Judging Others and Our Wounded Heart

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The English text is the final prepared translation. Performed music, recording artifacts and selected unclear fragments are omitted. It is not a synchronized transcript of every sound in the Greek recording. English digital narration is available in a synthesized voice. This translation covers only the main lecture, ending at 49:49.20 in the Greek source recording; the later questions, discussion and closing remain in the Greek audio.

Download final English text (TXT)

Father Andreas is already known to us, and without saying too much, I simply want to thank him warmly.

By being here and giving the talk we are about to hear, he shows his support for our efforts and our work. We pray that the Lord will strengthen, enlighten, and sustain him in his own pastoral work. His work, like ours and all the pastoral work of our Church, is part of the Church’s wider mission to help people find salvation. As you saw in the program and heard on the radio station, his subject is judging others and our troubled heart.

This is a very important subject. I think it touches those of us who live within the Church especially, and it will be edifying for us all. I also wanted to let you know that all three programs have returned to the Church’s radio station, at new times. This seminar is broadcast every Saturday from three to four in the afternoon. So you can hear these talks again then, and those who cannot come can hear them on the radio. The program “Church, Heresies, and Alternative Religions” airs every Monday from three thirty to four. My program, “Orthodox Witness and Life,” airs every Tuesday at five thirty. Father Daniel Gouvalis also has a program on

Friday, at eight o’clock, I think. We have written it in Dialogos, anyway, and you can read it there. I cannot remember the time exactly. Father Andreas, thank you. Please, the floor is yours. Good morning. Today I feel joy within me, but also sadness in the midst of that joy. The joy is this: the Saints of our Church say that when you speak on a subject, you should not speak about it if you yourself do not live it first. Do not speak of things you have not experienced; do not set yourself up as a teacher of things you have not practiced yourself and know nothing about. Sadly, the subject of judging others touches me too and weighs heavily on me. I too

have judged others in my life, and even now I often give in to it. That is the source of my joy today: I will speak to you about something I know from experience. I will tell you about things I have not experienced. But then I pause and think: did I really need to know this passion in order to speak about it? I would rather have been free of it and spoken about some other, more positive spiritual subject. Thank you. Lately I have come to understand that, whatever subject we want to speak about, it helps greatly to go back to the first days in Paradise, when human life began close to God. All that is good in our lives began there, and it was from there that all the bad entered too. If you want to speak about fasting, go back to Paradise: God’s first command was a command to fast, not to eat one particular fruit. If you want to speak about family, go back to Paradise and look at Adam and Eve and how they lived. If you want to speak about prayer, go back there again. And for judging others, we will find our first insights there as well.

This poison entered the human soul and human life. It poisoned our relationship with God, with ourselves, with one another, and with the whole world. But the first to condemn someone was not a human being. It was the devil. He was the first to condemn. And whom did he condemn? God himself. When the devil came to our first parents, he asked Eve, “What did God tell you? Not to eat any of the fruit in Paradise?” Eve answered, “No, he did not say that. He told us we could touch everything and eat whatever we wanted, except for one fruit, which we must not go near.” At that moment, the devil condemned God for the first time in human history. He said, in effect, “God knows why he said that. He did not want you to reach him. He did not want you to be glorified. He wanted to keep things as they were, with you far from him. That is why he gave the command.”

So judging others entered human life. Pride entered, along with all the passions that followed, and the human soul was darkened. Ever since then, instead of turning inward to look at our own soul and ask how we stand with God, we have tended to busy ourselves with other people’s lives. We look outward, judge, comment, pry, and concern ourselves with what this person or that person does: how they live, behave, speak, dress, or even sit. At the root of every passion lies some good human desire that has been turned in the wrong direction. What do I mean? Beneath our habit of judging others lies a desire to defend what is right.

I judge someone because I dislike what they have done and want to defend the truth. I tell myself I must say what is right. If we look deeply at any passion, we find a good impulse that has gone astray. But this does not solve the problem. When something troubles you, the remedy is not to condemn the person. You must address the evil at its root, beyond its outward appearance. Once, some monks asked Saint Anthony the Great to come to a monastery and give his judgment about a monk who had left, gone to the city, and fallen into a grave sin.

The monk had returned in repentance, but the fathers of the monastery were very harsh with him. They said, “We cannot receive you. We condemn you for what you have done, and you must leave us. And to convince you, we will bring Saint Anthony, the teacher of the desert. If he says it too...”

“...then surely we are right.” Saint Anthony did not want to go, but they pressed him, and he went. He told them, “Before I give you my view of the brother you want me to condemn, let me tell you a little parable. A small boat set out on a long voyage. Waves and storms struck it, and it nearly sank. It suffered damage, but at last it made it back to harbor. Then some people there set about sinking it in the harbor. That is what you are doing now. This brother did what he did. He was led astray; he is human and has weaknesses. He repented and came back. Instead of helping him and welcoming him into harbor, you are rejecting, insulting, and disheartening him. That will not heal the harm.” He also said, “You are like someone who sees his brother sinking in the mud and says, ‘Wait, I’ll come and help you.’”

But with his clumsy, careless movements, he pushes the man deeper into the mud and makes things harder for him. We too often say, “I am commenting on what someone did to help the situation.” In reality, hostility and a desire to condemn may be hidden within us, creating greater problems and more tension with our brothers and sisters. The devil knows this. He takes natural human needs and good impulses, twists them, and directs them where he wants. He did this even with the Lord. After the Lord had fasted for forty days in the wilderness, the devil seized upon his natural hunger and said, “Tell these stones to become bread.” The suggestion was not strange in itself: the Lord really was hungry.

The devil wanted to use that natural hunger to draw the Lord into worshiping and obeying him. He does the same with us. He leads us to condemn others while we justify the passion to ourselves by giving it a different name. Our love of justice, truth, and Christ is twisted into the great passion of judging others. It takes the forms of speaking against someone, condemning them, and despising them. Saint Dorotheos makes this distinction: “Speaking against someone is one thing, condemning them is another, and despising them is another.” Speaking against a brother means reporting what he did, without passing judgment on his whole life or character. You might say, “Dimitris told a lie,” “John stole something,” or “My brother made this mistake.”

Say a husband and wife are arguing, and one says to the other, “You are lying right now.” If that person goes and tells others that the spouse lied, Saint Dorotheos calls it speaking against someone. But if you take your brother’s fault and identify him with it, saying, “John is a liar” or “John is a thief,” instead of “John lied” or “John stole,” you have gone further: you are condemning him. You have made one fault stand for his entire character. You leave him no room to change or make amends; you brand him as though his condition were settled forever. And beyond these two is something still more serious: despising him. That means rejecting him completely in your heart and wanting nothing more to do with him. It is the furthest point to which condemnation can go. By then the soul is heavily burdened, and the person’s relationship with God and with others becomes much more difficult.

All three are, of course, condemned. My brothers and sisters, when someone struggles with themselves, gains even a little self-knowledge of their passions, and looks honestly at themselves, they judge others with much more mercy. Think of someone who used to smoke and fought hard to stop or cut back, or managed to quit. When that person sees someone else smoking, they respond with understanding, because they know how hard it is to give up that habit. The person who quickly draws disapproving and condemnatory conclusions about others has not struggled with themselves and has not come to know their own weaknesses. Once you see how hard it is to struggle, you become kinder to others. Spiritual fathers, confessors, and priests sometimes show this kindness and mercy precisely because they see the struggle of the person who confesses and how difficult it is to overcome their condition.

That is why they show kindness and mercy. We should be careful, then, not to judge the guidance a person receives in Holy Confession. Their spiritual father sees them in their moment of repentance and sees how hard they are struggling. Often he understands and makes a compassionate allowance for them, because he knows what that particular situation calls for. The Saints say that if you condemn others, you are probably talking too much as well. Even the ancient Greeks said this, and Holy Scripture says it too: “Where words are many, sin is not absent.” When you talk at length, sooner or later you begin to judge others. Once we have spent five or ten minutes saying what needs to be said, we may drift into idle talk. From there, we sink lower and begin discussing one another, supposedly out of concern.

“Did you hear about so-and-so? I heard they separated. What happened? What will they do now?” And the conversation goes on and on. Those who talk a lot are more likely to fall into judging others. Those who speak less have a better chance of avoiding it. Judging others is also connected with idleness. If you have nothing worthwhile to do, you begin to pry into other people’s lives. Think about times when you have a great deal to do: holidays are coming, the children’s schoolwork is demanding, and you are rushing to clean, cook, and work. A person occupied with useful work has little time to concern themselves with others. But on summer evenings, when life feels more relaxed and our spiritual discipline slackens, we can get carried away.

We settle into a pleasant mood and start talking about other people’s lives, judging and criticizing them. Judging others is also associated with coffeehouses. What do people do there? They may spend their time on something that has little meaning in their lives, or start talking about others. In the past, this was associated more with women, but now it is not only women; men too often fall into this sin. It is associated with people who take things lightly and do not have a regular spiritual life. That is why the saint tells us that, if we want to help ourselves, we should watch our thoughts. Everything begins with how we think. If you watch your thoughts and cultivate good ones, you will also avoid judging others. What does that mean? Father Paisios gives an example you may have read or heard. Three people were sitting on a bench in a square when a young man ran past them.

He was running across the square. The first person said, “He must have stolen something and is hurrying to hide.” The second said, “No, I think his father is coming home from work about now, and he wants to meet him at home.” The third said, “The bell rang a little while ago. I think he is going to light a candle.” Perhaps none of them was right; the young man could have been running for any number of reasons. But the one who offered the kindest interpretation, thinking that he was going to light a candle in the Church, avoided what the first person did: condemning him as a thief without knowing anything about him. If you cultivate good thoughts and try to interpret another person’s behavior kindly, instead of always suspecting the worst, you will often avoid judging them. We face this sort of thing all the time. I remember a woman at the supermarket who was very involved in the Church.

She fasted strictly. One day someone saw meat in her shopping cart and was scandalized. He condemned her inwardly, thinking, “She acts as though she is devoted to the Church, yet she has meat during Lent.” Later it became known that someone in her home was ill and needed to eat meat. That was why she had bought it. We must not immediately assume the worst. We do not know why people do what they do. Take something that happens to me: I do not drink soft drinks myself, but I buy them when I know my parents, relatives, or other people I know are coming to the house. Once, while I was standing in line at the supermarket, I heard someone behind me say:

“Those gentlemen have it easy, buying themselves all sorts of things.” It does not matter to me personally, but it made me think how easily we can condemn someone, whether a priest or a layperson, without knowing the truth. It burdens our soul.

And you lead someone into error. Drawing hasty conclusions does not help. Saint John Climacus says in The Ladder that a little child never lies. We might add that a little child never judges others, either. When your thoughts and your soul are simple, your mind does not turn toward evil. Even if you see something bad, you will try to understand it kindly. Some of us do the opposite: even when we see something good, we suspect something bad and draw ugly conclusions. We lack that simplicity of thought, that childlike spirit. The Lord said that unless we become like children in our souls, we will not enter Paradise. His words are clear. Yet instead of becoming simpler in our thoughts, we become more complicated and confused. Does that mean we should never speak about anyone or care about them? Does the Church want us to be detached and indifferent, as people say

in Buddhism and other religions, that nothing in this world should concern us? Our brother’s life should concern us, every part of it. But that concern should lead us to prayer and heartfelt sorrow. Saint Nektarios of Aegina had difficulties when he was at the Rizarios School in Athens. Some of the children were difficult, but he did not condemn them. He prayed and took their troubles upon himself. It is said that he spent whole nights awake, with tears in his eyes, praying to the Most Holy Theotokos (All-Holy) for someone who was struggling. He did not shame the person publicly or talk about him. If Saint Nektarios heard, for example, that someone was getting divorced, which was unusual then, he would not ask for details or take pleasure in discussing the matter. He would pray with pain in his heart and tears in his eyes. How many of us take an interest in other people’s lives with that kind of care? How many of us pray for the people we talk about? We find it easy to comment.

We condemn others, but words will not set things right. Prayer will, and we avoid it because it takes effort. Then God will shelter us too, my brothers and sisters. When you do not condemn others, God will protect you from many falls of your own. Often we fall into sins, some lesser and some more serious, and look everywhere for the cause. We do not suspect that judging others may be the cause. Sometimes, when someone comes to confession with various sins and we cannot get to the root of the trouble, I ask, ‘Do you ever judge others?’ ‘What do you mean?’ I mean talking about them, condemning them in your heart, telling others what they do, prying into their lives. ‘Yes, sometimes I do. Everyone at work, everyone in the office, talks about these things.’ I say, ‘Try stopping that for a while, and let us see whether God frees you from the other struggle you are facing.’ Why?

The pride hidden in judging others is hard to see. So God lets us fall into something more serious, something that shakes us enough to realize that something is wrong. When we stop condemning others, God shelters us from many of our own falls. A saint says, ‘Cover your brother’s weakness. Do not talk about it, so that God may cover your weaknesses too.’ If you refuse to cover your brother, how can you expect God to cover you? And, as I said earlier, speaking too much leads to judging others. Let us learn to say less and keep our replies brief. There are ways to bring such a conversation to an end. I have a friend I have known since our second year of secondary school, about twenty years now. Truly, I have never heard him condemn anyone or speak critically of anyone.

When we are with a group and people start talking about someone else, he does not join in. He finds a gracious way to change the subject without embarrassing the people who were criticizing, and leads the conversation elsewhere. Never, not once, have I heard him condemn anyone. He chooses his words carefully and keeps them brief. If someone asks him about a particular person, he does not go into details. He finds a word or phrase that closes the subject. We know how to end a subject when we want to, just as we know how to keep it going. On the phone, if you say very little and then fall silent, the other person will stop speaking out of awkwardness. But if you say, ‘Go on,’ or ‘What do you mean?’ or ‘What do you think?’ or ‘I don’t quite understand; explain it to me,’ you have given that person an opening to say another whole paragraph. So let us be sparing with our words and give short answers.

