The Days of My Life Go By: What Am I Doing? II

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The English text is the final prepared translation. Performed music, recording artifacts and selected unclear fragments are omitted. It is not a synchronized transcript of every sound in the Greek recording. English digital narration is available in a synthesized voice.

Download final English text (TXT)

I hope you’re well, my dear friend. That’s more or less how I always begin these broadcasts, but I don’t know how else to begin. I hope you are all well. Yes. Right now I’m coming to you through Piraiki Ekklisia on 91.2, on Unseen Passages, together with Vasilis Chatzinikolaou, who provides the music for our program. He helps us a great deal, comforts and supports me. He tells me his thoughts, his opinions, and I tell him mine, my own opinions. And I don’t know what kind of setting I’m entering right now. Are you well?

Are you troubled? What’s on your mind? That’s why I hope you’re well, and that life is going beautifully for you. Simply, I mean, because in the end, what’s beautiful is simple. You don’t have to do extraordinary things to say your life is beautiful. Simplicity has its own beauty. I hope, for example, that you have two or three good friends. Life is lovely when you can share it with two or three good friends. Perhaps that’s too many to ask for these days. Even one good friend is a wonderful thing. Do you have friends like that?

Do you have someone you can go to, tell them something, and know they’ll listen? Someone you can tell your troubles to? Perhaps something happens at work, and you think, ‘When I finish today, I’ll go home and call my friend. I’ll tell them what’s weighing on me, and I’ll hear a human voice.’

Someone I know understands me. It isn’t that they’ll solve my problem. Just having someone listen to you is a great thing. It’s a great blessing these days to have good friends who listen, receive another person’s pain, and act like breakwaters against our tension and panic. They say, ‘Come on, my friend, tell me everything. Make some coffee so we can have a cup—I know you drink coffee—and talk to me.’ ‘Oh, I don’t want to burden you with my problems.’ ‘But that’s what friends are for. Go on.’ And you say, ‘He goes to work, goes into the office, and talks to the manager about me behind my back.’ You keep talking, pouring out your hurt and bitterness, while your friend sits and listens. If you have a friend like that—

Of course, friendship isn’t just me burdening him. At some point he’ll bring me his burden too: his pain, his worries, his anxieties, and his joys. What matters is that someone understands you and, above all, that you feel loved. You can say something foolish, or he can see you in a moment of crisis, when you’re judging someone else, and he still puts up with you. Suppose you start speaking harshly about someone. Your friend hears you and knows you’re passing judgment. But he doesn’t jump up and say, ‘Shame on you! You’re judging someone. I’m leaving.’ Why? Because a good friend thinks, ‘My friend is going through a difficult moment. A troubled, intense part of his soul is coming out.’

Panic-stricken. People have passions too—both with epsilon-iota and with eta, as the Greek wordplay has it. That is, he is passionate right now, but he also has his passions. What does his friend do? He takes in that passion and makes room for it. It’s like Holy Confession. Sometimes you go to your spiritual father and tell him what’s going on. He knows that this person is jealous right now, that this person is judging someone, that this person is envious, that this woman is expressing hatred, that this woman has quite a passion. But he doesn’t suddenly put a label on you and say, ‘My child, I can see that you’re a bad person. Your egoism is showing now.’ What does he do? Because he loves you, he absorbs those tremors of the soul. He receives them all and covers them with love, waiting for all that turmoil in your soul to pass,

for things to settle little by little. Then he can say, ‘There now, you’ve calmed down. I know this isn’t all that you are. I’m your friend, and I know you aren’t a bad person. I heard you say some harsh things earlier: “I never want to see him again. If he speaks to me, I’ll shut the door in his face.”’ Your friend listens and says, ‘I know you aren’t really like that, but I welcome what you have to tell me. If you can’t tell me, whom will you tell? The walls? Will you sit there talking to yourself? You can tell God in prayer, of course, but you also need another human being like you, someone of flesh and blood beside you. You need to share your pain, even your passion, and say, “I’m angry right now. I don’t want anyone talking to me.”’ Having someone beside you at a moment like that is a great comfort in life.

Thank God for giving you someone who loves you at your best and at your worst, who knows what’s right about you and what’s crooked, and still says, ‘I love you. We’re friends, and we’ve been edified by so much in life. We’re more than our faults. I have faults too. Remember a month ago, when I was upset about my children’s grades and told you all about it? Now you’re telling me about your troubles at the office. Another day I’ll tell you about a car accident, and I may call the person who hit me a scoundrel.’ Someone might say, ‘Oh! He called him a scoundrel!’ Yes, he did, because he was angry. A friend knows how to see past the words and the harsh things we say. A friend understands what others cannot.

Others may label you: ‘He’s a bad person. I saw him lose his temper.’ A friend lets that judgment go, again and again, and says, ‘Let love lead us. Now let’s see what we can do.’

I hope you have that kind of sincere bond with a few good friends. You won’t regret it. Good friendships and good company are among the things we won’t regret in life. But remember to listen as well as speak. Listen to your friends too.

Don’t think only of yourself. Sometimes you spend time with people and tell them all about your troubles. Those poor people listen, and then you leave saying, ‘Well, goodbye! See you soon. Thanks so much for the talk.’ And the other person thinks, ‘But we didn’t really talk. You spoke the whole time, and I said nothing.’ Ask yourself sometimes: am I a good friend to others? Can someone trust me, speak to me, and count on me to give them time?

Can you set your own concerns aside for a little while, listen to someone else, and show understanding?

Put yourself in the other person’s place and ask, ‘Why might they have done that? How exactly did they feel?’ Try to enter into their experience, their heart, their thoughts. That’s good friendship. It’s such a relief in life, like having a safe harbor.

You can experience this with your wife or husband, and with friends outside the home too: friends you’ve had since childhood, relatives, neighbors, people at work, or others in your life. It’s wonderful to listen and speak, to offer advice when you should, and to be silent when you sense that your eyes alone will speak, while, of course, always praying inwardly.

We can say, ‘Lord, come among us now. Give us Your light and shine it on our relationship, so we can see what to say.’ In other words, bring Christ into it.

A young man had begun a relationship with a young woman, and they hoped to marry. One day she spoke to me. I asked, ‘Do you go for walks together? Do you talk and get to know each other?’ ‘Yes,’ she said, ‘but sometimes, just when I’m enjoying our walk, he says, “I have to leave early. I need to go home, read spiritual books, and say my prayers.”’

I told her, ‘Tell him that what you’re doing together at this stage of your lives is connected with prayer. You haven’t known each other for a hundred years. You’re only at the beginning. Your bond needs to deepen, and it will deepen through talking with each other. And I want you to understand that Christ is present in those conversations.’

The young man you’re getting to know goes home to read a spiritual book about Christ. And what does the book speak about? Humility, patient endurance, prayer, and love. Good. But aren’t you living those very things as you walk together? You’re putting what the books say into action. Your relationship is a book in itself. So I told her, ‘Next time he says he has to go home and read his books, tell him what I’ve told you. Tell him—’

‘From now on, I’ll be a book for you too. You’ll learn things through me.’ Books are needed when we have no living relationship with God and other people. When we do have those relationships, what place should books have? You read a cookbook to learn how to prepare a meal. But once you’re in the kitchen making it, the book isn’t the priority. Cooking is.

That’s even more true here. Relationships between people, the friendships that grow between them, help us resolve our problems and give us fresh insight into them. They speak to each person’s particular life in a much more personal way. Suppose I write a book. It will express my thoughts and my character. You can’t take it and apply it to your life exactly as it is, because your soul has its own starting points and needs. Your whole makeup, body and soul, is different from mine. You can’t do everything exactly as I would. That’s what a relationship can teach us. But I also told her that when they were together, they should call upon Christ in their hearts.

You have to speak about Him. When you go out for a drink or a meal, watch a film, or take a walk, call on Christ in your hearts and invite Him into it. Let even the drink you share be enjoyed in the light of Christ. Then you won’t feel that today’s outing took time away from your spiritual life. You’ll feel that it helped your spiritual life grow. Through that relationship, through conversation and patient endurance, you may say something silly and he’ll bear with you. He may say something foolish, and you’ll let it pass without embarrassing him. You’ll forgive him and come to understand him better. And you’ll come down to earth and say, ‘Ah, the person I’m getting to know and thinking of marrying is human, after all. He isn’t an angel. He says foolish things too.’ Yes, that’s a good thing. It takes time. The relationship needs time to grow deeper.

