The Revelation of John 44

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the unchanged Greek original is the authoritative text.

As we have already mentioned, my dear ones, the second interlude has two parts. The first part refers to the measuring of the temple, which we spoke about last time, and in the second part of the interlude there is discussion of the two witnesses and prophets.

And the sacred text says: 'And I will give power to my two witnesses, and they shall prophesy a thousand two hundred and sixty days, clothed in sackcloth. These are the two olive trees and the two lampstands standing before the Lord of the earth.' Let me put it into plain words for you: I will give my two witnesses, and they will prophesy for one thousand two hundred and sixty days, and they will be clothed in sackcloth.

These are the two olive branches and the two lampstands that stand before the Lord of the earth.

Here we see, in a most condensed way, yet also obscure and hard to interpret, the Holy Evangelist coming to describe for us the dominion of the anti-god powers, with the Antichrist at their head. The powers of God are represented by the two witnesses and prophets, who, bearing witness against the Antichrist, will be put to death by him.

But afterward they will be granted resurrection, and then the anti-god powers will feel fear and dismay at this event. This is what the second part of the second interlude tells us. We will look at the text step by step. 'And I will give.' Who is the subject; that is, who is speaking here, saying that he will give? It is Christ.

In the whole situation that will have been shaped by the general apostasy that the Antichrist will have brought about, God does not cease to give his own testimony as well. It is characteristic that the remnant of God, the remainder, the chosen people of God, always exists, even in the very worst of times.

And when the voice of God is stifled and nothing is heard except the voice of Hell and of Hades, then God most certainly gives his testimony too, even if it seems to be faint. God's testimony in this case is the two prophets and witnesses; they will give the testimony that the true Christ, the true Messiah, is Jesus, and not the Antichrist who was being put forward at that time.

'And I will give to my two witnesses,' and I will give to my two witnesses. Who are these two witnesses of Christ? It is worth noting that they are mentioned with the article, 'to my two witnesses,' the two witnesses, with the article, which means that they are known, at least to the holy Evangelist John.

But their names are not mentioned; that is why I said 'at least to the holy Evangelist,' and that is why there are various interpretations. Who, then, might these two witnesses be who will come to bear witness, to declare and point out that the Antichrist is not the Christ, the Messiah, but rather that Jesus Christ is, and to warn the world by pointing out the Antichrist?

Who will they be?

There are various interpretations, precisely because the names are not recorded within the sacred text. The first interpretation is that this concerns two specific persons who will act at that time, in the days of the Antichrist.

Specific persons. The second interpretation is that it concerns a personification of the spirit of what is to come, which is going to prevail in those last days, when many of the faithful, in different places on the earth, will give the true testimony of Jesus Christ.

So it is not about two specific persons, but simply, as I explained to you, about the spirit that will prevail in many of the faithful who will give their testimony for Jesus Christ. The third interpretation is that it concerns the faithful clergy and the faithful laity who will give the testimony of Jesus Christ, both as forerunners and in an eschatological sense.

This last interpretation was the one our own Apostolos Makrakis upheld.

But there is also a difference of opinion, or rather a disagreement, if of course it is indeed about two specific persons. As to who these persons might be, very ancient and more recent interpreters, among them Saint Andreas of Caesarea, Arethas of Caesarea, Saint John of Damascus, and Saint Ephrem the Syrian, who, as you will see in his complete works, has a homily on the Antichrist, maintain that it is about two persons, specific persons, and that these persons are the Prophet Elijah and Enoch.

A person, persons, both of them from the Old Testament.

Others, again, maintain that it is about Elijah and Moses, not about Enoch. This is both because these persons, Elijah and Moses, appeared at the Transfiguration of Christ, and because, as we will see a little further down, in the verse after next, in verse six, there is reference to that authority which they had back when they were alive, the Prophet Elijah and Moses, to whom God had given that authority which we now see being given back to them in the last times in the book of Revelation.

So they draw the conclusion that it is not Elijah and Enoch, but Elijah and Moses. As for us, my dear ones, forgive me, let me read you the text so you can see it. It says in the sixth verse: 'These two prophets have authority to shut heaven, that it rain not in the days of their prophecy,' and this reminds us a little of the Prophet Elijah, 'and they have authority over the waters, to turn them into blood, and to smite the earth with every plague, as often as they will,' and this reminds us of Moses in Egypt.

That is why I told you that these opinions exist. We, my dear ones, will follow the opinion of Saint John of Damascus, which of course Saint Andreas of Caesarea, and Arethas, and Saint Ephrem the Syrian, and many more recent interpreters also follow.

Saint John of Damascus writes the following, which is very noteworthy.

It is found in the edition of the Exposition of the Orthodox Faith, in his fourth book. This book has been published; it is part of the series of patristic books from Thessaloniki. Number 99, with the title Concerning the Antichrist. In fact, there is something else I had not told you: do get hold of this book, the dogmatics, we might call it, of John of Damascus. It is precious, and it is not difficult, quite apart from the fact that alongside the text you have the translation, so you can understand it very well.

It really is a precious book. Because at some point, frankly speaking, we need to have some contact with theology, my dear ones. It is not the exclusive right, may they forgive me for saying this, of our dear theologians; rather, I believe they themselves would say the same.

It is the possession of the Church. Even the lowliest person must have contact with theology. It is precisely this absence of theology that has led us to where we have ended up today, to an estrangement of our Church, to an alienation of ourselves from this source of life, the Church, because this contact of ours with theology is missing.

Of course, when we say theology, it does not mean that we are going to take up university textbooks and start reading them. Rather, it means we are going to take up the books of our Church, the Fathers of our Church. And there, little by little, we will begin to study.

Whatever we do not understand, we will ask about. We must have the spirit of humility so as not to fall into any delusion. Perhaps it is the fear of delusion that has brought us to the point of having no contact with our theological books.

And to show you how excessive this is, let me tell you in passing now that the West, the Roman Church, forbade, imagine this, forbade the faithful to study Holy Scripture, because at that time the Protestants were studying Holy Scripture and, of course, interpreting it in their own way; and it forbade the faithful to study Holy Scripture lest they fall into some heresy, into some delusion, unless a priest was present, for only then could they study Holy Scripture.

Do you not think these are extremes? Out of fear that we might bring about a breakdown, we go to the other extreme and do absolutely everything. And so, in the end, our people become alienated, and another evil has occurred: the mind of the Church has been divorced from theological science.

They became two separate things. This is a misfortune. Theology has its treasury within the Church. It does not have it in the university chairs, but within the Church. All the Fathers of our Church who theologized were Fathers of our Church. They were not professors. They were Fathers of our Church.

It is the possession of our Church. That is why the preaching too must be theological. Because theology is our food. And we must return, says the ever-memorable Florovsky, please teach in our age, teach the dogmas, there is such need; today, my dear ones, we are ignorant of the dogmas, we are ignorant of them, and that is why we fall into a thousand pitfalls; we must, therefore, return once again.

I have told you these things in passing, prompted by the book from which I am drawing what John of Damascus writes. I return to it. So John of Damascus writes the following.

"And Enoch and Elijah the Tishbite will be sent, and they will turn the hearts of the fathers to the children" — that is, the synagogue to the Lord, our Lord Jesus Christ, and to the preaching of the Apostles — "and by him they will be slain." In other words: Enoch and Elijah the Tishbite will be sent, and through their preaching they will turn the hearts of the fathers back to their children — that is, they will turn the synagogue of the Hebrews to the Lord, to our Lord Jesus Christ, and to the preaching of the Apostles; and then they will be exposed by the Antichrist, and by him they will be put to death.

Clearly, then, most clearly, John of Damascus tells us that these two persons are Elijah the Tishbite and Enoch.

But let us look more precisely, my dear ones, at what testimonies we have for each of them from Holy Scripture concerning these persons. And take heed, take heed, lest we be found, woe to us, among those who will exchange gifts at the slaying of these two persons.

Because someone might say, what concern is it of mine whether it was Elijah or not? It is of concern to your very members. For, my dear ones, the nations and the peoples will rejoice at their slaying, at their killing, at their murder.

Let us not be among those who will rejoice when the Antichrist slays them, but let us have truly recognized that they are the men of God who have been sent, Elijah and Enoch. So, concerning the prophet Elijah, the last of the prophets, Malachi, writes the following. It is in the third and fourth chapter; I take one verse from the third chapter and two verses from the fourth chapter.

Because it has great significance; this will be needed by us now in the New Testament, you will see. Behold, I send forth my messenger, and he shall survey the way before my face; and behold, I will send to you Elijah the Tishbite before the coming of the great and glorious day of the Lord, who shall restore the heart of the father to the son and the heart of a man to his neighbor, lest I come and utterly smite the earth. I will render it for you in a few words, because now I have to render everything, even the slightest and easiest text, since now we are beginning to be alienated even from our own language.

This is a crime; I regard it as a crime. My beloved, I was not good at ancient Greek, and I was terrified even to get a ten, just a little ten. I was terrified. But the truth is the truth. We have become alienated. We have become alienated from our own language, and we have reached the point where we no longer understand.

So it says: Behold, I send forth my messenger, my herald, and he shall survey, shall attend to, shall take care of my way before my face, before me. And behold, I will send Elijah the Tishbite, who is from Tishbe, before that great and glorious day of the Lord comes; and this Elijah shall restore the heart of the father to the son and the heart of one man to another man, before I come to smite the earth utterly.

These things God says through the prophet Malachi. Let us take note, my dear ones, of this prophecy, which is astonishing but also most clear. Who is the first messenger? The first messenger is the one who concerns a first mission.

And he is the first forerunner of the First Coming of Christ, John. The proof that the New Testament interprets the matter this way: the Evangelist Mark takes this prophecy of Malachi in combination with the prophecy of Isaiah and says the same thing: Behold, I send forth my messenger; only that there, instead of putting 'and he shall survey the way before my face,' he puts 'before your face.'

For this reason, it has enormous significance from the standpoint of interpretation, because it shows that the One who becomes incarnate is Yahweh, is the Lord; that Jesus Christ is the Lord, and is not a creature. This is a most powerful weapon against the foolish, yet dangerous, Millennialists who claim that Jesus Christ is a creature.

So the Evangelist Mark uses this prophecy of Malachi from the third chapter to show that this angel, this messenger, is Saint John the Baptist. Clearly, most clearly. He is therefore the forerunner of the First Coming of Christ.

But there still remains the other Elijah, the one set in contrast, in the prophet Malachi.

The prophecy about the coming of Elijah at the first appearance of the Messiah was widely held, and this was widespread from the prophet Malachi. And because the disciples of Christ were convinced that Jesus is the Messiah,

The disciples now have a question: why had Elijah not appeared before Jesus? This question grows even stronger for them when, on Tabor, the three disciples, Peter, James, and John, saw Elijah come down, be present with Moses, and speak with the Lord. And so now these three disciples, whose question had become more intense, ask the Lord as they are coming down from Tabor.

they say to Him, "Why then do the scribes say that Elijah must come first?" That is: what do the scribes mean when they say that Elijah must come first, since You are the Messiah? But Elijah has not come. So how do they say that Elijah must come first, if You are the Messiah — or else You should not be the Messiah, and we should still be waiting for Elijah?

with Elijah, or else you must be the Messiah, yet Elijah has not come. So resolve our difficulty for us. And the Lord answered them in this way. Pay attention. Elijah indeed comes first, and he will restore all things. But I say to you that Elijah has already come, and they did not recognize him, but did to him whatever they wished. So also the Son of Man is about to suffer at their hands. Then the disciples understood that He had spoken to them about John the Baptist.

Let me render it for you. "Elijah indeed comes first, and he will restore all things." He means all things — he will restore, that is, the relationships. Exactly what the prophet Malachi also says. So indeed Elijah comes first. The Lord did not deny it, but He tells them this.