Let us remember what Saint Dorotheos says. When people speak against others in front of us, there is nothing wrong or rude about saying this, and we need not be embarrassed: ‘My brother, may I say something? Perhaps that person is as you say. Perhaps you are right. But I am worse. I have so much pride and stubbornness in me that I had better not speak about him. I have plenty of faults of my own.’

Why should we not say that? It can stop the conversation. Otherwise we keep giving it fuel, the fire grows, and the harm spreads. There was once an ascetic who prayed to God for a gift. He said, ‘Lord, I ask You for a gift. When I pray, when people speak about You, when I read the New Testament, and when I go to church, let me never grow sleepy. Let me stay wide awake, with my eyes open, and never want to stop praying.’

‘But when people around me begin accusing others and talking about them, wherever I may be, please, my God, make me sleepy.’

‘Make me want to doze off.’ He asked for this as a gift, and the Lord heard him. In church he stood and prayed, his soul alive to God. But when people began chatting idly, accusing and discussing others, he yawned and grew sleepy. That is the opposite of what happens to us. Once, this ascetic was speaking to some of the fathers about prayer. Some began to yawn; others grew drowsy, and some were nearly asleep. He tried to make his talk livelier, but a few had already fallen asleep. ‘I must wake them,’ he thought. So he said, ‘Let me tell you about an ascetic who went to a village and was about to fall into sin.’

At once they all opened their eyes. He said, ‘My brothers, I was not going to tell you that story. I said it deliberately. Did you see how everyone woke up? Do you see how a passion and a demon can make us lose interest in what is good and delight in what is bad? When I spoke about prayer, you were falling asleep. At the hint of a story about a brother’s sin, you all woke up.’ I once saw something like this myself, five years ago at Petraki Monastery. The brother of a Greek acquaintance had come from America, and he had this very habit. Someone showed us around the monastery and its holy relics. Then we sat on a bench outside while he spoke to us about spiritual matters. The man beside me said, ‘Just watch how my brother will fall asleep.’ I said, ‘Come on, let us listen.’ It made me laugh to hear him say it. But literally two minutes later, his brother had closed his eyes, turned to the side, and fallen asleep. A little later, when the speaker said, ‘I will say goodbye now so you can go for a walk,’ the man opened his eyes at once. It was remarkable. His brother told me, ‘Whenever we talk about spiritual things, he gets sleepy. Whenever we start discussing other people’s family affairs—gossip, in plain language—he is wide awake.’

That is no gift from God. It is a passion we have. May God grant us what He granted that ascetic, if only we ask Him. Do you know another reason we often judge others? I think it is because we expect perfection. You go somewhere expecting everything to be perfect, and when it is not, you begin to complain. But if you are realistic and say, ‘I will go and accept what I find,’ it is different. Take a husband coming home. If he does not expect a perfect meal and a perfectly tidy, spotless house, he will not start blaming his wife when he finds something amiss. He will accept the home as he finds it.

You might go to a celebration. Or let me give a more specific example of something that, sadly, happens in Church circles. A family I know recently told me about a pilgrimage to Italy with a group from outside Athens.

What happened? Some of the Christians traveling with them complained about everything. They disliked the bus, the driver, the guide, and the food at the hotel. They grumbled about the prices, the weather, the traffic—nothing pleased them. Why? Because they expected everything to be perfect.

They could have gone with simple hearts, saying, ‘We will make a pilgrimage to the catacombs, go to Rome, and see the places where the saints once walked. Whatever we receive from it, may we be edified.’ Instead, they expected perfection. When they did not find it, they began commenting, complaining, and blaming. You have come here to hear a talk. If someone expected something extraordinary, they may be disappointed and start criticizing. But if you say, ‘If I hear even one good thing, that will be enough,’ then you will be edified, and so will I.

There is something else we need to watch in our lives: complaining.

Some people are always dissatisfied and always grumbling. That too is a subtle form of condemnation, directed toward God. If everything in life seems wrong to you—if you get on the metro, encounter delays, and start blaming this and that, politics and the weather—and you are generally discontented, then in an indirect way you are judging God Himself. Why? Because God governs the world. He sees a difficult situation, allows it, and wants to work in our lives through it. Do we think He does not know what He is doing? Instead of praying, we sit and complain. The strange thing is that, through the Church, from the earliest Christian days, we have had so much reason to be grateful to God in our lives.

What should our outlook be? We should feel that nothing in this world troubles us. Before God, we feel so full of the gifts He has given us that we only want to thank Him. And we celebrate the Holy Eucharist. That is why it is called the Holy Eucharist: because we give thanks to God. We offer Him the greatest gift He has given us, the Lord Himself. We offer back what is His: ‘Your own of Your own.’ And yet, although we go to Church for the Holy Eucharist, pray, receive Communion, and hear so many sermons, we are not content. We constantly find fault with people, things, circumstances, the weather, or anything else. And He who sees us and is, of course, beside us senses that we find rest neither in His presence nor in His help. That is ingratitude. Once, an ascetic who had charitable thoughts about others, as I said at the beginning, went into a monk’s cell and found it untidy—very untidy.

Things were scattered everywhere: the blankets in one place, the books in another. But because he never judged anyone, he looked for something good to say. ‘Father, I understand,’ he said. ‘You spend all day in prayer. How could you find time to tidy your little room? It is untidy, but I understand, and I admire your devotion to prayer, even though it leaves you no time to put things in order.’

‘I am sure that is why things are like this,’ he said. The other monk replied, ‘No, Father. Sometimes I am idle, and I am rather untidy.’ ‘No, Father,’ the ascetic said, ‘I think it is because you are praying.’

Because he was spiritually minded, the father saw that the cell reflected the other monk’s soul. Whether he saw disorder or something well cared for, he made a charitable interpretation and avoided both condemning and praising the other man; either could do harm. But sometimes someone will say, ‘We have to speak up. We cannot always stay silent.’ Suppose someone is treated unjustly at work. Perhaps a person loses his position because others take advantage of his vulnerability, his conscientiousness, or his gentle nature. Perhaps someone with connections takes advantage of you and tramples over others. You must speak up, and that is right. Someone might ask, ‘Does our faith expect us to accept every situation passively? Surely we must say something.’ Yes. But we must take care how we do it. During the Cherubic Hymn, a church caretaker went into the sanctuary to help with something. He opened the sanctuary door a little and saw a candle by the stand near the entrance. It had bent over, and wax was dripping from it.

The church attendant panicked. “That candle is dripping, and I’ll have to clean it up later!” He rushed out in his apron. Hurrying toward the candle, he bumped a little child, jostled an elderly woman, and knocked over a chair. A woman who had been praying looked up, bewildered. The whole congregation turned to see what was happening. Then they saw him reach the candle and put it out. Someone said, “My dear man, you interrupted the Cherubic Hymn and disturbed the whole congregation.” “But the candle was dripping. I had to fix it!” “Was one little candle worth throwing everyone into an uproar?”

Sometimes the thing we set out to correct, or the thing we feel we must say, is like that little candle. The way we go about it causes more problems than it solves. He needed to put out the candle, but not like that. We may need to speak up, defend ourselves, and seek justice, but we must take care how we do it.

The Saints give this advice: when you are about to defend yourself, do not issue yourself a certificate of innocence or declare yourself free of judgment toward others. Let your spiritual father help you discern that. You might say, “Father, I feel I’m being treated unjustly at work. I need to speak to my supervisor about things that are happening there. Can you see whether I am acting out of resentment? Am I hiding pride, seeking revenge, or taking pleasure in someone else’s downfall?” Together, you can discern how to speak, when to speak, and whom to speak to. Sometimes we tell people who have no responsibility for the matter. If something is wrong, tell someone who does. A Saint also says that we should look beyond our motive at that moment and consider the whole history of our attitude toward the person.

That includes the history of how we have behaved toward the person we want to criticize. What does “the history” mean? Our past with that person. Let me give you an example. As a child, I may have quarreled with someone, and we may have held a deep grudge against each other. The years passed, we grew up, and everyone else forgot what happened. But I still remember it, and the bitterness remains in me.

Now something happens and I want to speak up, supposedly to defend what is right. But that old bitterness comes out too. I speak not only because I am being wronged now, but because I still want revenge for what happened back then. No one else knows I have kept this inside me, but God knows. That is why the Lord says, “Do not judge by appearances, but judge with righteous judgment.” We can tell people, even in court or among our relatives, “I spoke only for the sake of justice.” But God sees the old grievance we are hiding, the history we leave untold. Let that call us to examine ourselves, because we can deceive other people.

Sometimes one family talks about another, or one couple talks about another couple, supposedly to keep someone informed. Deep down, though, there may be a troubled history between them. Perhaps they would even take some pleasure in causing the other couple to quarrel. They may feel a strange urge to unsettle them, though they never say so plainly. Instead they say, “I only told you so you would know. I wanted you to keep your eyes open.” Perhaps so. But perhaps someone better placed to speak should have told them. Saint Dorotheos tells of a ship that arrived in port selling little children as slaves. An abbess sent a nun down from the monastery. “Buy one of the children,” she said, “so we can raise the child in freedom. We will teach the child to pray, to read, to go to Church, and to learn a trade. When the child grows up, it will be free to stay or leave.”

That same day, a woman of the theater, deeply involved in sin, also came down to the slave market at the port. She too had come to buy a child. “I will buy a child as well,” she said, “because I want to raise her in the theater”—which in those days was associated with other sins too—“and lead her into the life I live.” The people bringing the innocent, unsuspecting children ashore to sell them would take them by the hand. Both children were girls. The nun happened to choose one girl, and God allowed the woman of the theater to take the other. One went to the monastery, the other to the theater. As the years passed, the little girl at the monastery grew into a young woman. She learned embroidery, weaving, washing, and prayer, and everyone admired her. “What a good child,” they would say. “Well done, very good.” But other people who considered themselves good or devout did not want to see the girl who had grown up in the theater, in a life of sin. They would say, “Just think—no, don’t even think about it—what shameful things this child says, thinks, and does.”

People judged and condemned that child. But God remembers, Saint Dorotheos says, the morning years earlier when the ship came into port and the children were brought ashore. Both were innocent then. The nun could just as easily have chosen the girl who was taken to the theater. We do not know these things, yet we are so quick to draw conclusions and judge our brothers and sisters.

Saint Paisios of the Holy Mountain asks, “Which is worse: to kill one person or ten?” We would say ten; surely the person who killed ten bears greater guilt. But Saint Paisios says, “You cannot be certain of that. God sees other things too.” Perhaps the person who killed ten had such malice within him that he wanted to kill a hundred, but held himself back. Killing even one person is terrible to us, as it should be. Yet God also sees the struggle of someone who wanted to kill a hundred and stopped at ten. Another person may have killed only one, though he grew up in a devout home, had every opportunity to become faithful, and was led astray by no one. He chose that path himself. In God’s judgment, that one killing may weigh more heavily than the ten. God sees things differently from us. We see a person’s fall, but we do not see their repentance.

We do not know what happens afterward or how that person repents. Perhaps that very night, at home, they weep for what they have done. Whatever the sin, you do not see what happens there. There are people who go home, repent of what they have done, and admit it. But we have not left them alone all day, and in our hearts we have already condemned them.

Saint John Chrysostom says that we are seizing a right that belongs to God alone. To judge another person is a grave insult, an act of terrible presumption, because that right belongs to God. The Lord Himself knew every human soul and had every right to judge, yet He said, “I judge no one.” He said, “I did not come to judge the world, but to save it.” Who are we, then, to judge?

Is this not what the Saints and the letters of the holy Apostle Paul tell us? “Brothers and sisters, judge no one before the Lord comes. He will bring to light what is hidden in people’s hearts, and everything will be revealed.” Judgment will come then. Its time has not yet arrived, and no one’s life is finished. How can we draw final conclusions about anyone?

And, my brothers and sisters, we must be especially careful about accusing clergy. If it is grave to accuse anyone, it is graver still to accuse a member of the clergy. I do not say this because I am a clergyman myself. People may have plenty to say about me, and perhaps about others too. We are guilty and sinful, and we are at fault in many things. But the person who judges and comments on others also makes a serious mistake. Three years ago, a woman from another part of Greece came to Athens and said to me, “I want you to recommend a good spiritual father.” I asked, “Don’t you have one?” “No,” she said, “I want you to recommend someone good, someone you yourself would choose.” “I won’t recommend anyone to you.” I went in to see a spiritual father, and in my presence she said to him, “Father, I am attached to you, but I have a complaint. You hardly speak to me. You give me little advice. You say one word, and then I leave. That doesn’t work for me.” He replied with an unclear question about why he did not speak to her.

And the observer goes there. “The observer should not go there,” she says, “because they hold memorial services there and collect money.” She kept commenting on one thing after another about them. And the president goes there too. “I’m not speaking to her,” she says. “Wait, I’ll speak to you,” she says. “Wait a little.” “But wait, he should not do that.”

This charcoal, he says, is the priest. If the priest is like extinguished charcoal, does not believe in God as he should, and is not as he should be, touching him soils you. But if his heart is aflame for God and he is as he should be, accusing him unjustly burns you. Either way, how does it benefit you to comment on priests, to touch them and touch them, and to accuse them? If something is wrong—and sometimes something may indeed be wrong—there are responsible people one can speak to, rather than Vitonas, Vitonis, or just anyone else in the world. In our Church there is the Synod, the chancellor, Saphikis Vrestinos, and the priest in charge of the church. We should speak directly to someone. Unfortunately, this happens very often in Church circles.

This is a serious sin. We talk about other spiritual fathers: what guidance one gives, what another gives, whether we like one or dislike another. We imagine that our own spiritual father is the best and that others are not as good. Without admitting it, we judge and condemn them indirectly. We lose love, and we speak carelessly of priests by name. This is a very grave matter, and we do not even confess it.

You can speak afterward. Yes, afterward. Saint Theophan the Recluse lived in Russia. You may have read the little collection of his letters published by the Monastery of the Paraclete. A woman wrote to him: “Father, I am very upset. A very good priest left our parish, and another has come. He rushes, he does not say the prayers properly, and we do not like his voice.” Everything about him bothered her.