A sense of ease, instead of someone saying, “What time is it? It’s half past nine. I have to go and read my spiritual books.” Do you see what I mean now? There was a man at a monastery where the fathers had a lot of work to do. He told his spiritual father, “Father, I have no time for much prayer, or reading, or spiritual growth.” His spiritual father said, “You want to cultivate yourself? Then go dig in that field for a while. We have work to do there tomorrow.” “But Father,” he said, “I meant spiritual cultivation and books.” “Just dig the field, and you’ll see.” And in that trusting obedience—I see it as a matter of trust, a matter of love—

It is a matter of saying, “I place myself in your hands and let you shape me.” I do this out of love, with my own free will, trusting you. And from that trust comes deep understanding.

For love is a source of understanding; love brings understanding. All this began with what I was saying about friendship: it is a beautiful thing in life, and I hope you have it—good friends. Life flows more beautifully that way. You grow richer within, you mature, you become a more beautiful person, and you find peace. Then that inner turmoil begins to fade.

You see someone and, I don't know, somehow sense that something is troubling them, though you don't know what it is. You think, “Something is wrong; something is missing.” There is unrest in them, an uneasiness, a nervousness in the way they act. These are people who have never had anyone to lean on. We need someone to lean on, a place where the soul can rest, where we can feel the warmth of a heartfelt embrace—someone who welcomes and accepts us as we are.

Then you keep looking for reassurance. You want others to tell you, “Yes, yes, we love you. Yes, yes, you matter.” It is exhausting to have to beg for that and chase after it all the time. Good friendships give us that reassurance. They help us feel, “I am loved too. I have a place where I can go at any time, and no one will say, ‘What are you doing here?’ or ‘Why are you like that?’” That is why children often leave home and prefer being with their friends: their friends accept them. It means so much to be accepted without being judged. However you want to dress, whether you have washed or not, your friends accept you as you are.

At home, a child hears their mother say, “Have you brushed your teeth? Have you washed your feet? Where have you left your things? Your books are scattered everywhere. Why is your bag there? And do something about your hair too, my child. How many days has it been since you... Go and get a haircut.” That sort of thing does not create a friendly relationship at home, because it is constant criticism, control, and pressure. You keep intruding into the other person’s life, always getting underfoot. The kind of friendship I’m describing is freer, more relaxed; you can breathe more easily, and it feels better.

That won’t happen again. That kind of atmosphere does not build friendship. I’ve jumped from one thing to another, but you see what friendship means and how it helps a person find peace. It brings an inner calm and a sense of safety: there are people who love me without judging me. This is what Christ does when he says, “I judge no one.” I did not come here to judge you. I came to love you. I did not come to comment on your hair, your life, your clothes, or your house. I love you. If Christ entered a messy house, he would not say, “My child, what a mess!” You would feel how deeply Christ loves you and that he asks for nothing but you yourself. That is the beauty of it.

In a relationship of true love and friendship, you come to understand that the other person wants nothing around you; they want you. And when you realize that someone is looking only at your heart and loves it deeply, you want to change your surroundings too. You say, “Here you are, loving me and coming close to me, even entering this messy place. Let me put it in order so I can welcome you somewhere clean.” And the other person says, “But I never asked you to.” “That’s exactly why I’m doing it—because you didn’t ask.”

The most beautiful changes are the ones nobody asks for, yet they happen. That is the kind of change Christ—our Lord Jesus—is seeking to bring about in your life. After all these years, you may have noticed that He does not pressure you. I’m not talking about what the Gospel says—His commandments, teachings, counsel, and parables. Even these are offered very gently and discreetly. But leave the Gospel aside. I’m talking about your personal life: has Christ done anything there? You see, He does not bother you or impose anything on you. Christ Himself treats you as a friend, with great respect, and gives you freedom. He leaves you be and bears with you. “Come on, I’ll wait here until you wake up.” Yet He truly loves you. That way of treating people is beautiful in a friendship. If we have that spirit, then...

That’s good, because sometimes we put too much pressure on others and become a nuisance. I say this because you’ve written to me several times about friendships where you feel pressured to do things you don’t want to do, to take a stand on issues that don’t reflect your views. You feel under pressure.

That cannot be friendship, when someone pressures you. And you ask me, “What should I do?” Do what you need to do. What is that? Don’t let anyone stifle your freedom, grip you by the throat until you can’t breathe. Say, “No, I won’t let you do that to me. Please. I’ll do it when I can, when I want to, when I feel love for it and it comes from within me. But if you force me to do it now, when it doesn’t come naturally to me, I won’t.” That’s the kind of pressure we’re talking about.

To the other person.

That’s how they go through life. That’s what he means when he says, “How are you? Are you well?” That’s how the program began: “Are you well? Do you have a few friends? Are you enjoying life?” I wish that for you too: that you’re doing well. Someone once told me, “I don’t do very much. I just live my life with my family and my children.” Yet I could see how much that person was growing spiritually, sometimes without even realizing it.

How often do you change without even realizing it, through things that at first don’t seem spiritual? You see someone wearing a cassock—a priest, a nun, or a monk—and think, “That person is making spiritual progress.”

It is his monastic habit that inspires you. But think of a mother changing her baby and waking every night for an hour or two to feed the child and settle it back to sleep. She cannot sleep because of the crying. Or think of someone with a dog that barks in the neighborhood. The owner cannot rest, the neighbors cannot rest, and he wakes up and bears it with patient endurance. In the morning he feeds his dog and loves it, though sometimes he feels like giving it a kick and sending it out of the yard. These things do not look spiritual.

What have I been talking about? Dogs, barking, babies, diapers, crying, chores. And yet these things, too, help you grow spiritually as you go through life. Life is beautiful even with all these tiny things. God gathers them up, and in the end He shows you a bouquet. You say to Him, “Lord, I have nothing.” And He says, “But I have seen beautiful things you have accomplished in your life.” “What have I accomplished?” Those little things—those tiny flowers.

“I gathered them,” God says, “and from all those tiny flowers I made a large, beautiful bouquet.” That is how life is: small successes, small acts of patient endurance, small acts of love, small acts of forgiveness. This is how our lives change. The years go by, and we may have no label to show that we have lived through great spiritual things.

And these things, too, are part of the spiritual life. Suppose your husband comes home and, as usual, shouts, gets angry, and swears—day after day after day. Perhaps three times a year, on the great feasts, he is in a good mood. But you may come to see those other 360-odd days, with a little patient endurance each day, as a treasure. That treasure is in your soul. Your life is beautiful in that way—beautiful in the spiritual progress you are making.

Sorrow and the blows of life shape you. A piece of marble becomes a statue only after the sculptor has struck it again and again. It is painful, but then you see the result and say, “What a beautiful statue! Look how it shines.” Yes, but it was once a rough piece of rock. Little by little, the blows made it beautiful. And so you show patient endurance in life. Sometimes you can bear it, and sometimes you cannot. Sometimes you do what is good, and sometimes you do not. Sometimes you struggle, and sometimes you sin. Yes, you sin. You come to accept that and say, “I too am human. I sin, I ask God for forgiveness, I keep struggling and trying, and I admit that, in the end, sin is something that…”

It is hard for anyone to say, “I will never sin again.” I simply recognize it. I admit that I am human, come to terms with that, and humble myself. I do not seek out sin, but I no longer panic as I used to. I once imagined there were things I would be completely free of, and that I would become an angel on earth.

When you see that you got angry and lost your temper, you say, “I acted like a human being again. This is who I am, Lord.” You admit it, and you grow calm. Then you begin to realize that you are just one person on planet Earth. There are, what, six billion of us? I am one among those six billion. That means there are another five billion, uh...

...999 million, however many thousands, and so on and so forth, and then there is me at the end. I am just one person, very, very small. Once you understand that, you calm down. You say, “Come now, who am I, after all?” Some people also calm down as time passes. The years go by; the body’s strength, the hormones, the nerves, and the intensity all subside. You see someone become as gentle as a lamb and wonder how he grew so calm. Someone else says, “He did not grow calm; he grew old. He cannot do much now. What is he going to do—shout, break things, hit people?” Now he tends his beehives. He has a little barrel and makes his own wine from the vines in his village. People settle down, even if they were hot-tempered in their youth. And as the years of life go by...

