open Basil, sometimes Gregory the Theologian, and most often John Chrysostom.

His example stirs even me, a humble bishop, to continue the struggle. And now, my beloved, let us look at our society through the eyes of the Three Hierarchs. First, let us look at our schools.

Our schools, our schools. Educators all say they should help a child become a person with a distinct personality. But what do they chiefly mean by “personality”? In our time, education in Greece, our own education, is, to use a term I’ll explain at once for those who have had little schooling, an intellectualist education. It puts the mind at the center.

Thank you. We fill a child’s head with knowledge: learn this, learn that. We burden the child, requiring French, English, and other languages. We press on without a break, trying to turn that little head into an encyclopedia.

Is that our aim, then? To develop the mind alone and make a scholar? No, my brothers and sisters, no. The mind has its value; it has given us the sciences. But the mind must not be separated from the heart.

Education and the development of the intellect must go hand in hand with the cultivation of the heart. For learning without God is humanity’s greatest calamity. Its greatest calamity.

It is not the shepherds who will bring about destruction.

I go up and visit the shepherds. They sit high in the mountains with their sheep and goats. They hear the church bell, pray, ask God for help, and fast. They are pure-hearted people with large families, living high in the mountains of Pindus. Oh, what joy and gladness I feel when I see them! Then I come down from the mountain into the city and meet people, young and old, who have developed a very different character. I see how right Papadiamantis was to praise those shepherds in his immortal masterpieces.

The world will not be destroyed by shepherds and herdsmen. It will be destroyed by godless learning. Those who fly high in aircraft and press the buttons that drop atomic bombs upon the world are not uneducated farmers. They are scientists, experts in nuclear energy.

And Papoulakos was right. He was a hero, a monk with no formal education, who traveled through the mountains of the Peloponnese and prophesied: “Greece, you will not see good days because of godless learning.”

Godless learning will destroy humanity.

Yes, godless learning. And sadly, my brothers and sisters, that is where we are heading: toward an education without God. This is the greatest danger. If the Greek people understood it, they would take up clubs, ring the bells, and raise a great commotion.

I told you in my previous talk that some people, people with sick minds, are even considering this. These atheistic, unbelieving educators believe that human beings do not come from God, but from matter, and matter alone. They are thinking of abolishing religious education and putting three hours of sex education in its place, in kindergartens, in schools, everywhere.

More than thirty-five years ago, in those troubled days of confusion, I was traveling through Macedonia. I went to a village and entered its school. The teacher was there, and I struck the teacher.

What did I find? The teacher was a materialist and an atheist who believed in nothing, a calamity for that small village and its people. A teacher, a pupil worthy of his own teachers! He had taken down the icon of Christ from the classroom. And what had he hung in its place?

...he hung up a picture of a chimpanzee, a chimpanzee! And don’t think there are only a few people ready, ready to take down the image of the crucified Christ.

A chimpanzee. A picture of a chimpanzee! You can see where such thinking leads. So I say again: a nation, a state, that refuses to be governed by Christ will be governed by tyrants, the worst of tyrants. And a state that is not governed by God will be governed by the devil and his servants.

We are moving, then, toward an education without religion. But education must cultivate more than the intellect; above all, it must cultivate the heart. And the Greek has heart, heart. The German is intellect, the Englishman is intellect, the American is intellect.

The Russians are somewhat different. They have a certain mysticism; they have a heart.

a heart that apprehends God in a mystical way. But Greece, deep down, is heart itself, and that heart must not be extinguished. Whatever Greece, our small homeland, has done, she has written with the fire of her heart, as the poet says. Greece is a heart, yet no effort is being made to cultivate in that heart the noble feelings of love for one’s homeland, and love for all that is noble and lofty, when this small country...

There were five thousand people here in Athens, living in little huts. Now there are two million, another calamity for the nation. Whoever could bring Athens down to a hundred thousand people would be Greece’s greatest benefactor.

Well, here in Athens, which had 5,000 people at the time, when the country was liberated and Nafplio was still the capital, a delegation set out from Athens to visit Korais, the Teacher of the Nation, whose statue stands at the entrance to the University.

Korais was an old man by then, around eighty-five or ninety. ‘Teacher, you know so much. We are going to build schools in our homeland.’ ‘Glory to God,’ said Korais. ‘Teacher, we will open secondary schools.’ ‘Glory to God.’

‘Teacher, I am thinking of founding a university as well.’ ‘Glory to God,’ Korais kept saying.

The Kingdom of Heaven, the Annunciation... A single measure of virtue is worth more than ten tons of human knowledge. As Paul said, and as our ancient forebears also said, all the gold above and below the earth is not worth as much as virtue. ‘Knowledge puffs up, but love builds up.’ Knowledge belongs to the intellect; love belongs to the heart.

We have left that heart uncultivated. And sadly, this kind of education will bring ruin upon our nation unless we wake from our national slumber, and from the slumber of our bishops.

The first lesson is that these Fathers show us the right way to educate the younger generation. But the Three Holy Hierarchs were also examples of pastoral life. They were examples of what true shepherds should be.

Oh, my brothers and sisters, how can I speak to you? How can I put into words my admiration for these men, these heroes of the spirit and of virtue?

I once read about the pyramids of Cheops down by the Nile. How tall they are, a hundred, a hundred and fifty, even two hundred meters! My goodness, what structures! Even the tallest person who stands at the foot of a pyramid and looks up feels like a dwarf.

Even the tallest person seems to vanish before the height of the pyramids of Cheops. So it is, my brothers and sisters, when we draw near to these pyramids of the spirit and look up at the heights of their ideas, their thoughts, their feelings, and their resolve. Then we feel how small we are.

They were giants; we are dwarfs. They were towering figures; we are of little account. They were great plane trees, great plane trees. Imagine seeing one of those trees disappear, and finding a stunted shrub in its place.

What impression does that great tree make beside the shrub? That is the impression I have when I look at the Church of Christ today. We lack men of noble spirit, courageous hearts, and wills as firm as diamond.

Greece is passing through trials, and our Church is facing a grave crisis. As I told you a little while ago, and you applauded, we must understand what a cleric is. A cleric is one who has not a single drachma, whose only inheritance is God.

Who is a clergyman, then? There are two kinds of clergy. In Greece there are humble, poor priests, and there are theologians and even bishops among them.

They may be of small stature compared with the great figures raised up in the history of our people and of Christianity. But among priests and other clergy, there are two kinds: some live off religion.

They are traders, people who trade in Christ, and they deserve the scourge of Jesus Christ. Yes, they have turned the Church into a business. When atheists and communists call the Church a business, they have reason to say so when they see such people. These clergy do immense harm within the Church.

There are clergy who live off religion. They treat it like a cow to be milked, and they milk the sheep without feeding them. But there are other clergy who do not live off religion. They live for it.

When you meet a clergyman like that, respect him and hold him in high esteem. Such men are the last surviving members of a great generation of our forebears who made our homeland free. Well, that is how things stand.

To be a clergyman means sacrifice, and there are men who make that sacrifice. Perhaps I shall embarrass someone here by saying this. I rarely praise people; I am more inclined to correct them. But I shall embarrass a man here among us whose humility is rare, whose spirit is lofty, and whose character is noble: a hero of Kalavryta.

He rose up in Kalavryta when everyone was trembling and climbed into the high mountains, while the Huns below were slaughtering seven or eight hundred children and spreading death.

One clergyman rose to the occasion. High on the peaks of Mount Chelmos, he saved the rest of the population. Yet today this man is without his episcopal seat, the Bishop of Alexandroupolis. These clergy worked within the nation regardless of political views and convictions. They worked and labored for the nation, watering it with their tears, toil and sacrifice. They lived not off religion, but for religion. Today, eleven splendid men of apostolic spirit are without their episcopal seats.

My brothers and sisters, after this digression, which the course of my words led me to make, I have just a little more to say, and then I shall finish. I have sketched for you the character of these men.

I spoke of their illumined nous, their spiritual intellect. I portrayed their hearts: immense, open hearts that held the whole world. I showed you their will, firm as diamond, which stood against kings. Theirs was a great and heroic spirit.

Now, as we honor the sacred memory of these men, these immortal heroes, the pride of our nation, we remember that they were Greeks and spoke Greek. The writings of John Chrysostom have been translated into most of the world’s languages, and recently they have begun to be translated into Russian.

And it is to their credit that translations of Chrysostom and other Fathers are now beginning here. So, as we honor their memory today, it would be a serious omission, a grave omission, and even ingratitude toward God, if we failed to remember the holy people to whom we owe these three great men. For, my dear listeners, no one is born from a rock. A mother brings each of us into the world. Behind every great man, and behind every criminal, there is a mother. And the mother bears the greatest responsibility for whether her child ends up in prison or on the gallows, whether that child becomes an angel or a demon.

Behind these holy men, then, stand holy mothers, mothers of blessed memory. Saint Basil’s mother was Emmelia, who had nine children. Saint Gregory’s mother was Saint Nonna.

And John Chrysostom’s mother was the unforgettable Anthousa, widowed at eighteen. O holy mothers, you make us remember our own mothers with gratitude. O holy mothers, you have now departed this world and are in heaven, before your children; the whole world admires your courage. Without Emmelia, there would have been no Basil. Without Nonna, no Gregory. Without Anthousa, no John Chrysostom.

So let us remember their holy mothers along with them. As I bring this talk to a close, I have a little more to say about mothers. We must acknowledge that we are suffering from a shortage of priests. A thousand villages in Greece, especially in Macedonia, lie at the far reaches of our homeland.

The church bells do not ring; there are no priests. So the authorities are forced to appoint priests with little education, men who can barely read the Epistle and the Gospel. I ask you: how can we fight the fearsome Lernaean Hydra of heresies with priests like these, especially the Millenarians? One of them went to a village, and the priest immediately called his bishop in tears. “What is wrong?” “Your Grace, please send a theologian, a preacher, to the village. I cannot manage this on my own. It takes eloquence, arguments, and theology.”

Even if the bishop sent a theologian, every one of our villages ought to have a theologian and a preacher. Then Greece would be great and exalted. We have no priests, no faithful and devoted preachers.

We lack people willing to serve in mission. Mothers, children who are listening to me, young people gathered here in this Church: our light is fading; we are in the evening of our lives. You are the beautiful dawn.

Greece needs teachers and professors who will deeply cultivate the souls of our children. It needs doctors who will care for people.

Greece needs people. She needs brave officers like Plastiras, who will defend the borders of our homeland. She needs judges, lawyers, engineers, and scholars in every field. But above all, Greece needs priests: priests of noble spirit, giants among priests, who follow the example of the Three Great Hierarchs. May a Golden Age like that of Basil the Great, Chrysostom, and that great Father of the Church one day dawn for Greece too, our beloved homeland. Mothers.

Mothers, raise one of your children to serve God, and he will be the finest memorial for you. See that he joins the ranks of the hierarchs. And may the Three Hierarchs intercede for us, together with their holy mothers, Saint Anthousa, Saint Nonna, and Saint Emmelia.

May God be merciful to our nation. Amen.

Παναγία Δέσποινα Θεοτόκε, Άγιοι Άγγελοι και Αρχάγγελοι, Τίμιε Πρόδρομε, Αποστόλων η δωδεκάς, Πατέρες και Δάσκαλοι της Εκκλησίας, οι καλώς αθλήσαντες στεφανωθέντες, πρεσβεύσατε προς τον Κύριον του ελεηθήναι και σωθήναι τας ψυχάς ημών. Αμήν.