Saint Theophan answered in three lines, and his words were sharp: “You are to blame. You are to blame that the good priest left. If you had been worthy for him to stay, he would have stayed. If your soul had been as it should be, and God had seen no reason for him to leave, He would not have taken him from you. You were not worthy to have him. And you will suffer the same loss again, because you have learned nothing. Instead of making good use of this opportunity and refraining from criticizing the priest who has come, you repeat the same mistakes. You judge him too, and again you will suffer harm from God.” God does not punish; He urges you to understand the gravity of this deed and action of His. So let us be very careful about this. I repeat, this does not mean priests are without fault. We too go to confession, and there are people who correct us.

During Lent, how often do we say, “Yes, O Lord and King, grant me to see my own faults and not to judge my brother, for blessed are You unto the ages of ages”? We say it constantly. My brothers and sisters, if we want material to judge, there is plenty: our own soul, our own self. Do you want to find fault? Look at yourself and find as much fault as you wish. This is what the Saints call self-reproach. Call yourself to account. Look at your faults, grieve over them, and weep for what you have become. Spend as long as you need examining yourself. That does us good. Finding fault with others does not. The Church calls us to see our own inner life, which, sadly, we hardly know. If we saw what we carry within us, we would have neither the time nor the desire to talk about others. As a Saint says, when there is a death in your own home, you do not go next door to mourn the neighbor’s dead.

Because your own trouble weighs on you. We have not wept for our own lifeless soul, which is more lifeless than the widow of Nain’s son, whom the Lord raised today. Yet we go on to talk about and condemn other people’s souls. The Lord is the perfect example for our lives, and He showed this throughout His life. He never condemned anyone. When the holy Apostles went to a town that would not receive them, they said to the Lord, “Lord, shall we call down fire from heaven?” They had condemned the people in their hearts. What did the Lord say to them? “You do not know what manner of spirit you are of.” You still do not understand the spirit I bring. You still do not understand that I do not want to condemn, but to save; that I bring love. And when the sinful woman was brought before Him, with everyone gathered with stones to stone her, and when the Lord said this...

When He made this statement and set before her the dilemma that whoever was without sin should be the first to act, they all left. The Lord asked the woman, who stood there frightened and amazed that no one had struck or hurt her, “Has no one condemned you?” “No one,” she said. “Neither do I condemn you. Go, and sin no more.” He did not excuse her sin, but neither did He condemn her. And when the Lord was on the Cross—slandered, persecuted, spat upon and struck, suffering terrible pain and torment, bathed in blood—He saw everyone below shouting, “Away with Him! Away with Him! Crucify Him!” Do you know what people crucified in those days would naturally do? They shouted, cursed, and blasphemed their crucifiers, the crowd, their own lives, and God. Outraged at that moment, they lashed out at everyone.

Think of that, so we can understand the Lord’s refusal to bear resentment, and how He condemned no one even in that terrible hour. Then, at the Mystical Supper, Judas had the audacity to ask the Lord, along with the others, “Is it I, Lord? Am I the one who will betray You?” Saint John Chrysostom says that none of the holy Apostles suspected Judas. Not one of them thought, “How dare he ask that when he is the one?” Why do you think that was? Because throughout those three years the Lord had never given them any reason to suspect Judas. He had known from the beginning, yet He never condemned him and always shielded him. Saint John Chrysostom says you would need the heart of an innocent child to have Judas before you for three years and still not realize he was the guilty one.

Yet none of the holy Apostles condemned or judged him. That is how the Lord had formed their hearts over those three years: childlike and simple, full of love and free of resentment. Even when Judas asked that question, they took him at his word. Christ must make us like that too—gods by grace. We should look at others this way and create an atmosphere around us free from condemnation. What a great gift that would be, and how blessed our lives would be even now. Before this talk, I found myself thinking, “What will come of saying all this? Will we stop judging others?” After all, don’t we already know we must not judge? The Lord put it very simply: “Do not judge, so that you will not be judged.”

We preach for an hour, talk and talk, read books and accounts of what has happened, and still we judge others. It is as though, in the end, we need a miracle. We do not lack words; something has to happen in our souls. Something has to happen in our souls. Think of the ascetic who died so peacefully and went to God. While he was alive, he sometimes drank a little, and sometimes more than he should. He was often late for the services, and at times he was a little lazy. Yet he was very calm when he died. A few people gathered around him and asked, “How can you be so good and depart so peacefully, when we have not known you to be especially spiritual?” He replied, “You’re right. And you don’t even know the half of it—I’m worse than that. But there is one thing I kept throughout my life. The Lord said one simple word…”

“…and a secret for not being judged, for reaching Paradise easily: ‘Do not judge, so that you will not be judged.’ I may have drunk. I may not have attended the services very often. I may not have been very good at that sort of thing. But I never condemned anyone. Whatever I saw, I did not comment on it. That was what I held to. And since the Lord said it, I hope I can tell Him: ‘Lord, You said, “Do not judge, so that you will not be judged.” I will tell You: I did not judge.’”

The others marveled. Despite all his faults, he had found a secret. It seems there are a few secrets to being saved, and this is one way. It is simple, yet difficult. My brothers and sisters, unless Christ becomes the first concern of our lives—unless

our salvation and our souls become our chief concern—we will keep occupying ourselves with all sorts of other things. Think of Great Thursday, when prayer is strongly on our minds: we go to church, and something of this shows. When the Crucified Lord is brought out, who would think of condemning someone at that moment? No one; nothing else would occupy us. We have left this world behind. If we leave this world for a little while and enter another, love God, and make the Lord our first concern, our first love, the foremost thing in our lives, the one who captivates our whole being, then other people will no longer trouble us. We will love them and overlook their faults, even while seeing those faults very clearly.

For the Apostle Paul says that an illuminated person discerns everyone and understands everything. Such a person is not foolish, but does not stop there: he goes on to help heal evil with good, rather than with condemnation. I am sure you will not condemn me today, because what we have said must not be turned against me. Instead, pray that this miracle may happen in all our souls, and that little by little we may do something to change our lives. May we cease causing the Lord pain and bitterness and bring Him joy, as He sees us living with love, forgiveness and kindness rather than condemnation, which has done us so much harm until now. And may this day be one of the last days when we cause such harm.

Thank you. Thank you.

The Greek transcript covers the main lecture through 49:49.20. Later Q&A and closing remain in the full Greek audio but are not transcribed reliably.

Download Greek transcript (TXT)

Ο πατήρ Ανδρέας είναι γνωστός ήδη σε εμάς και, χωρίς να μακρηγορώ, ήθελα μόνο να τον ευχαριστήσω θερμά.

Διότι... Διότι δείχνει με την παρουσία του εδώ και με την εισήγηση την οποία θα ακούσουμε τη συμπαράστασή του στην προσπάθειά μας και στο έργο μας. Ευχόμαστε ο Κύριος να τον ενδυναμώνει, να τον φωτίζει και να τον στηρίζει στο δικό του ποιμαντικό έργο, το οποίο είναι και αυτό, όπως και το δικό μας και όλα τα έργα τα ποιμαντικά της Εκκλησίας μας, μια πτυχή μέσα στο γενικότερο ποιμαντικό έργο της Εκκλησίας για τη σωτηρία των ανθρώπων. Όπως θα είδατε και στο πρόγραμμα και θα ακούσατε και στο ραδιοφωνικό σταθμό, το θέμα του είναι η κατάκριση και η ταραγμένη μας καρδιά.

Πολύ βασικό θέμα, το οποίο αγγίζει, νομίζω, εμάς τους χριστιανούς που είμαστε μέσα στην Εκκλησία περισσότερο, και νομίζω ότι θα είναι πολύ οικοδομητικό για όλους μας. Ήθελα με την ευκαιρία να σας πω ότι οι εκπομπές πλέον στο ραδιοφωνικό σταθμό της Εκκλησίας έχουν επανέλθει και οι τρεις και είναι σε άλλες ώρες. Το σεμινάριο τούτο μεταδίδεται κάθε Σάββατο 3 με 4 το απόγευμα. Άρα οι ομιλίες τις οποίες ακούμε εδώ θα τις ακούμε και εκείνη την ώρα ή όσοι δεν μπορούν να έρθουν θα τις ακούνε από εκεί. Οι άλλες δύο εκπομπές, δηλαδή η εκπομπή «Εκκλησία, Αιρέσεις και Παραθρησκεία», είναι κάθε Δευτέρα στις 3.30 με 4, και η άλλη εκπομπή που κάνω εγώ, «Ορθόδοξη Μαρτυρία και Ζωή», είναι στις 5.30 κάθε Τρίτη. Επίσης, είναι και η εκπομπή του πατρός Δανιήλ, του Γούβαλη, την

Την Παρασκευή, νομίζω 8 η ώρα πως είναι εκείνη. Το έχουμε γράψει στο διάλογο, πάντως, και θα το διαβάσετε. Δεν θυμάμαι την ώρα ακριβώς. Πάτερ Ανδρέα, σας ευχαριστούμε και παρακαλούμε να λάβετε τον λόγο. Καλημέρα σας. Σήμερα νιώθω μια χαρά μέσα μου, αλλά και μια λύπη μέσα στη χαρά. Η χαρά είναι ότι λένε οι Άγιοι της Εκκλησίας μας: όταν μιλάς, λέει, για ένα θέμα, αυτό το θέμα να μην το λες αν και εσύ πρώτος δεν το ζεις. Να μην λες πράγματα που δεν βιώνεις, να μην κάνεις το δάσκαλο για πράγματα που και εσύ δεν έχεις εξασκηθεί, δεν έχεις ιδέα. Το θέμα, δηλαδή, της κατακρίσεως, δυστυχώς, και εμένα με αγγίζει και εμένα με καίει.

Και στη ζωή μου και εγώ δυστυχώς έχω κατακρίνει και ακόμα πολλές φορές υποκύπτω και υποχωρώ. Αυτή είναι η χαρά μου, δηλαδή σήμερα θα σας πω και κάτι που το ζω. Θα σας πω για πράγματα που δεν έχω ζήσει, αλλά και λίγο μένω και λέω: θέλω την ανάγκη να το ήξερα για να το πω; Ας μην το ήξερα κι ας μην το έλεγα, ας έλειπε το πάθος από τη ζωή μου κι ας έλεγα ένα άλλο θέμα πιο πνευματικό, θετικό πλέον και όχι αρνητικό όπως είναι αυτό. Ευχαριστώ. Έχω καταλάβει τον τελευταίο καιρό ότι όποιο θέμα και αν θέλει κανείς να κάνει στη ζωή του και ό,τι και να θέλει να μιλήσει, θα βοηθήσει πολύ να ανατρέξει στις πρώτες μέρες του παραδείσου, τότε που ξεκίνησε η ζωή του ανθρώπινου γένους κοντά στο Θεό. Εκεί ξεκίνησαν όλα τα καλά στη ζωή μας και όλα τα άσχημα από εκεί μπήκαν μέσα. Δηλαδή θέλει κανείς να μιλήσει για τη νηστεία, θα πάει στον παράδεισο. Η πρώτη εντολή ήταν η εντολή του Θεού για τη νηστεία, να μην φάτε έναν καρπό. Θέλει να μιλήσει κανείς για την οικογένεια, θα ανατρέξει στον Παράδεισο. Πώς ήταν ο Αδάμ και η Εύα, πώς ζούσαν. Θέλει να μιλήσει κανείς για την προσευχή, πάλι στον Παράδεισο θα ανατρέξει. Και για την κατάκριση, πάλι από εκεί θα αντλήσουμε τις πρώτες πληροφορίες.

Εκεί μπήκε μέσα αυτό το δηλητήριο στην ανθρώπινη ψυχή, στην ανθρώπινη ζωή, και δηλητηρίασε τη σχέση του ανθρώπου με τον Θεό, με τον εαυτό του, με τον άνθρωπό του, με τον κόσμο ολόκληρο. Ο πρώτος όμως που κατέκρινε στον κόσμο δεν είναι ο άνθρωπος, αλλά ήταν ο διάβολος. Αυτός ήταν ο πρώτος που κατέκρινε. Ποιον κατέκρινε; Τον ίδιο τον Θεό. Όταν πήγε ο διάβολος στους πρωτοπλάστους και τους είπε, είπε στην Εύα: «Τι σας είπε, λέει, ο Θεός; Να μην φάτε από τους καρπούς του παραδείσου;» Και είπε η Εύα: «Όχι, δεν μας είπε αυτό. Μας είπε από όλα να αγγίζουμε ό,τι θέλουμε να φάμε, μόνο έναν καρπό να μην πλησιάσουμε». Εκείνη τη στιγμή ο διάβολος κατέκρινε τον Θεό για πρώτη φορά στην ιστορία του ανθρώπινου γένους και είπε ότι ο Θεός ξέρει γιατί το είπε αυτό, διότι δεν ήθελε να τον φτάσετε, δεν ήθελε να δοξαστείτε, ήθελε να κρατήσει την κατάσταση και ατόθωρα μακριά του, και γι’ αυτό το έγραμμα.

Μπήκε λοιπόν η κατάκριση στη ζωή των ανθρώπων. Ο εγωισμός, όλα τα πάθη που ακολούθησαν, η ψυχή του ανθρώπου αμαυρώθηκε και από τότε ο άνθρωπος, αντί να στρέφει την προσοχή του στον εαυτό του, στην ψυχή του μέσα, να δει πώς θα πάει αυτός με το Θεό, έχει τη συνήθεια να ασχολείται με τη ζωή των άλλων. Να κοιτάει εξωτερικά, να κρίνει, να σχολιάζει, να περιεργάζεται, να ασχολείται με το τι κάνει ο ένας και τι κάνει ο άλλος, πώς ζει ο ένας, πώς φέρεται, πώς μιλάει, πώς ντύνεται, πώς κάθεται, τα πάντα. Κάθε πάθος στην αρχή του και στη βάση του κρύβει μια θετική ανάγκη του ανθρώπου, η οποία όμως παίρνει μια λανθασμένη κατεύθυνση. Τι σημαίνει αυτό που λέω; Το ότι κατακρίνουμε, στη βάση κρύβει μια διάθεση του ανθρώπου να υπερασπίσει το δίκιο.