...life is beautiful in this way, through these simple little things. Of course, you may do something great and demanding today. I do not know; you may do something very remarkable, very great. But as the years pass, I see that small pieces like these make up the mosaic of our lives and make it beautiful: these little things that seem so insignificant.

You fall many times in life, and you tear down some of the idols you have built within yourself. People who once filled you with enthusiasm later disappoint you. Jobs that took you on enthusiastically then insulted you and let you go when you weren't expecting it. Such things can be very unjust.

You become disappointed with ideas, ideologies, philosophies, groups, people, associations, organizations—individuals. We are human. And all this can be good. “But I was disappointed,” you say. And what of it? Can you not see something beautiful in that? Through disappointment, you become drawn to something more real. If what first captivated you has now disappointed you, it was never the absolute good. If what captivates you is the absolute good, which is God, or something in which the divine is deeply present, you will never be disappointed. If you were disappointed, then that thing was not worthy of captivating you so completely. What happened to you can be good: you have come closer to the truth. You have become a more truthful person. You have understood it. Well done. I am glad you have understood.

Once a woman said to me, “You have disappointed me completely.” I do not say this out of ego or pride, or to mock you, but perhaps it is good that I disappointed you. I am not glad that I did. I am sorry I did not behave properly, that I did not live up to your expectations or to the spiritual stature you thought I had. But is it not also good to expect less from a human being, and not to place me so high when I do not belong there? If you wish, you can still love me. You can take a great step and say, “You are not as I imagined you, but I love you.” Through the love you show, you will make far more spiritual progress than the person you imagine me to be. You can also reject me...

Slowly, of course, because this is not easy. You know the expression: you fall from the clouds. “I never expected him to treat me like that,” someone says. “I never expected him to speak that way.” Why would you not expect it? What are you, then? Someone who stands so firmly? Do you always stand so well yourself? Does Holy Scripture not say, “Let him who thinks he stands take heed lest he fall”? Whoever thinks he stands firm and unshakable in his opinions, his conduct, and the state of his soul should not be so certain of himself. We are all capable of falling into anything, and any one of us can disappoint someone else. We are human, and recognizing that helps us. These disappointments we cause one another help us turn our hearts toward Christ...

...who never disappoints anyone. No one has ever truly said to the Lord Himself, “You have disappointed me.” That is impossible. If something about Christ disappoints you, it is the mistaken image you have of Him. That image can indeed disappoint you deeply. If you have fixed in your heart the idea that loving Christ means everything will go well for you, then that image of Christ will certainly disappoint you.

That imagined Christ disappoints. But the true image of the Lord is of the One who says, “I discipline those I love. When I love someone, I prune the branches growing from the tree of his soul. I tend him, shape him, and correct him. I dig, hoe, and water. There is pain, there is rain, and even hail and snow fall. I do all of this for the soul.”

We are not disappointed by the Lord, but we do become disappointed with Christ’s people—with me, with you.

That helps us grow in humility. It is no reason to lose our footing, panic, or feel that everything has been turned upside down. Your eyes are opened. You humble yourself, come back down to earth, gather yourself, and watch your own conduct too. Suppose I disappoint you, and in your pride you lose your way and say, “That is it. Everyone has disappointed me!” You may then become worse than I am and disappoint others yourself. You will be humbled in your own eyes, and God will say, “Now look at what happened to you. You spoke about everyone else as though you were better, and here you are, in the same sorry state.”

If we understand this, we grow very dear to one another and feel united. We see that there is only one Master and one Teacher for us all. “One is the Lord”; and He says, “Do not call any of yourselves teacher. I am your Teacher, I am your Lord, I am your leader, I am your God. You are brothers and sisters.” And brothers and sisters...

...quarrel and disappoint one another. That is life. Even this can do you good. “Imagine that,” someone says, “that incident brought me so sharply back down to earth.” Someone told me, “I never expected this from those people.” He described how he had worked with good people, and those good people had disappointed him. “So they are not good people after all,” he said. I told him, “They are. They are good people. But what does it mean to be a good person? Are you being good as you accuse them? Would I be good if I took your side against them and accused them too? You would like me to accuse them now, because it would suit you.”

The two of us could be friends and speak harshly together about those who disappointed you. But the truth is, we do the very things we see in others. We carry all of that within us, because we are all made of the same frail material. That is life. Then you feel your need for Christ and say, “Lord Jesus Christ, have mercy on me. Lord Jesus Christ, have mercy on me. You, my Christ, have mercy on me. I do not know what to do. Lord Jesus Christ, have mercy on me.” Sometimes you put the emphasis on “have mercy”; sometimes on “me”; and sometimes on “Lord Jesus Christ.” The Lord is Jesus Christ. Not me, not you, not anyone else. This too is a gift of life...

...that your idols are brought down. Of course, this happens as the years pass, as your hair turns white and you see gray in your beard and hair. When we are young, we hope to find something absolute here on earth, and we ask this world for absolute things: absolute love, an absolute relationship, absolute perfection, complete consistency, honesty, and faithfulness. Yes, that is a longing for the absolute. But do not ask what is limited to give you the absolute; it simply cannot. Nor can the person beside you demand the absolute from you. One man said to his wife, “I hope you have not thought about another man. I hope you do not look at anyone else. I hope you have not...” She turned to him and said, “Have you asked yourself those same questions?” “That is different,” he said. “I am a man.” His wife replied, “I am utterly loyal and faithful to you. I love and respect you. But I do not understand why you are so strict with me...

...why I must always meet such an absolute standard. Can you meet a standard that high yourself? Are we not all human?” Our love in Christ, our sincere effort, and our humility draw God’s mercy toward us. As the years pass and you grow older, this is one of life’s gifts: you hear the news and the events of the day, and you look at all these things we have been discussing more calmly. So when someone goes to a grandmother or grandfather and tells them about something that has happened in their life...

...if that older person has matured through life—for age alone is not enough; a person must also have grown inwardly—they listen calmly. They have weathered many storms and may say, “My child, I understand. I went through something similar when I was young,” or, “Something like that happened to someone very close to me.” The maturity life brings enriches us.

Some grandparents in the old days spoke with such wisdom. Their words were simple, part of everyday conversation, but everything they said was like honey. Listening to them was like hearing sayings or proverbs worth writing down. Life had shaped them: hardship, poverty, mourning,emigration to foreign countries, change, constant work, children who died, fields to tend, expenses, wars. All these things brought people to maturity.

And as time passes, life is beautiful because it helps us form a more beautiful image of God within us. Our image of God changes. God Himself remains the same, but we...

As the years pass, we think about God differently. Our souls soften a little. We become more lenient. A young person may be rigid, abrupt, and strict with others, and may have equally rigid ideas about God. An older person often sees things differently. Usually, I say.

Remember what I’ve told you before about Saint Porphyrios the Kafsokalyvite? He said that at first he gave very strict penances, perhaps because he pictured God as a very stern judge. In time, people stopped coming to him for Confession. They would see him and avoid speaking to him. Then he understood that God is not like that, and his sense of God changed: in the words he spoke, in his heart, and in his mind.

Life brings these changes with time. I remember that when I was young, I would not budge on certain spiritual matters. I was adamant. Years later, after I had become a priest, a dear grandmother came to me one morning, trembling, and said:

“Father, I take pills for my blood pressure and other medicine for my health, so I have to drink a glass of milk every morning. Every day. Those are my doctor’s orders; these are urgent matters of life and health. Can I ever receive Holy Communion?” When I was young, I would have thought that impossible. How could you put anything in your mouth and then receive Holy Communion? And if you did, I would have wondered how we could appease God. You had done it, but what would you have to do now for Him to forgive you? After many years, though...

You hear that differently.