Να βάλουμε έναν κανόνα από σήμερα μέχρι το Πάσχα να σταματήσουν τα χειροκροτήματα. Δεν έχουμε ανάγκη από χειροκροτήματα, έχουμε ανάγκη. Δεν κάναμε τίποτα, τίποτα το άξιον ακόμα.

Αν ακόμα, εάν μας αξιώσει ο Θεός να πεθάνουμε όχι πάνω στο θρόνο, αλλά μέσα στη φυλακή για τη δόξα του Χριστού, τότε κάτι θα έχουμε προσφέρει και εμείς στην Αγία του Εκκλησία. Σήμερα που αρχίζει το Τριώδιο το Άγιο, που είναι όλο αναστεναγμοί και δάκρυα, θα σας παρακαλέσω να έχουμε μια ιεράν κατάνυξη εις τας ιεράς μας συγκεντρώσεις.

Εμείς ερχόμαστε εδώ μέσα στο ιερό αυτό κήρυγμα, και όχι μόνο στο κήρυγμα εδώ της αιθούσης αλλά και στα άλλα κηρύγματα. Ερχόμαστε ως Φαρισαίοι, αλίμονό μας. Ερχόμαστε ως Τελώναι, τότε θα υπάρχει κάποιο έλεος στο Θεό.

Γιατί, αδελφοί μου, αν μας πάρει κόσκινο, κόσκινο λεπτό, κόσκινο να μας κοσκινίσει όλους, παπάδες, δεσποτάδες, πατριάρχες, λαϊκούς άντρες και γυναίκες, πλουσίους και πτωχούς, άρχοντες και αρχομένους, θα είμεθα άξιοι οικτιρμών; Έχουμε ανάγκη από το έλεος του Θεού.

Ούτε εμείς εδώ, στη θέση που βρίσκομαι εγώ, θα έπρεπε να υπάρχει άγγελος και αρχάγγελος για να μπορέσει να πει τα λόγια του Θεού. Αλλά ούτε άγγελοι ούτε αρχάγγελοι είμεθα. Ο Κοσμάς ο Αιτωλός έλεγε, όχι ταπεινολογών αλλά με βαθιά συναίσθηση, ότι δεν είναι άξιος να κηρύξει, ότι δεν είναι άξιος να φιλήσει τα πόδια των ακροατών του.

Τι να πούμε εμείς που ζούμε μέσα στον αμαρτωλό τούτο κόσμο; Δεν υπάρχει, δεν είμεθα, και εμείς πρέπει να έχουμε το βαθύ αυτό συναίσθημα της αναξιότητός μας. Αλλά κι εσείς που έρχεστε εδώ, να έρχεστε, να ερχόμαστε όλοι ως τελώνες.

Και μέσα από τα βάθη της καρδιάς μας να βγαίνει το δάκρυ, ο αναστεναγμός: «Ὁ Θεός, ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ». Θα είναι αποτυχία του κηρύγματος, όχι μόνο του δικού μου κηρύγματος, αλλά και παντός άλλου κηρύγματος, όταν βγαίνοντας έξω από τη θύρα του, έξω από εδώ, λέμε, ακούμε και ακούμε ότι καλά τους τα είπε.

Αυτό είναι φαρισαϊκόν. Καλά τους τα είπε, καλά μας τα είπε. Δηλαδή κάνουν τον εαυτό τους έξω ως Φαρισαίοι. Ότι αυτά τα λόγια που άκουσα με το κήρυγμα αφορούν τους άλλους και όχι τον εαυτό τους. Ότι όλοι έχουμε ανάγκη του ελέους του Θεού.

Και τώρα, αγαπητοί μου, σήμερα ερχόμαστε στο θέμα. Σήμερα είναι εορτή, είναι εορτή μεγάλη, είναι η εορτή των γραμμάτων, είναι εορτή της παιδείας. Ποιας παιδείας; Όχι απλώς της παιδείας, γιατί όλα τα έθνη έχουν παιδεία, αλλά είναι της ελληνικής παιδείας εορτή.

Και όχι απλώς της ελληνικής παιδείας εορτή, αλλά είναι εορτή της Ορθοδόξου Ελληνικής Παιδείας.

Εορτάζουν σήμερα τα σχολεία, τα γυμνάσια, τα πανεπιστήμια. Λάθος κάνουν. Λάθος κάνουν. Τυπικά, ανόρεχτα, εορτάζουν σήμερα μαθηταί, μαθήτριες, φοιτήτριες κλπ. Αλλού είναι το μυαλό τους, αλλού είναι η καρδιά τους και αλλού είναι οι θελήσεις των και οι επιθυμίες των.

Ανόρεχτα, τυπικά, χλιαρά γίνεται η σημερινή εορτή στα σχολεία μας. Κάποτε εόρταζε η πατρίδα, η Ελλάδα, εόρταζε την εορτή αυτή. Ιδίως δε εόρταζε την εορτή των Γραμμάτων στον υπόδουλο Ελληνισμό. Την εόρταζε κάτω εκεί στον Πόντο τον αλησμόνητο, κάτω στην Καισάρεια, την πατρίδα του Μεγάλου Βασιλείου.

Πέρα στην Άγκυρα και πέρα στα αγιασμένα αυτά μέρη, που όπου και να σκαλίσωμε θα βρούμε κόκαλα μαρτύρων, ηρώων, εκεί εόρταζαν. Ήταν εποχή που καμπάνα δεν επέτρεπε ο Τούρκος και όμως πρωί πρωί σηκώνονταν όλοι και δεν ήταν μόνο εορτή των παιδιών, δεν ήταν μόνο εορτή των δασκάλων, ήταν εορτή όλων ανεξαιρέτως των χριστιανών και πήγαιναν στην εκκλησία και διάβαζαν και άκουαν τα ιερά λόγια της σημερινής εορτής και τα παιδιά την ημέρα αυτή γινόταν οι αριστείς, οι καλύτεροι μαθητές. Το βραβείο τους ποιο ήταν; Το βραβείο σήμερα στα παιδιά του Πόντου, της Μικράς Ασίας, στον αγιασμένο μέρος μας, της υποδούλου Ελλάδος, έτσι έζησε η πατρίς μας, το πιο μεγάλο βραβείο σήμερα στα παιδιά δεν ήταν τίποτα άλλο

παρά σήμερα να περάσει ο δεσπότης στο χωριό τους και να τους κάνει αναγνώστες. Γινόταν αναγνώστες, αναγνώστες γινότανε και κρατούσαν στα χέρια τους τον Απόστολο και το Ψαλτήρι και την Οκτώηχο και τα Ιερά Βιβλία της Εκκλησίας μας.

Εόρταζαν εκείνοι, σήμερα εμείς δεν εορτάζουμε. Αύριο, όρισε, αύριο είναι αργία, λέει, τα σχολεία αύριο έχουν αργία. Μα αύριο τι ημέρα είναι; Αύριο; Σχολεία σήμερα δεν εορτάζουν, αύριο θα εορτάσουν αυτοί.

Φωνάζαν οι υποκριτές και οι φαρισαίοι ότι θέλουμε να καταργηθούν γιορτές, δεν θέλουμε γιορτές. Γιορτές, γιατί η Εκκλησία με τις πολλές γιορτές διδάσκει τον κόσμο να είναι τεμπέλης. Και τώρα αυτοί πώς αύριο ορίζουν, που είναι καθημερινή ημέρα, την ημέρα την αυριανή, την ημέρα ως ημέρα αργίας;

Ναι, σιγά σιγά το βλέπω, το προφητεύω, το λέγω από της θέσεως αυτής. Δεν είναι μακρά η μέρα που θα καταργηθεί η εορτή των Τριών Ιεραρχών στο ελληνικό βασίλειο, στην ελληνική πατρίδα. Και όχι μόνο η εορτή των Τριών Ιεραρχών, αλλά και άλλες εορτές θρησκευτικές θα καταργηθούν προς δόξαν του διαβόλου.

Είναι οι μέρες που θριαμβεύει ο διάβολος, είναι οι μέρες που ως σύνθημα πολλοί έχουν «Δεύτε και καταπαύσωμεν πάσας τας εορτάς του Κυρίου». Ναι, θα έρθουν τέτοιες ημέρες σκοτεινές και βάρβαρες που οι άνθρωποι πάμε, πρέπει να το καταλάβουμε, πάμε για θρησκεία χωρίς Θεό, πάμε για θρησκεία χωρίς Θεό, πάμε για θρησκεία χωρίς Θεό.

Μανάδες, πατεράδες, όσοι πονείτε τα παιδιά σας, ξυπνήστε, γιατί εκεί πάνω πηγαίνουμε ολοταχώς προς μια παιδεία χωρίς Θεό. Και ένα κράτος που δεν θέλει να κυβερνάται από τον Θεό, ένα κράτος που θα διώξει τον Θεό από τα σχολεία, ένα κράτος που δεν θέλει τον Θεό να κυβερνάει, αυτό το κράτος θα κυβερνηθεί από τύραννο.

Από τον Διάβολο θα κυβερνηθεί. Όπως δεν θέλει να κυβερνηθεί από τον Θεό, θα κυβερνηθεί από τον Διάβολο και θα πάμε εις ημέρας σκοτεινάς και ζοφώδεις. Όπου Θεός, εκεί ασφάλεια· όπου απουσιάζει ο Θεός, εκεί ανησυχία, ταραχή και πόλεμος και καταστροφή.

Υπάρχουν όμως, δόξα τω Θεώ, σε αυτή τη χώρα μας, τη μαρτυρική μας πατρίδα, υπάρχουν διδάσκαλοι. Υπάρχουν καθηγητές που δεν έσβησαν μες στην καρδιά τους το καντήλι της πίστεως, αλλά πιστεύουν και αγωνίζονται ένα σκληρό αγώνα και είναι ήρωες.

Δεν είναι κανείς δάσκαλος σήμερα και καθηγητής σε μια αναρχούμενη κοινωνία, είναι ήρωας. Ενώ στις χώρες μακρινές, ας μην αναφέρω το όνομά τους, μέσα οι φοιτητές, στη Μόσχα μέσα, ναι, στη Μόσχα μέσα και στην Κίνα μέσα, όταν μπαίνει ο καθηγητής, όρθιοι οι μαθητές, κανείς δεν τολμάει, το θεωρούν ασέβεια και περιφρόνηση.

Εδώ πλέον, οι ταλαίπωροι δάσκαλοι και καθηγητές έγιναν κλωτσοσκούφια των μικρών εκείνων θηρίων, τα οποία εκτρέφει η αναρχία και η απιστία και η αθεΐα. Ζοφερές ημέρες έρχονται στο ταλαίπωρο έθνος μας, αλλά αυτά τα θηριάκια, τα οποία σήμερα κινούνται κατ' αυτόν τον τρόπον και δεν σέβονται ούτε τη μητέρα ούτε τον πατέρα, θα αποθάνουν στις στέπες.

Ουαί, σταματώ, βλέπω πράγματα φοβερά, απαίσια η κατάσταση. Εμείς οι παλαιότεροι που ζήσαμε φοβερές ημέρες και αγωνιστήκαμε άλλος περισσότερο και άλλος λιγότερο για να βλέπουμε τη σημαία την ελληνική να κυματίζει επάνω στην Ακρόπολη, βλέπουμε ότι έρχονται ημέρες τρομερές και φοβερές και, αδέρφια μου, προσευχηθείτε στον Θεό να συντομεύσει τις ημέρες αυτές της οδύνης και του στεναγμού.