Κατακρίνω αυτόν γιατί δεν μου αρέσει αυτό που κάνει, γιατί θέλω να υπερασπίσω την αλήθεια. Πρέπει να πω το σωστό, γι' αυτό κατακρίνω. Δηλαδή αν φτάσουμε στο βάθος κάθε πάθος και στο ξεκίνημά του, δίνει μια αγαθή διάθεση του ανθρώπου, η οποία όμως παίρνει μια λάθος κατεύθυνση. Δεν λύνεται έτσι το πρόβλημα. Αν δεν σου αρέσει κάτι, η θεραπεία δεν είναι η κατάκριση, αλλά να προσέξεις να θεραπεύσεις το κακό στη βάση του και όχι στην εξωτερική του παρουσίαση και εμφάνιση. Κάποτε είπαν στον Άγιο Αντώνιο να πάει να πάρει θέση σε ένα μοναστήρι για έναν μοναχό, ο οποίος είχε φύγει από το μοναστήρι, είχε πάει στην πόλη και εκεί παρασύρθηκε και έπεσε σε μια μεγάλη αμαρτία και

Γύρισε πίσω μετανοημένος, αλλά οι πατέρες, λέει, στο μοναστήρι ήταν πολύ σκληροί απέναντί του και του είπανε: «Δεν μπορούμε να σε δεχτούμε και σε καταδικάζουμε για αυτό που έχεις κάνει και πρέπει να φύγεις από κοντά μας. Και για να σε πείσουμε, λέει, θα φέρουμε και τον Άγιο Αντώνιο, τον καθηγητή της Ερήμου, γιατί αν το πει αυτός...»

Σίγουρα έτσι θα είναι τα πράγματα. Ο Άγιος Αντώνιος δεν ήθελε να πάει. Τον πίεζαν και πήγε. Και τους είπε: «Πριν σας πω τη θέση μου για τον αδελφό που θέλετε να σχολιάσω και να καταδικάσω, θα σας πω κάτι, μια μικρή παραβολή. Ένα καραβάκι, λέει, ξεκίνησε ένα μεγάλο ταξίδι στο πέλαγος, πιάσανε τα κύματα και οι φουρτούνες, κινδύνευε να βουλιάξει, παραλίγο να βουλιάξει, έπαθε μερικές ζημιές, αλλά τελικά τα κατάφερε και γύρισε στο λιμάνι. Και εκεί βρέθηκαν, λέει, κάποιοι που βαλθήκαν να το βουλιάξουν το καράβι αυτό μέσα στο λιμάνι. Αυτό, λέει, κάνετε τώρα εσείς. Αυτός ο αδελφός έκανε ό,τι έκανε. Παρασύρθηκε. Άνθρωπος ήταν, αδυναμίες είχε. Μετανόησε και γύρισε. Εσείς τώρα αντί να τον διορθώσετε και να τον δεχτείτε στο λιμάνι που ήρθε, βαλθήκατε να τον αποδοκιμάσετε, να τον προσβάλλετε και να τον απογοητεύσετε. Με αποτέλεσμα το κακό να μην θεραπεύεται. Ή, τους λέει, μοιάζετε με κάποιον που βλέπει τον αδελφό του μέσα στη λάσπη να βουλιάζει και του λέει: κάτσε να έρθω να σε βοηθήσω».

Να τον βοηθήσει με τις κινήσεις που κάνει τις άτσαλες και απρόσεκτες, τον βυθίζει πιο βαθιά και του κάνει τη ζωή δυσκολότερη. Έτσι πολλές φορές και εμείς λέμε «σχολιάζω τον άλλον για να βοηθήσω την κατάσταση δήθεν», αλλά στην πραγματικότητα κρύβεται μια εμπάθεια μέσα μας και μια διάθεση κατακρίσεως που δημιουργεί μεγαλύτερα προβλήματα και πιο τεταμένη ατμόσφαιρα στις σχέσεις μας με τους αδελφούς μας. Ο διάβολος το ξέρει αυτό. Χρησιμοποιεί φυσικές δυνάμεις του ανθρώπου και αγαθές διαθέσεις, τις οποίες τις διαστρεβλώνει για να τις κατευθύνει εκεί που αυτός θέλει. Έτσι έκανε και στον ίδιο τον Κύριο. Όταν ο Κύριος στο Σαραντάριο όρος για 40 μέρες νήστεψε, ο διάβολος εκμεταλλεύτηκε μια φυσική ανάγκη του Κυρίου που ήταν η πείνα και του είπε «πες να γίνουν οι πέτρες ψωμί». Αυτό που του είπε δεν ήταν παράξενο και παράλογο με την έννοια ότι ο Κύριος όντως πεινούσε.

Ο διάβολος θέλησε να εκμεταλλευτεί τη φυσική αυτή ανάγκη που είναι η πείνα για να την οδηγήσει στη δική του λατρεία και στην ειδική του υπακοή. Αυτό κάνει τώρα και σε εμάς. Μας κάνει να κατακρίνουμε, θέλοντας να δικαιολογήσουμε και μέσα μας το πάθος μας, ονομάζοντάς το κάπως διαφορετικά ο καθένας. Έτσι λοιπόν τώρα διαστρέφεται η αγάπη που έχουμε για το δίκιο, για την αλήθεια, για το Χριστό και γίνεται μεγάλο πάθος που ακριβώς ονομάζεται κατάκριση και εξουθένωση και καταλαλιά, και αυτή τη διάκριση την κάνει ο Άγιος Δωρόθεος όταν μας λέει: «Άλλο, λέει, καταλαλιά, άλλο κατάκριση και άλλο εξουθένωση». Καταλαλιά σημαίνει να πεις για κάποιον αδερφό σου την πράξη που έκανε, μόνο την πράξη, χωρίς να πάρεις θέση για τη ζωή του και τον χαρακτήρα του, δηλαδή να πεις ο Δημήτρης είπε ψέματα, ο Γιάννης έκλεψε κάτι, ο άλλος αδερφός μου έκανε αυτό το λάθος.

Τσακώνεται, ας πούμε, ένα ζευγάρι, να πει ο ένας στον άλλον «τώρα λες ψέματα». Αυτό λέγεται, λέει, να το μεταφέρεις αυτό αλλού ότι είπε ψέματα ονομάζεται καταλαλιά. Αλλά αν πάρεις, λέει, το ελάττωμα του αδερφού σου και το ταυτίσεις με τον ίδιο τον αδερφό σου και πεις «ο Γιάννης είναι ψεύτης, ο Γιάννης είναι κλέφτης» και όχι «ο Γιάννης έκλεψε» ή «ο Γιάννης είπε ψέματα», τότε, λέει, προχωράς και κατακρίνεις. Πράγμα που σημαίνει το ελάττωμα του άλλου το ταυτίζεις με την όλη προσωπικότητα του αδερφού σου και έτσι δεν του δίνεις περιθώριο αλλαγής και διόρθωσης αλλά τον στιγματίζεις. Τον θεωρείς ότι είναι τετελεσμένη η κατάστασή του και δεν μπορεί να διορθωθεί. Και μετά από αυτά τα δύο υπάρχει, λέει, και κάτι βαρύτερο που είναι η εξουθένωση. Εξουθένωση θα πει να απορρίψεις τον άλλον τελείως από μέσα σου και να μην θέλεις να έχεις καμία σχέση μαζί του. Αυτό είναι το έσχατο όριο της κατακρίσεως, εκεί πλέον η κατάσταση της ψυχής του ανθρώπου είναι πολύ βεβαρημένη και η σχέση του με τον Θεό και τους αδελφούς του πολύ πιο δύσκολη.

Και τα τρία αυτά καταδικάζονται βέβαια. Όταν κάποιος, αδελφοί μου, αγωνιστεί στον εαυτό του και αποκτήσει μια μικρή αυτογνωσία στα πάθη του και κοιτάξει τον εαυτό του, κρίνει με πολλή επιείκεια και τους άλλους. Για παράδειγμα, ένας ο οποίος κάπνιζε κάποτε και προσπάθησε και πάλεψε να το σταματήσει ή να το περιορίσει ή το έκοψε, και βλέπει τώρα κάποιον να καπνίζει, τον βλέπει με επιείκεια και κατανόηση, γιατί ξέρει πόσο δύσκολο είναι να κόψεις αυτό το ελάττωμα. Ενώ αυτός ο οποίος εύκολα βγάζει συμπεράσματα για τους άλλους αποδοκιμαστικά και καταδικαστικά, δηλαδή δεν έχει κάνει αγώνα στον εαυτό του και δεν γνώρισε τις δικές του αδυναμίες. Όταν δεις πόσο δύσκολο είναι να αγωνίζεσαι, έχεις καλοσύνη απέναντι στους άλλους. Καμιά φορά και οι πνευματικοί, οι εξομολόγοι, οι ιερείς έχουν αυτή την καλοσύνη και την επιείκεια επειδή ακριβώς βλέπουν τον αγώνα του ανθρώπου και αυτού που εξομολογείται και πόσο δύσκολο είναι κανείς να ξεπεράσει την κατάστασή του.

Γι' αυτό έχουν καλοσύνη και επιείκεια. Γι' αυτό και πολλές φορές να μην κρίνουμε το τι γραμμή και τι κατεύθυνση παίρνει ο κάθε εξομολογούμενος, γιατί ο πνευματικός του τον βλέπει τη στιγμή της μετανοίας του, τη στιγμή πόσο δυσκολεύεται να ξεπεράσει τον εαυτό του και γι' αυτό τον καταλαβαίνει πολλές φορές και τον οικονομεί γιατί ξέρει ότι αυτή είναι η δέουσα στάση που πρέπει να αντιμετωπίσει εκείνη την κατάσταση που αντιμετωπίζει. Λένε οι Άγιοι ότι αν κατακρίνεις σίγουρα είσαι άνθρωπος που πολυλογείς κιόλας. Ένας ο οποίος πολυλογεί, το λέγανε και οι αρχαίοι Έλληνες και στην Αγία Γραφή το λέει, ότι εκ της πολυλογίας ουκ εκφεύξεται αμαρτία. Αν πεις πολλά σίγουρα μετά από λίγο θα αρχίσεις και να κατακρίνεις. Αν η κουβέντα δηλαδή κρατάει πάνω από 5-10 λεπτά που θα πούμε τα απαραίτητα, μετά αρχίζουμε να λέμε διάφορα περί ανέμων και υδάτων, μετά κατεβαίνουμε χαμηλότερα στοιχείο και αρχίζουμε να σχολιάζουμε ο ένας τον άλλον δήθεν από ενδιαφέρον.

Τα έμαθες κι αυτά; Και τι κάνει ο τάδε; Έμαθα ότι χώρισε. Και τι έγινε λοιπόν; Και πώς θα γίνει τώρα; Και συνεχίζεται η συζήτηση για πολλή ώρα. Όποιος μιλάει πολύ έχει την παγίδα της κατακρίσεως. Όποιος είναι λιγομίλητος έχει περισσότερες προϋποθέσεις και πιθανότητες να μην κατακρίνει εύκολα. Επίσης η κατάκριση έχει να κάνει με ανθρώπους αργόσχολους. Αν δεν έχεις τι να κάνεις και δεν έχεις να ασχοληθείς με κάτι σοβαρό στη ζωή σου, θα αρχίσεις να περιεργάζεσαι τη ζωή των άλλων. Δέστε Τον εαυτό σας όταν έχετε να κάνετε πολλές δουλειές, όταν έρχονται γιορτές και πρέπει να τρέχετε, όταν τα παιδιά στο σχολείο έχουν ξεκινήσει με εντατικούς ρυθμούς, δεν προλαβαίνετε να ετοιμαστείτε, να σκουπίσετε, να μαγειρέψετε, να δουλέψετε. Δεν έχει κανείς χρόνο, αν κάνει πολλά και μπει σε ένα σύστημα εργασίας, να ασχολείται με τους άλλους. Το καλοκαίρι, τις νύχτες του καλοκαιριού πολλές φορές που ζούμε σε μια κατάσταση έτσι χαλαρή και χωρίς εντατικούς πνευματικούς ρυθμούς, μας πιάνει μια ευφορία.

Μια διάθεση έτσι ευχάριστη και να σχολιάζουμε τη ζωή των άλλων και να κατακρίνουμε και να τους αποδοκιμάζουμε. Και επίσης έχει να κάνει με τα καφενεία η κατάκριση. Εκεί τι κανείς θα κάνει; Ή θα ασχοληθεί με κάτι που δεν έχει και πολύ νόημα στη ζωή του ή θα πιάσει την κουβέντα για τους άλλους. Κάποτε πιο πολύ είχε να κάνει με τις γυναίκες, αλλά τώρα όχι μόνο με τις γυναίκες· και οι άνδρες πολλές φορές πέφτουν σε αυτό το αμάρτημα, με τύπους χαλαρούς και ανθρώπους που δεν έχουν συστηματική πνευματική ζωή. Γι' αυτό και η Αγία μας λέει ότι αν θέλεις να βοηθήσεις τον εαυτό σου, να προσέξεις, λέει, τους λογισμούς σου. Όλα ξεκινάνε από το πώς σκέφτεσαι. Αν προσέξεις τους λογισμούς σου και έχεις λογισμούς καλούς, θα γλιτώσεις και την κατάκριση. Τι σημαίνει αυτό; Λέει ο πατήρ Παΐσιος ένα παράδειγμα. Ότι ήταν σε μια πλατεία, θα το έχετε διαβάσει ή ακούσει, ήταν τρεις άνθρωποι και καθόταν σε ένα παγκάκι και πέρασε τρέχοντας ένας νέος.