It is what Christ says about attending to the weightier matters of the law. You look at what carries greater weight: judgment, mercy, love, the other person’s heart, and the forgiveness in that heart. The passing years give you this, as maturity comes little by little. May God help us change and see Him differently, with love. Saint John the Theologian, when he was very old and had written his epistles, is said to have repeated just this: “My children, love one another,” and “God is love.” He kept saying, “Love one another. God is love.” As we draw closer to God and understand Him better, we focus on what matters most for winning a soul. We younger people...

We talk about God and... we want to stir up trouble in the world, and we quarrel over God. Imagine that! We speak about the One who is Love, and we start arguments because we are young. So, I knew a very holy older man on the Holy Mountain, and I used to say to him, “Father, next time I come, I’ll bring some young people for you to speak to about spiritual things, all right? Speak to them about God.”

“Bring them along,” he said, “and we’ll see.” I said, “Father, tell them some good things,” because he spoke so beautifully to adults about God. But when the young people came, he started talking to them about sports. Sports the whole time. I could not understand it. I tried to change the subject: “Father, here on the Holy Mountain, how many hours do you spend in prayer?” “My goodness, that move the player made in the match...” I would change the subject, and he would go right back to talking sports with them.

At the end, when we were alone, I said, “But Father, I asked you to speak to them about God.” “My dear child,” he said, “do you think God and everything about Him are just as you imagine? You don’t speak about God in the way you think you must.” I said, “Yes, but the young people...” “What happened to the young people?” he asked. Back in the room, they told me, “Bring us to see him again. That little elder is wonderful!” “What was so wonderful? He talked about sports the whole time!” “Yes, he talked about sports, but he had such a sense of humor. He made it interesting, and he didn’t say anything harsh to us.” What had that man achieved? He showed them God in another way. Even as I tell you this, I know that years ago I could not understand it. At the time, I thought it was a failure. I thought a conversation succeeded only if it led someone to pray, go to Confession, read spiritual books, make prostrations, use a prayer rope, and fast. Otherwise, what had it achieved? But perhaps God sometimes has another way.

What did God say to that man, that priest-monk on the Holy Mountain? “Father, give these young people room to breathe. They’ve come to the Holy Mountain, and wherever they look, they see God close by. They see churches, crosses, cassocks, and prayer ropes everywhere. You don’t need to preach here. Talk to them about sports; that’s fine. They’ll come to understand that God is present in everything.” He achieved something difficult that I had not achieved. He showed them that a person of God can talk about sports with humor, sensitivity, and intelligence, without vulgarity or fanaticism. God can run through the whole conversation even when you are not speaking about Him directly. That is a great achievement.

It is a beautiful thing. Once, while teaching, I was pleased with myself. I taught the children the next lesson without telling them that was what I was doing. I explained it through incidents, examples, and things from everyday life. When the class ended, I said, “Children, read the next lesson.” They said, “But you haven’t taught it to us.” “It’s exactly what we’ve been talking about all this time,” I said. “But those were things from our own everyday lives.” “Yes,” I said. “Didn’t you see? Do I have to talk about things far removed from your lives to tell you about God? This is God. Read the next lesson and you’ll understand.” The book simply puts these things more theoretically, in that stiff language you read as though you have to memorize it.

Suppose the book says, for instance, that God is His uncreated energies, and I tell a child, “God comes near me through His divine uncreated energy.” Fine, I’ve taught the lesson. But what has the child understood? “Uncreated energy.” Yet suppose you are sitting there studying and...

...worrying about your schoolwork and the national exams. Then, all at once, you feel something settle in your soul, a hope that God will help and things will turn out well. “Have you ever felt that?” I ask. “A comfort, a strength within you?” “Yes,” they say. “Do you know what that is?” I tell them. “It is God. God comes as hope and comfort.” I also gave them the term: His divine uncreated energy, His grace, His help, which is uncreated. I said that too. But I cannot simply say, “God comes near us through His divine uncreated energies,” and expect to touch someone’s heart. Why did the Lord say, “Look at the birds of the air”? Birds? You are the Son of God; speak to us about God! “That is how I will speak to you about God,” He says. “Look at the birds of the air, and through them you will understand God’s care, love, protection, and providence.”

The years of our lives give us this way of reaching people. Do you remember how today’s program began? “I hope you’re well,” I said. “How is life going? How are you getting on?” As life goes by, we learn these things. At first we make mistakes, and plenty of them...

All women have made very serious mistakes with their husbands, for example. They try to teach them about God, though they themselves cannot bear any correction from their spiritual father, say, a stern correction. He is good only when he agrees with them. When he corrects them, they themselves will not accept it. Yet they keep giving their husbands blunt instructions: “It’s Wednesday today; we’re fasting. I didn’t make what you asked for because we’re fasting today. That’s final.” That is no way to reach someone. That is not the God...

...you are trying to show your husband. The image he gets is of someone threatening, someone who takes food from his mouth, makes his life difficult, and makes his wife tense and strange. The one thing that man will not feel from the image you give him is God’s gentleness.

We learn these things in life. Today I’ve spoken to you about friendship, the maturity life gives us, how we come down to earth and grow in humility, and how our image of God changes as the years pass. Life gives us all this. Think of today’s talk alongside that earlier one about the days of our lives passing. What do we do with them? How does my life go by? Like this: I sin, I repent, I struggle, I mature. Sometimes I may even grow without realizing it, because when I become aware of my progress, it ceases to be progress. Real growth is hidden; God knows it. I learn much from my mistakes, and the taste of God changes in my mouth, along with my sense of Him and the way I try to share Him with others.

I once went to give a talk at a school. Someone told me, “The people here aren’t really Church people...” I said, “That’s all right. What does ‘Church people’ even mean?” I said this to the parents themselves: “I was told that some of you may not go to Church. But whether you do or not, we all breathe the same air. We all have troubles; we will all be hurt and feel pain; we will all die. We all receive God’s love, even if we do not believe it comes from God. God loves us. We have things in common, don’t we? I haven’t come here to argue. I haven’t come to persuade you to become like me, to love God, or to go to Church. I’ve come to share a few thoughts. If any of them touch you, think about them. If you don’t like them, that’s all right. If you see things differently, tell me what you believe. Respect me, love me, forgive me.”

“Accept me as someone different, with different views.” Something good can come of all this, and you never know what God may be doing through it. God has His own way, and from what we can see, it is very different from the way we, who feel ourselves to be His children, do things. His way has another spirit, another approach, and in the end it succeeds wonderfully. We, sadly, make a mess of things. So, Lord, come into this mess of ours. And if I’ve made a mess of things today too, my dear friends, Vasilis—I don’t know whether I have—Vasilis is with us again, Vasilis Hatzinikolaou. Thank you so much for your company and your patient endurance. You bring order to this sea of sound.

And he puts everything in order, choosing lovely music—sometimes like waves, sometimes like rain, and sometimes like hail, as the occasion calls for. The program’s phone numbers are 41 18 602 and 41 18 640. You’re listening to Piraiki Ecclesia on 91.2, the station that speaks to our souls. The program’s email address is atheata.perasmata@yahoo.gr. The program is also broadcast online. In a few days there will be... You can search and find the appropriate place there. And I ask you, and above all I ask God, that Christ may come into this sea of words—and perhaps into the waves I’ve sometimes stirred up in your soul—bring some order to it, and help you sort out what I’ve said. If something troubled you, think it over.

Above all, take this to heart yourself. Don’t do what you’ve done before and say, “Come here, Mom, listen! He’s talking about you—you’ve been driving me crazy!” And don’t say that about anyone else, either. Let none of us point the finger at someone else. What I’m asking is hard, but keep it within you and let it blossom. If what we’ve said today takes root in you, blooms into a little flower, and gives off its fragrance, the other person will notice. But if you tell them, “Come and listen—he’s talking about you, so you can mend your ways,” nothing will change. People resist that. None of us wants someone to teach us like that. Have a good week, and may all go well. I pray that God speaks to your soul as the days and years go by, and that each time we meet through this program, you grow lovelier, more beautiful, and more gentle.

May the beauty and love of our Christ be reflected in your soul, your eyes, and your heart. May God give you strength. I’ll be waiting for you on the next program. Be there. We’ll talk again. Goodbye.

The Greek text follows the source recording. Music, chanting and unclear passages are identified separately; the full Greek audio is retained.