Elijah has already come. Be careful not to get confused. Elijah has already come. And they did not recognize him, but did to him whatever the people wished. So too the Son of Man — that is, I, Jesus — am about to suffer at the hands of these same people.

Then the disciples understood that He was speaking to them about John the Baptist.

Pay attention, please.

In Malachi there is talk of the two comings of Christ as well. And therefore of two forerunners. Two comings, two forerunners, two sets of last things. Remember, I once told you that in Holy Scripture we have two sets of last things. When the Apostle Peter, on the day of Pentecost, says — for it is written in the prophet Joel — that "in the last days I will pour out of My Spirit," what are these last days?

These last days are not those of the Second Coming of Christ, as the Pentecostals foolishly and dangerously claim, but rather the last days with respect to the First Coming of Christ. So we have two sets of last things in Holy Scripture. The first last things refer to His First Coming, and the second last things to the Second Coming of Christ.

And so we have two comings, two forerunners, two sets of last things. Now, interpreting this prophecy of Malachi, the Lord says, "Elijah indeed comes first and will restore all things." This phrase, "Elijah indeed comes first," this saying of the Lord, refers to the Second Coming.

Because the disciples had become confused, the Lord interprets it by taking it from His Second Coming, for He clearly says "comes" — He did not say "came"; and He said "Elijah," He did not say "John"; and that word "first" means he will come first. But he did not come; I came earlier, in relation to what the scribes say — and you too are confused — namely that first Elijah will appear and then the Messiah.

But when the Lord came, Elijah had not come. And indeed he did not come. Therefore, clearly, most clearly, this concerns the Second Coming of Christ. Then He says, Elijah has already come. Listen now to the Lord's phrase: Elijah has already come.

That is, he has by now come. "And they did not know him" — they did not recognize him. What does He mean here? He means His First Coming. But be careful; here we now enter into something deeper. You will say to me: first the Lord says he comes, he comes first, and then He says he has already come.

But if he comes — if he is coming, then he has not come. And afterward He tells us he came. Now which of the two is it? Is he coming, or will he come, or has he come? Which of the two, then? This phrasing, this way of putting it, my dear ones, corresponds to the one which the Evangelist John reports in his first epistle, chapter 4, verse 3, where he says: "And this is the spirit of the Antichrist, which you have heard is coming, and is now already in the world."

This is what he says: concerning the Antichrist whom you heard about, that he is coming, that he will come, and yet he is already in the world. But since he is in the world, how is he coming? So this means that it concerns two persons. And indeed, listen to how the Evangelist Luke puts it, chapter 1, verse 17.

Concerning this First Coming, concerning the first forerunner of the First Coming of Christ: that John came "in the spirit and power of Elijah" — with the energy and in the manner in which Elijah had come of old. This is why the Lord said, he has already come.

And when He says Elijah is coming, it means that Elijah will come at His Second Coming. So we see very clearly, my dear ones, that the Lord Himself bears witness to this — only it requires careful study. For if we look at it too quickly, we will get the impression that the Lord is speaking about John, whom He likens to Elijah.

That is not it, that is not it. But still, if you like, there is something they used in that time — let us mention it in passing, and it is useful to know — some supporters of reincarnation, and unfortunately in our own day we have many such situations, said that the soul of Elijah entered into John and appears as John.

We read in the newspapers, and you read it too and tell me about it, that someone, some people, say: I had a memory, they say, from a former life of mine. Origen answers this beautifully and most aptly.

If Elijah had died, then it could be argued from this word of the Lord that Elijah has already come in the person of John.

...of John, in the sense that the soul entered a new man and is now Elijah under a new name, but with the same awareness that he is John, yet Elijah never died. And as we know, in reincarnation you do not have one soul in two bodies. Origen observes this very precisely, and he rejects this idea held by those who defend reincarnation. And the Wisdom of Sirach writes something along the same lines: 'And Elijah the prophet arose like fire, and his word burned like a torch.' This is very beautiful. Wisdom of Sirach, chapter 48, verses 10 to 11, where we see Sirach the Wise rightly interpreting Malachi and saying that he is the one who was foretold, the one who was written down to come with rebukes, to correct the world in its appointed times. And what will this coming be that is to come?

It will be the last things of Christ's Second Coming; blessed are those who will see him and will be adorned with virtues, and we will truly have life, because Elijah will come to give us the correct interpretation, to give us the measure of who the Messiah is, that the Messiah is not the Antichrist, but that it is Jesus. And also the apolytikion, my dear ones, of the Prophet Elijah, which the Church has accepted; let us not forget, you know that our hymnography, at first glance, is regarded as not an authoritative source, we might say, of dogmatic truths, and yet it is most authoritative.

So the apolytikion of the Prophet Elijah, which our Church has accepted, says this: The incarnate angel of the presence, forgive me, the incarnate angel of the prophets, the foundation. He is the foundation of all the prophets, above all the prophets.

The second forerunner of the Second Coming of Christ is Elijah the Glorious. Quite clearly, the second forerunner of the Second Coming of Christ. And so that no one would confuse this with some other man who shares the name Elijah, Holy Scripture stresses the point, and Malachi in particular calls him Elijah the Tishbite. The prophet's homeland is mentioned as well, to make his identity unmistakable: that this is not some namesake, but this specific Elijah the Tishbite.

who had come back then, in the ninth century before Christ; this same one will come also in the last things, a little before Christ's coming. But concerning Enoch we have only the testimony that he was well-pleasing to God, and God translated him, and he did not know death.

So the book of Genesis 5:21-24 says this: And Enoch was well-pleasing to God; after he begat Methuselah he lived two hundred years and begat sons and daughters. And all the days of Enoch were three hundred and sixty-five years.

and Enoch was well-pleasing to God, and was not found, because God translated him at a certain moment of his life. While Enoch was living, and note this point, it is very noteworthy, he lived like the people of his time, and the people of his time came to the flood.

They came to that point because there was terrible sin. My spirit shall not remain among these men, says God, because they are flesh. Man has now become carnal. My Holy Spirit can no longer rest among them.

In that terrible age I told you about, God brought the flood.

At a certain moment of his life, at three hundred and sixty-five years of age, Enoch repented.

Note this. It says that he was well-pleasing. But then, when did he become well-pleasing? Forgive me, not at three hundred and sixty-five years of age, but after the birth of Methuselah.

Therefore note, the name Methuselah appears many times; this is not the Methuselah we know who lived nine hundred and sixty years. So when it says that he became well-pleasing after the birth of Methuselah, it means that then something happened in his heart, that is, he repented and now is well-pleasing to his God; what made him well-pleasing before God was his repentance, his metanoia.

This is very important, because he will be the preacher of repentance when he comes with the Prophet Elijah. He will perhaps say that I lived before the flood, and God brought the flood, and I was just as sinful.

But I repented and was saved; God took me out of my generation, while Noah he placed in the Ark so that the human race might be perpetuated. I did not taste death. You see what repentance is. Enoch will say then: of great power is repentance.

For this reason, people, my brethren, Enoch will say in his preaching, repent before God comes utterly to strike the inhabited world; so that only one point remains concerning Enoch, that he repented and goes up to Heaven, that God translated him and he was not found, nowhere was he found, God took him.

just as the Prophet Elijah was taken up into Heaven without tasting death. And indeed the taking up of the Prophet Elijah, my dear ones, was seen by many people. Apart from Elisha, some two hundred people saw it.

The so-called sons of the prophets, who had been informed by the Holy Spirit that Elijah would be taken up into Heaven. So we see that we also have witnesses of Elijah's being taken up. The common point, then, is that both Enoch and Elijah did not taste death, but were taken up; now note here a detail, as it were into the heavens.

Elijah and Enoch are not in Paradise, and much less are they in the Kingdom of God.

Saint John of Damascus says most clearly, there in his homilies on the Theotokos, that only the Theotokos is in the Kingdom of God, because the Theotokos was raised and received her body anew. Elijah and Enoch remain alive, but they did not receive a new body.

So the thief is in Paradise, not in the Kingdom of God, and there as a soul, while these two are somewhere in the heavens, somewhere in heaven. God knows. We cannot pry into this any further; we are not permitted to, we do not know.

Scripture says that it is appointed unto men once to die; it is appointed for all men to die a single time. That is why these two persons will return to the earth as forerunners of the Lord. They will expose the Antichrist, and afterward they will be put to death by the Antichrist.

My beloved, these two witnesses, as John tells us in the Apocalypse, are Elijah and Enoch. It is striking that John the Evangelist grounds the prophecy of the two witnesses upon another prophecy, that of the prophet Zechariah.

Christ points out to him in his vision that these two, these two witnesses, are, as Scripture says, the two olive trees and the two lampstands that stand before the Lord of the earth. They are the two olive branches and the two lampstands that stand before the Lord.

Indeed, the prophet Zechariah saw in a vision a seven-branched lampstand, with two olive branches above this seven-branched lampstand. And there the angel who was guiding Zechariah explains to him that this concerns Zerubbabel, the one who was to rebuild the temple after the Babylonian captivity, and Jesus the High Priest.

Those two men, Joshua the High Priest and Zerubbabel, when they returned from the Babylonian Captivity, these two men of the Old Testament stand as types of the two eschatological witnesses, types of Elijah and Enoch.

And both the testimony and the interpretation come from Holy Scripture itself, because one prophecy is used to interpret another. A prophecy of Zechariah is unfolded by a prophecy of the New Testament, and the measure is given. And so Zerubbabel and Joshua the High Priest, as I told you, are types of the two eschatological witnesses, Elijah and Enoch. This twofold image of the olive tree and the lampstand means to declare exactly what it declares in the two persons of Zerubbabel and Joshua.

And it is nothing other than the grace of God, because Zerubbabel received grace from God to rebuild the Temple, which had fallen into ruin. And in the midst of countless difficulties, they rebuilt the Temple very swiftly.

And so this twofold image of the olive tree and the lampstand means to show the grace of God upon these two prophets, Elijah and Enoch: their virtue, their wisdom, their holiness, and their purity.

I will not dwell any longer on the terminology, so that we do not run late.

We also see that the witnesses are two; they are not one, nor are they three. Why? Because Holy Scripture itself commands: at the mouth of two witnesses, and at the mouth of three witnesses, shall every matter be established, Deuteronomy 19:15. That is, testimony is given by two, at the very least by two persons. And because the subject of this testimony was of immense importance, since they come to reveal who the Antichrist is and to bear witness concerning Jesus Christ, here is the need for there to be two witnesses.

This is significant. But even the presence of two persons has to do with that practice of Christ, who, as you will recall from the Gospel, would send His disciples out two by two before His face. He sent out the seventy, and the twelve, two by two.

This is so that when one of them stumbles, the other can correct him, and when one falls, the other can lift him back up. For the presence of two people together in any work is always a great advantage; it is a way of strengthening one another, according to the words, "Two are better than one."

And so the presence of the two witnesses has these two reasons. But why are they called witnesses? Because they will bear witness to the truth, to who is the genuine Christ and who is the false christ.

Take note, however, of something very important: this will not be the only testimony. The faithful will not be left without information and without knowledge. If that were so, my beloved, then it would have been pointless for the Lord to give the signs of His Second Coming and the signs of the Antichrist.

Here we see clearly that the faithful will have testimonies, they will have signs. Then you may ask, what need would there be for the two prophets, the two witnesses? The two witnesses are needed first of all to confirm the very understanding already present among the faithful, that Jesus is the true Messiah, and that the Antichrist is the lawless one, the false one.

That is, to tell them: you judge rightly. Did not Christ say to us, when you see the fig tree putting out its little leaves, you say that summer is near? So also, when you see these things coming to pass, then you will say that the end is drawing near, the end is close.