Έτρεχε τρέχοντας στην πλατεία. «Έκλεψε κάτι τώρα και τρέχει να κρυφτεί με τη βιάση». Ο άλλος είπε: «Όχι, όχι, εγώ νομίζω ότι επειδή ο πατέρας του γυρίζει αυτήν την ώρα από τη δουλειά θέλει να τον βρει στο σπίτι». Ο τρίτος είπε: «Εγώ νομίζω επειδή χτύπησε η καμπάνα πριν λίγο, νομίζω πάει να ανάψει ένα κεράκι». Ίσως κανένας από τους τρεις δεν βρήκε το σωστό. Μπορεί αυτός να έτρεχε για οποιοδήποτε άλλο λόγο. Αλλά αυτός ο οποίος είπε το καλύτερο και έβαλε τον αγαθό λογισμό μέσα του ότι πάει να ανάψει ένα κερί στην εκκλησία, γλιτώνει από αυτά που είπε ο πρώτος, ότι έχει κλέψει και τον καταδίκασε ως κλέφτη χωρίς να ξέρει τι έχει κάνει. Αν βάζεις καλούς λογισμούς στο μυαλό σου και προσπαθείς να ερμηνεύσεις ωραία τη συμπεριφορά του άλλου και δεν πάει το μυαλό σου όλο στο άσχημο και δεν είσαι καχύποπτος και πονηρός, θα αποφύγεις την κατάκριση πολλές φορές. Το παθαίνουμε πολλές στιγμές στη ζωή μας. Θυμάμαι μια φορά στο σούπερ μάρκετ ήταν μια κυρία η οποία ήταν της Εκκλησίας πολύ.

Νήστευε αυστηρά και κάποια φορά την είχε δει κάποιος να έχει στο καρότσι της κρέας. Είχε αγοράσει κρέας και σκανδαλίστηκε και την κατέκρινε μέσα του και είπε: «Κάνει και ότι είναι και της Εκκλησίας, αλλά αυτή έχει κρέας μέσα στη Σαρακοστή». Και μετά μαθεύτηκε ότι αυτή η γυναίκα είχε έναν άρρωστο στο σπίτι και έπρεπε αυτός να φάει κρέας και γι' αυτό αγόρασε κρέας. Δηλαδή, να μην βάζουμε το μυαλό μας αμέσως στο κακό. Δεν ξέρουμε γιατί κάνει ο καθένας αυτό που κάνει. Ακόμα και εγώ πολλές φορές όταν ψωνίζω κάτι, θα σας πω ένα παράδειγμα, εγώ προσωπικά δεν πίνω αναψυκτικά. Όταν έρχονται στο σπίτι κάποιοι γνωστοί μου, οι γονείς μου ή κάποιοι συγγενείς μου, θα ψωνίζω. Κάποιος μια φορά με είχε δει και ήμουν στην ουρά του σούπερ μάρκετ και άκουσα λίγο πιο πίσω που έλεγε

«Ωραία περνάνε οι κύριοι, καλά περνάνε, αγοράζουνε, ψωνίζουνε, του καλού καιρού». Τι με νοιάζει εμένα, αλλά λέω, κοίταξε να δεις πώς μπορεί να κατακρίνεις κάποιον, είτε ιερέα είτε λαϊκό, χωρίς να ξέρεις το σωστό. Και την ψυχή του βαραίνει και μέσα...

Και μέσα στο λάθος οδηγείς. Δεν βοηθάς τα συμπεράσματα. Ο Άγιος Ιωάννης ο Σιναΐτης στην Κλίμακα, το μικρό παιδάκι, λέει, δεν λέει ψέματα ποτέ. Και μπορούμε να συμπληρώσουμε κι εμείς: το μικρό παιδί ούτε κατακρίνει ποτέ. Όταν έχεις απλή σκέψη και απλή ψυχή, το μυαλό σου δεν πάει στο κακό. Και να βλέπεις κάτι κακό, θα το ερμηνεύεις καλά. Αντίθετα, μερικοί από εμάς, και να δούμε κάτι καλό, θα πάει το μυαλό μας στο κακό και θα βγάλουμε άσχημα συμπεράσματα, γιατί δεν έχουμε αυτό που λέμε απλότητα σκέψης, παιδική σκέψη. Αυτό που είπε ο Κύριος: αν δεν γίνετε σαν τα παιδιά στην ψυχή σας, δεν θα πάτε στον παράδεισο. Η κουβέντα του Κυρίου είναι ξεκάθαρη. Και εμείς, αντί να γίνουμε απλοί στη σκέψη, γινόμαστε όλο και πιο πολύπλοκοι και πιο μπερδεμένοι. Δηλαδή θα πει κανείς: δεν πρέπει να μιλάμε για πιθάνο; Δεν πρέπει να ενδιαφερθούμε; Η Εκκλησία μας θέλει απαθείς, αδιάφορους, όπως μιλάνε;

Στον βουδισμό και σε άλλες θρησκείες ότι δεν πρέπει να μας απασχολεί τίποτα σε αυτόν τον κόσμο; Να μας απασχολεί η ζωή του αδελφού μας και τα πάντα για τη ζωή του, αλλά όλα αυτά να γίνονται αφορμή προσευχής και πόνου. Ο Άγιος Νεκτάριος όταν ήταν στη σχολή του, τη Ριζάρειο στην Αθήνα, είχε προβλήματα στη σχολή. Υπήρχαν παιδιά με δύσκολο χαρακτήρα, αλλά δεν κατέκρινε, προσευχόταν. Το πρόβλημά τους έπαιρνε πάνω του. Είχε περάσει, λέει, ολόκληρες νύχτες άυπνος, με δάκρυα στο μάτι και προσευχή στην Παναγία μας για το καλό κάποιου που είχε πρόβλημα. Δεν τον διαπόμπευε, δεν τον σχολίαζε. Ο Νεκτάριος μάθαινε, για παράδειγμα, ότι κάποιος θα έπαιρνε διαζύγιο, που τότε αυτά δεν συνηθίζονταν. Δεν θα ρωτούσε να μάθει ούτε λεπτομέρειες, ούτε να ευχαριστηθεί στη συζήτηση, ούτε να περιεργαστεί το θέμα, αλλά θα έκανε προσευχή με πόνο και δάκρυα στα μάτια. Πόσοι από εμάς όταν ασχολούμαστε με τη ζωή των άλλων το κάνουμε από ενδιαφέρον και με πόνο; Πόσοι κάνουμε προσευχή για αυτούς τους οποίους θυμόμαστε; Εύκολα σχολιάζουμε.

Κατακρίνουμε, αλλά η διόρθωση δεν θα έρθει με τα λόγια, παρά με την προσευχή, την οποία εμείς αποφεύγουμε γιατί είναι κουραστική. Και ο Θεός τότε, αδελφοί μου, να ξέρετε θα μας σκεπάζει και εμάς. Όταν δεν κατακρίνεις, θα σε σκεπάζει ο Θεός από πολλές δικές σου πτώσεις. Πολλές φορές πέφτουμε σε αμαρτίες είτε ελαφρές είτε βαρύτερες και ψάχνουμε να βρούμε την αιτία εδώ και εκεί και δεν μπορούμε να υποπτευθούμε ότι η αιτία είναι η κατάκριση. Πολλές φορές όταν κάποιος εξομολογείται και λέει διάφορα αμαρτήματα και δεν μπορούμε να βρούμε την άκρη, του λέω: «Κατακρίνεις ποτέ στη ζωή σου;» «Τι εννοείτε;» Εννοώ να σχολιάζεις τους άλλους, να τους αποδοκιμάζεις μέσα σου, να μεταφέρεις το τι κάνουν στους άλλους, να περιεργάζεσαι τη ζωή τους. «Ναι, μερικές φορές, έτσι λέει, το κάνω, έτσι λέει, όλοι στη δουλειά, στο γραφείο αυτό, όλοι μιλάμε για διάφορα άλλα θέματα». Για κόψτε λίγο αυτόν τον καιρό και να δούμε μήπως ο Θεός θα απαλλάξει και από τον άλλο πόλεμο που έχει. Γιατί;

Ο εγωισμός της κατακρίσεως δεν φαίνεται εύκολα. Γι' αυτό μας αφήνει ο Θεός να πέσουμε σε κάτι βαρύτερο στη ζωή μας, που θα μας ταρακουνίσει πιο έντονα και πιο δυνατά και να καταλάβουμε ότι κάτι δεν πάει καλά. Όταν σταματήσουμε την κατάκριση, σκεπάζει και ο Θεός πολλές δικές μας πτώσεις. Λέει ένας Άγιος: «Σκέπασε τον αδερφό σου στην αδυναμία του, μην τον σχολιάζεις, για να σε σκεπάσει και εσένα ο Θεός στις δικές σου αδυναμίες». Αν δεν σκεπάζεις τον αδερφό σου, ούτε θέλει να σε σκεπάσει ο Θεός σου. Και επίσης, συνδέοντας με τα προηγούμενα που είπαμε ότι όταν λες πολλά θα κατακρίνεις, να μάθουμε να λέμε λίγα λόγια και να είμαστε κοφτοί στις απαντήσεις. Υπάρχει και τρόπος να κόψεις τη συζήτηση. Έχω ένα γνωστό τέτοιο άνθρωπο, είμαστε φίλοι από Δευτέρα Γυμνασίου, οι πρώτοι, έχουν περάσει περίπου 20 χρόνια. Σας λέω αλήθεια, αυτός ο άνθρωπος ποτέ μέχρι τώρα δεν τον έχω ακούσει να κατακρίνει, να σχολιάζει.

Βρεθούμε σε μια παρέα και κάποιοι μιλούνε για άλλον, αυτός δεν θα πάρει θέση και όχι απλώς δεν θα πάρει θέση, θα βρει τρόπο να αλλάξει όμορφα το θέμα, να μην εκθέσει αυτούς που κατηγορούν και να μας πάει κάπου αλλού στη συζήτηση. Ποτέ, μα ποτέ δεν τον έχω ακούσει να κατακρίνει άλλον, γιατί λέει λόγια μετρημένα, ζυγισμένα και κοφτά. Και αν του πει κάποιος «άμα θες για τον τάδε», δεν λέει για τέτοιες λεπτομέρειες, βρίσκει μια λέξη και μια φράση που κόβει το θέμα. Και ξέρουμε πώς να κόβουμε τα θέματα όπως θέλουμε και ξέρουμε πώς να τα αναπτύσσουμε όταν εμείς θέλουμε. Σε ένα τηλέφωνο δηλαδή, αν δεν πεις πολλά λόγια και κλείσεις τελείως το στόμα σου, ο άλλος από αμηχανία θα σταματήσει να μιλάει. Αν όμως θες να πεις «για λέγε», δηλαδή «τι εννοείς τώρα;», «εσύ τι καταλαβαίνεις;», «δεν κατάλαβα τι λες, εξήγησέ μου λίγο καλύτερα», και μόνο αυτή η λέξη που λέμε είναι σαν να δίνουμε στον άλλον το ξεκίνημα, το έναυσμα να πει μια ολόκληρη παράγραφο ακόμα και αυτή την καινούργια ευκαιρία. Να είμαστε λοιπόν λιγοί στα λόγια μας και μονολεκτικοί.

Να πούμε και αυτό που λέει ο Άγιος Δωρόθεος: όταν μας κατηγορούν τους άλλους, δεν είναι κακό, θα το πούμε, ούτε αναιδές, ούτε να ντρεπόμαστε. Να πούμε: «Αδερφέ μου, να σου πω κάτι; Μπορεί αυτός να είναι όπως λες, μπορεί να έχεις δίκιο, αλλά εγώ είμαι χειρότερος. Έχω τόσο εγωισμό κι εγώ μέσα μου και τόσο πείσμα, που καλύτερα ας μην μιλήσω για αυτόν. Έχω κι εγώ πολλά δικά μου».

Εμένα αυτό. Γιατί να μην το πούμε; Για να σταματήσει η συζήτηση, παρά συνεχίζουμε και δίνουμε λαβή και η φωτιά μεγαλώνει και η ζημιά επεκτείνεται. Ήταν ένας ασκητής που έκανε προσευχή στον Θεό και ζήτησε ένα δώρο. Του λέει: «Κύριε, θέλω να μου κάνεις ένα δώρο. Θέλω όταν κάνω προσευχή, όταν μιλούν για σένα, όταν διαβάζω την Καινή Διαθήκη, όταν πάω εκκλησία, να μην νυστάζω ποτέ. Να είμαι άυπνος, να έχω τα μάτια ορθάνοιχτα, να μην θέλω ποτέ να σταματήσω την προσευχή».

«Όταν όμως, Θεέ μου, κάποιοι στην παρέα μου, στη συζήτηση, όπου βρεθώ, κατηγορούν και σχολιάζουν τους άλλους, σε παρακαλώ, Θεέ μου, να μου φέρνεις ύπνο».

«Να με κάνεις να νυστάζω». Αυτός το ζήτησε σαν χάρη. Και ο Κύριος τον άκουσε. Πραγματικά, όταν ήταν στην εκκλησία ήταν όρθιος, προσευχόταν και ζωντανή η ψυχή του στον Θεό. Όταν κάποιοι άρχισαν να αργολογούν, να κατηγορούν, να σχολιάζουν, χασμουριόταν αυτός, νύσταζε. Το αντίθετο από αυτό που έχουμε εμείς δηλαδή. Οπότε μια φορά μίλαγε αυτός ο ασκητής σε κάποιους πατέρες και έλεγε πνευματικά λόγια για την προσευχή και κάποια στιγμή άρχισαν να χασμουριούνται, μερικοί άλλοι νύσταξαν, άλλοι πήγαιναν να κοιμηθούν. Λέει, τώρα προσπάθησε να ζωντανέψει την ομιλία του. Μερικούς τους είχε πάρει και ο ύπνος. Λέει: «Πρέπει να τους ξυπνήσω». Και λέει λοιπόν: «Ένα θα σας πω για έναν ασκητή που πήγε να αμαρτήσει μια φορά που πήγε σε κάποιο χωριό».