Download Greek transcript (TXT)

Εύχομαι να είσαι καλά, αγαπητέ μου φίλε. Πάντα έτσι αρχίζω περίπου τις εκπομπές. Αλλά δεν ξέρω και πώς αλλιώς να τις αρχίσω. Εύχομαι να είστε καλά. Ναι. Γιατί τώρα εγώ έρχομαι κοντά σου δια της Πειραϊκής Εκκλησίας, στους 91,2, στα Αθέατα Περάσματα, μαζί με τον Βασίλη Χατζηνικολάου, που καλύπτει μουσικά την εκπομπή. Μας βοηθάει πολύ, με παρηγορεί και με στηρίζει, μου λέει και τις γνώμες του, τις απόψεις του. Και εγώ του λέω τα δικά μου, τις δικές μου απόψεις. Και δεν ξέρω σε τι περιβάλλον αυτή τη στιγμή μπαίνω. Είσαι καλά;

Εεεε... Είσαι στεναχωρημένος, στεναχωρημένη; Τι σε απασχολεί; Γι' αυτό εύχομαι να είσαι καλά και εύχομαι να κυλάει η ζωή σου όμορφα, να κυλάει όμορφη η ζωή, απλά δηλαδή, γιατί τελικά το όμορφο είναι το απλό, δεν χρειάζεται να κάνεις συνταρακτικά πράγματα για να πεις ότι είναι όμορφη η ζωή σου. Και η απλότητα έχει την ομορφιά της. Δηλαδή εύχομαι να έχεις, ας πούμε ένα παράδειγμα, 2-3 καλούς φίλους. Ωραία είναι η ζωή έτσι, αν περνάει με 2-3 καλούς φίλους, είναι όμορφη η ζωή σου. Και μήπως είπα και πολλούς, γιατί στην εποχή μας και έναν καλό φίλο να έχεις είναι ωραίο πράγμα. Έχεις εσύ έτσι φίλους,

άνθρωπο που να μπορείς να... Να τον πλησιάσεις και να του πεις κάτι και να σ' ακούσει; Έχεις κανέναν άνθρωπο και να του πεις τον πόνο σου, ας πούμε, να συμβεί κάτι στη δουλειά σου και να ξέρεις και να λες: «Καλά, άμα τελειώσω σήμερα από τη δουλειά, θα πάω σπίτι να πάρω τηλέφωνο την τάδε ή τον τάδε, να του πω τον καημό μου και τη στεναχώρια μου και να ακούσω κάποιον άνθρωπο».

Που ξέρω ότι με καταλαβαίνει, βασικά. Δεν είναι ότι θα μου λύσει κάποιος το πρόβλημα, αλλά είναι μεγάλη υπόθεση μόνο να ακούς τον άλλον. Μεγάλη ευεργεσία στην εποχή μας να υπάρχουν καλοί φίλοι, ακροατές, δέκτες του πόνου του άλλου, να λειτουργούν σαν κυματοθραύστες στην έντασή μας και στον πανικό μας, να λένε: «Πες τα, έλα φίλε μου, έτσι, κάνε το καφέ, να πιούμε ένα καφεδάκι, ξέρω ότι πίνετε, και μίλησέ μου». «Ε, μη σε φορτώνω», λέει, «με τα δικά μου». «Μα», λέει, «μόνο οι φίλοι για αυτά είναι. Άκου λοιπόν». Μα πάει στην δουλειά και να πάει στο γραφείο και να λες στον διευθυντή για μένα πίσω από την πλάτη μου και να λες και να βγάζεις τον καημό σου και να βγάζεις την πίκρα σου και ο φίλος σου να κάθεται να σε ακούει. Άμα, αν αυτό το έχεις, ένα τέτοιο φίλο που βγαίνει

φυσικά δεν είναι ένας φίλος τον οποίο μόνο φορτώνομαι εγώ, αλλά και αυτός θα σου φορτωθεί κάποια στιγμή, εεεεε... Αφού σου πει το δικό του το φορτίο και το δικό του τον πόνο, τις στεναχώριες του, τις αγωνίες του, τις χαρές του, να σε καταλαβαίνει κάποιος και κυρίως να νιώθεις ότι σε αγαπάει, ότι αυτό που θα του πεις και τη βλακεία που θα του πεις, και να σε δει σε μια κατάσταση, ας πω τη λέξη, κρίσης, κατάκρισης, ο φίλος σου σε ανέχεται. Και όταν κατακρίνεις, δεν μπορεί ας πούμε ένα μισά, δηλαδή πες ότι κατακρίνεις σε ένα φίλο σου και πας και λες για... Ο φίλος θα σε ακούσει και την ώρα που θα σε ακούει ξέρει ότι κατακρίνεις, το καταλαβαίνει, αλλά μέσα του δεν θα σηκωθεί να πεταχτεί και να πει: «Ντροπή σου, τώρα κατακρίνεις, εγώ σηκώνομαι να φύγω». Όχι, γιατί τι λέει μέσα του ο καλός σου φίλος εκείνη την ώρα; Λέει ότι εδώ ο φίλος μου, ο άλλος, εσύ δηλαδή, ζει τώρα μια δύσκολη στιγμή του χαρακτήρα του, εκδηλώνει ένα κομμάτι της ψυχής του έντονο.

Πανικόβλητο. Έχει πάθη και ο άνθρωπος. Έχει πάθη και με έψιλον γιώτα και με ήτα. Δηλαδή τώρα είναι παθιασμένος, αλλά έχει και τα πάθη του. Και τι κάνει; Ρουφάει μέσα του το πάθος και το δέχεται. Δηλαδή, πώς γίνεται στην εξομολόγηση, που καμιά φορά πας σε έναν πνευματικό και του λες τα δικά σου, και ξέρει ο πνευματικός ότι τώρα είναι αυτός, τώρα ζηλεύει, τώρα αυτός κατακρίνει, τώρα αυτός φθονεί, τώρα αυτή βγάζει μίσος, τώρα αυτή έχει ωραίο πάθος. Δεν κάθεται όμως να σου πει, ξαφνικά να βγάζει μια επιγραφή και να σου λέει: «Τώρα, παιδί μου, διαπιστώνω ότι είσαι άνθρωπος κακός. Τώρα σου βγαίνει εγωισμός». Τι κάνει; Επειδή αγαπάει, απορροφά αυτούς τους κραδασμούς της ψυχής, τα απορροφά όλα μέσα και τα καλύπτει διά της αγάπης και περιμένει να φύγει όλη αυτή η αντάρα, ας πούμε, της ψυχής.

να μπει μια τάξη μετά σιγά σιγά και να πει: «Έλα τώρα, ηρέμησες. Εγώ ξέρω ότι δεν είσαι μόνο αυτό, γιατί είμαι φίλος σου, ξέρω ότι δεν είσαι κακός. Σε άκουσα πριν να λες κακίες βαριές, και ούτε θέλω να τον ξαναδώ μπροστά μου, αν μου ξαναμιλήσει θα του κλείσω την πόρτα», διάφορα τέτοια. Ε, ο φίλος σου ακούει και σου λέει: «Εγώ ξέρω ότι δεν είσαι τέτοιος άνθρωπος, αλλά σε δέχομαι να μου τα λες, γιατί αν δεν τα πεις εμένα, πού θα τα πεις; Θα τα λες μόνος σου, στους τοίχους; Θα παραμιλάς; Ή θα τα λες στην προσευχή σου, αλλά έχεις ανάγκη και από έναν ομοιοπαθή άνθρωπο, με σάρκα και οστά, που είναι δίπλα σου, και θες να μοιραστείς τον πόνο σου, και να πεις, και το πάθος σου να μοιραστείς, δηλαδή να το πεις: έχω νεύρα τώρα, μην μου μιλάει κανείς». Αν έχεις έναν άνθρωπο εκείνη την ώρα δίπλα σου, στη ζωή είναι μεγάλη παρηγοριά.