Υπάρχουν λοιπόν δάσκαλοι και καθηγητές που κρατούν ακόμα μέσα στην καρδιά τους τα ιδεώδη της πίστεως, της πατρίδος και αγωνίζονται έναν σκληρό αγώνα και είναι ήρωες. Πρέπει να αποκαλυφθούμε προ των διδασκάλων και όποιος σήμερα θα δω μέσα στην έδωσα οφείλουμε κάτι στους γονείς μας Αλλά οφείλουμε πολύ περισσότερο κάτι στους διδασκάλους και τους ιερείς και ιεροκήρυκας οι οποίοι εκοπίασαν. Δεν υπάρχει γωνιά αυτή του κόσμου ελευθέρα.

Όπως έλεγε ο Μέγας Αλέξανδρος, το ζην το οφείλω εις τον πατέρα μου. Αλλά το ευ ζην το οφείλω εις τους άλλους πατέρες, τους πνευματικούς πατέρες. Οι δε πνευματικοί πατέρες είναι οι δάσκαλοι του γένους, οι καθηγητές, οι ιερωμένοι κλπ.

Τρεις Ιεράρχες λοιπόν, πώς θα τους εγκωμιάσουμε; Με τι άνθη να στέψουμε τας ιεράς των κεφαλάς; Η Εκκλησία μας το πρωί έψαλε το εγκώμιό τους. Είναι, λέγουν τα τροπάρια, τρεις στήλοι, τρεις κολώνες επάνω στις οποίες στηρίζεται το οικοδόμημα της Ορθοδόξου Θεολογίας. Είναι τρεις ποταμοί που τρέχουν μέλι γλυκύτατον διδασκαλίας και αρδεύουν την οικουμένη. Είναι σάλπιγγες ουράνιες που σαλπίζουν τα μηνύματα της μετανοίας και της πίστεως εις όλον τον κόσμον.

Είναι αηδόνια καλλικέλαδα που κελαδούν το γλυκό άσμα της χριστιανικής ζωής. Είναι, είναι αστέρες πολύφωτοι, φωστήρες της οικουμένης ολοκλήρου. Θα παρουσιάσω σήμερα στην αγάπη σας, θα παρουσιάσω τους πατέρες, τους τρεις πατέρες της Εκκλησίας από την εξής άποψη, ότι οι τρεις αυτοί πατέρες της Εκκλησίας, οι τρεις Ιεράρχοι υπήρξαν προσωπικότητες.

Είναι μια λέξη που σαν καραμέλα σήμερα την αναφέρουν τα παιδαγωγικά βιβλία, ότι πρέπει τα παιδιά να τα μορφώσουμε σε προσωπικότητες, ότι τα παιδιά δεν είναι πλέον σκλάβοι, αλλά ότι είναι ελεύθεροι άνθρωποι και πρέπει να καλλιεργήσουμε την προσωπικότητά τους για να είναι ωφέλιμες στην κοινωνία.

Προσωπικότητες. Υπάρχουν σήμερα προσωπικότητες; Σήμερα υπάρχουν πρόσωπα; Ούτε πρόσωπα δεν υπάρχουν. Όπως έλεγε ένας αείμνηστος παιδαγωγός της πατρίδος μας, ο Καλιάφας, ο αείμνηστος Καλιάφας, άριστος παιδαγωγός και πιστός και αφοσιωμένος τω Θεώ, έλεγε ότι σήμερα στην Ελλάδα υπάρχουν προσωπεία.

Δεν υπάρχουν προσωπικότητες. Υπάρχουν προσωπεία, μάσκες, όπως τις Απόκριες, που κατά συνήθεια φορούν μάσκες και δεν διακρίνεις ποιος είναι κάτω από τη μάσκα. Έτσι ακριβώς και σήμερα κινούμεθα μέσα στην κοινωνία με μάσκες.

Όχι με μια μάσκα, με πολλές μάσκες. Αλλάζουν μάσκες οι άνθρωποι στη γενεά μας. Δεν έχουν αρχάς, δεν έχουν φρονήματα υψηλά και μεγάλα, δεν έχουν αποστολή την οποία να εκτελέσουν. Τους βλέπεις, μέσα στους θρησκευτικούς ανθρώπους κάνουν τον θρησκευτικό άνθρωπο.

Σε αθέους κάνουν τον άθεο, μέσα σε αριστερούς κάνουν τον αριστερό. Μέσα σε αθέος όπου να πάνε αναλόγως όπου αυτοί μοιάζουν με ένα ζώο με ένα ερπετό που δεν υπάρχει στην Ελλάδα, στην Ασία πέρα υπάρχει, ένα ερπετό που το λένε χαμαιλέοντα.

Αυτός αλλάζει το δέρμα του αναλόγως του περιβάλλοντος.

Πράσινο το έδαφος, πράσινο θα γίνει ο χαμαιλέων· είναι κίτρινο, κίτρινο θα γίνει· είναι παπαρούνες, θα γίνει κόκκινο. Άσπρο μόνο δεν γίνεται. Περίεργο φαινόμενο, σύμβολον πολυπροσώπου χαρακτήρος των ανθρώπων. Όλα τα χρώματα αλλάζουν οι άνθρωποι, χάνουν τα ιδανικά τους, ένεκεν δειλίας και ιδιοτελείας κι άλλων ποταπών ελεεινών παθών.

Και όπως είπε κάποιος άλλος, σήμερα το μεγαλύτερο κόμμα στην Ελλάδα ποιο είναι; Και στον κόσμο ολόκληρο είναι το μεγαλύτερο κόμμα. Το μεγαλύτερο κόμμα είναι αυτό που λέγεται ΟΦΑ: όπου φυσά ο άνεμος. Ανεμοδείκτες είναι οι άνθρωποι.

Μέσα στο πλήθος των ανθρώπων αυτών, οι οποίοι παίζουν ρόλο χαμαιλέοντος και φορούν προσωπίδας και μάσκες και εξαπατούν τον κόσμο ολόκληρο, μέσα αυτών των ελεεινών κόσμων υπάρχουν πάντοτε άνθρωποι που έχουν υγιή φρονήματα, σταθεράς αρχάς και βαδίζουν ανενδότως στην εκπλήρωση της αποστολής των και είναι έτοιμοι να υποστούν κάθε περιπέτεια και κάθε κίνδυνο χάριν των ιδεών των και θυσιάζουν τη ζωή των χάριν των ιδεών των. Αυτά τα πρόσωπα, που είναι ολίγα μέσα εις τον κόσμο και αποτελούν φωτεινά ορόσημα, φάρους τηλαυγείς που κατευθύνουν την ανθρωπότητα.

Αυτά τα πρόσωπα ονομάζονται προσωπικότητες. Αυτά τα πρόσωπα είναι μια ευλογία επάνω στη γη. Τέτοιες προσωπικότητες υπάρχουν παντού, μέσα στο στρατό, μέσα στην πολιτεία, παντού. Δεν μιλώ για τη σύγχρονη γενιά, η οποία έχει γεννήσει ολίγους.

Ο Μιλόπ, ιστορικός, ανέφερε ότι υπήρξαν εδώ στον τόπο μεγάλες προσωπικότητες.

Προσωπικότητες που πήραν αυτή τη μικρή Ελλάδα από τη Μελούνα και την έφεραν μέχρι την Άγκυρα και τη Σοφιά. Υπήρχαν ιεράρχοι προσωπικότητες που εκήρυξαν με σθένος ακατάβλητον τα ρήματα του Ναζαρέου. Υπήρξαν οι δάσκαλοι του γένους υπέροχοι που ενεστάλαξαν τις καρδιές των παιδών τα αιώνια διδάγματα της πατρίδος μας. Υπήρχαν γονείς προσωπικότητες, υπήρχαν πλούσιοι προσωπικότητες που όλα τα μεγάλα κτίρια των Αθηνών εκτίσθησαν από αυτά τα πρόσωπα που αναχώρησαν φτωχά από το Μέτσοβο.

Με την ευχή της μάνας των και έζησαν ασκητικόν βίον στα ξένα και έφτιασαν περιουσίες, και όλα για την Ελλάδα. Όλα για την Ελλάδα. Η προσωπικότητα έχει σύνθημα: όλα για την πατρίδα, όλα για τη θρησκεία, όλα για τα ιδεώδη.

Τα πάντα θυσιάζει χάριν των ιδεών του. Ο άλλος θυσιάζει τις ιδέες χάριν των ελεεινών συμφερόντων του και των αγενών παθών του. Προσωπικότητες λοιπόν υπήρξαν κατ' εξοχήν οι Τρεις Ιεράρχες. Ως ωραίος ο άνθρωπος όταν άνθρωπος είναι, έλεγαν οι αρχαίοι πρόγονοί μας.

Ως ωραίος είναι ο άνθρωπος όταν είναι άνθρωπος. Και άνθρωπος δεν είναι το ορώμενο, είναι το αόρατο. Ως προς το πρόσωπο δεν υπάρχει μεγάλη διαφορά, μικρά είναι η διαφορά μας. Αλλά τεραστία είναι η διαφορά από άνθρωπο σε άνθρωπο ως προσωπικότητα.

Άνθρωπος είναι το αόρατο. Το αόρατο είναι τρία πράγματα: νους, αίσθημα και θέληση. Τα τρία αυτά συνθέτουν τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος σκέπτεται, ο άνθρωπος αισθάνεται, ο άνθρωπος βουλεύεται και ενεργεί. Εκ των τριών αυτών απόψεων, της διανοίας, του αισθήματος και της βουλήσεως, να εξετάσουμε τους τρεις τούτους Ιεράρχας, να τους εύρομεν υπερόχους και ιεράς προσωπικότητας.

Εν πρώτοις, υπήρξαν διάνοιες, δεν ήσαν τυχαία πνεύματα. Είχαν το τάλαντον της ευφυΐας. Προχωρώ περισσότερο. Εγώ δεν τους ονομάζω ευφυείς απλώς, ονομάζω μεγαλοφυείς. Τι είναι η μεγαλοφυΐα; Σπανίως εμφανίζεται μέσα σε 100 χιλιάδες, 200 χιλιάδες, 500 χιλιάδες παιδιά. Κάπου κάπου γεννάται ένα παιδί που λέγεται μεγαλοφυΐα. Θεέ μου, Θεέ μου, όπως τα υψηλά βουνά προκαλούν το θάμβος, όπως τα άστρα του ουρανού, ούτως ένα παιδί που έχει ιδιοφυΐα είναι μέσα από τη μεγαλοφυΐα, προκαλεί κατάπληξη.

Ευφυής, μεγαλοφυής, αλλά δεν αρκεί μόνο η ευφυΐα ή η μεγαλοφυΐα για να δείξει έναν άνθρωπο προσωπικότητα. Μαζί με την ευφυΐα πρέπει να έχει ακόμα και ένα άλλο: την επιμέλεια, κόπους. Τη επιμελεία πάντα δούλα γίνεται, λέγουν οι αρχαίοι πρόγονοί μας.