He gave us so many signs. Holy Scripture has many of them for us, and the Apostle Paul says it and the Lord says it. 'These things I have told you beforehand' — the faithful must know the signs. Saint Ignatius of Antioch says, writing to Saint Polycarp, 'Study the times.' I'm certain it was to Saint Polycarp. 'Study the times; await the One who is above all time.'

What does it mean, mark well the times? Study them, watch the events, ponder them. The Lord Himself told us that the face of the sky, the meteorological face, we are able to discern, yet the face of the times we do not discern.

And the Lord called His contemporaries hypocrites. You say it will rain or that we will have fair weather from the forecasts of the weather; yet the times, the historical times, the spiritual times, why do you not interpret them and why do you not examine them? And so the faithful, my beloved, will know much, if you will, and this is the very purpose for which we are unfolding these subjects here.

Does not the Evangelist John say in the first chapter of the Apocalypse, 'Blessed is the one who reads and those who hear'? And I am blessed to tell you these things, and you are blessed to hear them. But why blessed? So that we may be informed.

Then the two witnesses will confirm to us that this is how things truly are. And this matters a great deal, but it has yet another value. These two witnesses will testify to the truth even to those who have grown somewhat lax and who will have been led astray by the Antichrist, and they will call them to repentance; and then the testimony of the two prophets truly has great value, both for the faithful and for the lax.

But notice something here. We spoke of witness, and in fact the whole Gospel is one great witness, the whole of it, since the Lord himself said, 'For this I was born, and for this I came into the world, to bear witness to the truth.'

That is why I became man; that is why I was born; that is why I came into the world: to bear witness to the truth.

Testimony means the proclamation of the truth. But because the testimony of the truth is not received by the world, in the end this testimony culminates in a martyrdom of blood.

And so these two witnesses, Elijah and Enoch, are at one and the same time both preachers of the truth and witnesses in blood. "And they shall prophesy" — yes, they shall prophesy. These two witnesses will indeed prophesy. Arethas, the commentator of Caesarea, says that they testify beforehand to those living at that time, so that they should not be led astray by the deceptive signs of the Antichrist. At that time, he says, they will give their testimony beforehand and prophesy to the people living then, so that they may not be deceived by the signs and the apparitions and the portents. Portents — what signs are these? A great sign is what is meant by a "portent," a monstrous wonder; that is, from among those wonders that the Antichrist will perform.

And as Anthimos of Jerusalem notes, two hundred years ago, in the eighteenth century — I read it to you, his language is easy — 'It was fitting, then, that the two prophets should come together to teach the people then alive that the Antichrist is not the Christ, but a deceiver and an impostor and the author of perdition, and that his monstrous works are magic and the phantasms of the malicious devil, and that Jesus Christ, the Son of God, will very soon make his coming, to judge the living and the dead.' That is, the miracles of the Antichrist are false, worked by the energy of Satan, while Christ is coming very soon.

Now those three and a half years are not three and a half centuries. They are three and a half years. They are truly three and a half years. And he will come to judge the living and the dead. 'And they shall prophesy, clothed in sackcloth.' When they preach they will wear coarse sacks, sackcloth. The sack is a sign of mourning and of repentance; it is from the Old Testament, we know this — remember the Ninevites, when they repented they put on sacks, sackcloth, they put them on as their garments. From this I conclude that the preaching of the two witnesses will be, on the one hand, a warning and an enlightenment concerning Christ and the Antichrist, and on the other hand an awakening and a preaching of repentance.

My beloved, this is what Christian preaching must always be, down through the ages. It must point to Christ and awaken the conscience. It must be theological, and it must point to the visitation of Christ.

It is worth dwelling on this a little, it is worth it, so that you do not seek out sermons with a scientific coloring — everyone saying, 'the speaker put it beautifully, oh, there was science in it' — many times I too will use some scientific or philosophical figures, and someone is impressed; these are not good sermons. You listen to them, but they are not good sermons.

Good sermons nourish you when they have within them the true things, the grains of wheat. Listen, then, to how the Apostle Paul puts this in his defense before King Agrippa, which Christ himself told him. Listen.

It is Acts 26:17-18. So that we may not despise the genuine preaching — that is why we say it. Pay attention to it. 'Delivering you from the people and from the Gentiles' — they have chosen you out of the people and out of the nations — 'unto whom I now send you,' Christ says to Paul.

And Paul is telling Agrippa what Christ said to him: to open their eyes. Which eyes? The eyes of the understanding, so that their eyes may be opened. To turn them from darkness to light, to turn away from the snares and the power of the devil and come back to God. That they may receive forgiveness of sins, to reach the point where their sins are forgiven. So we need to name our sins, to have our eyes opened, to look clearly at our sins and see them for what they are, and then go and ask forgiveness from God. And an inheritance among those who are sanctified.

And so that they may be counted in and remain among the people, that they may be incorporated into the people of the sanctified, that is, of the faithful, that they may become the people of the faithful. Faith. Faith in me. Through faith in me. Which means that the way they attain all this is faith in my person. There it is, the theology: faith in my person. There is the theology. So then, what do we see here? Theology. Faith in the person of Jesus Christ, that our eyes may be opened through awakening sermons and through awakening books.

That our habits may be broken open, that we may begin to be self-accusers. That we may repent, may return, may flee from the devil, from his power, from the magic spells, from the superstitions, from the passions, from the sins.

That we may turn back to the Light, that we may turn back to Christ, the Sun, the true Lord. If we truly manage through a sermon to achieve these things, then we can say, my beloved, that it is an Orthodox sermon that saves.

The criterion for a sermon is this: does it save? If it does not save, if it tickles the ears and flatters, then it does not save; and therefore it is not a sermon. It is something alien, and consequently it is empty talk. It is noteworthy that the preaching of the witnesses, Enoch and Elijah, is not limited to the Jews.

Pay attention to this. Although it says there that he will turn the heart of the father toward the sons, toward the children, it means the synagogue. The synagogue is held to have the place of the father, while the child is the teaching of the prophets. Consequently, it means that the Synagogue will turn to accept the Gospel, will turn to accept the preaching of the Apostles. This is what 'the heart of the father toward the sons' means.

We see, my beloved, that the preaching is not confined to the Jews, even though it appears — we will see this a little further on — that the two witnesses act in Jerusalem. Yet their preaching is worldwide. Now, how will it be worldwide? They will use means of broadcasting.

Where do we see this? In the verses that follow, verses 9 and 10. There the peoples who did not believe, once they are freed from this troublesome preaching of the two Witnesses, just as today, for many people, the preaching of the preachers is troublesome, 'It only speaks to us about metanoia (repentance), repentance; it does not also tell us how to arrange our life nicely, comfortably. Always repentance, repentance.' A troublesome preaching, troublesome indeed. Then, my beloved, they will hurry to exchange gifts with one another, when they have seen, as we shall see, on television, the deaths of the two prophets in the square of Jerusalem, there where the Lord was crucified.

So this shows that the preaching is universal. "And they shall prophesy a thousand two hundred and threescore days" - they will prophesy for 1,260 days, that is, three and a half years, forty-two months. And the point is this: for as long as the Antichrist remains in power, for that same length of time the two witnesses will go on extending their preaching of repentance (metanoia).

The 1,260 days, as I told you, will be the 42 months during which Jerusalem will be trampled by the nations. And last time we were saying that during the trampling of Jerusalem, that is, of the Church, for this is what Jerusalem is, the Church, by the nations, meaning that the Antichrist will have intervened, the true Church of Christ, which is the Temple and the altar that, in the previous verse, he told the Evangelist to measure, will be under the protection of God.

During those forty-two months, the Church of Christ will flee into the wilderness. We see this a little further on, in the twelfth chapter, at the sixth verse. And the woman, who is the Church, fled into the wilderness, where she has a place prepared for her there by God.

so that they may nourish her there for one thousand two hundred and sixty days. If we gather together these last points, we will see that during the whole time the Antichrist reigns, the two witnesses will be laboring feverishly, on a worldwide scale, for the salvation of the world, and above all for the lukewarm Christians who will have put their faith in his works. At the same time, these lukewarm faithful will suffer the corruption the Antichrist brings upon them. But the Church, which will remain unshaken and steadfast, mercilessly persecuted by the Antichrist, will have taken refuge in the desert, that is, in the catacombs.

Let us be preparing ourselves. Do not kneel, and we will not turn off the lights either, so that there is no commotion.

I'll knock you down.

Thank you.

Όπως ήδη αναφέραμε, αγαπητοί μου, το δεύτερο διάψαλμα έχει δύο μέρη. Το πρώτο μέρος αναφέρεται στην καταμέτρηση του ναού, δια την οποία έγινε λόγος την περασμένη φορά, και στο δεύτερο μέρος του διαψάλματος γίνεται λόγος δια τους δύο μάρτυρας και προφήτες.

Και λέγει το ιερό κείμενο, και δώσω τοις δυσιν μάρτυσιν μου, και προφητεύσουσιν ημέρας 1260 περιβεβλημένοι σάκκους. Ούτοί εισιν αι δύο ελαίαι και αι δύο λυχνίαι ενώπιον του Κυρίου της γης εστώσαι. Σας το αποδίδω· και θα δώσω τους δυο μάρτυρές μου και θα προφητεύσουν 1260 ημέρες και θα φορούν τσουβάλια.

Αυτοί είναι οι δύο κλάδοι ελιάς και οι δύο λυχνίες που είναι μπροστά εις τον Κύριο της γης.

Εδώ βλέπουμε, κατά τρόπον περιληπτικότατον, αλλά και σκοτεινόν και δυσερμήνευτον, έρχεται ο Ιερός Ευαγγελιστής να μας περιγράψει την επικράτηση των αντιθέων δυνάμεων με επικεφαλής των αντίθεστων. Τις δυνάμεις του Θεού τις αντιπροσωπεύουν οι δύο μάρτυρες και προφήτες, οι οποίοι καταμαρκυρούντες τον αντίχριστον θα φανευθούν από αυτόν.

Κατόπιν όμως θα τύχουν Αναστάσεως και τότε οι αντίθεες δυνάμεις θα νιώσουν φόβο, πλήξη από το γεγονός. Αυτά μας λέγει το δεύτερο μέρος του δεύτερου διαψάλματος. Θα δούμε το κείμενο βήμα-βήμα. Και δώσω. Ποιο είναι το υποκείμενο, ποιος δηλαδή ομιλεί εδώ που λέγει ότι θα δώσει; Είναι ο Χριστός.

Εις την όλη κατάσταση που θα έχει διαμορφωθεί από τη γενική αποστασία που θα έχει επιφέρει ο Αντίχριστος, ο Θεός δεν παύει να δίδει και τη δική του μαρτυρία. Είναι χαρακτηριστικό ότι το λείμμα του Θεού, το υπόλοιπο, ο εκλεκτός λαός του Θεού, στις πιο χειρότερες εποχές υπάρχει πάντοτε.

Και όταν καταπνίγεται η φωνή του Θεού και δεν ακούγεται παρά μόνο η φωνή της κολάσεως και του Άδου, τότε ο Θεός δίδει οπωσδήποτε και τη μαρτυρία του, έστω και αν μοιάζει ότι είναι ασθενής. Η μαρτυρία του Θεού εν προκειμένω είναι οι δύο προφήτες και μάρτυρες· θα δώσουν την μαρτυρία ότι ο αληθινός Χριστός, ο αληθινός Μεσσίας είναι ο Ιησούς και όχι ο τότε προβαλλόμενος Αντίχριστος.

Και δώσω τοις δυσιν μάρτυσιν μου, και θα δώσω στους δυο μάρτυρές μου. Ποιοι είναι αυτοί οι δύο μάρτυρες του Χριστού; Είναι αξιοπαρατήρητο ότι αναφέρονται εν άρθρω, στους δυο μάρτυρές μου, οι δύο μάρτυρες, εν άρθρω, που σημαίνει ότι είναι γνωστοί τουλάχιστον εις τον Ιερό Ευαγγελιστή Ιωάννη.