Να ευχαριστείς τον Θεό που σου δίνει έναν άνθρωπο που σ' αγαπάει και στις καλές σου και στις κακές σου και ξέρει και τα ίσια σου, ξέρει και τα στραβά σου και παρ' όλα αυτά λέει: «Εγώ σε αγαπώ, γιατί είμαστε φίλοι και έχουμε ωφεληθεί από πολλά πράγματα στη ζωή. Δεν είναι μόνο τα ελαττώματά μας. Κι εγώ έχω ελαττώματα. Δεν θυμάσαι που πριν ένα μήνα εγώ νευρίαζα για τα παιδιά μου που είχαν κάποια θέματα με τους βαθμούς τους και ήμουν νευριασμένος και τα έλεγα σε σένα; Ε, τώρα τα λες εσύ σε μένα, τα δικά σου, με το γραφείο. Μεθαύριο θα σου πω εγώ κάτι για ένα τρακάρισμα που κάποιος μου έκανε κάτι, και άκουσε εκεί τον παλιάνθρωπο», λέει ο άλλος. «Ήιιι, παλιάνθρωπο τον είπε». Ε, ναι, τον είπε γιατί είχε νεύρα. Αυτό είναι ο φίλος. Ο φίλος ξέρει να βλέπει πίσω από τις λέξεις και πίσω από τις κακίες και καταλαβαίνει άλλα πράγματα που οι υπόλοιποι δεν μπορούν να καταλάβουν.

Οι υπόλοιποι θα σε σταμπάρουν, ας πούμε, θα πουν «κακός άνθρωπος αυτός, τον είδα εκνευρισμένο». Ο φίλος σβήνει, σβήνει, σβήνει και λέει: «Η αγάπη. Πάμε παρακάτω να βρούμε λύση».

Να έχεις έτσι ειλικρινή σύνδεσμο στη ζωή σου με κάποιους καλούς φίλους, δεν θα το μετανιώσεις αυτό. Είναι από τα πράγματα που δεν θα μετανιώσουμε στη ζωή. Οι ωραίες φιλίες, οι καλές παρέες. Και να λες και να ακούς όμως, ε. Κι εσύ άκου λίγο. Κι εσύ τους φίλους να τους ακούς.

Μην νοιάζεσαι μόνο για τον εαυτό σου. Καμιά φορά κάνεις παρέα με κάποια άτομα και λες τόσα πολλά δικά σου και αυτοί οι καημένοι σε ακούνε, και τέλος φεύγεις εσύ και λες: «Άντε γεια, θα τα πούμε, εντάξει, γεια, ευχαριστώ πολύ που τα είπαμε». Και λέει ο άλλος: «Ναι, αλλά δεν είπαμε μόνο τίποτα, μόνο εσύ έλεγες, εγώ δεν είπα τίποτα». Αναρωτήσου καμιά φορά μέσα σου: είσαι και εσύ καλός φίλος για τους άλλους; Δηλαδή μπορεί ένας να σε εμπιστευτεί, μπορεί ένας να σου μιλήσει και να του δώσεις χρόνο;

Κάνεις λίγο στην άκρη τα δικά σου για να ακούσεις τον άλλο και να έχεις αυτή τη λέξη που λέγεται κατανόηση.

Να μπεις στο μυαλό του άλλου και να έρθεις στη θέση του και να πεις: «Γιατί να το κάνει αυτό άραγε; Πώς ένιωσε ακριβώς;» Να μπεις μέσα στο πετσί του, που λέμε, μέσα στην καρδιά του, μέσα στη σκέψη του. Αυτή είναι η καλή φιλία και πολύ ξεκούραστο πράγμα στη ζωή, έτσι, λιμάνι στη ζωή να έχεις μια καλή φιλία.

Το οποίο ο καθένας μπορεί να το ζήσει με τη σύζυγό του, με τον σύζυγο, γυναίκα, αλλά και με άλλους φίλους εκτός σπιτιού, φιλίες που κράτησαν από τα παιδικά μας χρόνια, άτομα που είμαστε συγγενείς ή γείτονες ή στη δουλειά ή οπουδήποτε έχει ο καθένας. Είναι ωραίο πράγμα να μπορείς να ακούς και να λες και να συμβουλεύεις όταν πρέπει και να σιωπάς όταν κρίνεις ότι τα μάτια σου μόνο θα μιλήσουν και να προσεύχεσαι βέβαια πάντα εσωτερικά,

πούμε: «Κύριε, έλα εσύ ανάμεσά μας τώρα εδώ να μας δώσεις το φως σου, να μας φωτίσεις, φως στη μεταξύ μας σχέση, για να δούμε τι θα πούμε», δηλαδή, και να βάλεις τον Χριστό μέσα.

Έκανε ένα παιδί έναν δεσμό, μια κοπέλα, να παντρευτούνε, και μου λέει μια μέρα η κοπέλα Εεε... «Πάτερ», λέει, λέω «πάτε καμιά βόλτα, τα λέτε, συζητάτε έτσι, δένεστε, να γνωριστείτε;» Λέει: «Ναι, βγαίνουμε, αλλά καμιά φορά μου λέει “πρέπει να φύγω νωρίς”, μου λέει το αγόρι, “γιατί πρέπει να πάω σπίτι να διαβάσω βιβλία πνευματικά, να κάνω την προσευχή μου” και λοιπά, και εκεί που εγώ χαίρομαι να περπατήσουμε λίγο, ο δικός μου λέει “πρέπει να πάω πίσω γιατί να κάνω προσευχή”».

Και της λέω να του πεις ότι αυτό που κάνετε δεν είναι άσχετο με την προσευχή σε αυτή τη φάση της ζωής σας. Δεν είστε 100 χρόνια, να έχετε γνωριστεί εδώ και 100 χρόνια, να πείτε ότι εντάξει, τώρα εσείς είστε στο ξεκίνημα. Αυτό το πράγμα που ζείτε πρέπει να βαθύνει μεταξύ σας και θα βαθύνει από την επικοινωνία. Και αυτό θέλω να σου διευκρινίσω, ότι σε αυτή την επικοινωνία ο Χριστός είναι παρών.

Αυτός ο φίλος σου, λέω τώρα, το αγόρι που γνωρίζεις, θα πάει σπίτι να διαβάσει ένα πνευματικό βιβλίο που μιλάει για τον Χριστό. Και τι λέει το βιβλίο; Την ταπείνωση, την υπομονή, την προσευχή, την αγάπη. Ωραία, μα αυτό που ζείτε εκείνη την ώρα στη βόλτα σας δεν έχει σχέση με όλα αυτά που λένε τα βιβλία; Τα βιβλία εκείνη την ώρα εφαρμόζετε κι εσείς. Ένα βιβλίο είναι αυτή η σχέση. Και Θα του πεις, λέω, την άλλη φορά που θα σου πει «να πάω σπίτι να διαβάσω τα βιβλία», να του πεις ότι εγώ σου το είπα, τι λέω, ότι...

Ότι το βιβλίο σου από εδώ και πέρα θα είμαι εγώ. Μέσα από μένα θα μαθαίνεις πράγματα. Τα βιβλία χρειάζονται όταν δεν υπάρχουν σχέσεις με το Θεό και τους ανθρώπους. Όταν σχετιζόμαστε με το Θεό και τους ανθρώπους, τι να τα κάνουμε τα βιβλία; Διαβάζεις ένα βιβλίο μαγειρικής για να δεις πώς γίνεται το φαγητό. Όταν πας στην κουζίνα και ετοιμάζεις το φαγητό, όμως, δεν χρειάζεται την ώρα, δεν έχει την προτεραιότητα το βιβλίο αλλά η πράξη της μαγειρικής.

Εδώ πέρα ακόμα πιο πολύ, γιατί η σχέση μεταξύ των ανθρώπων, η φιλία που αναπτύσσεται μεταξύ τους, είναι αυτή που μας λύνει τα προβλήματα και είναι και πηγή νέας έμπνευσης πάνω στα πράγματα και πιο εξατομικευμένα, πολύ πιο προσωπικά και πολύ πιο χαρακτηριστικά για το κάθε άτομο χωριστά. Αυτά. Γιατί το βιβλίο, ας πούμε ότι εγώ γράφω ένα βιβλίο, εντάξει, και το βιβλίο αυτό θα λέει τις δικές μου σκέψεις και το δικό μου χαρακτήρα. Δεν μπορείς να το πάρεις εσύ και να το εφαρμόσεις στη δική σου ζωή ακριβώς, γιατί έχεις άλλες προϋποθέσεις μες στην ψυχή σου, άλλες προδιαγραφές, άλλο είναι το δικό σου ψυχικό και σωματικό DNA. Ναι, ναι, δεν μπορείς να κάνεις ακριβώς αυτά που εκφράζουν εμένα. Να λοιπόν πώς μια σχέση, αλλά της είπα ότι όταν είστε μαζί, να επικαλείστε τον Χριστό μες στην καρδιά σας.