Δεν αρκεί μόνο το χωράφι να είναι καλό. Πάρε το καλύτερο χωράφι, το χωράφι που αν το σπείρεις θα βγάλει 100. Ένα σπέρνεις, 100. Υπάρχουν τέτοια χωράφια στη Θεσσαλία, που είναι πλουσιότατα. Και υπάρχουν χωράφια κάτω στα νησιά μας πάμπτωχα, που το χώμα οι γεωργοί το συγκρατούν με τις πέτρες, με τα πεζούλια.

Λοιπόν, αλλά και το καλύτερο χωράφι και το πιο πετρώδες έδαφος, όπως είναι στα νησιά μας τα ευλογημένα, περιβόλια θα κάνουνε οι νησιώτες οι εργατικοί. Και αν πάλι το χωράφι είναι πλούσιο, γόνιμο, αν το αφήσεις ακαλλιέργητο, αγκάθια θα βγάλει. Έτσι είναι και τα παιδιά.

Αν και το καλύτερο παιδί, το ευφυέστερο παιδί, αν δεν είναι εργατικό, φιλότιμο, επιμελές, αυτό το παιδί δεν μπορεί να προοδεύσει. Και γενικώς, για κάθε άνθρωπο δεν αρκεί μόνο η ευφυΐα, χρειάζεται και επιμέλεια.

Δεν αρκεί μόνο να έχει το τάλαντο, αλλά πρέπει ακόμα το τάλαντο να το εργαστεί, να μην το θάψει. Και πολλοί, οκνηροί δούλοι του Κυρίου, θάβουν τα τάλαντά τους.

...αλλαντά τους μέσα εις τον λάκκον της οκνηρίας και της αμελείας. Ήσαν επιμελείς μαθηταί, οι πρώτοι μαθηταί διέπρεψαν εις τα μαθήματα των πόλεων εις τις οποίες εγεννήθησαν. Φοιτηταί άριστοι. Ο Γρηγόριος και ο Μέγας Βασίλειος υπήρξαν φοιτηταί εδώ στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας μέσα σε μια αφάνταστον διαφθορά. Αυτοί οι δύο νέοι είχαν συνδεθεί με άρρηκτον φιλία. Οι στροπονώστε δεν γνωρίζουν τίποτα άλλο μες στην Αθήνα την βορβορώδη, την διεφθαρμένη, την ειδωλολατρική Αθήνα.

Στην Αθήνα δεν γνώριζαν αυτοί οι δύο νέοι, ηλικίας 20 to 25 ετών, παρά μόνο δύο δρόμους. Έναν δρόμο που πήγαινε στο σχολείο τους και έναν άλλο δρόμο που πήγαινε στην εκκλησία τους. Στην επιμέλεια ήταν οι πρώτοι. Όταν ρώτησαν τον Λιβάνιο, τον ειδωλολάτρη διδάσκαλο και καθηγητή, «Ποιον θα αφήσεις διάδοχο στη σχολή των ρητόρων;», απήντησε αναστενάζων ο Λιβάνιος: «Θα άφηνα τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο, εάν δεν τον είχαν πάρει οι Χριστιανοί».

Εμελέτησαν τα συγγράμματα. Θαυμάζει κανείς την εγκυκλοπαιδική μόρφωση των τριών ιεραρχών: και αστρονομία και φυσική και μαθηματικά και ποίησιν και Όμηρον και Πίνδαρον και Θουκυδίδην και τα συγγράμματα των αρχαίων προγόνων μας.

Και ο Λεωδίος, όπως η μέλισσα πετάει από άνθο σε άνθο και συλλέγει τη γύρη για να κατασκευάσει τις ωραίες κηρήθρες της, κατά παρόμοιον τρόπο συνέλεξε κι αυτός γνώση μέσα στον ανθώνα του πνεύματος και της μορφώσεως· ανεδείχθηκαν όντως έξοχοι επιστήμονες και σοφοί.

Εμελέτησαν τα συγγράμματα των αρχαίων, αλλά προπαντός μέρα νύχτα ηγάπησαν από όλα τα βιβλία ένα βιβλίο.

Το βιβλίο το οποίο αγάπησαν με όλη την καρδιά τους, το βιβλίο το οποίο μελέτησαν δύο και τρία χρόνια στην έρημο, το βιβλίο που όταν το διάβαζαν έκλαιον και συγκινούντο, το βιβλίο που κάτω από τα άστρα της ερήμου το μελετούσαν, το βιβλίο αυτό είναι το βιβλίο των ιερών, είναι το βιβλίο που εμείς δεν το διαβάζουμε, είναι το λιγότερο από όλα τα βιβλία που διαβάζαμε και το βιβλίο που μελετήσαμε.

Αγία Γραφή.

Αγία Γραφή. Πρέπει, αδελφοί μου, να στενάξουμε στο σημείο αυτό, γιατί αν υπάρχει μια χώρα που διαβάζει ολιγότερο το Ευαγγέλιο, είναι η χώρα της Ελλάδος. Εδώ, λοιπόν, ήσαν διάνοιες, φωτεινές διάνοιες, και φωτεινές διάνοιες γίνονται με τη μελέτη της Αγίας Γραφής. Δεν υπάρχει στον κόσμο όλων άλλων βιβλίων που να δίνει φτερά στον άνθρωπο και να γεμίζει τον με σκέψεις υπερόχους. Τώρα, τι είναι το μυαλό μας; Το μυαλό μας... Μπρος να υπήρχε ένας τρόπος να έβαζα εδώ ένα μηχάνημα, να είχα ένα μηχάνημα που ποτέ

Που ποτέ δεν θα βρει η ανθρωπότης, προσπαθεί, αγωνίζεται να το βρει η ανθρωπότης, αλλά δεν θα επιτρέψει ο Θεός να βρεθεί το μηχάνημα αυτό, διότι αν βρεθεί το μηχάνημα αυτό, τότε πλέον επέρχεται η καταστροφή του κόσμου.

Λένε ότι θα το εφεύρουν, το μηχάνημα αυτό. Ποιο; Ω Θεέ μου, Θεέ μου, να έχεις ένα μηχάνημα εδώ πάνω, και όπως είστε εδώ πέρα δύο χιλιάδες, να βάλει τη βεντούζα στην πλάτη. Να σου κολλάει εδώ πέρα το μηχάνημα και να διαβάζει τι σκέπτεσαι.

Τότε από τα χίλια, μην γελάσετε, από τα χίλια ανδρόγυνα τα 990 θα πάρουν διαζύγιο. Αν μάθει ο άντρας τι σκέπτεσαι μέσα βαθιά στην καρδιά. Και αν μάθει η γυναίκα τι σκέπτεται ο άντρας βαθιά μες την καρδιά.

Και αν μάθουν οι πατεράδες τι σκέπτονται βαθιά τα παιδιά. Και αν μάθετε εσείς οι λαϊκοί τι σκέφτονται οι παπάδες και τι περνάει από τα μυαλά τους. Και αν και αν και αν και αν, ω Θεέ μου, ποιος θα τολμήσει, εάν υποθέσουμε, να καθίσει 24 ώρες;

Πάρτε χαρτί, αλλά αυτό το οποίο δεν μπορεί να το κάνει η επιστήμη, ούτε θα το κατορθώσει η επιστήμη. Διότι ο Θεός έφτιαξε τον άνθρωπο ελεύθερο να σκέφτεται και το καλό και το κακό. Αυτό κάντε στο σπίτι σας το βράδυ που θα πάτε, πάρτε ένα μολύβι και ένα χαρτί και γράψτε τις σκέψεις σας. Τι σκέφτεστε όλη μέρα.

Ο φρίκι, ο Θεός ηλάστη με τον μαρτωλό και ένα αξίο δούλος. Εάν λοιπόν υπάρχει τώρα λοιπόν και το μυαλό μας έγινε σκουπιδότοπος, όπως κάτω αυτοί οι τόποι που ρίπτουν τα απορρίμματα είναι ένας τόπος βρωμερός και ακάθαρτος, Έτσι ακριβώς και τα μυαλά των ανθρώπων σήμερα της γενεάς μας είναι σκουπιδότοποι.

Διότι με το κάρο ο διάβολος γεμίζει μέσα στο μυαλό τα σκουπίδια του ραδιοφώνου, τα σκουπίδια της τηλεοράσεως, τα σκουπίδια του κόσμου τούτου. Λοιπόν, καθαρίσατε το μυαλό με τούτο. Τούτο, τούτο είναι. Όπως διαβάζει το Ευαγγέλιο, γεμίζει μέσα τη σκέψη του με μεγάλας σκέψεις, μεγάλας ιδέας.

Ένας που απέθνησκε, ένας φιλόσοφος που απέθνησκε, την τελευταία στιγμή λέει «δώστε μου, δώστε μου». «Τι θέλει αυτός;» φώναζαν. Πήγαν κοντά τα παιδιά του, η γυναίκα. Νομίζαν νερό; Όχι. Φάρμακο; Όχι. Φαγητό; Όχι. «Δώστε μου την ώρα αυτή που φεύγω, την ώρα αυτή που παλεύω με αυτή, δώστε μου μεγάλες ιδέες».

Και έχει ο άνθρωπος ανάγκη μεγάλων ιδεών. Δεν μπορεί να ζήσει ο άνθρωπος χωρίς ιδέες, χωρίς ιδέες δεν μπορεί να ζήσει.

Και οι ιδέες υψηλές και μεγάλες που αρπάζουν τον άνθρωπο και τον φέρνουν μέχρι τον θρόνο του ουρανού, γιατί είναι άγγελος και αρχάγγελος, ιδέες οι αθάνατες για τις οποίες αξίζει να ζούμε και να αποθνήσκομε, οι ιδέες αυτές είναι ιδέες του Ιερού Ευαγγελίου.

Ό,τι και αν διαβάσεις, όσο και αν διαβάσεις, είσαι μακράν από τον Θεό. Αυτές τις ημέρες πήρα ένα γράμμα και λυπήθηκα. Έχω μια συνήθεια επάνω στη Φλώρινα να χειροτονώ όταν βλέπω κανένα φοιτητή, κανένα μαθητή.

Οπωσδήποτε να εκκλησιάζεται, τον καλώ στο τέλος και τον κάνω αναγνώστη. Και έχω κάνει μέχρι σήμερα καμιά τρακοσαριά αναγνώστες. Και τους δίνω στο τέλος ένα Ευαγγέλιο, έτσι, δωρεάν. Πάρτε ένα Ευαγγέλιο με ιδιόχειρον αυτό.

Και τους βάζω κανόνα. Παιδί μου, λέω, σπουδαστής είσαι, γιατρός είσαι, δικηγόρος είσαι, ό,τι να είσαι, μηχανικός είσαι. Ένα πράγμα σου δίνω κανόνα: να διαβάζεις κάθε μέρα ένα κεφάλαιο από την Αγία Γραφή.

Τώρα τελευταίως πήρε ένα γράμμα, λέει Δέσποτα Πάτερ μου λέει «μου έβαλες προ τρία χρόνια ένα κανόνα», λέει, «πάνω στη Φλόρινα, να διαβάζω το Ευαγγέλιο, την Αγία Γραφή. Μα εγώ έδινα εξετάσεις στο Πανεπιστήμιο και δεν το διάβασα μέχρι και θεωρώ τον εαυτό μου ένοχο.