οι οποίοι όμως δεν αναφέρονται τα ονόματά τους, γι' αυτό σας είπα τουλάχιστα εις τον Ιερό Ευαγγελιστή, γι' αυτό και υπάρχουν διάφορες ερμηνείες. Ποιοι μπορεί άραγε να είναι αυτοί οι δύο μάρτυρες που θα έλθουν να μαρτυρήσουν και να πούν και να υποδείξουν ότι δεν είναι ο Χριστός, ο Μεσσίας, ο Αντίχριστος, αλλά είναι ο Ιησούς Χριστός, και να ειδοποιήσουν τον κόσμο υποδεικνύοντας τον Αντίχριστο;

Ποιοι θα είναι αυτοί;

Υπάρχουν διάφορες ερμηνείες. Επειδή ακριβώς δεν υπάρχουν τα ονόματα καταχωρημένα μέσα στο Ιερό Κείμενο. Η πρώτη ερμηνεία είναι ότι πρόκειται περί δύο συγκεκριμένων προσώπων, που θα δράσουν τότε εις τας ημέρας του Αντιχρίστου.

Συγκεκριμένα πρόσωπα. Η δευτέρα ερμηνεία ότι πρόκειται περί προσωποποιήσεως του πνεύματος του μέλλοντος που πρόκειται να επικρατήσει εκείνες τις έσχατες μέρες που πολλοί πιστοί σε διαφορετικά σημεία της γης θα δίδουν την αληθή μαρτυρία του Ιησού Χριστού.

Άρα δεν πρόκειται περί δύο συγκεκριμένων προσώπων, αλλά απλώς, όπως σας εξήγησα, περί του πνεύματος που θα επικρατεί σε πολλούς πιστούς που θα δίδουν την μαρτυρία τους διά τον Ιησούν Χριστόν. Η τρίτη ερμηνεία ότι πρόκειται περί του πιστού κλήρου και του πιστού λαού που θα δίδουν τόσο προδρομικά όσο και εσχατολογικά τη μαρτυρία του Ιησού Χριστού.

Αυτή την τελευταία ερμηνεία την είχε υποστηρίξει ο δικός μας ο Απόστολος Μακράκης.

Υπάρχει όμως ακόμη και μία διγνωμία ή αντιγνωμία καλύτερα, εάν πρόκειται φυσικά περί δύο συγκεκριμένων προσώπων. Ποια μπορεί να είναι τα πρόσωπα αυτά, πολύ παλαιοί και νεότεροι ερμηνευταί, μεταξύ των οποίων ο Άγιος Ανδρέας Καισαρείας, ο Αρέθας Καισαρείας, ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ο Άγιος Εφραίμ ο Σύρος, θα δείτε στα Άπαντά του έχει μία ομιλία για τον Αντίχριστο, υποστηρίζουν ότι πρόκειται περί δύο προσώπων, συγκεκριμένων προσώπων, και ότι τα πρόσωπα αυτά είναι ο Προφήτης Ηλίας και ο Ενώχ.

Πρόσωπον, πρόσωπα και τα δύο της Παλαιάς Διαθήκης.

Άλλοι πάλι υποστηρίζουν ότι πρόκειται περί του Ηλία και του Μωυσέως, όχι περί του Ενώχου. Τόσο διότι αυτά τα πρόσωπα, ο Ηλίας και ο Μωυσής, ενεφανίστησαν εις την μεταμόρφωση του Χριστού, και όταν θα δούμε λίγο πιο κάτω εις τον μεθεπόμενο στίχο, στον έξι στίχο, να αναφέρεται εις την εξουσία εκείνη που είχαν τότε που ζούσαν, ο Προφήτης Ηλίας και ο Μωυσής που τους είχε ο Θεός δώσει την εξουσία εκείνη την οποία ήδη βλέπουμε να τους επαναδίδεται κατά τους εσχάτους χρόνους εις το βιβλίο της Αποκαλύψης.

Έτσι βγάζουν το συμπέρασμα ότι δεν είναι ο Ηλίας και ο Ενώχ αλλά ο Ηλίας και ο Μωυσής. Εμείς αγαπητοί μου, συγγνώμη να σας πω το κείμενο για να το ιδείτε, λέγει στον 6ο στίχο, ούτι έχουσι οι δύο προφήτε εξουσίαν των Ουρανών κλείσε η να μη η ετός βρέχει τα σημαίρας της προφητείας αυτών αυτό θυμίζει λίγο προφήτην Ηλία, και εξουσίαν έχουσιν επί των υδάτων στρέφειν αυτά εις αίμα και πατάξε την γη εν πάση πληγή ως άξιαν θελήσωσιν αυτό θυμίζει Μωυσή στην Αίγυπτο.

Γι' αυτό σας είπα υπάρχουν αυτές οι γνώμες. Εμείς θα ακολουθήσουμε, αγαπητοί μου, τη γνώμη του Αγίου Ιωάννου του Δαμασκηνού, την οποία βεβαίως ακολουθούν και ο Άγιος Ανδρέας Καισαρείας, και ο Αρέθας, και ο Άγιος Εφραίμ ο Σύρος και πολλοί νεότεροι.

Γράφει τα εξής ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, πολύ αξιοπρόσεκτο.

Είναι στην έκδοση Ορθοδόξου Πίστεως, στο τέταρτο βιβλίο του. Έχει εκδοθεί το βιβλίο αυτό, υπάρχει στη σειρά των πατερικών βιβλίων της Θεσσαλονίκης. Αριθμός 99, με τίτλο περί του Αντιχρίστου. Μάλιστα, κι άλλο δεν σας είχα πει, να πάρετε αυτό το βιβλίο, τη δογματική θα λέγαμε, του Αγίου Ιωάννου του Δαμασκηνού, είναι πολύτιμη και δεν είναι δύσκολη, εκτός του ότι βεβαίως από το κείμενο έχετε τη μετάφραση δίπλα και έτσι μπορείτε να την κατανοήσετε πολύ καλά.

Είναι πολύτιμο βιβλίο, πραγματικά. Γιατί κάποτε, εδώ που τα λέμε, πρέπει να έχουμε μια επαφή με τη θεολογία, αγαπητοί μου. Δεν είναι μόνο αποκλειστικό δικαίωμα, να μου το συγχωρήσουν αυτό, οι αγαπητοί θεολόγοι, αλλά πιστεύω ότι αυτό θα έλεγαν και οι ίδιοι.

Είναι κτήμα της Εκκλησίας. Και ο τελευταίος άνθρωπος πρέπει να έχει επαφή με τη θεολογία. Ακριβώς αυτή η απουσία της θεολογίας μας οδήγησε εκεί που μας οδήγησε σήμερα, σε μια αλλοτρίωση της εκκλησίας μας, σε μια αποξένωσή μας από αυτήν την πηγή της ζωής, την εκκλησία, επειδή λείπει αυτή η επαφή μας με την θεολογία.

Φυσικά, όταν λέμε θεολογία δεν σημαίνει θα πάρουμε πανεπιστημιακά βιβλία να αρχίσουμε να διαβάζουμε. Αλλά σημαίνει θα πάρουμε βιβλία της Εκκλησίας μας, πατέρες της Εκκλησίας μας. Που εκεί θα αρχίσουμε σιγά σιγά να μελετούμε.

Κάτι που δεν καταλαβαίνουμε θα ερωτήσουμε. Πρέπει να έχουμε το πνεύμα της ταπεινώσεως για να μην φτάσουμε σε καμία πλάνη. Ίσως ο φόβος μιας πλάνης μας έφτασε να μην έχουμε επαφή με τα θεολογικά μας βιβλία.

Για να δείτε δε πόσο υπερβολικό είναι αυτό, σας λέγω εν παρόδω τώρα, ότι η Δύσις, η Ρωμαϊκή Εκκλησία, απηγόρευσε, φανταστείτε το, απηγόρευσε στους πιστούς να μελετούν την Αγία Γραφή, επειδή τότε οι Προτεστάντες μελετούσαν την Αγία Γραφή και βεβαίως την ερμήνευαν κατά τόπον, και απηγόρευε εις τους πιστούς να μελετούν την Αγία Γραφή για να μην πέσουν σε κάποια αίρεση, σε κάποια πλάνη, εκτός εάν παρίστατο ιερεύς, τότε μόνο μπορούσαν να μελετήσουν την Αγία Γραφή.

Δεν νομίζετε πως αυτά είναι ακρότητες; Ο φόβος, μήπως επιφέραμε μια διάλυση, πάμε στο άλλο άκρο και κάνουμε τα πάντα. Και έτσι ο λαός μας τελικά αποξενώνεται και ένα άλλο κακό έγινε. Επήρε διαζύγιο το εκκλησιαστικό φρόνημα από τη Θεολογική Επιστήμη.

Γίνηκαν δύο ξεχωριστά πράγματα. Αυτό είναι δυστύχημα. Η θεολογία έχει το ταμείο της μέσα στην εκκλησία. Δεν έχει στις πανεπιστημιακές έδρες, μέσα στην εκκλησία. Όλοι οι πατέρες της εκκλησίας μας που θεολόγησαν ήταν πατέρες της εκκλησίας μας. Δεν ήσαν καθηγητές. Ήσαν πατέρες της εκκλησίας μας.

Είναι κτήμα της εκκλησίας μας. Γι' αυτό και το κήρυγμα πρέπει να είναι θεολογικό. Γιατί η θεολογία είναι η τροφή μας. Και πρέπει να γυρίσουμε, λέει ο αείμνηστος Φλωρόφσκι, διδάξατε παρακαλώ στην εποχή μας, διδάξατε τα δόγματα, είναι τόσο ανάγκη, σήμερα αγαπητοί μου αγνοούμε τα δόγματα, τα αγνοούμε, γι' αυτό πέφτουμε σε χίλιες κακοτοπιές, πρέπει λοιπόν να ξαναγυρίσουμε.

Σας τα είπα εν παρόδω αυτά, εξ αφορμής του βιβλίου, από όπου παίρνω αυτά που γράφει ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός. Επανέρχομαι. Γράφει λοιπόν ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός.

Αποσταλήσονται δε Ενώχ και Ηλίας ο Θεσβίτης και επιστρέψουσι καρδίας πατέρων επί τέκνα, τουτέστι την συναγωγήν επί τον Κύριον, Κύριον ημών Ιησούν Χριστόν, και των Αποστόλων το κήρυγμα, και υπ' αυτού αναιρεθήσονται. Δηλαδή θα αποσταλούν ο Ενώχ και ο Ηλίας ο Θεσβίτης και θα επιστρέψουν με το κήρυγμά τους καρδιές πατέρων στα παιδιά τους, δηλαδή τη συναγωγή των Εβραίων επί τον Κύριον, τον Κύριόν μας Ιησούν Χριστόν, και το κήρυγμα των Αποστόλων, και μετά υπό του Αντιχρίστου θα φανερωθούν, υπ' αυτού αναιρεθήσονται.

Σαφώς, σαφέστατα, λοιπόν, μας λέγει ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός ότι τα δύο αυτά πρόσωπα είναι ο Ηλίας, ο Θεσβήτης και ο Ενώχ.

Αλλά ας δούμε, αγαπητοί μου, ακριβέστερα, τι μαρτυρίες έχουμε για τον καθέναν από την Αγία Γραφή για τα πρόσωπα αυτά. Και προσέξτε, προσέξτε, μη βρεθούμε, ο αλίμονό μας, μη βρεθούμε σε εκείνους που θα ανταλλάξουν δώρα επί τη αναιρέσει των δύο αυτών προσώπων.