Να μιλάτε για Αυτόν υποχρεωτικά, ενώ όταν πάτε να πιείτε και να φάτε και να δείτε μια ταινία ή να περπατήσετε, εκεί, λέω, επικαλεστείτε το Χριστό να μπει μέσα, ο Χριστός. Και το ποτό που θα πιείτε να γίνει μέσα στο φως του Χριστού. Και μετά δεν θα νιώθεις, λέω, ότι σήμερα η βόλτα καθυστέρησε και ήταν εις βάρος της πνευματικής μου ζωής, αλλά αντίθετα θα νιώθεις ότι αυτή η βόλτα προάγει την πνευματική μου ζωή. Γιατί μέσα από αυτή τη σχέση, με την κουβέντα, με την υπομονή, με μια βλακεία, της λέω, που θα πεις εσύ και θα σε υπομείνει, με μια χαζομάρα που θα πει αυτός και θα κάνεις εσύ ότι δεν κατάλαβες και δεν τον προσβάλλεις και τον συγχωρείς και τον καταλαβαίνεις όμως και καλύτερα και προσγειώνεσαι και λες «Α, τελικά άνθρωπο πάω να παντρευτώ και γνωρίζω, δεν είναι κανένας άγγελος. Λέει και βλακείες». Ε, ναι, καλό είναι αυτό το πράγμα. Αυτό θέλει χρόνο. Αυτό θέλει να βαθύνει.

Άνεση, όχι να λέει «Τι ώρα είναι; Πήγε εννιάμιση, πρέπει να πάω να διαβάσω, έχω να διαβάσω πνευματικά βιβλία». Τώρα το καταλαβαίνεις τι εννοώ; Ήταν σε ένα μοναστήρι κάποιος που έλεγε στον πνευματικό του, ένα μοναστήρι που κάνουν πολλές δουλειές οι πατέρες, και έλεγε «Δεν έχω χρόνο, πάτερ, για πολλή προσευχή και για πολλή μελέτη και για πολλή καλλιέργεια». Και του έλεγε «Θες καλλιέργεια; Πήγαινε λοιπόν σε αυτό το χωράφι, σκάψε λίγο, γιατί έχουμε κάτι δουλειές να κάνουμε αύριο». «Μα», λέει, «σας είπα για πνευματική καλλιέργεια και βιβλία». «Σκάψε, βρε, το χωράφι και θα δεις». Και μέσα σε αυτή την εμπιστοσύνη της υπακοής, εγώ έτσι το θέτω δηλαδή, σαν θέμα εμπιστοσύνης, σαν θέμα αγάπης.

Θέμα «αφήνομαι στα χέρια σου να με διαμορφώσεις», όχι σαν δούλος, άβουλος, χωρίς να έχω θέληση με την έννοια του νεκρού ανθρώπου, αλλά σε αγαπάω και το κάνω από αγάπη. Εμπιστεύομαι, βγαίνει μεγάλη γνώση.

Γιατί η αγάπη είναι παρεκτική γνώσης. Η αγάπη φέρνει γνώση. Αυτά όλα ξεκίνησαν από τη φιλία, που σου έλεγα ότι είναι ωραίο πράγμα στη ζωή και το εύχομαι να το έχεις αυτό, να έχεις φιλίες καλές. Έτσι. Και έτσι κυλάει ωραία η ζωή. Και πλουτίζεις. Και ωριμάζεις και ομορφαίνεις. Και γίνεσαι ήσυχος άνθρωπος. Και μετά σου φεύγει και αυτή η ταραχή.

Που βλέπεις κάποιο άτομο και, δεν ξέρω, κάπου νιώθεις ότι τον απασχολεί κάτι, αλλά δεν ξέρεις τι. Λες, αυτός ο άνθρωπος κάτι έχει, κάτι του λείπει, ας πούμε. Έχει μια ταραχή, έχει μια αναστάτωση, έχει μια νευρικότητα η συμπεριφορά του. Είναι άνθρωποι αυτοί που δεν ακούμπησαν κάπου, να ακουμπήσεις, να κουρνιάσει η ψυχή σου, να νιώσεις μια ζεστή αγκαλιά, καρδιάς αγκαλιά, που σε δέχεται κάποιος και σε παραδέχεται όπως είσαι.

Μετά ψάχνεις επιβεβαίωση συνέχεια, να σου πούνε άλλοι ότι «Ναι, ναι, σ' αγαπάμε, ναι, ναι, αξίζεις», και αυτό είναι πολύ κουραστικό να το ζητιανεύεις όλη την ώρα και να το κυνηγάς όλη την ώρα. Ενώ οι καλές φιλίες το προσφέρουν, το εξασφαλίζουν, μας δίνουν αυτή την αίσθηση ότι είμαι κι εγώ αγαπητός. Έχω ένα χώρο που όποτε κι αν πάω δεν θα μου πει κανείς «Τι θες εσύ εδώ;» ή «Πώς είσαι εσύ έτσι;» Έτσι, γι' αυτό και τα παιδιά πολλές φορές, λέει, φεύγουν από το σπίτι και θέλουν πιο πολύ τις παρέες τους, γιατί οι παρέες τα δέχονται. Είναι μεγάλο πράγμα να σε δέχεται ο άλλος χωρίς να σε κρίνει. Δηλαδή, όπως θες να είσαι ντυμένος, όπως θες να είσαι πλυμένος ή άπλυτος, αυτή είναι η παρέα.

Ενώ στο σπίτι το παιδί, λέει, λέει η μάνα σου: «Έπλυνες τα δόντια σου; Έπλυνες τα πόδια σου; Πού έχεις αφήσει τα πράγματά σου; Πεταμένα τα βιβλία σου. Γιατί είναι εκεί η τσάντα σου; Βάλε μετά και στα μαλλιά σου, παιδί μου. Πόσες μέρες έχεις να... Πήγαινε να κουρευτείς». Αυτό το πράγμα στο σπίτι δεν δημιουργεί φιλική σχέση, γιατί είναι συνέχεια μια κριτική, ένας έλεγχος, μια επιβολή. Μπαίνεις στη ζωή του άλλου, χώνεσαι συνέχεια στα πόδια του. Ενώ η φιλία, αυτού του είδους που εξηγώ, είναι κάτι πιο απελευθερωμένο, πιο χαλαρό, πιο ανασαίνεις, πιο ωραία.

Αυτό δεν θα ξαναγίνει. Αυτό το κλίμα δεν δημιουργεί φιλική σχέση. Απ' το ένα πήγα στο άλλο, έτσι, αλλά καταλαβαίνεις τι θα πει φιλία και πόσο βοηθάει τον άνθρωπο έτσι να ηρεμήσει, γιατί του δημιουργεί μια εσωτερική ηρεμία και ασφάλεια ότι κάποιοι με αγαπούν χωρίς να με κρίνουν. Αυτό που κάνει ο Χριστός, που λέει ότι «Εγώ ου κρίνω ουδένα». Εγώ δεν ήρθα εδώ να σε κρίνω, εγώ ήρθα εδώ να σε αγαπήσω, μα εγώ δεν ήρθα να σου πω πώς είναι τα μαλλιά σου, πώς είναι η ζωή σου, πώς είναι τα ρούχα σου, πώς είναι το σπίτι σου, εγώ σε αγαπάω. Αν δηλαδή μπει ο Χριστός σε ένα ακατάστατο σπίτι, δεν θα του πει «Παιδί μου, τι ακαταστασία είναι αυτή;», αλλά εσύ επειδή σε αγαπάει μετά τόσο πολύ ο Χριστός και το νιώθεις και δεν ζητάει τίποτα άλλο παρά εσένα. Αυτό είναι το μεγαλείο.