Είπαν όλοι, ανοίξαν όλοι τα μάτια τους. Λέει: «Αδελφοί μου, δεν θέλω να σας πω αυτό, το είπα επίτηδες. Είδατε που όλοι ξυπνήσατε; Είδατε που υπάρχει πάθος και δαιμόνιο που μας βάζει να μην θέλουμε τα ωραία αλλά να μας αρέσει το κακό;» Θέλω να σας πω για τον αδελφό μας, αντί να κοιμηθείτε τελείως, να μην τα ακούσετε αυτά και ξυπνήσατε όλοι. Αυτό εγώ το είχα δει αληθινό, στην πράξη το είχα δει μια φορά, πριν από πέντε χρόνια, στη Μονή Πετράκη. Είχε έρθει ένας αδερφός ενός γνωστού μου από την Αμερική, Έλληνα. Αυτός το είχε αυτό το πράγμα. Οπότε κάποιος μας ξεναγούσε στη μονή, στα άγια λείψανα, και μετά καθίσαμε σε ένα παγκάκι έξω και μας μιλούσε πνευματικά. Και μου λέει ο γείτονάς μου: «Στάσου, κοίτα να δεις τώρα ο αδερφός μου πώς θα κοιμηθεί». Εγώ λέω: «Έλα τώρα, σταμάτα να ακούσουμε», γιατί προκαλεί γέλιο αν σου λέει κανείς «κοίτα πώς θα κοιμηθεί, πώς θα κοιμηθεί». Μετά από δύο λεπτά, στην κυριολεξία, αυτός ο άνθρωπος είχε κλείσει τα μάτια του και γύρισε στο πλάι και κοιμόταν. Όταν μετά από λίγο μας είπε αυτός ο πνευματικός «να σας χαιρετήσω τώρα, για να πάμε μια βόλτα», άνοιξε τα μάτια του κατευθείαν. Ανεξήγητο γεγονός. Και μου λέει: «Όποτε μιλάμε για πνευματικά, νυστάζει. Όποτε είναι να σχολιάσουμε, να πούμε για άλλους υποθέσεις οικογενειακές, κουτσομπολιά κοινώς, είναι ξύπνιος».

Είναι ένα, όχι χάρισμα του Θεού, αλλά ένα πάθος που έχουμε και μακάρι και εμάς να μας δώσει ο Θεός αυτό που είχε δώσει στον ασκητή, αρκεί να Του το ζητήσουμε. Πολλές φορές ξέρετε επίσης γιατί κατακρίνουμε, νομίζω; Διότι περιμένουμε την τελειότητα. Δηλαδή πας κάπου και περιμένεις να τα βρεις όλα τέλεια. Αν δεν τα βρεις τέλεια, αρχίζει η γκρίνια. Αν όμως δεν περιμένεις την τελειότητα και δεν είσαι τελειομανής και είσαι προσγειωμένος και πεις «θα πάω εκεί, ό,τι βρω». Παράδειγμα, πηγαίνει ο σύζυγος στο σπίτι και δεν έχει στο μυαλό του ότι θα βρει το τέλειο φαγητό, όλα τέλεια περιποιημένα, όλα τέλεια σκουπισμένα, όλα περιποιημένα, και βρει κάποιο λάθος, δεν θα αρχίσει να κατηγορεί τη σύζυγό του. Γιατί θα πει: «Ε, και δεν περίμενα και κάτι φοβερό. Έτσι θα βρει, έτσι θα το δεχτώ».

Πας σε μια γιορτή ή, να πω κάτι πιο συγκεκριμένο που γίνεται δυστυχώς στους εκκλησιαστικούς χώρους. Μου είπε μια γνωστή οικογένεια τώρα τελευταία ότι πήγανε στην Ιταλία προσκύνημα με ένα γκρουπ, όχι από την Αθήνα, εκτός Αθηνών.

Τι έγινε λέει; Από τους χριστιανούς που ήταν μαζί, δεν άφησαν άνθρωπο στην ησυχία του. Τους πείραζε το λεωφορείο, δεν τους άρεσε ο οδηγός, τους πείραζε ο ξεναγός, τους ενοχλούσε το φαγητό στο ξενοδοχείο, τους ενοχλούσε το ένα, γκρινιάζανε για τα πάντα, για τις τιμές, για τον καιρό, για την κίνηση, όλα τους φταίγανε. Γιατί; Γιατί περίμεναν ότι θα πάνε να τα βρούνε τέλεια.

Πήγανε με απλή ψυχή να πούνε, ας πούμε, «θα πάμε να προσκυνήσουμε στις Κατακόμβες, θα πάμε στη Ρώμη, θα πάμε να δούμε εκεί που πέρα ήταν οι Άγιοι. Ό,τι πάρουμε, να ωφεληθούμε». Αλλά περίμεναν το τέλειο, δεν το βρήκανε και άρχισαν να σχολιάζουν και να γκρινιάζουν και να κατηγορούν. Ήρθατε τώρα εσείς εδώ σε μια ομιλία. Αν κανείς περίμενε κάτι φοβερό και καταπληκτικό, θα απογοητευτεί, θα κατακρίνει. Αν όμως πει ότι «εντάξει, και κάτι καλό, ένα καλό να ακούσω, δεν πειράζει», τότε και εσείς θα ωφεληθείτε και εγώ θα ωφεληθώ.

Και κάτι άλλο που πρέπει να προσέχουμε στη ζωή μας γενικά: τα παράπονα.

Ένας άνθρωπος έχει όλο παράπονα στη ζωή του και όλο γκρινιάζει. Να ξέρετε ότι κι αυτό είναι μια εκλεπτυσμένη και ραφιναρισμένη κατάκριση, δηλαδή προς τον Θεό. Όταν σου φταίνε όλα στη ζωή, δηλαδή μπαίνεις στο μετρό και έχεις την κίνηση και αρχίζεις να τα βάζεις με το ένα, με το άλλο, με την πολιτική, με τον καιρό, σου φταίνε όλα στη ζωή και δεν είσαι ευχαριστημένος γενικά στη ζωή σου, τότε έμμεσα είναι σαν να κατακρίνεις τον ίδιο τον Θεό. Γιατί; Διότι ο Θεός είναι κυβερνήτης του κόσμου. Ο Θεός που βλέπει κάτι και το δέχεται και μέσα από αυτήν τη δύσκολη κατάσταση θέλει να ενεργήσει μέσα στη ζωή μας, δεν ξέρει τι θα κάνει; Αντί να κάνεις προσευχή, κάθεσαι και γκρινιάζεις. Και το παράξενο ποιο είναι; Το ότι ενώ μέσα από την Εκκλησία μας τα πρώτα χριστιανικά χρόνια είμαστε τόσο ευχαριστημένοι από τον Θεό στη ζωή μας.

Τι γνώμη μας είναι να νιώθουμε; Τίποτα δεν μας πειράζει σε αυτόν τον κόσμο. Νιώθουμε δηλαδή απέναντι στον Θεό γεμάτοι δώρα από τον Θεό, που μόνο θέλουμε να Τον ευχαριστήσουμε. Και κάνουμε τη Θεία Ευχαριστία. Γι' αυτό λέγεται έτσι η Θεία Ευχαριστία, γιατί ευχαριστούμε τον Θεό. Και Του δίνουμε το μεγαλύτερο δώρο που μας έχει δώσει, τον ίδιο τον Κύριο. Αυτό που δίνουμε πάλι, τα σα εκ των σων. Και ενώ πάμε στην Εκκλησία, στη Θεία Ευχαριστία, προσευχόμαστε, κοινωνάμε, ακούμε τόσα κηρύγματα, δεν είμαστε ευχαριστημένοι. Και διαρκώς μας φταίνε είτε οι άνθρωποι, είτε τα πράγματα, είτε οι συνθήκες, είτε ο καιρός, είτε οτιδήποτε άλλο. Και Αυτός που μας βλέπει, που είναι δίπλα μας βέβαια, νιώθει ότι δεν είμαστε αναπαυμένοι ούτε με την παρουσία Του ούτε με τη βοήθειά Του. Και αυτό είναι αχαριστία. Ήταν μια φορά ένας ασκητής ο οποίος είχε καλούς λογισμούς, όπως είπα στην αρχή, και πήγε σε ένα κελί ενός μοναχού και το είδε ακατάστατο, πάρα πολύ ακατάστατο.

Πεταμένα όλα από εδώ και από εκεί, οι κουβέρτες αλλού, τα βιβλία του αλλού, αλλά επειδή δεν κατέκρινε ποτέ στη ζωή του, έψαξε να βρει κάτι καλό να πει για αυτόν και λέει: «Πάτερ μου, σε καταλαβαίνω. Επειδή είσαι όλη μέρα στην προσευχή, πού να βρεις χρόνο να βάλεις τάξη στο δωματιάκι; Το έχεις, λέει, απεριποίητο. Σε καταλαβαίνω, λέει, και σε θαυμάζω, γιατί εσύ προσέχεις αυτό, έστω που δεν έχεις χρόνο να βάλεις τάξη».

«Αυτό τα έχει», λέει, «έτσι είμαι σίγουρος». Λέει ο άλλος: «Όχι, πατέρα μου, είμαι αργός καμιά φορά, λέει, και εγώ είμαι λίγο ακατάστατος». «Όχι», λέει, «πάτερ, δεν νομίζω, είναι επειδή κάνεις προσευχή».

Ανάληψη, Ευαγγελισμός, Επειδή είναι πνευματικός, ο άλλος πατήρ βλέπει ότι η αντανάκλαση της ψυχής του είναι το κελί. Είτε είδε ακαταστασία είτε είδε κάτι περιποιημένο, έβαλε καλό λογισμό και απέφυγε να κατακρίνει τον άλλον ή να εγκωμιάσει τον άλλον, που και τα δύο είναι ζημιά. Μερικές φορές όμως θα πει κανείς: «Πρέπει να μιλήσουμε. Δεν γίνεται να μην μιλήσουμε». Είναι, ας πούμε, κάποιος στην εργασία του και γίνεται μια αδικία. Κάποιος χάνει τη θέση του επειδή κάποιοι άλλοι εκμεταλλεύονται την αδυναμία, την ευσυνειδησία του, τον ήρεμο χαρακτήρα του. Κάποιος έχει ένα μέσο και σε εκμεταλλεύεται, πατάει επί πτωμάτων. Πρέπει να μιλήσει. Είναι σωστό και αυτό. Θα πει κανείς δηλαδή: «Τι μας θέλει η πίστη μας, να δεχόμαστε παθητικά όλες τις καταστάσεις; Πρέπει να πούμε και κάτι». Αυτό είναι αυτό. Αλλά να προσέξουμε και εμείς. Όταν ένας νεωκόρος έφυγε την ώρα του Χερουβικού και πήγε στο ιερό να βοηθήσει κάτι, άνοιξε λίγο, λέει, την πόρτα του ιερού, είδε στο μανουάλι έξω στην είσοδο ένα κεράκι που είχε λυγίσει και στάζε το κερί.

Ο νεωκόρος έπαθε πανικό. «Το κερί να στάζει, μετά θέλω να κάνω δουλειές». Βγαίνει, λέει, ορμητικά με την ποδιά του, βγαίνει, λέει, ορμητικά και όπως έτρεξε να φτάσει στο κερί, δίνει μια σ' ένα παιδάκι, σκουντάει μια γιαγιά, ρίχνει μια καρέκλα. Μια κυρία προσευχόταν, δεν ήξερε πού βρισκόταν, τον κοίταζε. Όλο το εκκλησίασμα γύρισε να κοιτάξει τι γίνεται. Και ξαφνικά βλέπουν όλοι ότι αυτός ο νεωκόρος πήγε στο κεράκι και έσβησε ένα κεράκι. Και λέει ένας: «Καλά, παιδί μου, μας σταμάτησες τον Χερουβικό Ύμνο, αναστατώθηκε το εκκλησίασμα». «Μα ήταν το κερί, έπρεπε να διορθώσω το κερί». Και λέει: «Άξιζε τον κόπο για ένα κεράκι να αναστατώσεις το σύμπαν;»

Μερικές φορές αυτό που πάμε να διορθώσουμε εμείς ή αυτό που πάμε να πούμε μοιάζει με ένα κεράκι και ο τρόπος που το κάνουμε να το διορθώσουμε δημιουργεί πιο πολλά προβλήματα παρά λύνει προβλήματα. Έπρεπε να σβήσει το κερί, αλλά όχι έτσι. Πρέπει να μιλήσουμε, πρέπει να υπερασπίσουμε τον εαυτό μας, να βρούμε το δίκιο μας, αλλά όχι με τον τρόπο που το βρίσκουμε πολλές φορές.

Αυτό που συμβουλεύουν οι Άγιοι: όταν πας να υπερασπίσεις τον εαυτό σου, το πιστοποιητικό της αθωότητας και το πιστοποιητικό της ακατακρισίας δεν το δίνεις μόνος σου στον εαυτό σου, να σου το δίνει ο πνευματικός. Δηλαδή: «Πάτερ, νιώθω ότι στη δουλειά μου με αδικούνε και πρέπει να μιλήσω, πρέπει να πάω στον προϊστάμενο και να του αποκαλύψω κάποια πράγματα που γίνονται και δεν είναι σωστά. Βλέπετε μέσα μου ότι το κάνω με εμπάθεια, ότι κρύβω εγωισμό, ότι θέλω να εκδικηθώ, ότι ευχαριστιέμαι με την πτώση του άλλου;» Αν είστε δύο, ο πνευματικός θα σου πει πώς θα μιλήσεις, πότε θα μιλήσεις, σε ποιον θα μιλήσεις και σε ποιον δεν θα μιλήσεις. Γιατί μερικές φορές μιλάμε σε πρόσωπα αναρμόδια. Αν συμβαίνει κάτι, να το πούμε σε κάποιον υπεύθυνο. Επίσης, λέει κάποιος Άγιος, να προσέχουμε, λέει, να μην κοιτάμε μόνο το κίνητρο εκείνης της στιγμής που θέλουμε να μιλήσουμε, αλλά και την ιστορικότητα της εσωτερικής συμπεριφοράς.