Και ζητώ συγγνώμη», λέει, «να μου διαβάσει μια ευχή». Του απαντώ, παιδάκι μου, του λέω, «εσύ έγινες γιατρός, σπούδασες γιατρός. Για να πάρεις το δίπλωμά σου, θα διάβασες τουλάχιστον... Για μετρήστε. Ρώτησε ένα φοιτητή ιατρικής πόσες σελίδες διαβάζουν τα παιδιά στα συγγράμματα των καθηγητών τους και λοιπά. Δεν είναι υπερβολή να σας πω, για να γίνεις σήμερα ένας ιατρός επιστήμων, πρέπει να διαβάσεις τουλάχιστον 40.000 σελίδες.»

Σπαζοκεφαλιές και διαβάζουν μέχρι τη νύχτα. Και φωνάζει η μάνα και φωνάει καφ και διαβάζουν. 50.000! Ω παιδιά της Ελλάδος, διαβάζετε τα βιβλία των καθηγητών σας Και είστε επιμελής μαθητέ 50 χιλιάδες ο ένας, 60 χιλιάδες, και αυτό το διαμαρτύρομαι.

Δεν κάνω πολιτική, είμαι έξω από κόμματα, δεν μένω ενθουσιασμένος από τον κόσμο, ημέρα που όνειρε έρχονται, αλλά ό,τι καλό βλέπουμε πρέπει να το επαινούμε.

Ο νέος πρόεδρος των ΗΠΑ, ο Κάρτερ, διαβάζει καθημερινώς με την οικογένειά του την Αγία Γραφή.

Και κάθε Κυριακή, μολονότι είναι πολύ άσχολος και έχει στην πλάτη του τόσα μεγάλα βάρη, κάθε Κυριακή εκκλησιάζεται, παρακαλώ. Και κηρύττει τον λόγο του Θεού πότε πότε. Ω Θεέ μου!

Ω Θεέ μου, πότε θα διευθυνόμαστε από τέτοια πρόσωπα;

Αλλά εσείς φταίτε και εμείς φταίμε και όλοι φταίμε, εάν μέσα στην Ελλάδα δεν άνθισε μια χριστιανική ορθόδοξος πολιτική.

Λοιπόν, δεν ξέχασα το θέμα. Είπαμε ότι τον άνθρωπο τον δημιουργεί η φωτεινή διάνοια, αλλά δεν είναι μόνον η φωτεινή διάνοια ο άνθρωπος. Δεν είναι μόνο η διάνοια ο άνθρωπος, παραπάνω από την διάνοια ποιο είναι; Η καρδιά.

Και είχαν καρδιά, ευγενικιά καρδιά, είχαν φυτέψει μέσα στην καρδιά τους το αγλαόκαρπο δέντρο της χριστιανικής αγάπης. Αγαπούσαν βαθιά τον Θεό, αισθάνονταν έρωτα με τον Θεό. Ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, όταν έφερε το όνομα της Αγίας Τριάδος, έκλαιγε, έκλαιγε, αναστέναζε.

Δεν ήταν απλώς όπως οι παπάδες: «Εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Η καρδιά τους επλημμύριζε από άγια αισθήματα. Ω Αγία Τριάς, ω Αγία Τριάς, Πάτερ και Υιέ και Πνεύμα Άγιον, ελέησον τον κόσμο και τελευταίον εμένα τον αμαρτωλόν Γρηγόριον επίσκοπον.

Έτσι ήτανε, φλογερή αγάπη, έρωτα θεϊκό. Ανώτερο από τον ανθρώπινο έρωτα, τον οποίον έψαλλε ο Δάντης και άλλοι ποιητές στον κόσμο τούτον. Αλλά παραλλήλως προς την αγάπη προς τον Θεό είχαν και μια άλλη αγάπη, αγάπη στον άνθρωπο.

Ο άνθρωπος, αγαπούσαν τον άνθρωπο, όχι εν λόγοις αλλά εν έργοις. Ήσαν πράγματι κληρικοί. Τι θα πει κληρικός, τι θα πει κληρικός; Έχει ιστορία ο κληρικός. Πάρτε κιμωλία, πάρτε κιμωλία και γράψτε. Γράψτε, γράψτε, κληρικός σημαίνει ποιον; Αυτός που την ώρα που φόρεσε το ράσο δεν πρέπει πλέον να έχει ούτε δραχμή στην τσέπη του, δραχμή στην τσέπη του να μην έχει.

Κληρικός θα πει αυτός που δεν έχει περιουσία και μόνη περιουσία του είναι ο Θεός και κλήρον έχει τον Θεό. Λοιπόν, το γυμνό να στεβράμε πέρας η νύχτα και τριψούνται εις χάντας της όλης. Ο κληρικός λοιπόν, είναι αυτός που δεν έχει και αυτά τα τρία παιδιά.

Οι τρεις αυτοί βλαστοί, εξαιρετικοί βλαστοί της Καισαρείας, Αντιοχίας, αυτοί εξαιρετικοί βλαστοί της Μικράς Ασίας, αυτοί, τα νέα αυτοί, ήσαν παιδιά πλουσίων οικογενειών, ο Γρηγόριος και ο Βασίλειος και ο Χρυσόστομος.

Όταν έγιναν κληρικοί, τα δώσαν, τα μοίρασαν όλα, όλα στην πτωχολογιά. Τι παιδεία των εαυτών τους! Και έκτισε, όπως όλοι θα γνωρίζετε από το σχολείο, ο Μέγας Βασίλειος, σώζονταν τα ερείπια, η πατρίς, η Μικρά Ασία, η αγαπητάτη πατρίς, μέχρι το 1922 στην Καισάρεια δεικνύονταν τα ερείπια ενός μεγάλου ιδρύματος, πελώριου ιδρύματος, το οποίον αιώνες ονόμασαν Βασιλειάδα.

Κι όπως εκείνη η κολυμβήθρα Σιλωάμ είχε πέντε στοάς, προς εξυπηρέτηση των παντοειδών ασθενών, ούτω πως και το ίδρυμα εκείνο είχε στοάς πολλάς. Αλλού ήταν γηροκομείον, αλλού ήταν πτωχοκομείον, αλλού ήταν ιατρείον, αλλού ήταν για τα ορφανοτροφείον, αλλού ήταν σχολείον, αλλού ήταν ξενώνας, αλλού ήταν ακόμα ένα που το επισκέπτετο τακτικά ο Μέγας Βασίλειος τη νύχτα.

Ύστερα από τον κόπο της ημέρας, τη νύχτα ο Ιερός Πατήρ κατέβαινε και έπλυνε τα πόδια των λεπρών, των λεπροκομείων. Ο δε Ιερός Χρυσόστομος στην Αντιόχεια δημιούργησε συσσίτιο εις το οποίο ετρέφοντο, παρακαλώ, τρεις χιλιάδες χήρες εγκαταλελειμμένες και πτωχές, αντικείμενα χλεύης και αμελείας από τους πλουσίους και τους μεγάλους της γης.

Ο δε Γρηγόριος ο Θεολόγος, αυτός εξεφώνησε εν καιρώ συμφοράς, εξεφώνησε περίφημον λόγον περί φιλοπτωχίας και διήγειρε τα αισθήματα των ευσεβών.

Διάνοια φωτεινή, καρδιά ευγενής. Ακόμα κάτι άλλο. Δεν αρκεί μόνο να έχεις μυαλό φωτεινό. Δεν αρκεί μόνο να έχεις καρδιά. Πρέπει να έχεις και κάτι άλλο, το οποίο κυρίως και αναδεικνύει τον άνθρωπο και τον χαρακτήρα.

Είναι η θέλησις, αδαμαντίνη η θέλησις. Και όπως το διαμάντι όσο και το χτυπάς δεν σπάει, δεν σπάει το διαμάντι, σκληρό είναι το διαμάντι. Κατά παρόμοιον τρόπον και οι χαρακτήρες αυτοί είναι αδαμάντινοι, δεν σπάνε, δεν λυγίζουν. Ακίνητος ο βράχος μέσα στον ωκεανό, χτυπάν τα κύματα πανταχόθεν, αλλά ο βράχος υπερήφανος, και τα κύματα λούζουν το βράχο και ύστερα από την άγρια θάλασσα, ο βράχος λάμπει από καθαριότητα, απολάμπει. Κατά παρόμοιον τρόπον και οι τρεις αυτοί ιεράρχαι υπήρξαν αδαμάντινοι χαρακτήρες.

Ήσαν από εκείνους οι οποίοι δεν λέγουν διαρκώς το ναι, ναι, ναι, ναι. Είχαν τη δύναμη να πουν το όχι και το όχι αυτό αποτελούσε την δύναμη της ψυχής των. Πού το είπαν το όχι; Το όχι αυτό το είπανε κατ' επανάληψιν. Πού το είπαν; Το είπαν στους ισχυρούς της ημέρας.

Υπενθυμίζω εις την αγάπη σας, διότι όλοι από τα σχολεία σας θα έχετε κατά τινά κάποια ιδέα του ισχυρού χαρακτήρος των τριών ιεραρχών. Μια βράδυ, το τελευταίο φως, μέσα στην Καισάρεια, αν πήγαινε στην Καισάρεια, το τελευταίο φως που έσβηνε, τινος ήτανε; Όλα τα σπίτια σβήναν τα φώτα τους και οι πτωχοί κοιμόνταν και οι πλούσιοι κοιμόνταν και τα παιδιά στην αγκαλιά της μάνας και όλοι κοιμόνταν μέσα στην Καισάρεια.

Ένα φως δεν εκοιμάτο, δεν έσβηνε.

Ήταν το σπίτι, ήτανε η Μητρόπολις, Επισκοπή του Μεγάλου Βασιλείου. Μέχρι τον πρωινό όρθρο, εκάθητο και μελετούσε και φιλοσοφούσε ο μέγας ούτος ανήρ. Χτυπάει. Ποιος έρχεται; Ποιος; Ο έπαρχος. Ο ισχυρός εκείνος έπαρχος, όχι απλώς νομάρχης, υπουργός, αλλά αντιπρόσωπος του Βάλεντος, του πανίσχυρου εκείνου Αριανού αυτοκράτορος.

Του άνοιξε, ευγενής ήταν ο Άγιος Βασίλειος, όπως ευγενείς είναι και πάντες οι Άγιοι, αλλά τον έβασε προς τα επάνω, τον εδέχθηκε, του λέει: Τι θέλεις; Λέει: Ένα χαρτί. Υπέγραψαν όλοι οι επίσκοποι, υπέγραψαν όλοι οι επίσκοποι. Τι υπέγραψαν;

Υπέγραψαν ότι εκείνος ο Άριος έχει δίκιο, έχει δίκιο. Αυτό γράψανε, αυτό υπέγραψαν. «Φίλε μου», του λέει, «δεν είσαι επίσκοπος;» «Εγώ δεν υπογράφω», του λέει. «Μα, δεν υπογράφεις; Υπέγραψαν ο Α, ο Β, ο Γ, υπέγραψαν. Εσύ δεν υπογράφεις;» «Δεν υπογράφω», του λέει, «δεν το επιτρέπει η συνείδησή μου. Θα μείνω πιστός εις τον Θεό και εις την Αγία Τριάδα και εις τους όρκους μου ενώπιον του Εσταυρωμένου».