Γιατί κάποιος μπορεί να πει, και τι θα με ενδιαφέρει εμένα, εάν ήταν ο Ηλίας ή όχι. Μας ενδιαφέρει τα μέλη σας. Διότι αγαπητοί μου, θα χαρούν τα έθνη και οι λαοί επί τη αναιρέσει των, για το σκότωμά τους, το φόνο τους.

Να μην είμαστε κι εμείς μέσα σε εκείνους που θα χαρούμε όταν τους φονεύσει ο Αντίχριστος, αλλά να έχουμε αναγνωρίσει πραγματικά ότι είναι οι άνθρωποι του Θεού οι απεσταλμένοι, ο Ηλίας και ο Ενώχ. Γράφει λοιπόν διά τον προφήτην Ηλίαν, ο τελευταίος των προφητών, ο Μαλαχίας, τα εξής· Είναι στο τρίτον τέταρτον κεφάλαιο, παίρνω από το τρίτο κεφάλαιο ένα στίχο και από το τέταρτο κεφάλαιο παίρνω δύο στίχους.

Διότι έχει πολύ σημασία, αυτό θα μας χρειαστεί τώρα στην Καινή Διαθήκη, θα το ειδείτε. Ιδού εγώ εξαποστέλλω τον Άγγελόν μου και επιβλέψεται οδόν προ προσώπου μου, και ιδού εγώ αποστελώ υμίν Ηλίαν τον Θεσβήτην πριν ελθείν την ημέραν Κυρίου την μεγάλην και επιφανή, ος αποκαταστήσει καρδίαν πατρός προς Υιόν και καρδίαν ανθρώπου προς τον πλησίον αυτού, μη ελθών πατάξω την γυν άρδην Θα σας το αποδώσω με δύο λόγια, γιατί πρέπει τώρα να τα αποδίδω με όλα, και το πιο ελάχιστο και το πιο εύκολο κείμενο, αφού πια αρχίζουμε να αλωτριωνόμαστε και από τη γλώσσα μας.

Αυτό το έγκλημα, το θεωρώ έγκλημα. Αγαπητοί μου, στα αρχαία δεν ήμουν καλός και τρόμαζα να πάρω ένα δεκαράκι, δεκαράκι. Τρόμαζα! Αλλά η αλήθεια είναι αλήθεια. Έχουμε αλλοτριωθεί. Έχουμε αλλοτριωθεί από τη γλώσσα μας και φτάνουμε να μην καταλαβαίνουμε.

Λέγει λοιπόν, να εγώ εξαποστέλλω τον Άγγελό μου, τον αγγελιαφόρον, και θα επιβλέψει, θα προσέξει, θα φροντίσει για την οδό μου προ προσώπου μπροστά μου. Και να εγώ θα αποστείλω τον Ηλίαν, τον Θεσβήτην, που είναι από την Θέσβην, πριν έλθει η μέρα εκείνη η μεγάλη του Κυρίου και επιφανής, ο οποίος Ηλίας θα αποκαταστήσει την καρδιά του Πατρός προς τον Υιόν και την καρδιά του ενός ανθρώπου προς τον άλλον άνθρωπον, πριν έλθω να χτυπήσω άρδην την γη.

Αυτά λέγει ο Θεός διά του προφήτου Μαλαχίου. Ας προσέξουμε αγαπητοί μου αυτή την προφητεία η οποία είναι καταπληκτική αλλά και σαφεστάτη. Ο πρώτος άγγελος, ποιος είναι; Ο πρώτος άγγελος είναι εκείνος που αφορά εις μίαν πρώτην αποστολή.

Και είναι ο πρώτος πρόδρομος της πρώτης παρουσίας του Χριστού, ο Ιωάννης. Απόδειξις ότι η Καινή Διαθήκη έτσι ερμηνεύει το θέμα. Ο Ευαγγελιστής Μάρκος παίρνει την προφητεία αυτή του Μαλαχίου σε συνδυασμό με την προφητεία του Ισαΐου και λέγει ότι την ιδίαν· Ιδού εγώ αποστέλλω τον Άγγελόν μου, μόνο που εκεί αντί να βάλει και επιβλέψεται οδόν προ προσώπου μου, βάζει το προ προσώπου σου.

Γι' αυτό έχει μία τεραστία σημασία από ερμηνευτικής πλευράς, διότι δείχνει ότι εκείνος που ενανθρωπίζει είναι ο Γιαχβέ, είναι ο Κύριος, ότι ο Ιησούς Χριστός είναι ο Κύριος και δεν είναι κτίσμα, ισχυρότατον ὅπλον εναντίον των ανοήτων αλλά και φοβερών χιλιαστών που υποστηρίζουν ότι ο Ιησούς Χριστός είναι κτίσμα.

Ώστε ο Ευαγγελιστής Μάρκος χρησιμοποιεί αυτή την προφητεία του Μαλαχίου από το τρίτο κεφάλαιο για να δείξει ότι αυτός ο άγγελος, ο αγγελιαφόρος, είναι ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής. Σαφώς, σαφέστατα. Συνεπώς είναι ο πρόδρομος της πρώτης παρουσίας του Χριστού.

Μένει όμως ο αντιδιαστελλόμενος Ηλίας εις τον προφήτη Μαλαχίαν

Ήτο διάχυτος η προφητεία περί της παρουσίας του Ηλία πρώτης εμφανίσεως του Μεσσίου Και τούτο ήταν διάχυτος από τον προφήτη Μαλαχίαν Και επειδή οι μαθητές του Χριστού ήσαν πεπεισμένοι ότι ο Ιησούς είναι ο Μεσσίας

Οι μαθηταί έχουν τώρα την απορία πως ο Ηλίας δεν ενεφανίστη προ του Ιησού. Αυτή η απορία τους επιτείνεται όταν εις το Θαβώρ οι τρεις μαθητές Πέτρος, Ιάκωβος και Ιωάννης είδαν τον Ηλία να κατέρχεται, να παρευρίσκεται με τον Μωυσή και να συζητούν με τον Κύριο· γι' αυτό τώρα οι τρεις αυτοί μαθητές, που επετάθη η απορία τους, όταν κατέρχονται από το Θαβώρ, ερωτούν τον Κύριο.

Και του λέγουν, «Τι ουν οι γραμματείς λέγουσιν ότι Ηλίαν δει ελθείν πρώτον;» τι λένε οι γραμματείς ότι πρέπει πρώτα να έρθει ο Ηλίας, διότι εσείς ο Μεσσίας. Αλλά ο Ηλίας δεν ήρθε. Πώς λοιπόν λέγουν ότι πρέπει να έρθει πρώτα ο Ηλίας, αφού εσείς ο Μεσσίας, ή θα πρέπει να μην είσαι εσύ ο Μεσσίας, για να περιμένουμε τον Ηλία,

με τον Ηλία, ή θα πρέπει να είσαι εσύ ο Μεσσίας, αλλά ο Ηλίας δεν ήρθε. Λύσε μας λοιπόν την απορία. Και ο Κύριος αποκρίθη ως εξής. Προσέξτε. Ηλίας μεν έρχεται πρώτον και αποκαταστήσει πάντα. Λέγω δε υμίν ότι ο Ηλίας ήδη ήρθε. Και ουκ επέγνωσαν αυτόν, αλλά εποίησαν εν αυτώ όσα ηθέλησαν. Ούτω και ο Υιός του ανθρώπου μέλλει πάσχειν υπ' αυτών. Τότε συνήκαν οι μαθηταί ότι περί Ιωάννου του Βαπτιστού είπεν αυτοίς.

Σας αποδίδω. Και ο Ηλίας μεν πράγματι έρχεται πρώτα και θα αποκαταστήσει όλα. Εννοείται όλα, θα αποκαταστήσει, εννοεί τις σχέσεις. Ό,τι λέει και ο προφήτης Μαλαχίας. Πράγματι λοιπόν έρχεται πρώτα ο Ηλίας. Δεν το ανέβλεπε ο Κύριος, αλλά σας λέγω τούτου.

Ο Ηλίας ήδη ήλθε. Προσέξτε μην μπερδευτείτε. Ο Ηλίας ήδη ήλθε. Και δεν τον ανεγνώρισαν, αλλά έκαναν σε αυτόν όσα θέλησαν οι άνθρωποι. Έτσι και ο Υιός του Ανθρώπου, δηλαδή εγώ, ο Ιησούς, πρόκειται να πάθω από αυτούς τους ίδιους.

Τότε κατενόησαν οι μαθητές ότι τους μιλούσε για τον Ιωάννη τον Βαπτιστή.

Προσέξτε παρακαλώ.

Εις τον Μαλαχίαν γίνεται λόγος και περί των δύο παρουσιών του Χριστού. Συνεπώς και περί δύο προδρόμων. Δύο παρουσίες, δύο πρόδρομοι, δύο έσχατα. Ενθυμίστε κάποτε σας το έλεγα ότι στην Αγία Γραφή έχουμε δύο αίσχατα. Όταν λέει ο Απόστολος Πέτρος στα πνίχη την ημέρα της Πεντηκοστής, είναι γραμμένο ότι εν αισχάτες ημέρες, στον προφήτη Ιωήλη, ότι εν αισχάτες ημέρες εξαιώ από του πνεύματός μου. Ποιες είναι αυτές οι αίσχατες ημέρες;

Οι έσχατες ημέρες δεν είναι αυτές της Δευτέρας Παρουσίας του Χριστού, όπως ανοήτως και επικίνδυνος λέγουν οι πεντηκοστιανοί, αλλά είτε οι έσχατες μέρες ως προς την Πρώτη Παρουσία του Χριστού. Έτσι, έχουμε δύο έσχατα στην Αγία Γραφή. Τα πρώτα έσχατα αναφέρονται στην Πρώτη Παρουσία του και τα δεύτερα έσχατα στην Δευτέρα Παρουσία του Χριστού.

Έτσι λοιπόν, έχουμε δύο παρουσίες, δύο προδρόμους, δύο έσχατα. Ερμηνεύοντας τώρα ο Κύριος αυτή την προφητεία του Μαλαχίου λέει «Ηλίας μεν έρχεται πρώτον και αποκαταστήσει πάντα». Αυτό το «Ηλίας μεν έρχεται πρώτον», αυτή η φράση του Κυρίου αναφέρεται στη Δευτέρα Παρουσία.

Επειδή μπερδεύτηκαν οι μαθητές, ο Κύριος ερμηνεύει πιάνοντας από τη Δευτέρα του Παρουσία, γιατί σαφώς λέγει έρχεται, δεν είπε ήρθε, ακόμα είπε Ηλία, δεν είπε Ιωάννης και εκείνο το πρώτο θα πει πρώτα θα, μα δεν ήρθε, εγώ ήρθα πιο μπροστά σε σχέση με εκείνα τα οποία λέγουν οι γραμματείς και είσαστε και εσείς μπερδεμένοι, ότι δηλαδή πρώτα θα δει ο Ηλίας και μετά ο Μεσσίας.

Αλλά όταν ο Κύριος ήλθε, ο Ηλίας δεν είχε έρθει. Και πράγματι δεν ήλθε. Συνεπώς, σαφώς, σαφέστατα, πρόκειται περί της δευτέρας παρουσίας του Χριστού. Μετά λέγει, ο Ηλίας ήδη ήλθε. Ακούστε τώρα τη φράση του Κυρίου, ο Ηλίας ήδη ήλθε.

Δηλαδή έχει πια έρθει. Και ούτε έγνωσαν αυτόν, και δεν τον ανεγνώρισαν. Εδώ τι εννοεί; Εννοεί την πρώτη παρουσία του. Αλλά προσέξτε, εδώ τώρα μπαίνετε σε κάτι περισσότερο, θα μου πείτε, Πρώτα λέει ο Κύριος, έρχεται πρώτο, και αυτός λέγει ήδη ήλθε.