Της εξωτερικής διαγωγής προς το πρόσωπο που θέλουμε να κρίνουμε. Τι θα πει την ιστορικότητα; Το παρελθόν μας με αυτό το άτομο. Να πω ένα παράδειγμα. Μπορεί εγώ, όταν ήμουν μικρό παιδί, να είχα τσακωθεί με κάποιον και να ήμασταν πολύ κακιωμένοι. Και αυτή η εμπάθεια μου έχει μείνει μέσα. Πέρασαν τα χρόνια, μεγαλώσαμε, το ξέχασαν όλοι το γεγονός, αλλά εγώ το θυμάμαι.

Τώρα που συμβαίνει κάτι και θέλω να μιλήσω, δήθεν για να υπερασπίσω το δίκαιο, μέσα μου βγαίνει και αυτό το κακό. Και δεν το κάνω μόνο γιατί τώρα είμαι αδικημένος, αλλά γιατί θέλω να τον εκδικηθώ από τότε. Το κρατάω αυτό ακόμα μέσα μου. Κανείς δεν το ξέρει, ο Θεός όμως το ξέρει. Γι' αυτό λέει ο Κύριος: «Μη κρίνετε κατ' ὄψιν, ἀλλὰ τὴν δικαίαν κρίσιν κρίνατε». Εμείς λέμε κάποια πράγματα και στον κόσμο και στα δικαστήρια, μπορούμε να πούμε και στους συγγενείς μας: «Το είπα μόνο για το δίκαιο», αλλά ο Θεός βλέπει ότι εσύ κάτι έκρυβες παλιό μέσα σου, την ιστορικότητα του γεγονότος, που δεν τη βγάζεις να την πεις. Και αυτό να μας ελέγχει, γιατί τους ανθρώπους μπορεί να τους κοροϊδεύουμε.

φορές Οικογένεια σχολιάζει μια άλλη ή ένα ζευγάρι άλλο σχολιάζει, δήθεν για να ενημερώσει, αλλά κατά βάθος επειδή έχει και ένα παρελθόν βεβαρημένο, ίσως να ευχαριστηθεί λίγο αν βάλει το ζευγάρι να τσακωθεί. Ή κάπως νιώθει παράξενα, θέλει να το πει για να τους αναστατώσει. Αλλά δεν το λέει ποτέ και καθαρά αυτό. Λέει: «Εγώ το είπα μόνο για να σε ενημερώσω. Το είπα για να έχεις τα μάτια σου ανοιχτά». Όντως. Αλλά ίσως να μην έπρεπε να το πεις εσύ αυτό, αλλά κάποιο άλλο πρόσωπο, πιο αρμόδιο. Και λέει ο Άγιος Δωρόθεος: έφτασε στο λιμάνι ένα καράβι και πουλούσε μικρά παιδάκια, σκλαβοπάζαρο. Και κατέβηκε, λέει, μια μοναχή από το μοναστήρι και της είπε η ηγουμένη: «Θα πας να πάρεις ένα παιδάκι, να το αγοράσουμε στο μοναστήρι εμείς, για να το μεγαλώσουμε ελεύθερο, να μάθει να προσεύχεται, να διαβάζει, να εκκλησιάζεται, να μάθει μια τέχνη. Όταν μεγαλώσει, ας κάνει ό,τι θέλει μετά, αν θέλει να μείνει, αν θέλει να φύγει».

Την ίδια μέρα κατέβηκε στο σκλαβοπάζαρο στο λιμάνι και μια γυναίκα του θεάτρου, και αρκετά αμαρτωλή. Πήγε κι αυτή για τον ίδιο λόγο. «Θα αγοράσω κι εγώ ένα παιδάκι γιατί θέλω να το μεγαλώσω στο θέατρο, που τότε το θέατρο σήμαινε και άλλες αμαρτίες, και να το οδηγήσω όλο στη ζωή που ζω εγώ». Τα παιδάκια, αθώα και ανύποπτα, θα πιάσουν από το χεράκι αυτοί που τα βγάζουν στο λιμάνι να τα πουλήσουν. Ήτανε και τα δύο κοριτσάκια. Αφού η μοναχή πήρε το ένα κοριτσάκι τυχαία, ο Θεός επέτρεψε, η άλλη γυναίκα του θεάτρου πήρε το άλλο κοριτσάκι. Το μοναστήρι, το θέατρο η άλλη. Περνάγανε τα χρόνια, το μικρό κοριτσάκι έγινε κοπέλα, έμαθε να κεντάει, έμαθε αργαλειό, έμαθε να πλένει, να προσεύχεται, και τη θαυμάζαν όλοι. «Τι καλό παιδί», λέγανε. «Μπράβο, πολύ καλό». Το άλλο το κοριτσάκι όμως, που είχε μεγαλώσει στο θέατρο τη ζωή της αμαρτίας, δεν ήθελαν να το βλέπουν οι καλοί ή οι ευλαβείς άλλοι άνθρωποι. Έλεγαν πράγματα να σκεφτείς, μη σκέφτεσαι, εσχρώνεσαι τι και λέγουν αυτά από αυτό το παιδί, σκέφτεται και κάνει.

Ο κόσμος έκρινε έτσι και καταδίκασε. Ο Θεός όμως θυμάται, λέει ο Άγιος Δωρόθεος, πριν πολλά χρόνια που ήταν μικρά και τα δύο, ένα πρωινό που το καράβι πήγε στο λιμάνι και βγήκαν τα παιδάκια έξω, ήταν αθώα και τα δύο. Και θα μπορούσε η μοναχή να πάρει το άλλο το κοριτσάκι που πήγε στο θέατρο. Εμείς τα αγνοούμε, αλλά είμαστε πάρα πολύ εύκολοι να βγάζουμε συμπεράσματα και να κρίνουμε τους αδελφούς μας.

Είναι βαρύτερο, λέει ο πατήρ Παΐσιος, να σκοτώσει κανείς έναν άνθρωπο ή δέκα; Δέκα, θα πούμε εμείς. Όποιος σκοτώσει δέκα, σίγουρα είναι πιο ένοχος. Και λέει ο πατήρ Παΐσιος: «Δεν είστε σίγουροι για αυτό. Ο Θεός βλέπει και άλλα πράγματα». Ο Θεός θεωρεί ότι αυτός που σκότωσε δέκα είχε τέτοια μέσα του εμπάθεια και κακία που ήθελε να σκοτώσει εκατό. Και συγκρατήθηκε. Για εμάς το ένα είναι τραγικό, να το ακούσουμε να σκοτώσει άνθρωπο, είναι πολύ βαρύ. Αλλά αυτός που ήθελε να σκοτώσει εκατό, το ότι μπόρεσε και αντί για εκατό τους έκανε δέκα, είναι μια προσπάθεια που έκανε. Ο ένας, λέει, όμως, που σκότωσε τον ένα, δεν έπρεπε να σκοτώσει κανέναν. Γιατί μεγάλωσε σε σπίτι πνευματικό, είχε όλες τις καλές προϋποθέσεις να γίνει πιστός. Κανείς δεν τον παρέσυρε, μόνος του με τη θέλησή του έμπλεξε. Και αυτός ο ένας μετράει στον Θεό πιο πολύ από αυτούς τους δέκα που σκοτώθηκαν. Γι' αυτό, λέει, ο Θεός κρίνει αλλιώς τα πράγματα και αλλιώς τα κρίνουμε εμείς. Δεν βλέπουμε τη μετάνοια του ανθρώπου αλλά βλέπουμε μόνο την πτώση του.

Το τι γίνεται μετά και πώς μετανιώνει αυτός δεν το ξέρουμε. Αν αυτός στο σπίτι του το βράδυ κλάψει για αυτό που έκανε, διότι οτιδήποτε αμάρτημα, δεν το βλέπετε εκεί. Το ξέρετε ότι υπάρχουν άνθρωποι που όταν πάνε στο σπίτι τους μετανιώνουν για αυτά που έχουν κάνει και το παραδέχονται. Αλλά εμείς δεν τους έχουμε αφήσει στη σκοπιά όλη την ημέρα και μέσα μας τους έχουμε καταδικασμένους.

Μάλιστα αρπάζουμε, λέει ο Άγιος Χρυσόστομος, ένα δικαίωμα που ανήκει μόνο στον Θεό. Το να κρίνουμε, λέει, είναι φοβερή ύβρις και φοβερή αυθάδεια και θράσος, διότι αυτό το δικαίωμα, λέει, το έχει μόνο ο Θεός. Όταν ο ίδιος ο Κύριος, που είχε κάθε δικαίωμα να κρίνει τους πάντες και ήξερε την ψυχή των ανθρώπων και μπορούσε να κρίνει, είπε ότι «ἐγὼ κρίνω οὐδένα», εγώ δεν κρίνω κανέναν. «Δεν ήρθα για να κρίνω, αλλά για να σώσω τον κόσμο». Τι είμαστε εμείς που κρίνουμε;

Άγιοι και οι επιστολές του Αγίου Αποστόλου Παύλου, αυτό δεν μας λένε; «Αδελφοί, μη κρίνετε κανέναν πριν να έρθει ο Κύριος, ο οποίος θα αποκαλύψει τα κρυφά των καρδιών των ανθρώπων και όλα θα φανερωθούν». Τότε θα γίνει η κρίση, δεν ήρθε η ώρα της κρίσης, ούτε τελείωσε η ζωή του καθενός, που να βγάζουμε συμπεράσματα για αυτόν.

Και μάλιστα, αδελφοί μου, να προσέχουμε πάρα πολύ το θέμα της ιεροκατηγορίας. Δηλαδή, αν το να κατηγορείς οποιονδήποτε άνθρωπο είναι βαρύ, είναι πιο βαρύ να κατηγορείς έναν κληρικό. Δεν το λέω αυτό επειδή είμαι ο ίδιος κληρικός. Εμένα και ίσως και άλλους ανθρώπους αξίζει να μας πει κανείς ό,τι μπορεί. Είμαστε ένοχοι και αμαρτωλοί και φταίμε σε πολλά. Αλλά είναι μεγάλο το λάθος για αυτόν που κρίνει και σχολιάζει. Πριν τρία χρόνια κάποια κυρία από κάποια περιοχή της Ελλάδος ήρθε στην Αθήνα και μου λέει: «Θέλω να μου δείξετε έναν καλό πνευματικό». Λέω: «Δεν έχετε πνευματικό;» Λέει: «Όχι, θέλω να μου δείξετε έναν καλό που θέλετε εσείς». «Δεν θα σας δείξω». Μπήκα σε έναν πνευματικό και μπροστά μου έλεγε: «Πάτερ, έχω περνάρτηση σε εσάς, αλλά έχω παράπονο. Μου λέει που δεν μου μιλάτε και πολύ, δεν μου λέτε πολλές συμβουλές, μία λέξη μου λέτε και φεύγω. Δεν μου κάνει». Λέει: «Γιατί να είστε εμένα, γιατί δεν μου μιλάω;»

Και εκεί πάει ο θεωρήτης. Δεν έκανε, λέει, ο θεωρήτης να πάει, γιατί εκεί κάνουν μνημόσυνα, μαζεύουν λεφτά, το ένα τους σχολίαζε. Και εκεί πάει ο πρόεδρος. Δεν της μιλάω, λέει, περίμενε, θα σου μιλήσω, λέει, περίμενε λίγο. Μα περίμενε, δεν πρέπει να κάνει.

Αυτό το κάρβουνο, λέει, είναι ο ιερέας. Ο ιερέας είτε είναι σβησμένο κάρβουνο και δεν πιστεύει στον Θεό όπως πρέπει και δεν είναι όπως πρέπει, αν τον αγγίξεις, λερώνεσαι. Αν όμως η καρδιά του είναι πυρωμένη για τον Θεό και είναι όπως πρέπει και τον κατηγορείς αδίκως, καίγεσαι. Είτε το ένα είτε το άλλο, πώς σε συμφέρει να σχολιάζεις και να αγγίζεις και να αγγίζεις τους ιερείς και να τους κατηγορείς; Αν δηλαδή δεν πάει καλά, πολλές φορές μπορεί να μην πηγαίνει καλά, υπάρχουν αρμόδια πρόσωπα να μιλήσει κανένας, όχι ο Βίτωνας, ο Βιτώνης, ούτε κάποιος οποιοσδήποτε άλλος στον κόσμο. Υπάρχει στην Εκκλησία μας, στην Σύνοδο, ο πρωτοσύγκελος, ο Σαφίκης Βρέστινος, ο προϊστάμενος του ναού, να μιλήσουμε σε κάποιον ευθέως, και δυστυχώς σε εκκλησιαστικούς χώρους αυτό συμβαίνει πολύ.

ένα αμάρτημα σοβαρό. Σχολιάζουμε άλλους πνευματικούς. Σχολιάζουμε τι καθοδήγηση δίνει ο ένας πνευματικός, τι δίνει ο άλλος, αν μας αρέσει ο ένας, αν μας αρέσει ο άλλος, θεωρούμε ότι εμείς έχουμε τον καλύτερο, οι άλλοι δεν είναι τόσο καλοί. Και πλαγίως και εμμέσως, χωρίς να το παραδεχτούμε, κατακρίνουμε και καταδικάζουμε και χάνουμε την αγάπη και χρησιμοποιούμε ονόματα ιερέων στο στόμα μας, κάτι που είναι πάρα πολύ βαρύ και δεν το εξομολογούμαστε κιόλας, δεν το εξομολογούμαστε.

Πείτε μετά, ναι. Θα πείτε μετά. Θα πείτε. Θα πείτε. Ήτανε, λέει, ο Άγιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος στη Ρωσία και μια φορά, ίσως έχετε διαβάσει το βιβλιαράκι αυτό που λέει «Απάνθισμα Επιστολών του Αγίου Θεοφάνη του Εγκλείστου», της Μονής Παρακλήτου, ένα βιβλίο των εκδόσεων αυτών. Είχε στείλει μια γυναίκα ένα γράμμα και του έλεγε: «Πάτερ, είμαι πολύ στεναχωρημένη γιατί μας έφυγε ένας πολύ καλός ιερέας από την ενορία και ήρθε ένας άλλος που βιάζεται, δεν τα λέει όπως πρέπει, δεν μας αρέσει η φωνή του, μας πειράζει». Όλα την πειράζανε.