Δεν υπογράφεις; Περίεργο πράγμα. Δεν φοβάσαι; Τι να φοβηθώ, του λέει; Τι μπορείς να με κάνεις; Λέει, ένα από τα κακά που μπορεί να κάνει ο αυτοκράτοράς σου ο Βάλεντας; Τον φοβάται ο κόσμος όλος. Εσύ δεν τον φοβάσαι; Τι μπορεί να σου κάνει; Λέει, δήμευση περιουσίας. Εγώ δεν έχω χρήματα, ένα ράσο τρυπημένο και λίγα βιβλία. Λέει, εξορία. Του Κυρίου η γη και το πλήρωμα αυτής. Θάνατον. Ω θάνατε, έλα γρηγορότερα να με ενώσεις με τον Χριστό. Και έφυγε κατάπληκτος ο έπαρχος ο Μόδεστος, επιστρέφων εις τον Βάλεντα και εκθειάζων το ηθικόν μεγαλείον του ανδρός.

Τι να είπαμε και για τον Γρηγόριο τον Θεολόγο; Έκανε ισχυρόν αγώνα εναντίον των Αριανών. Όταν πήγε στην Κωνσταντινούπολη, όλες οι εκκλησίες της Κωνσταντινουπόλεως ήταν των Αριανών. Μόνο μια εκκλησία ήταν των Ορθοδόξων.

Και μέσα στην εκκλησία εκείνη εξεφώνησε τους περίφημους λόγους του περί της Αγίας Τριάδος. Ο μέγας εκείνος Ιεράρχης, ο Ναζιανζηνός, ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως.

Βέβαια το ακροατήριο των Γρηγορίων και των Βασιλείων και των Χρυσοστόμων Να χειροκρότουν μια καξά αγνής, αγνής αγάπης και ενθουσιασμού Αλλά έως να πάει στο σπίτι του αυτός, τι; Στα κεραμίδια πάνω, οι δαίμονες.

Οι δαίμονες. Ποιοι δαίμονες; Οι οπαδοί των αιρέσεων, οι Αριανοί. Και κρατούσαν πέτρες και τον πετροβολούσαν, πετροβολούσαν. Και υπό τον κίνδυνον του λιθοβολισμού μετέβαινε. Γι' αυτό όταν πλέον έφυγε από την πόλη, όταν πλέον έπεσε από τον θρόνο και έφυγε από την πόλη, κατ' εμέ, ας επιτραπεί, η αγία του ψυχή θα είπε ότι κακώς έκανε να παραιτηθεί, δεν έπρεπε να παραιτηθεί.

Λοιπόν, αμήν, αλλά ευγενής χαρακτήρας, είπε, όπως ο Ιωνάς: «Ρίψατέ με στην θάλασσα, για να έρθει η γαλήνη στην Εκκλησία».

Αλλά προτού να φύγει, τους εκάλεσε όλους, τους είπε, πως τελείωσε, τεχνία μου μένουν στα αιτρολίθασμα.

Τον λιθασμόν, τα κρύα μου, παιδιά μου, να θυμάστε τους λιθασμούς, τις πέτρες, υπό βροχή, υπό βροχή.

Υπό βροχήν λίθων, εξύσχυτοι ερών του έργου. Τι ήσαν οι άντρες αυτοί; Αλλά τι να είπαμε πλέον διά τον ήρωα, όντως ήρωα του άμβωνος, τον βασιλέα του άμβωνος, τον παγκόσμιο αυτόν χρυσορρήμονα; Δεν υπάρχει.

Δεν υπάρχει. Ομιλούν τινες για Κικέρωνα, ομιλούν τινες για Δημοσθένη, ομιλούν τινες για άλλους ρήτορες, ας τους διάβασα, όλους τους νικάει ο Υιός της Ανθούσης, ο Ιερός Χρυσόστομος. Πέλαγος απέραντο, ρήτωρ ισχυρός και πανίσχυρος εις την σκέψη του, εις τα επιχειρήματά του, εις την όλη δομή του λόγου του. Εκείνος πλέον έφτασε στην Πόλη. Ο λόγος του ήταν καυτήριο. Ήλεγξε. Ποιον δεν ήλεγξε; Ήλεγξε τους πλουσίους για την ασπλαχνία τους, ήλεγξε τις πλούσιες.

Οι πλούσιες γυναίκες που ξόδευαν πολλά για τα ενδύματά τους και οι οποίες διαρκώς διοργάνωναν χορούς και χοροεσπερίδες. Ήλεγξε τους κληρικούς οι οποίοι ζούσαν βίον ανηθικότητας και φαυλότητας και ζούσαν με γυναίκες των οποίων η διαγωγή προκαλούσε σκάνδαλο.

Ήλεγξε, ήλεγξε, ήλεγξε, και ο έλεγχός του, η γλώσσα του απλώθηκε, φωτεινή απλώθηκε η γλώσσα του. Και έφτασε πού η γλώσσα του; Ως η γλώσσα Ιωάννου του Βαπτιστού, ως η γλώσσα των άλλων προφητών, έφτασε η γλώσσα του μέχρι τα ανάκτορα.

Και εκεί ήλεγξε την Ευδοξία, την αυτοκράτειρα, την αυτοκρατόρισσα. Γιατί την ήλεγξε; Γιατί αυτή, φαντασμένη και υπερήφανος, εκμεταλλευομένη τον ασθενή χαρακτήρα του ανδρός της Αρκαδίου, έστησε απέναντι από το Μητροπολιτικό Ναό άγαλμα, χρυσούν άγαλμα.

Οι κόλακες έδωσαν χρυσόν και έφτιαξαν ένα χρυσούν άγαλμα και απέναντι Μητροπόλεως, ενώ αυτός λειτουργεί, ενώ αυτός εδίδασκε, αυτοί απ' έξω έρχονταν στο χρυσούν άγαλμα και όρισαν ημέρα κατά την οποία χορεύουν όλοι και ελιβάνιζαν συνεχώς το άγαλμα της αυτοκρατείρας, ωσάν να ήταν αυτή μια θεά του αρχαίου κόσμου.

Δεν τα ανέχθηκε αυτά ο Ιερός Χρυσόστομος και εξεφώνησε πύρινους λόγους εναντίον αυτών. Το αποτέλεσμα ήταν ότι μια νύχτα απόσπασμα στρατιωτικών τον συνέλαβε και τον εξεδίωξε. Και απέθανε χίλια χιλιόμετρα μακρά, στα άγρια κακοτράχαλα βουνά της Αρμενίας.

Λέγων, επισφραγίζων τα χείλη του, ότι την παραμονή του θανάτου του, του ηρωικού θανάτου, κατάκοπος, συρόμενος μάλλον, τον οδήγησαν μέσα σε μια εκκλησία έρημον, μακρά των πνευματικών του τέκνων. Ήρως των ηρώων, μαχητής και γίγας, ό,τι και να είπαμε για τον Χρυσόστομο είναι κατώτερο της πραγματικότητας.

Και ας μην πιστεύουν οι άπιστοι, εμείς πιστεύουμε ότι είδε όραμα τη νύχτα, τα μεσάνυχτα. Και λέγει: «Ιωάννη αδελφέ, θάρσει, αύριο μαζί θα είμαστε». Ήταν το όραμα του Αγίου του χωρίου εκείνου που εμαρτύρησε. Και την άλλη μέρα παρέδωσε τα πάντα, τα πάντα δεν είχε πλέον.

Και τελείωσε τον λόγο του, εσφράγισε τα χείλη του με το ρητόν αυτών των λόγων: δόξα το Θεό πάντων έναικα.

Ιδού, αγαπητοί μου, δι' ολίγων, διατελών υπό το κράτος συγκινήσεως, διότι τους τρεις αυτούς πατέρας τους διαβάζω τακτικά και τους αγαπώ.

Επιτρέψατέ μου να σας κάνω μια εξομολόγηση.

Όταν στις διάφορες θλιβερές περιπέτειες του βίου μου μου συμβαίνουν γεγονότα θλιβερά και δεν έχω πουθενά άλλο καταφύγιο, πότε ανοίγω Βασίλειο, πότε ανοίγω Γρηγόριο τον Θεολόγο και πότε προπαντός ανοίγω Ιερόν Χρυσόστομο.

Και το παράδειγμά του με ηλεκτρίζει και εμένα τον μικρόν επίσκοπον να συνεχίσω τους αγώνας. Και τώρα, αγαπητοί μου, από τη σκοπιά των Τριών Ιεραρχών ας ρίψουμε ένα βλέμμα στη συγκεκριμένη κοινωνία και πρώτα ας ρίξουμε ένα βλέμμα στα σχολεία μας.

Τα σχολεία μας, τα σχολεία μας, λέγουν οι παιδαγωγοί όλοι ότι πρέπει το παιδί να το κάνουν προσωπικότητα. Αλλά όταν λένε προσωπικότητα, τι εννοούν κυρίως; Είναι η εποχή μας, η παιδεία είναι η ελληνική παιδεία, η δική μας παιδεία είναι, λέγω μια λέξη που θα ερμηνεύσω αμέσως για εκείνους οι οποίοι ξέρουν λίγα γράμματα, η παιδεία εδώ στο έθνος μας είναι μια νοησιαρχική παιδεία. Λέει ότι το κέντρο είναι το μυαλό.

Ευχαριστώ. Το μυαλό με γνώσεις, το παιδί να μάθει, να μάθει, το φορτώνουμε, το υποχρεώνουμε να μάθει και Γαλλικά και Αγγλικά και άλλες γλώσσες, το βασανίζουμε συνεχώς και ακαταπαύστως, να κάνουμε το κεφαλάκι του εγκυκλοπαιδικό λεξικό.

Αυτός λοιπόν είναι ο σκοπός; Το μυαλό να γίνει επιστήμων ή μόνος του μυαλού; Όχι, αδέρφια μου, όχι. Το μυαλό έχει την αξία του και το μυαλό δημιούργησε επιστήμες. Αλλά το μυαλό δεν πρέπει να μείνει χωρισμένο από την καρδιά.

Ότι πρέπει η μόρφωση, η ανάπτυξη του εγκεφάλου, της διανοίας, να συνοδεύεται με την καλλιέργεια της καρδιάς. Διότι τα γράμματα χωρίς Θεό είναι η μεγαλύτερη συμφορά της ανθρωπότητας. Είναι η μεγαλύτερη συμφορά της ανθρωπότητας.

Δεν είναι καταστροφή από τους τσοπαναραίους.

Οι τσοπαναραίοι, πηγαίνω και τους βλέπω πάνω ψηλά, κάθονται εκεί με τα προβατάκια τους, με τα γιδάκια τους, ακούν την καμπάνα, προσεύχονται, παρακαλούν τον Θεό, νηστεύουν, αγνοί, παιδιά πολύτεκνοι, απάνω στα ψηλά βουνά της Πίνδου, εκείνα ψηλά. Πω, άμα έχω μια χαρά και αγαλλίαση άμα τους βλέπω. Άμα κατεβαίνω από το βουνό και κατεβαίνω κάτω, στην πόλη, και συναντώ μικρούς και μεγάλους που έχουν διαμορφώσει άλλο χαρακτήρα, βλέπω πόσο δίκιο είχε ο Παπαδιαμάντης που τους εγκωμίασε εις τα αθάνατα αριστουργήματά του.