Μα έρχεται, μα εάν έρχεται, δεν ήλθε. Και μετά μας λέει ήλθε. Τώρα τι από τα δυο είναι; Έρχεται ή θα έλθει ή ήλθε; Τι δηλαδή από τα δυο; Η φράση σε αυτή, η διατύπωση σε αυτή, αγαπητοί μου, είναι αντίστοιχη με εκείνη την οποία αναφέρει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στην πρώτη του επιστολή 4,3 και λέγει, Και τούτο εστί το του Αντιχρίστου ο ακηκόατε, ότι έρχεται, και νυν εν τω κόσμω εστί ήδη.

Τούτο λέει, με το του Αντιχρίστου που ακούσατε, ότι έρχεται, ότι θα έρθει, και ήδη στον κόσμο υπάρχει. Μα αφού υπάρχει στον κόσμο, πώς έρχεται; Άρα λοιπόν σημαίνει ότι πρόκειται περί δύο προσώπων. Και πράγματι, ακούστε πώς το λέει ο Ευαγγελιστής Λουκάς 1,17.

Για αυτή την πρώτη παρουσία, για αυτό, για τον πρώτο πρόδρομο της παρουσίας του Χριστού της πρώτης, ότι ο Ιωάννης ήλθε εν πνεύματι και δυνάμει Ηλίου, με την ενέργεια και τον τρόπο που είχε έλθει ο Ηλίας παλιά, γι' αυτό ο Κύριος είπε ήδη ήλθε.

Και όταν λέγει έρχεται ο Ηλίας, σημαίνει ότι ο Ηλίας θα έρθει στη Δευτέρα του Παρουσία. Ώστε βλέπουμε πολύ σαφώς, αγαπητοί μου, ότι ο Κύριος ο ίδιος μαρτυρεί, μόνο που αυτό θέλει προσεκτική μελέτη. Γιατί αν το δούμε λίγο γρήγορα, θα έχουμε την εντύπωση ότι ο Κύριος ομιλεί δια τον Ιωάννη που τον παρομοιάζει με τον Ηλία.

Δεν είναι αυτό, δεν είναι αυτό. Αλλά και ακόμα, αν θέλετε, κάτι που το χρησιμοποίησαν στην εποχή εκείνη, ας το πούμε παρόδω αυτό, και είναι χρήσιμο να το ξέρουμε, μερικοί υποστηρικτές της Μετεμψυχώσεως, και δυστυχώς στην εποχή μας έχουμε πολλές τέτοιες καταστάσεις, είπαν ότι η ψυχή του Ηλία εισήλθε εις τον Ιωάννη και εμφανίζεται ως Ιωάννης.

Διαβάζουμε σε εφημερίδες, διαβάζετε εσείς, μου τα λέτε, ότι είχα, λέει, ανάμνηση, λέει κάποιος, κάποιοι, είχα ανάμνηση από μια προτέρα μου ζωή. Ωραιότατα και ευστοχότατα ο Ωριγένης πάνω σε αυτό απαντά.

Εάν ο Ηλίας είχε πεθάνει, τότε θα μπορούσε να υποστηριχθεί από το λόγο αυτόν του Κυρίου ότι ήδη ήρθε ο Ηλίας στο πρόσωπο του Ιωάννου.

του Ιωάννου με την έννοια ότι η ψυχή μπήκε σε έναν καινούριον άνθρωπο και είναι τώρα ο Ηλίας με ένα καινούριο όνομα, αλλά με ίδια συνείδηση ότι είναι ο Ιωάννης, αλλά ο Ηλίας δεν πέθανε· και όπως ξέρουμε, κατά τη μετεμψύχωση δεν έχουμε μία ψυχή σε δύο σώματα. Ευστοχότατα το παρατηρεί αυτό ο Ωριγένης και απορρίπτει αυτή την αντίληψη που έχουν οι υποστηρικτές της μετεμψύχωσης. Αλλά και η Σοφία Σιράχ γράφει τα ανάλογα: «Καὶ ἀνέστη Ἠλίας προφήτης ὡς πῦρ, καὶ ὁ λόγος αὐτοῦ ὡς λαμπὰς ἐκαίετο.» Είναι πολύ ωραίο αυτό. Σοφία Σιράχ 48, κεφάλαιο 10 έως 11 στίχοι, που βλέπουμε εδώ τον Σοφόν Σιράχ να ερμηνεύει ορθώς τον Μαλαχία και να λέγει ότι είναι ο καταγραφείς, εκείνος που κατεγράφη να έρθει εν ελεγμοίς, για να ελέγξει τον κόσμο εις καιρούς. Ποια θα είναι η παρουσία που θα έρθει;

θα είναι τα έσχατα της Δευτέρας του Χριστού Παρουσίας, ευτυχισμένοι εκείνοι οι οποίοι θα τον ιδούν και θα είναι στολισμένοι με αρετές, και εμείς θα έχουμε τη ζωή πραγματικά, διότι ο Ηλίας θα έρθει να μας δώσει τη σωστή ερμηνεία, θα μας δώσει το μέτρο ποιος είναι ο Μεσσίας, ότι δεν είναι ο Αντίχριστος ο Μεσσίας, αλλά ότι είναι ο Ιησούς, αλλά και το απολυτίκιο, αγαπητοί μου, του προφήτη Ηλία που είναι η αποδοχή της Εκκλησίας, μην το ξεχνούμε, ξέρετε ότι η υμνογραφία μας μέχρι πρώτης όψεως θεωρείται όχι αξιολογική πηγή, θα λέγαμε δογματικών αληθειών, και όμως είναι αξιολογοτάτη.

Έτσι το απολυτίκιο του προφήτου Ηλία που είναι η αποδοχή της Εκκλησίας μας λέει το εξής· Ο ένσαρκος άγγελος της παρουσίας, συγγνώμη, ο ένσαρκος άγγελος των προφητών, η κρηπίς· Είναι η κρηπίδα όλων των προφητών, πάνω πάνω από όλους τους προφήτες.

Ο δεύτερος πρόδρομος της παρουσίας Χριστού, Ηλίας ο Ένδοξος. Σαφέστατα, ο δεύτερος πρόδρομος της παρουσίας Χριστού. Και για να μην ομιστεί ότι πρόκειται η άλλη συνονή μου, Ηλία, η Αγία Γραφή τονίζει, ιδίως ο Μαναχίας, Ηλίαν τον Θεσβήτη, Αναφέρεται και η πατρίδα του προφήτου για να τονιστεί η ταυτότητα του ηλίου Ότι δεν πρόκειται περί κάποιου ομονίμου Αλλά ότι πρόκειται περί του συγκεκριμένου ηλία του φοσβήτου

που είχε έρθει τότε, τον ένατο αιώνα π.Χ., αυτός ο ίδιος θα έρθει και εις τα έσχατα λίγο πριν από την παρουσία του Χριστού. Αλλά διά τον Ενώχ έχουμε μόνο τη μαρτυρία ότι ευηρέστησε εις τον Θεό και ο Θεός τον μετέθεσε και θάνατον δεν εγνώρισε.

Λέγει λοιπόν το βιβλίο της Γενέσεως 5,21-24 το εξής: Ευηρέστησε δε Ενώχ τω Θεώ μετά το γεννήσαι αυτόν τον Μαθουσάλα διακόσια έτη και εγέννησεν υιούς και θυγατέρας. και εγένοντο πάσαι αι ημέραι Ενώχ πέντε και εξήκοντα και τριακόσια έτη, τριακοσίων εξήκοντα πέντε ετών.

και ευηρέστησεν Ενώχ τω Θεώ και ουχ ευρίσκετο, ότι μετέθηκεν αυτόν ο Θεός σε κάποια στιγμή της ζωής του. Ενώ ζούσε ο Ενώχ, προσέξτε αυτό το σημείο είναι πολύ αξιόλογο, ζούσε όπως οι άνθρωποι της εποχής του και οι άνθρωποι της εποχής του έφτασαν στον κατακλυσμό.

Έφτασαν εκεί, διότι υπήρχε φοβερή αμαρτία. «Ου μη καταμείνη το πνεύμα μου», λέγει ο Θεός, «επ' αυτούς, διά το είναι αυτούς σάρκας». Είναι σαρκικός πλέον ο άνθρωπος. Δεν μπορεί να επαναπαύεται εις αυτούς το πνεύμα μου το Άγιον.

Σε αυτή τη φοβερή εποχή που σας είπα, έφερε τον κατακλυσμό,

Σε κάποια στιγμή της ζωής του, στα 365 του χρόνια, ο Ενώχ μετανόησε.

Προσέξτε αυτό. Λέγει ότι ευηρέστησε. Μετά, πότε όμως ευηρέστησε; Συγγνώμη, όχι στα 365 του χρόνια, αλλά μετά τη γέννηση του Μαθουσάλα.

Συνεπώς, προσέξτε, το όνομα Μαθουσάλας πολλές φορές απαντάται· δεν πρόκειται περί του γνωστού μας Μαθουσάλα που έζησε 960 χρόνια. Έτσι, όταν λέει ότι ευηρέστησε μετά τη γέννηση του Μαθουσάλα, σημαίνει ότι τότε κάτι έγινε στην καρδιά του, δηλαδή μετενόησε και τώρα ευαρεστεί στον Θεό του· εκείνο που τον έκανε να ευαρεστήσει ενώπιον του Θεού, η μετάνοιά του.

Αυτό είναι πολύ σημαντικό, διότι αυτός θα είναι ο κήρυκας της μετανοίας όταν θα έρθει με τον Προφήτη Ηλία. Θα πει ίσως ότι εγώ έζησα προ του κατακλυσμού και ο Θεός επέφερε τον κατακλυσμόν και εγώ ήμουν το ίδιο αμαρτωλός.

Αλλά μετενόησα και γλίτωσα· με πήρε από τη γενεά μου ο Θεός, τον μεν Νώε τον έβαλε στην Κιβωτό για να διαιωνιστεί το ανθρώπινο. Εγώ δεν δοκίμασα θάνατον. Βλέπετε τι είναι η μετάνοια. Θα πει τότε ο Ενώχ· μεγάλης δυνάμεως η μετάνοια.

Γι' αυτόν τον λόγο, άνθρωποι, αδελφοί μου, θα λέγει στο κήρυγμά του ο Ενώχ, μετανοήσατε πριν έρθει ο Θεός άρδην να πατάξει την οικουμένη, ώστε δεν μένει παρά μόνο ένα σημείο εις τον Ενώχ, ότι μετενόησε και υπάγει εις τον Ουρανό, ότι μετέθηκεν αυτόν ο Θεός και ουχ ευρίσκετο, πουθενά δεν βρέθηκε, τον πήρε ο Θεός.

όπως και ο Προφήτης Ηλίας ανελήφθη στον Ουρανό χωρίς να δοκιμάσει θάνατον. Και μάλιστα την Ανάληψη του Προφήτου Ηλία, αγαπητοί μου, την είδαν πολλοί άνθρωποι. Εκτός από τον Ελισσαίο, την είδαν κάνα δυο εκατοντάδες άνθρωποι.

Οι λεγόμενοι υιοί των προφητών, οι οποίοι είχαν πληροφορηθεί από το Πνεύμα το Άγιο, ότι ο Ηλίας θα ελαμβάνετο στον Ουρανό. Έτσι βλέπουμε ότι έχουμε και μάρτυρες της αναλήψεως του Ηλία. Κοινό λοιπόν σημείο είναι ότι και ο Ενώχ και ο Ηλίας θάνατον δεν δοκίμασαν, αλλά αναλήφθησαν· προσέξτε τώρα εδώ μία λεπτομέρεια, ως εις ουρανών.

Ο Ηλίας και ο Ενώχ δεν είναι στον Παράδεισο, πολύ δε παραπάνω δεν είναι στην Βασιλεία του Θεού.