Απαντάει ο Άγιος Θεοφάνης τρεις γραμμές. Κατακεραυνώνει. Λέει: «Εσύ φταις, λέει, για όλα. Εσύ φταις που έφυγε ο άλλος ιερέας που ήταν καλός. Διότι, λέει, αν ήσουν άξια να μείνει, θα έμενε. Αν ήταν η ψυχή σου όπως έπρεπε και δεν έβλεπε ο Θεός ότι υπάρχει λόγος που πρέπει να φύγει, δεν θα τον έπαιρνε από εσάς. Δεν ήσασταν άξιοι να τον έχετε και θα πάθετε τα ίδια, λέει, ξανά γιατί δεν βάλατε μυαλό. Αντί να το εκμεταλλευτείτε, λέει, και να μην σχολιάζετε για αυτόν που ήρθε, επαναλαμβάνετε τα ίδια λάθη. Και αυτόν τον κρίνετε και πάλι θα πάθετε ζημιά από τον Θεό». Ο Θεός δεν τιμωρεί, αλλά σας ωθεί να καταλάβετε τη βαρύτητα της πράξεως και της ενεργείας του αυτής. Να το προσέχουμε λοιπόν αυτό πάρα πολύ, χωρίς, επαναλαμβάνω, να σημαίνει ότι και οι ιερείς δεν φταίνε. Και εμείς εξομολογούμαστε και εμείς έχουμε πρόσωπα που μας κάνουν παρατήρηση και μας διορθώνουν.

«Δώρισέ μοι, ναι Κύριε Βασιλεύ», λέμε τη Σαρακοστή, πόσες φορές το λέμε, συνέχεια το λέμε, «ναι Κύριε Βασιλεύ, δώρισέ μοι του οράν τα εμά πταίσματα και μη κατακρίνειν τον αδελφόν μου, ότι ευλογητός ει εις τους αιώνας των αιώνων». Αν θέλουμε να κατακρίνουμε, αδελφοί μου, υπάρχει πλούσιο υλικό. Υπάρχει το υλικό της ψυχής μας, του εαυτού μας. Θες να κατακρίνεις; Βάλε τον εαυτό σου και κατάκρινέ τον όσο θέλεις. Είναι αυτό που λένε οι Άγιοι, η αυτομεμψία. Καταδίκασε τον εαυτό σου, μάλωσέ τον. Βρες τα λάθη του, σχολίασέ τα, πόνεσε για αυτό που είσαι. Κλάψε για αυτό που είσαι. Ανάλυσε αυτό που είσαι, όση ώρα θέλεις. Αυτό κάνει καλό, όχι όμως τους άλλους, παρά τον εαυτό σου, το πιο δύσκολο. Αυτό που θέλει η Εκκλησία από εμάς είναι να μάθουμε να βλέπουμε τον δικό μας εσωτερικό κόσμο, τον οποίο δυστυχώς τον αγνοούμε. Γιατί αν δούμε τι κρύβουμε μέσα μας, δεν θα έχουμε καιρό, ούτε όρεξη, ούτε χρόνο να σχολιάζουμε τους άλλους. Όταν έχεις, λέει ένας Άγιος, νεκρό στο σπίτι σου, δεν πας να κλάψεις στον γείτονα τον νεκρό.

Γιατί σε καίει το δικό σου πρόβλημα. Η δική μας νεκρωμένη ψυχή, που είναι πιο νεκρή από τον γιο της χήρας της Ναΐν, που σήμερα ανέστησε ο Κύριος, αυτή την ψυχή δεν την έχουμε κλάψει. Και πάμε ύστερα να σχολιάσουμε και να καταδικάσουμε τις άλλες. Ο Κύριος, ο οποίος είναι το υπόδειγμα και ο τέλειος, το τέλειο υπόδειγμα και πρότυπο στη ζωή μας, αυτό το έκανε σε όλη τη ζωή. Δεν κατέκρινε ποτέ κανέναν. Όταν οι Άγιοι Απόστολοι πήγαν σε μια πόλη και δεν τους δέχτηκαν, είπαν στον Κύριο: «Κύριε, να πούμε να πέσει φωτιά από τον ουρανό;» Τους καταδίκασαν μέσα τους οι Άγιοι Απόστολοι. Τι μπορεί να τους πει; Είπε ο Κύριος: «Ουκ οίδατε οίου πνεύματός εστε». Δεν καταλάβατε ακόμα τι πνεύμα σας φέρνω; Δεν καταλάβατε ακόμα ότι δεν θέλω να καταδικάσω, αλλά να σώσω; Ότι φέρνω την αγάπη. Όταν ήρθε η ώρα της αμαρτωλής γυναίκας, που όλοι μαζεύτηκαν με πέτρες να τη λιθοβολήσουν, και όταν ο Κύριος είπε αυτήν

πρόταση και της έβαλε μπροστά το δίλημμα ότι όποιος είναι ο αναμάρτητος, αυτός πρώτος θα κάνει την αρχή, έφυγαν όλοι. Και ρώτησε ο Κύριος τη γυναίκα αυτή, που φοβισμένη απορούσε κι αυτή πώς κανείς δεν τη χτύπησε, κανείς δεν την πλήγωσε: «Ουδείς σε κατέκρινε;» «Ουδείς», λέει. «Ουδέ εγώ σε κατακρίνω. Πορεύου και μηκέτι αμάρτανε». Δεν δικαιολόγησε την αμαρτία της, αλλά και δεν την καταδίκασε. Όταν ο Κύριος στον Σταυρό, συκοφαντημένος, διωγμένος, φτυσμένος, ραπισμένος, μέσα σε έναν φρικτό πόνο και μαρτύριο και λουτρό αίματος, έβλεπε κάτω να φωνάζουν όλοι «άρον άρον, σταύρωσον αυτόν», ξέρετε ποιο ήταν το πιο φυσικό πράγμα που έκαναν όλοι οι σταυρωμένοι εκείνη την εποχή; Φώναζαν, έβριζαν, βλαστημούσαν τους σταυρωτές τους, τον κόσμο, τη ζωή τους, τον Θεό. Τα έβαζαν με όλους γιατί αγανακτούσαν εκείνη τη στιγμή και ξεσπούσαν.

Σκεφτείτε, για να καταλάβουμε τι σημαίνει αυτή η ανεξικακία του Κυρίου και ότι δεν κατέκρινε κανέναν αυτή τη δύσκολη στιγμή. Και όταν ήρθε η ώρα του Μυστικού Δείπνου και ο Ιούδας είχε το θράσος να πει στον Κύριο μαζί με όλους: «Μήτι ἐγώ εἰμι, Κύριε; Μήπως εγώ, Κύριε, θα σε καταδικάσω, θα σε προδώσω;» Κανένας, λέει ο Άγιος Χρυσόστομος, από τους Αγίους Αποστόλους δεν υποπτεύθηκε ότι είναι ο Ιούδας. Κανένας δεν είπε: «Πού το χει το θράσος τώρα να ρωτάει; Αυτός είναι και πάλι τολμάει και ρωτάει». Γιατί λέτε το έκανε; Γιατί ο Κύριος δεν είχε δώσει ούτε αφορμή, ούτε δικαίωμα, ούτε κάποια υποψία εις βάρος του Ιούδα και δεν τον καταδίκασε ποτέ τα τρία αυτά χρόνια, ενώ το ήξερε από την αρχή, τον κάλυπτε διαρκώς. Δηλαδή, λέει ο Άγιος Χρυσόστομος, θα έπρεπε να έχεις καρδιά άκακου παιδιού και να έχεις μπροστά σου τον Ιούδα τρία χρόνια και να μην τον έχεις καταλάβει ότι είναι ο ένοχος.

Να τον καταδικάσει. Κι όμως κανένας από τους Αγίους Αποστόλους δεν τον καταδίκασε, δεν τον κατέκρινε. Γιατί ο Κύριος έτσι είχε κάνει τους Αγίους Αποστόλους τα τρία αυτά χρόνια. Έκανε καρδιές παιδικές, απλές, με αγάπη και ανεξικακία, που να μπορούν να καταλάβουν και να κατανοήσουν και την απλότητα εκείνη τη στιγμή του Ιούδα που έκανε αυτή την ερώτηση. Έτσι πρέπει και μας να μας κάνει ο Χριστός. Θεούς. Έτσι να βλέπουμε τους άλλους, έτσι να δημιουργούμε ατμόσφαιρα γύρω μας ακατακρισίας και να έχουμε αυτό το μεγάλο χάρισμα, ώστε και στη ζωή αυτή να ζήσουμε πολύ ευλογημένοι. Να σας πω κάτι που σκεφτόμουν πριν κάνω την ομιλία. Λέω: «Και που θα τα πω, τι θα βγει; Να σταματήσουμε να κατακρίνουμε». Άλλωστε δεν ξέρουμε ότι δεν πρέπει να κατακρίνουμε; Ο Κύριος είπε μόνο, πολύ απλά μας είπε: «Μην κρίνετε για να μην κριθείτε». Πολύ απλά.

Κάνουμε κηρύγματα μία ώρα, λέμε, λέμε, διαβάζουμε βιβλία, περιστατικά και πάλι κατακρίνουμε. Σαν να λέμε δηλαδή τελικά ότι ένα θαύμα χρειάζεται. Δεν μας λείπουν τα λόγια, κάτι πρέπει να γίνει στην ψυχή μας. Κάτι πρέπει να γίνει στην ψυχή μας. Όπως αυτός ο ασκητής που πέθανε τόσο ήρεμος και πήγε κοντά στον Θεό και όταν, λέει, ζούσε, έπινε, λέει, και λίγο. Καμιά φορά έπινε λίγο παραπάνω από το κανονικό και δεν ήταν και πολύ στις ακολουθίες την ώρα του, αργούσε λίγο και λίγο τεμπέλιαζε, αλλά όταν πέθανε ήταν πολύ ήρεμος. Και με έφερε και τα ακούσε και μαζεύτηκαν λίγοι γύρω του και του είπαν: «Πώς είσαι τόσο καλός, λέει, και φεύγεις τόσο ήρεμος, αφού δεν σε ξέρουμε και πολύ πνευματικό;» Λέει: «Έχετε δίκιο, λέει, και δεν τα ξέρετε κιόλας. Είμαι και χειρότερος από αυτό, αλλά ένα, λέει, πράγμα το τήρησα στη ζωή μου. Είπε ο Κύριος, λέει, μια απλή λέξη».

Και ένα μυστικό για να μην κριθούμε, για να πάμε εύκολα στον παράδεισο. Μην κρίνετε, να μην κριθείτε. Εγώ, λέει, μπορεί να έπινα. Μπορεί να μην ήμουνα πολύ στην οικησία αποστοχής. Μπορεί να μην ήμουνα πολύ στο αυτό. Αλλά δεν κατέκρινα ποτέ κανέναν. Ό,τι και να έβλεπα, δεν σχολίαζα. Σε αυτό μου το έκρινα. Και ελπίζω, λέει, αφού το είπε ο Κύριος, θα του το πω: Κύριε, εσύ είπες, μην κρίνετε, να μην κριθείτε. Θα το πω, εγώ δεν έκρινα.

Θαύμασαν οι άλλοι γιατί, λέει, αυτός παρ’ όλα τα ελαττώματά του βρήκε ένα μυστικό. Τελικά, για να σωθείς πρέπει και εκεί να ξέρεις μερικά μυστικά και να σωθείς με αυτόν τον εύκολο τρόπο. Είναι εύκολο αλλά και δύσκολο. Αν, αδελφοί μου, δεν γίνει το πρώτο πρόβλημα της ζωής μας ο Χριστός, αν

Αν δεν μας απασχολήσει το πρώτο θέμα μέσα μας, η σωτηρία μας και η ψυχή μας, τότε διαρκώς θα ασχολούμαστε με διάφορα άλλα θέματα. Βλέπετε, την ημέρα που μας απασχολεί έντονα η προσευχή, τη Μεγάλη Πέμπτη πάμε εκκλησία και κάτι δείχνουμε, την ώρα που βγαίνει ο Σταυρωμένος, ποιος θα έρθει την ώρα να κατακρίνει; Κανένας, δεν θα είναι άλλο. Έχουμε φύγει από εδώ. Αν φύγουμε δηλαδή από αυτόν τον κόσμο και πάμε λίγο σε έναν άλλο κόσμο και αγαπήσουμε τον Θεό και κάνουμε τον Κύριο το πρώτο μέλημά μας, την πρώτη μας αγάπη, το πρώτο μας θέμα, αυτό που θα συνεπαίρνει την ύπαρξή μας, τότε δεν θα μας επηρεάζει βέβαια ο άλλος. Θα τον αγαπάμε, θα προσπερνάμε τα λάθη του, θα τα βλέπουμε τα λάθη του πολύ καθαρά.

Γιατί λέει ο Απόστολος Παύλος ότι ο φωτισμένος άνθρωπος κρίνει τους πάντες, καταλαβαίνει τα πάντα, δεν είναι κουτός, αλλά δεν μένει εκεί, προχωράει και βοηθάει το κακό να θεραπευθεί με το καλό και όχι με την κατάκριση. Είμαι σίγουρος ότι σήμερα δεν θα με κατακρίνετε, γιατί δεν πρέπει αυτά που είπαμε να γυρίσουν εις βάρος μου. Αλλά να εύχεστε να γίνει αυτό το θαύμα στις ψυχές όλων μας και σιγά σιγά κάτι να κάνουμε να αλλάξει τη ζωή μας. Και να μην δίνουμε πόνο και πίκρα στον Κύριο. Να τον χαροποιούμε, γιατί θα μας βλέπει να περνάμε με αγάπη και ανεξικακία και καλοσύνη τη ζωή μας και όχι με την κατάκριση, που τόση ζημιά ως τώρα μας έχει κάνει. Και μακάρι να είναι αυτή η μέρα μία από τις τελευταίες μέρες της ζημιάς.

Ευχαριστούμε. Ευχαριστούμε.