Δεν θα καταστραφεί ο κόσμος από τους τσοπαναραίους και βοσκούς, θα καταστραφεί ο κόσμος από τα άθεα γράμματα. Μάλιστα, αυτοί που θα πετάξουν ψηλά επάνω, που θα πάρουν τα αεροπλάνα και θα ανέβουν ψηλά, και μετά από εκεί, από τα αεροπλάνα αυτά τα μαύρα, τα κατηραμένα, θα πιέσουν τα κουμπιά και θα ρίψουν κάτω στον κόσμο τις βόμβες ατομικές, δεν είναι απλώς αγρότες, αγράμματοι άνθρωποι, είναι επιστήμονες, οι επιστήμονες της πυρηνικής ενεργείας.

Και είχε δίκιο ο Παπουλάκος, ένας ήρωας, ένας καλόγερος αγράμματος, που περνώντας τα βουνά της Πελοποννήσου, επροφήτησε και είπε ότι: «Ελλάς, δεν θα δεις καλές ημέρες διότι τα άθεα γράμματα».

Τα άθεα γράμματα θα καταστρέψουν την ανθρωπότητα.

Ναι, τα άθεα γράμματα. Και δυστυχώς προς τα εκεί πηγαίνουμε, αδέρφια μου, προς την άθεον παιδεία. Και αυτός είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος. Αν το αισθανόταν ο ελληνικός λαός, θα έπαιρνε ρόπαλα, ρόπαλα, και θα χτυπούσανε καμπάνες και θα δημιουργούσε μεγάλο πειρασμό.

Σας είπα στην προηγούμενή μου ομιλία ότι γίνονται σκέψεις ακόμα από μερικούς εγκεφάλους, νοσηρούς εγκεφάλους, οι οποίοι θεωρούν τον άνθρωπο ότι δεν προέρχεται από τον Θεό, αλλά προέρχεται από την ύλη και μόνο από την ύλη, από μερικούς τούτους παιδαγωγούς αθέους και απίστους, γίνονται σκέψεις να σβήσουν το θρησκευτικό μάθημα και αντί θρησκευτικό μάθημα να διδάξουν, να βάλουν στα νηπιαγωγεία, στα σχολεία, παντού να βάλουν τρεις ώρες σεξουαλικό μάθημα.

Στις ημέρες, στις ημέρες, τις κυρίες ημέρες, τις μικρές ημέρες της συγχύσεως, προ τριάντα πέντε χρόνια, πάνω τριάντα πέντε χρόνια, περιόδευα πάνω στη Μακεδονία. Πηγαίνοντας σε ένα χωριό, πάω στο σχολειό, σχολειό, ανοίγω το σχολειό, μπαίνω μέσα στο σχολειό, βρήκα το δάσκαλο εκεί, χτύπησα το δάσκαλο.

Τι είδα; Ότι ο δάσκαλος, προκομμένος, υλιστής, άθεος, που δεν πίστευε τίποτα, συμφορά για το μικρό χωριό, για την κοινωνία εκείνη. Δάσκαλος, παιδί μαθητής ανταξίου διδασκάλου του, αυτός ο δάσκαλος είχε ξεκρεμάσει την εικόνα του Χριστού από την αίθουσα διδασκαλίας και τι κρέμασε;

...κρέμασε το χιμπατζί, ένα χιμπατζί, και μην νομίζετε ότι είναι ολίγοι αυτοί που είναι έτοιμοι, έτοιμοι να ξεκρεμάσουν την εικόνα του Εσταυρωμένου.

Το χιμπαντζή, ένα χιμπαντζή. Σας βλέπω ψηλά πώς σκεφτόμαστε, τι κάνουμε, το αμέσως τραπεδοκίμασα όλοι, εδώ λέει παπαδίστικα δεν θέλω με, λοιπόν, και επαναλαμβάνω και λέγω: ένα έθνος, ένα κράτος που δεν θέλει να κυβερνάται από τον Χριστό θα το κυβερνήσουν οι τύρανοι, οι χειρότεροι τύρανοι, και ένα κράτος που δεν κυβερνάται από τον Θεό θα το κυβερνήσει ο Διάβολος και τα όργανα του Διαβόλου.

Πάμε λοιπόν προς άθρησκον παιδεία. Αλλά για να είμαι άθρησκο παιδεία πρέπει να καλλιεργήσουμε όχι το μυαλό, να καλλιεργήσουμε προπάντως την καρδιά. Και ο Έλληνας είναι καρδιά, είναι καρδιά. Ο Γερμανός είναι μυαλό, ο Άγγλος είναι μυαλό, ο Αμερικάνος μυαλό.

Οι Ρώσοι έχουν κάποια διαφορά, κάτι έχουν, μυστικοπάθεια, έχουν μια καρδιά.

καρδιά που μυστικοπαθώς συλλαμβάνει το Θεό. Αλλά μέσα η Ελλάς είναι καρδιά, είναι η καρδιά, και δεν πρέπει να σβήσει η καρδιά. Και ό,τι έπραξε η Ελλάς, η μικρά μας πατρίδα, το έγραψε με της καρδιάς το πύρωμα, όπως λέγει ο ποιητής. Καρδιά είναι η Ελλάς, αλλά στην καρδιά δεν γίνεται καμία προσπάθεια να καλλιεργήσουμε τα ευγενή αισθήματα της φιλοπατρίας, της αγάπης προς ό,τι είναι ευγενές και υψηλό, όταν η μικρά αυτή χώρα

5.000 άνθρωποι, καλυβάκια ήταν εδώ πέρα στην Αθήνα. Και τώρα είναι 2 εκατομμύρια, νέα συμφορά του έθνους αυτή. Όποιος κατορθώσει να βγει στην Αθήνα και να γίνει η Αθήνα 100.000, είναι ο μεγαλύτερος ευεργέτης της Ελλάδος.

Λοιπόν, μέσα εδώ στην Αθήνα, που είχε τότε 5.000 κατοίκους, όταν ελευθερώθηκε ο τόπος και πρωτεύουσα ήταν ακόμα το Ναύπλιο, έφυγε μια αντιπροσωπεία από την Αθήνα και πήγε στον Κοραή, τον διδάσκαλο του γένους, του οποίου το άγαλμα στολίζει τα Προπύλαια του Πανεπιστημίου.

Ήταν πλέον γέρος ο Κοραής, 90 περίπου ετών, 85 ετών. Διδάσκαλε, εσύ που ξέρεις πολλά πράγματα, θα φτιάξουμε σχολειά στην πατρίδα. Δόξα σοι ο Θεός, είπε ο Κοραής. Διδάσκαλε, θα ανοίξουμε γυμνάσια. Δόξα σοι ο Θεός.

Διδάσκαλε, σκέφτομαι να κάνω και Πανεπιστήμιο. Δόξα σοι ο Θεός, έλεγε ο Κοραής.

Βασιλεία των Ουρανών, Ευαγγελισμός, Ε Ένα δράμι έχει αξία παραπάνω από δέκα τόνους ανθρωπίνης γνώσεως. Και αυτή η γνώση, αυτή η αρετή. Και το είπε ο Παύλος και το είπαν και οι αρχαίοι πρόγονοί μας, Ότι πάσου επηγής χρυσός και υπογείν χρυσός αρετής ο κατάξιος Και η γνώση εισφυσεί, είναι αγάπη η οικοδομή Η γνώση είναι το μυαλό, η αγάπη είναι η καρδιά.

Αυτή την καρδιά την έχουμε αφήσει ακαλλιέργητον και δυστυχώς από τέτοια παιδεία θα προέλθει η καταστροφή του έθνους μας, εάν εν τω μεταξύ δεν ξυπνήσουμε από τον λήθαργον των εθνικών αυτών ληθάργων και αρχιερατικών ληθάργων.

Το ένα δίδαγμα είναι ότι οι πατέρες αυτοί μας δεικνύουν τον ορθόν δρόμον της διαπαιδαγωγήσεως της νέας γενιάς. Αλλά οι πατέρες αυτοί, οι Τρεις Ιεράρχες, υπήρξαν ακόμα και τα υποδείγματα ποιμαντικού βίου, οι οποίοι ήταν υποδείγματα ποιμένων, πραγματικών ποιμένων υπήρξαν και λοιπά.

Ω αδελφοί μου, πώς να σας ομιλήσω, πώς να σας εκφραστώ, πώς να εκφράσω τον θαυμασμό μου απέναντι σε αυτούς τους ανθρώπους, τους ήρωες αυτούς του πνεύματος και της αρετής.

Κάποτε διάβαζα ότι κάτω εκεί στον Νειλοπόταμο υπάρχουν πυραμίδες του Χέοπα, όπως ψηλές, είναι πολύ ψηλές, 100 μέτρα, 150 to 200 μέτρα, κτίρια, Παναγιά, τι κτίρια. Όποιος πάει στις πυραμίδες, και ο πιο ψηλός όταν σταθεί στη ρίζα της πυραμίδας και κάνει έτσι απάνω, βλέπει τον εαυτό του νάνο.

Εκμηδενίζεται το ψηλότερο ανάστημα, εκμηδενίζεται μπροστά στο ύψος των πυραμίδων του Χέοπα. Έτσι ακριβώς, αδερφοί μου, όταν κι εμείς πλησιάσαμε κοντά στις πυραμίδες αυτές του Πνεύματος και ρίψαμε μια ματιά στα υψώματα των ιδεών και των σκέψεών των και των αισθημάτων και των βουλήσεών των, τότε αισθανόμαστε πόσο μικροί ήμεθα.

Εκείνοι υπήρξαν γίγαντες, εμείς νάνοι. Εκείνοι υπήρξαν κολοσσοί, εμείς μεδαμινότητες. Εκείνοι υπήρξαν πλατάνια. Πλατάνια. Στη θέση των πλατάνων τώρα είναι, για φανταστείς, να δεις ένα πλατάνι και ξαφνικά το πλατάνι να φεύγει από τη θέση του και εκεί που είναι πλάτανος να δεις ένα κακιασμένο θάμνο.

Ποία λοιπόν εντύπωση δημιουργεί η εικόνα του πλατάνου εν αντιθέσει προς την εικόνα του θάμνου; Και αυτή είναι η εντύπωση την οποία δημιουργεί σήμερα η θέα μέσα στην Εκκλησία μας του Χριστού. Στερούμεθα ανδρών με υψηλό φρόνημα, με γενναίας καρδίας, με βουλήσεις αδαμαντίνας.

Η Ελλάς, οι κρίσεις, διέρχεται η Εκκλησία μας μια κρίση βαρυτάτη. Όπως είπα, πρέπει να νιώσουμε, πες μου, πες μου, σας είπα αντί ολίγων και χειροκροτήσατε. Σας είπα τι είναι ο κληρικός. Κληρικός είναι αυτός που δεν έχει δραχμή, δεν έχει δραχμή, που έχει μόνο τον Θεό κληρονομιά.

Κληρικός ποιος είναι, ποιος είναι; Υπάρχουν δύο κατηγορίες κληρικών. Η μία κατηγορία κληρικών υπάρχουν μέσα στην Ελλάδα πτωχαδάκια παπάδες, καιρόκυριοι και αστίμιοι και θεολόγοι και επίσκοποι ακόμα υπάρχουν μέσα στον κόσμο αυτών.

Μικρά βέβαια αναστήματα, εις σύγκρισιν με τα μεγάλα εκείνα αναστήματα που ανέδειξε η ιστορία του γένους μας και η ιστορία του χριστιανισμού. Υπάρχουν ιερείς και οποίοι και κληρικοί που ζουν, είναι δύο κατηγορίες, είναι άλλοι που ζουν από τη θρησκεία.