Σαφέστατα λέγει ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, εκεί στις ομιλίες του στη Θεοτόκο, ότι μόνο η Θεοτόκος είναι εις τη Βασιλεία του Θεού, διότι η Θεοτόκος ανέστη και πήρε το σώμα της καινούριο. Ο Ηλίας και ο Ενώχ μένουνε εν ζωή, αλλά δεν πήραν καινούριο σώμα.

Έτσι, ο ληστής είναι στον Παράδεισο, όχι στη Βασιλεία του Θεού, ως ψυχή, ενώ οι δύο αυτοί ως εις ουρανών, κάπου στον ουρανό. Ο Θεός γνωρίζει. Δεν μπορούμε να πολυπραγμονήσουμε περισσότερο, δεν μας επιτρέπεται, δεν γνωρίζουμε.

Λέγει η Γραφή ότι ἀπόκειται τοῖς ἀνθρώποις ἅπαξ ἀποθανεῖν, απόκειται στους ανθρώπους να πεθάνουν μια φορά όλοι, γι' αυτό θα επανέλθουν εις τη γη τα δύο αυτά πρόσωπα, ως πρόδρομοι του Κυρίου, θα ελέγξουν τον Αντίχριστο και κατόπιν από τον Αντίχριστο θα θανατωθούν.

Αγαπητοί μου, αυτοί οι δύο λέει οι μάρτυρες, μας αναφέρει ο Ιωάννης της Αποκαλύψεως, ο Ηλίας και ο Ενώχ. Είναι χαρακτηριστικό ότι την προφητεία των δύο μαρτύρων, ο Ιωάννης Ευαγγελιστής την θεμελιώνει επί μιας άλλης προφητείας του προφήτου Ζαχαρίου.

Του υποδεικνύει ο Χριστός στο όραμά του ότι ούτι εισήν ποι ούτι, οι δύο πολίτες, οι δύο μάρτυρες, οι δύο σκένο, ούτι εισήν δύο ελέε και δύο λιχνίε ενώπιον του Κυρίου της γης εστώσε. Είναι οι δύο πλάβοι ελιάς και οι δύο λιχνίες που στέκονται ενώπιον του Κυρίου.

Πράγματι, ο προφήτης Ζαχαρίας είδε σε όραμα επτάφωτον λιχνία και δύο πλάδους ελέας επάνω σε αυτήν την επτάφωτον λιχνία. Και εκεί του εξηγεί ο οδηγός άγγελος εις τον Ζαχαρία πάντοτε, ότι πρόκειται περί του Ζωροβάδου, Εκείνου δηλαδή που επρόκειτο να επανικοδομήσει το ναό μετά από την βαβυλωνιακή εχμαλωσία και τον Ιησού τον Αρχιωρέα τον Εξαιτή.

Εκείνοι οι δύο άνδρες, ο Ιησούς, ο Αρχιερέας και ο Ζωροβάβελ όταν γύρισαν από την Βαβυλωνιακή Αιχμαλωσία Αυτοί οι δύο άνδρες της Παλαιάς Διαθήκης στέκονται τύποι των δύο εσχατολογικών μαρτύρων τύποι, Ηλία και Ενώχ.

Και η μαρτυρία και η ερμηνεία είναι από την ίδια την Αγία Γραφή διότι χρησιμοποιείται προφητεία για μία προφητεία. Γίνεται η ανάλυση μιας προφητείας του Ζαχαρίου από μια προφητεία της Καινής Διαθήκης και δίδεται το μέτρο Οπότε έτσι ο Ζοροβάβελ και ο Ιησούς ο Αρχιερέας όπως σας είπα είναι τύποι των δύο εσχατολογικών μαρτύρων του Ηλία και του Ενώχ Αυτή η διπλή εικόνα της Ελαίας και της Λυχνίας θέλει να δηλώσει ό,τι ακριβώς δηλώνει και στα δύο πρόσωπα Ζωροβάβελ και Ιησού.

Και δεν είναι τίποτε άλλο, παρά η χάρις του Θεού, διότι ο Ζωροβάβελ πήρε χάρη από τον Θεό, για να επανικοδομηθεί ο Ναός, ο οποίος είχε ερειπωθεί. Και μέσα σε μύριες δυσκολίες, πάρα πολύ γρήγορα ανοικοδόμησαν τον Ναό.

Έτσι λοιπόν, αυτή η διπλή εικόνα της Ελαίας και της Λυχνίας θέλει να δείξει τη χάρη του Θεού στους δυο αυτούς προφήτες, Ηλία και Ενώχ, την αρετή τους, τη σοφία τους, την αγιότητά τους και την καθαρότητά τους.

Χωρίς να μιλώ πιο πολύ στην τερμινία για να μην αργήσουμε.

Οι μάρτυρες ακόμη βλέπουμε ότι είναι δύο, δεν είναι ένας ούτε είναι τρεις. Γιατί, διότι η Ιδία η Αγία Γραφή παραγγέλλει, επί στόματος δύο μαρτύρων και επί στόματος τριών μαρτύρων σταθήσεται παν ρήμα, Δευτερονόμιο 19,15 Δηλαδή η μαρτυρία δίδεται από δύο κυρίως το ελάχιστον δύο πρόσωπα Και επειδή το αντικείμενο της μαρτυρίας ήταν τεραστίας σημασίας Διότι έρχονται να δείξουν ποιος είναι ο Αντίχριστος και να μαρτυρήσουν περί του Ιησού Χριστού, ιδού η ανάγκη να υπάρχουν δύο μάρτυρες.

Είναι σπουδαίο αυτό. Αλλά ακόμα και η παρουσία δύο προσώπων έχει σχέση με εκείνη την ενέργεια του Χριστού που έστελνε, όπως θα θυμηθείτε από το Ευαγγέλιο, τους μαθητάς του ανά δύο προ προσώπου του. Έστελνε, λέει, και τους εβδομήκοντα και τους δώδεκα ανά δύο.

Εις τρόπον ώστε όταν σφάλει ο ένας να διορθώνει ο άλλος, όταν πέφτει ο ένας να τον σηκώνει ο άλλος. Διότι η παρουσία των δύο προσώπων πάντοτε σε ένα έργο είναι μεγάλο κεφάλαιο, είναι μία αλληλοενίσχυσις κατά το «ἀγαθοὶ οἱ δύο ὑπὲρ τὸν ἕνα».

Έτσι λοιπόν η παρουσία των δύο μαρτύρων έχει αυτούς τους δύο λόγους. Αλλά γιατί ονομάζονται μάρτυρες; Διότι θα μαρτυρήσουν περί της αληθείας, του ποιος είναι ο γνήσιος Χριστός και ποιος είναι ο ψευδής Χριστός.

Σημειώσετε όμως κάτι που είναι πολύ σημαντικό, ότι αυτή δεν θα είναι μια μοναδική μαρτυρία, οι πιστοί δεν θα μείνουν άμοιροι μιας πληροφορίας και μιας γνώσεως. Αν ήταν έτσι, αγαπητοί μου, τότε θα ήταν περιττόν ο Κύριος να δώσει τα σημάδια της Δευτέρας του Παρουσίας και τα σημάδια του Αντιχρίστου.

Εδώ βλέπουμε σαφώς ότι οι πιστοί θα έχουν μαρτυρίες, θα έχουν ενδείξεις, τότε θα πείτε σε τι θα χρειάζονταν οι δύο προφήτες, οι δύο μάρτυρες. Οι δύο μάρτυρες χρειάζονται πρώτον να στηρίξουν στην ίδια αντίληψη που υπάρχει στους πιστούς ότι ο Ιησούς είναι ο γνήσιος Μεσσίας και ο αντίχριστος είναι ο άνομος, ο ψευδής.

Δηλαδή να τους πουν, σωστά το κρίνεται. Ο Χριστός δεν μας είπε, άμα δείτε, λέγει, τη συκιά να βγάζει φυλλαράκια, λέτε το θέρος είναι κοντά; Έτσι και όταν αυτά τα πράγματα βλέπετε να γίνονται, τότε θα πείτε το τέλος εγγίζει, το τέλος κοντά.

Μας έδωσε τόσα σημάδια, η Αγία Γραφή μας έχει πολλά, και ο Απόστολος Παύλος λέγει και ο Κύριος λέγει. Αυτά σου προ-είπα, οι πιστοί πρέπει να τα ξέρουν τα σημάδια. Λέγει ο Άγιος Ιγνάτιος ο Αντιοχεύς, στον Άγιο Πολύκαρπον, τους καιρούς καταμάνθανε, είμαι θετικός Άγιον Πολύκαρπον, τους καιρούς καταμάνθανε, τον υπέρ καιρόν προσδόκα.

Τι να πει καταμάνθανε τους καιρούς, μελέτα, βλέπε τα γεγονότα, να μελετάς. Ο ίδιος ο Κύριος να μας είπε ότι το πρόσωπο του ουρανού, το μετεωρολογικό πρόσωπο, μπορούμε να το κρίνουμε. Ενώ το πρόσωπο των καιρών δεν το κρίνουμε.

Και απεκάλεσε τους τότε σύγχρονους του ο Κύριος υποκριτάς. Λέτε, θα βρέξει ή θα έχουμε καλό καιρό από τα προγνωστικά του καιρού, τους καιρούς, τους ιστορικούς, τους πνευματικούς καιρούς, γιατί δεν τους αναλύετε και δεν τους ερευνάτε; Οι πιστοί λοιπόν, αγαπητοί μου, θα γνωρίζουν πολλά, αν το θέλετε, αυτός είναι ο σκοπός που αναλύουμε και αυτά τα θέματα εδώ.

Δεν λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στο πρώτο κεφάλαιο στην Αποκάλυψη «Μακάριος ο αναγινώσκων και οι ακούοντες»; Και εγώ είμαι μακάριος που σας τα λέω και εσείς μακάριοι που τα ακούτε. Αλλά γιατί μακάριοι; Για να πληροφορηθούμε.

Τότε οι δύο μάρτυρες θα μας βεβαιώσουν ότι έτσι είναι τα πράγματα. Και αυτό έχει πολύ σημασία, αλλά έχει και άλλη μια αξία. Οι μάρτυρες αυτοί οι δύο θα μαρτυρήσουν περί της αληθείας και σε εκείνους που θα έχουν λίγη χαλαρότητα και οι οποίοι θα έχουν παρασυρθεί από τον Αντίχριστον, και να τους καλέσουν εις μετάνοια και τότε πραγματικά έχει πολλή αξία και για τους πιστούς και για τους χαλαρούς η μαρτυρία των δύο προφητών.

Αλλά προσέξτε όμως κάτι, είπαμε μαρτυρία, ολόκληρο το Ευαγγέλιο είναι μία μαρτυρία, ολόκληρο, εφόσον αυτός ο ίδιος ο Κύριος είπε εγώ εις τούτο γεννήμαι και εις τούτο ελλήνηθα εις τον κόσμο ή να μαρτυρήσω τη αληθεία.

Γι' αυτό έγινα άνθρωπος, γι' αυτό γεννήθηκα, γι' αυτό ήλθα εις τον κόσμο, δια να μαρτυρήσω τη αληθεία

Μαρτυρία σημαίνει διακήρυξη της αληθείας. Αλλά επειδή η μαρτυρία της αληθείας δεν γίνεται δεκτή από τον κόσμο, γι' αυτό εις το τέλος η μαρτυρία αυτή απολήγει εις μαρτύριον αίματος.