Έμποροι, χριστέμποροι, χριστέμποροι που αξίζει το φραγγέλιο του Ιησού Χριστού. Ναι, που έχουν κάνει μαγαζί και έχουν δίκιο. Οι άθεοι κομμουνιστές που λέγουν ότι η Εκκλησία είναι μαγαζί, όταν κοιτάξουμε, και κάνουν τη μεγαλύτερη καταστροφή μέσα στην Εκκλησία.

Υπάρχουν κληρικοί οι οποίοι ζουν από τη θρησκεία και την έχουν τη θρησκεία αγελάδα, την οποία αρμέγουν, και αρμέγουν τα πρόβατα χωρίς να τα βόσκουν. Αλλά υπάρχει και μια άλλη κατηγορία κληρικών, οι οποίοι δεν ζουν από τη θρησκεία, ζουν για τη θρησκεία.

Όταν συναντήσετε τοιούτον κληρικόν, να τον σεβαστείτε, να τον υποληφθείτε. Είναι τα τελευταία λείψανα μιας μεγάλης γενιάς των προγόνων ημών, οι οποίοι δημιούργησαν την ελεύθερη πατρίδα. Λοιπόν, έτσι είναι τα πράγματα.

Κληρικός ίσον θυσία, και θυσία υπάρχει. Δεν θα είναι ίσως, θα προσβάλλω εδώ. Θα προσβάλλω. Είμαι τόσο δύσκολος επαινέτης ανθρώπων και μάλλον ελεγκτής. Αλλά θα προσβάλλω εδώ την ταπεινοφροσύνη ενός που ευρίσκεται εδώ μέσα στο κέντρο, ταπεινός όσον ολίγοι, υψηλός το φρόνημα όσον ολίγοι, ευγενής όσον ολίγοι, ήρωας των Καλαβρύτων.

Σηκώθηκε στα Καλάβρυτα τότε που έτρεμον οι πάντες και ανέβηκε πάνω στα ψηλά βουνά, όταν μέσα οι Ούννοι έσφαζαν 700 to 800 παιδιά και έσπερναν τον θάνατο.

Ανάληψη, Ευαγγελισμός, Ευαγγελ Τη θρησκεία, αλλά διά τη θρησκεία. Αυτοί σήμερα έντεκα υπέροχοι αποστολικοί άντρες βρίσκονται εκτός ευρών, διότι το τέλειος γραφείς. Υπότιτλοι AUTHORWAVE Υπότιτλοι AUTHORWAVE ασχέτως κομματικών αντιλήψεων και φρονημάτων ή παράνοκομάτων, αυτοί που δούλεψαν μέσα στο έθνος και κοπίασαν με το έθνος και πότισαν το έθνος με τα δάκρυά τους και με τον κόπο και με τη θυσία τους, αυτοί που ζήσανε όχι από τη θρησκεία αλλά δια τη θρησκεία, αυτοί σήμερα έντεκα υπέροχοι αραποστολικοί άντρες ευρίσκονται εκτός ευρών διότι το τέλειο στρατή! Σήμερα 11 υπέροχοι αραποστολικοί άντρες βρίσκονται εκτός Ευρών για το τέλειο γραφείο. Αλλά αδελφοί μου, μετά την παρέκβαση αυτή που την επέβαλα η ρήμη του λόγου, έχω αδελφοί μου να είπω τα εξισολίγα και τελειώνω. Σας έδειξα με αδρές γραμμές. και έσπεραν τον θάνατον ένας γυναικός στάθηκε στο ύψος του και έλεγε ψηλά πάνω στις κορυφάς του χερμού και έζωσε το υπόλοιπο της πληθυσμού και αυτό σήμερα είναι αυτός έδρας. και αυτό σήμερα είναι αυτός ο Έντρας, είναι ο Άγιος Αλεξανδρόπονος. Και όμως αυτοί οι μικροί εκεί, οι οποίοι εργάστησαν μέσα εις το έθνος των... Υπότιτλοι AUTHORWAVE

Αδελφοί μου, μετά την παρέκβαση αυτή που την επέβαλε η ρύμη του λόγου, έχω, αδελφοί μου, να είπω τα εξής ολίγα και τελειώνω. Σας έδειξα με αδρές γραμμές την εικόνα των ανθρώπων αυτών ως προσωπικοτήτων.

Σας είπα ότι έχουν φωτεινό νου, σας ζωγράφισα την καρδιά τους, την απέραντη, την πλατιά τους καρδιά που χώρισε τον κόσμο ολόκληρον. Σας παρουσίασα την αδαμάντινη θέλησή τους, που αντεστάθηκε ενώπιον βασιλέων, και ήτανε μια ψυχή μεγάλη και ηρωική.

Τώρα τιμώντες την ιεράν μνήμην των ανθρώπων αυτών, των αθανάτων, των ηρώων, των καυχημάτων του έθνους ημών λοιπόν, διότι οι Έλληνες υπήρξαν, την ελληνική γλώσσα ελάλησαν, τα συγγράμματα του Χρυσοστόμου έχουν μεταφραστεί στις περισσότερες γλώσσες του κόσμου και στα ρωσικά τελευταία μεταφράζονται.

Και εδώ είναι προς τιμήν ότι αρχίζουν μεταφράσεις του Χρυσοστόμου και άλλων Πατέρων. Λοιπόν, τιμώντας σήμερα τη μνήμη τους, θα ήταν παράλειψη, σημαντική παράλειψη, μεγάλη παράλειψη και αγνωμοσύνη ακόμα εις τον Θεό, εάν δεν μνημονεύαμε τους ιερούς αυτούς άνδρας, δεν θυμούμεθα τα πρόσωπα εκείνα τα ιερά εις τα οποία οφείλουμε τους τρεις μεγάλους αυτούς άνδρας, διότι, αγαπητοί μου ακροαταί, κανείς δεν γεννήθηκε από βράχο, μια μάνα μας έφερε στον κόσμο και πίσω από κάθε μεγάλο άνδρα ή πίσω από έναν κακούργο μια μάνα είναι, και η μάνα είναι κυρίως υπεύθυνη εάν το παιδί θα πάει στη φυλακή, στην κρεμάλα, εάν το παιδί γίνει άγγελος ή δαίμονας.

Και πίσω λοιπόν από τους ιερούς αυτούς άνδρας βρίσκονται άγιες μητέρες, αείμνηστες μητέρες, άγιες μητέρες. Η μητέρα του Αγίου Βασιλείου ήταν η Εμμέλεια με τα εννιά παιδιά της. Η μητέρα του Γρηγορίου ήταν η Αγία Νόννα.

Και η μητέρα του Χρυσοστόμου, χήρα 18 ετών, ήταν η Ανθούσα η αλησμόνητος. Ω μητέρες άγιες που μας κάνετε να θυμηθούμε ευχαριστούμε τις δικές μας μητέρες όλων μας. Ω άγιες μητέρες, που τώρα έχετε φύγει από τον κόσμο και που τώρα βρίσκεστε στους ουρανούς και ενώπιον των τέκνων σας, κι αν καιρών κι αρχαν καιρών, και ολόκληρη η οικουμένη θαυμάζει τον ηρωισμό σας. Αν δεν υπήρχε Εμμέλεια, δεν θα υπήρχε Βασίλειος· αν δεν υπήρχε Νόννα, δεν θα υπήρχε Γρηγόριος· αν δεν υπήρχε Ανθούσα, δεν θα υπήρχε Χρυσόστομος.

Ας θυμίσουμε λοιπόν μαζί με αυτούς και τις αγίες αυτών μητέρες. Και τελειώνοντας τον λόγο έχω να είπω ολίγα ακόμα σχετικά με το ζήτημα των μητέρων. Πρέπει να είπωμεν ότι πάσχομε από έλλειψη ιερέων. Χίλια χωριά στην Ελλάδα, ιδίως στη Μακεδονία, στα άκρα της πατρίδος.

Δεν χτυπάνε καμπάνες, δεν υπάρχουν ιερείς. Και αναγκάζεται το κράτος και η πολιτεία να εκλέγουν ολιγογράμματους ιερείς, που μόλις διαβάζουν τον Απόστολο, το Ευαγγέλιο και λοιπά. Σας ρωτώ, πώς θα μπορέσουμε με αυτούς τους ιερείς, τους ολιγογράμματους, να πολεμήσουμε τη φοβερή λερναία ύδρα των αιρέσεων και ιδίως τους χιλιαστές; Πήγε ένας χιλιαστής σε ένα χωριό. Ο παπάς αμέσως παίρνει τηλέφωνο τον δεσπότη κλαίγοντας. «Τι έχεις;» «Δέσποτα, σε παρακαλώ, στείλε τον θεολόγο, τον ιεροκήρυκα στο χωριό. Δεν μπορώ να τα βγάλω πέρα, δεν μπορώ. Θέλει γλώσσα, θέλει επιχειρήματα, θέλει θεολογία.»

Και αν ο επίσκοπος έστειλε θεολόγο, λοιπόν θα έπρεπε κάθε χωριό μας να έχει θεολόγο και ιεροκήρυκα. Και τότε η Ελλάς θα ήταν μεγάλη και υψηλή. Δεν έχουμε ιερείς, δεν έχουμε ιεροκήρυκες πιστούς και αφοσιωμένους.

Δεν έχουμε ιεραποστολικά πρόσωπα. Μανάδες, παιδιά που με ακούτε, νεότης που περικυκλεί εδώ μέσα από την εκκλησία αυτή, παιδιά, εμείς σβήναμε, είναι πλέον η δύσις του βίου μας, σεις είστε ωραία Ανατολή.

Η Ελλάδα έχει ανάγκη και διδασκάλων και καθηγητών, οι οποίοι να καλλιεργήσουν βαθιά τας ψυχές των παιδιών μας. Έχει ανάγκη ιατρών, οι οποίοι να περιποιηθούν τους ανθρώπους.

Έχει ανάγκη ανθρώπους, έχει ανάγκη γενναίων αξιωματικών, δίκην Πλαστήρα, οι οποίοι θα υποστηρίξουν τα όρια της πατρίδος μας. Έχει ανάγκη δικαστών, έχει ανάγκη δικηγόρων, έχει ανάγκη μηχανικών, έχει ανάγκη όλων των επιστημόνων της. Αλλά προπαντός η Ελλάς, νούμερο ένα, έχει ανάγκη ιερέων, ιερέων υψηλών το φρόνημα, ιερέων γιγάντων, ιερέων μιμητών των Τριών Μεγάλων Ιεραρχών. Η Ελλάς, η γλυκυτάτη πατρίς μας, είθε να ανατείλει και γι' αυτήν μια μέρα ο Χρυσούς Αιών του Μεγάλου Βασιλείου, του Χρυσοστόμου και του Μεγάλου Πατέρου της Εκκλησίας. Μανάδες.

Ένα παιδί σας αναθρέψατε, θα είναι το καλύτερο μνημόσυνό σας. Φροντίστε να καταταγεί στη φάλαγγα των ιεραρχών. Και είθε οι Τρεις Ιεράρχες να πρεσβεύουν υπέρ ημών, μαζί με τις άγιες μητέρες τους, την Αγία Ανθούσα, την Αγία Νόννα και την Αγία Εμμέλεια.

Είθε ο Θεός να γίνει ίλεως εις το έθνος μας. Αμήν.