Έτσι, οι δύο αυτοί μάρτυρες, Ηλίας και Ενώχ, είναι ταυτοχρόνως κήρυκες της αληθείας και μάρτυρες αίματος. Και προφητεύσουσι, και θα προφητεύσουν. Ναι, οι δύο αυτοί μάρτυρες θα προφητεύσουν. Λέγει ο Αρέθας, ο Ερμηνευτής Καισαρείας, προδιαμαρτύρονται τοις ούσι τότε, μη τοις απατηλοίς του Αντιχρίστου παράγεσθαι σημείοις. Τότε, λέγει, θα προδιαμαρτυρηθούν και θα προφητεύσουν εις τους τότε υπάρχοντας ανθρώπους, για να μην απατηθούν από τα σημεία και τα φάσματα και τα τέρατα. Τεράστια, ποια σημεία; Μεγάλο σημείο θα πει τέρας και τεράστια, δηλαδή, από κείνα τα οποία θα επιτελεί ο Αντίχριστος.

Και όπως σημειώνει ο Άνθιμος Ιεροσολύμων, 200 χρόνια πίσω, του 18ου αιώνος, σας διαβάζω, είναι εύκολη η γλώσσα του, «Ου διούν, λοιπόν, μένου συνελθεί, οι δύο προφήτες, διδάξε τους τότε ανθρώπους, ότι ο Αντίχριστος ουκ έστι ο Χριστός, αλλά πλάνος και απατεών και απωλείας πρόξενος, και ότι τα τούτου τερατουργήματα μαγικά και τα του κακοτέχνου διαβόλου φαντάσματα, και ότι Ιησούς ο Χριστός, ο Υιός του Θεού, ως έγγιστα ποιήσεται την παρουσίαν αυτού, ίνα κρίνει ζώντας και νεκρούς.» Ότι τα θαύματα του Αντιχρίστου είναι ψεύτικα, κατά ενέργειαν του σατανά, ο δε Χριστός ως έγγιστα έρχεται να εμπολίγει η βόλα.

Εκείνα δε τα τρισήμισι χρόνια δεν είναι τρισήμισι αιώνες. Είναι τρισήμισι χρόνια. Είναι αληθινά τρισήμισι χρόνια. Και θα έρθει για να κρίνει ζωντανούς και νεκρούς. Και προφητεύσουσι, περιβεβλημένοι σάκους. Όταν θα κηρύξουν θα φορούν σουβάλια, σάκους, σουβάλια. Ο σάκος είναι δείγμα πένθους και μετανοίας, είναι από την Παλαιά Διαθήκη, το γνωρίζουμε, ενθυμείστε τους Νινευίτας, όταν μετανόησαν έβαλαν σάκους, σουβάλια, έβαλαν τα ρούχα τους. Από αυτό συμπεραίνω ότι το κήρυγμα των δύο μαρτύρων θα είναι, αφ' ενός μεν προειδοποιητικόν και διαφωτιστικόν περί του Χριστού και του Αντιχρίστου, αφ' ετέρου δε αφυπνιστικόν και κήρυγμα μετανοίας.

Αγαπητοί μου, αυτό πρέπει να είναι πάντοτε το χριστιανικό κήρυγμα μέσα εις τους αιώνες. Να δείχνει το Χριστό και να ξυπνάει την συνείδηση. Να είναι θεολογικό και να υποδεικνύει την επισκοπή των Χριστών.

Αξίζει να μείνω λίγο, αξίζει, για να μην ζητάτε κηρύγματα με επιστημονικό χρώμα, όλοι, ωραία τα είπε ο ομιλητής, ω, είχε μέσα επιστήμη, μέσα, πολλές φορές και εγώ χρησιμοποιήσω μερικά επιστημονικά σχήματα ή φιλοσοφικά, και κανείς αφαίνεται, δεν είναι καλά κηρύγματα αυτά, τα ακούτε, δεν είναι καλά κηρύγματα.

Τα καλά κηρύγματα έτρεναν όταν έχουνε α των αληθινών μέσα, σιτάρια. Ακούστε λοιπόν πως το λέγει αυτό ο Απόστολος Παύλος στην απολογία του στον Αγρήπα, τον Βασιλέαν, που του το είπε ο ίδιος ο Χριστός. Ακούσατε.

Είναι Πράξεις 26,17-18. Για να μην περιφρονούμε το γνήσιο κήρυγμα. Γι' αυτό το λέμε. Πρόσεξε το. Εξαιρούμενός σε εκ του λαού και των εθνών, σε έχουν διαλέξει από το λαό και από τα έθνη, εις τους οποίους εγώ σε αποστέλλω, λέει ο Χριστός στον Παύλο.

Και αυτό τα λέει ο Παύλος στον Αγρίππα, τι μου είπε ο Χριστός, ανοίξαι οφθαλμούς αυτών, να ανοίξεις τα μάτια τους, ποια μάτια, τα μάτια της διανοίξεως, να ανοίξουν τα μάτια τους· του επιστρέψαι από σκότους εις φως, να γυρίσουν από το σκοτάδι και της εξουσίας του σατανά επί τον Θεόν, να γυρίσουν πίσω και να φύγουν από τις παγίδες και την εξουσία του διαβόλου και να γυρίσουν στον Θεό, του λαβείν αυτούς άφεσιν αμαρτιών, να πάρουν άφεση αμαρτιών, να φτάσουν να συγχωρεθούν οι αμαρτίες, να τις επισημάνουμε, να ανοίξουν τα μάτια μας, να τις δούμε καλά τις αμαρτίες μας και να πάμε να ζητήσουμε συγχώρεση από τον Θεό, καὶ κλῆρον ἐν τοῖς ἡγιασμένοις.

και να γίνουν, να κληρωθούν και να μείνουν στο λαό, να ενσωματωθούν εις το λαό των υγειασμένων ανθρώπων, δηλαδή των πιστών, να γίνουν οι πιστοπιστών λαός. Πίστη είναι ευρωτική, πίστη σε μένα, δια της πίστης σε μένα, που σημαίνει ότι ο τρόπος για να τα επιτύχουν αυτά είναι η πίστη στο πρόσωπό μου, να η θεολογία η πίστη στο πρόσωπό μου, να η θεολογία ώστε λοιπόν τι βλέπουμε εδώ θεολογία, πίστη στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού να ανοίξουν τα μάτια μας από αφυπνιστικά κηρύγματα και από αφυπνιστικά βιβλία

Να ανοίξουν οι συνηθίσεις μας, να αρχίσουμε να είμαστε αυτοκατηγορούμενοι. Να μετανοήσουμε, να επιστρέψουμε, να φύγουμε από τον διάβολο, από την εξουσία του, από τα μάγια, από τις προλήψεις, από τα πάθη, από τις αμαρτίες.

Να γυρίσουμε στο Φως, να γυρίσουμε στο Χριστό, το Ήλιο, το γνήσιο Κύριο. Αν πράγματι καταφέρνουμε με ένα κήρυγμα αυτά να πετυχαίνουμε, τότε μπορούμε να μιλάμε αγαπητοί μου ότι είναι κήρυγμα ορθόδοξο που σώζει.

Το κριτήριο ενός κηρύγματος είναι αυτό που σώζει. Εάν δεν σώζει, εάν χαϊδεύει τα αυτιά και κολακεύει, τότε δεν σώζει, άρα δεν είναι κήρυγμα. Είναι αλλότριο και συνεπώς είναι μια ματαιολογία. Είναι αξιοσημείωτο ότι το κήρυγμα των μαρτύρων, Ενώχ και Ηλία, δεν περιορίζεται εις τους Ιουδαίους.

Προσέξτε αυτό. Παρότι λέγει εκεί θα γυρίσει την καρδίαν πατρός προς Υιούς, προς Υιών, και εννοεί την συναγωγή. Η συναγωγή θεωρείται έχει θέση πατρός, ενώ παιδί είναι η δασκαλία των προφητών. Συνεπώς, ότι η Συναγωγή θα γυρίσει να δεχτεί το Ευαγγέλιο, θα γυρίσει να δεχτεί το κήρυγμα των Αποστόλων. Αυτό σημαίνει καρδίαν πατρός προς Υιών.

Βλέπουμε αγαπητοί μου ότι δεν περιορίζεται το κήρυγμα στους Ιουδαίους, παρά ότι οι δύο μάρτυρες φαίνεται, θα το δούμε λίγο πιο κάτω, ότι δουν στα Ιεροσόλυμα. Αλλά είναι το κήρυγμα τους παγκόσμιο. Τώρα πώς θα είναι παγκόσμιο, θα χρησιμοποιούν σταθμούς.

Από πού το βλέπουμε αυτό, από τους παρακάτω στίχους 9 και 10, όπου οι λαοί που δεν πίστεψαν, απαλλαγμένοι από αυτό το ενοχλητικό κήρυγμα των δύο Μαρτύρων, όπως και σήμερα για πολλούς ανθρώπους το κήρυγμα των νεροκηρύκων είναι ενοχλητικό, όλο για μετάνοια μας μιλάει, για μετάνοια, δεν μας λέει και πως να στήσουμε ωραία τη ζωή μας έτσι, αναπαυτικά, όλο για μετάνοια, για μετάνοια, ενοχλητικό κήρυγμα, Ενοχλητικό. Θα σπεύσουν αγαπητοί μου να ανταλλάξουν δώρα μεταξύ των όταν θα έχουν δει, θα το δούμε, στην τηλεόραση των θανάτων των δύο προφητών, στην πλατεία της Ιερουσαλήμ, εκεί που εσταυρώθηκε ο Κύριος.

Δείχνει λοιπόν ότι το κήρυγμα είναι παγκόσμιο και προφητεύσουσιν ημέρας 1200 εξήκοντα θα προφητεύσουν 1260 ημέρες δηλαδή 3,5 χρόνια, 42 μήνες μέχρι ο παρατήρητος ότι όσο χρόνο θα μείνει στην εξουσία ο αντίχριστος Τόσο χρόνο και οι δύο μάρτυρες θα παρατείλουν το κήρυγμα της μετανοίας

Οι 1260 ημέρες, όπως σας είπα, θα είναι οι 42 μήνες που θα καταπατηθεί υπό των εθνών η Ιερουσαλήμ. Και λέγαμε την περασμένη φορά ότι κατά τη διάρκεια της καταπατήσεως της Ιερουσαλήμ, δηλαδή της εκκλησίας, αυτή είναι η Ιερουσαλήμ, η εκκλησία, υπό των εθνών, δηλαδή θα έχει επέμβει ο Αντίχριστος, η αληθής εκκλησία του Χριστού που είναι ο Ναός και το θυσιαστήριον που είπε στον Ευαγγελιστή στο προηγούμενο εδάφιο να καταμετρηθούν υπό την προστασία του Θεού.

Η Εκκλησία του Χριστού κατά τη διάρκεια των 42 μήνων θα καταφύγει στην έρημο. Στο 12ο κεφάλαιο παρακάτω, στον 6ο στίχο. Και η γυνή που είναι η Εκκλησία έφυγε στην έρημο όπου έχει εκεί τόπον ετοιμασμένον από του Θεού.

Η λαϊκή τρέθουσιν αυτήν ημέρας 1200 εξήκοντα. Αν έπρεπε να τα μαζέψουμε αυτά τα τελευταία, θα βλέπουμε ότι καθόν χρόνο θα βασιλεύει ο Αντίχριστος, οι δύο μάρτυρες θα εργάζονται πυρατοβότου εις μίαν παγκοσμία κλίμακα δια την περίσωση του κόσμου και μάλιστα των χαλαρών χριστιανών που θα έχουν δώσει πίστη στα έργα του. Ταυτοχρόνως οι χαλαροί πιστοί θα εφίστανε τη φθορά του Αντιχρίστου Η δε εκκλησία που θα μένει ακλόνητη και σταθερά Διοκομμένη απεινώς υπό του Αντιχρίστου θα έχει καταφύγει Στην έρημο δηλαδή στις κατακόμβες

Ας ετοιμαζόμαστε. Μη γονατίσετε, ούτε θα κλείσουμε τα φώτα, για να μην γίνει φασαρία.

Θα σε ρίξω.

Σας ευχαριστώ.