Μια σχέση αληθινής αγάπης και φιλίας, να καταλάβεις ότι ο άλλος δεν θέλει τίποτε γύρω από σένα αλλά εσένα. Και αν το καταλάβεις αυτό, ότι κάποιος σημαδεύει και στοχεύει και εστιάζει μόνο στην καρδιά σου και την αγαπάει πάρα πολύ, μετά θες να αλλάξεις και το περιβάλλον σου και λες «Πω πω, εσύ που με αγαπάς έρχεσαι κοντά μου και μπαίνεις σε τόσο ακατάστατο μέρος, να σου φτιάξω το μέρος, να μπεις στα καθαρά». Και λέει ο άλλος «Μα δεν στο ζήτησα εγώ». «Μα γι' αυτό το κάνω, επειδή δεν μου το ζήτησες».

Πιο ωραίες αλλαγές είναι αυτές που δεν τις ζητάει κανείς να γίνουν και γίνονται. Δηλαδή ο Χριστός, ο Κύριός μας, ο Ιησούς... Αυτή την αλλαγή πάει να κάνει στη ζωή σου, αν έχεις καταλάβει τόσα χρόνια, που δεν σε πιέζει. Δεν λέω τι λέει το Ευαγγέλιο, οι εντολές του και τα διδάγματά του, οι συμβουλές του, οι παραβολές του... Και όλα αυτά είναι πάλι έτσι πολύ απαλά και διακριτικά. Αλλά άσε το Ευαγγέλιο. Λέω στη ζωή σου την προσωπική, αν έχει κάνει κάτι ο Χριστός. Βλέπεις, δεν σε ενοχλεί, δεν σου κάνει τίποτα. Ο Χριστός ο ίδιος έτσι πολύ φιλικά σου φέρεται και πολύ σεβαστικά, με πολύ σεβασμό και πολύ ελεύθερα. Και σε αφήνει, σε υπομένεις... Όχι, σε υπομένει. Άντε, περιμένω εδώ που θα ξυπνήσεις. Σε αγαπάει όμως αληθινά. Αυτό το ήθος είναι πολύ ωραίο στις φιλίες. Αν το έχουμε, είναι...

Καλό, γιατί κάποια φορά είμαστε πολύ καταπιεστικοί στους άλλους και ενοχλητικοί, και το λέω γιατί μου έγραψες και κάποια μηνύματα μερικές φορές για κάποιες φιλίες σου που σε πιέζουν πολύ, σε αναγκάζουν να κάνεις πράγματα που δεν θέλεις, να πάρεις θέση για ζητήματα που δεν σε εκφράζουν, να νιώθεις πίεση.

Δεν μπορεί να είναι φιλία αυτή, στην πίεση, και μου λες τι να κάνω. Να κάνεις αυτό που πρέπει να κάνεις. Τι; Να μην επιτρέψεις σε κανέναν να σου πνίξει την ελευθερία, να σου πνίξει το λαιμό, να μην μπορείς να ανασάνεις. Όχι, δεν στο επιτρέπω αυτό. Σε παρακαλώ πάρα πολύ, ας πούμε. Θα το κάνω όταν μπορώ, όταν θέλω, όταν νιώσω την αγάπη, όταν είναι από μέσα μου, αλλά τώρα να με αναγκάζεις να το κάνω, αφού δεν μου βγαίνει, δεν το κάνω. Έτσι, μιλάμε για πράγματα πιεστικά.

Στον άλλον.

Και έτσι περνάνε. Αυτό εννοεί όταν λέει ότι κάνεις, είσαι καλά. Έτσι ξεκίνησε η εκπομπή: είσαι καλά, έχεις κάποιους φίλους, περνάς καλά. Ε, αυτό εύχομαι και εγώ, να περνάς καλά. Κάποιος μου έλεγε: «Εγώ δεν κάνω, λέει, πολλά, απλώς, λέει, έτσι έχω τη ζωή μου, την οικογένειά μου, τα παιδιά μου», και έβλεπα σε αυτόν τον άνθρωπο πολύ πνευματική πρόοδο και μερικές φορές χωρίς να το καταλαβαίνει.

Πόσες φορές αλλάζεις χωρίς να το καταλάβεις ότι αλλάζεις μέσα από μη πνευματικές αρχικά έτσι ιδωμένες εκδηλώσεις. Ένας ρασοφόρος, ας πούμε, που φοράει τα ράσα του, ένας παπάς ή μοναχή, ένας μοναχός, λες αυτός προοδεύει.

Είναι το σχήμα του που σε εμπνέει. Μια μάνα που αλλάζει το μωρό της και ξυπνάει κάθε βράδυ ένα, δύο ώρες για να το ταΐσει, για να το κοιμήσει. Δεν μπορεί από τα κλάματά του ή ο άλλος έχει ένα σκύλο στη γειτονιά του και δεν μπορεί να... Ο ίδιος που τον έχει δεν μπορεί να ησυχάσει και οι γείτονες δεν μπορούν να ησυχάσουν και ξυπνάει και υπομένει. Και μετά το πρωί τον ταΐζει το σκυλί του και το αγαπάει και ώρες ώρες του έρχεται να του δώσει μια κλωτσιά να το ξαποστείλει έξω από την αυλή του. Αυτά τα πράγματα δεν φαίνονται πνευματικά.

Τι είπα τώρα; Σκυλιά, γαυγίσματα, μωρά, πάνες, κλάματα, δουλειές. Και όμως και αυτά μες στη ζωή σε βοηθούν να προοδεύεις έτσι πνευματικά και είναι ωραία η ζωή και με αυτά τα μικρά, μικρά, μικρά τα μαζεύει ο Θεός και στο τέλος σου παρουσιάζει μια ανθοδέσμη και εσύ του λες «Κύριε, δεν έχω τίποτα» και σου λέει «Και όμως εγώ έχω δει πολύ ωραία κατορθώματα στη ζωή σου». «Μα τι κατορθώματα;» Αυτά τα ελάχιστα όμως, λουλουδάκια.

Μάζεψα εγώ, λέει ο Θεός, και απ' τα μικρά μικρά μικρά λουλουδάκια έκανα μια πανέμορφη μεγάλη ανθοδέσμη. Γιατί η ζωή έτσι είναι. Μικρές επιτυχίες, μικρές υπομονές, μικρές αγάπες, μικρές συγνώμες. Και έτσι αλλάζει η ζωή μας. Και περνούν τα χρόνια και μπορεί να μην έχουμε μπροστά μας την ετικέτα ότι ζήσαμε πολύ υψηλά πνευματικά πράγματα.

Και αυτά είναι πνευματικότητα. Όταν γυρίζει, ας πούμε, ο άντρας σου και συνήθως φωνάζει, νευριάζει, βρίζει κάθε μέρα, κάθε μέρα, κάθε μέρα, εκτός από τρεις φορές στον χρόνο, μεγάλες γιορτές, που κάπως είναι στις καλές του, λες καμιά φορά, αυτές οι 360 τόσες μέρες του χρόνου, κάθε μέρα από λίγο, είναι ένας πλούτος. Είναι στην ψυχή σου και είναι ωραία η ζωή σου έτσι, δηλαδή ωραία από άποψη προόδου πνευματικής.

Η στεναχώρια, το χτύπημα της ζωής σε διαμορφώνει. Ένα μάρμαρο που γίνεται άγαλμα έχει φάει τόσα χτυπήματα από τον γλύπτη, που είναι κάτι επώδυνο, αλλά το αποτέλεσμα, το αισθητικό, που βλέπεις εσύ μετά και λες «Πω, τι ωραίο άγαλμα που είναι αυτό και πώς γυαλίζει». Ναι, αλλά ξέρεις, αυτό ήταν ένας βράχος, ήταν ένα κομμάτι ακατέργαστο και έτσι έγινε όμορφο, τα χτυπήματα λίγα λίγα στη ζωή. Και κάνεις υπομονή στη ζωή κι άλλοτε αντέχεις κι άλλοτε δεν αντέχεις κι άλλοτε είσαι καλός κι άλλοτε δεν είσαι κι άλλοτε αγωνίζεσαι κι άλλοτε αμαρτάνεις. Αμαρτάνεις, ναι, και το παίρνεις απόφαση και λες «Άνθρωπος είμαι κι εγώ, αμαρτάνω και ζητώ συγνώμη από τον Θεό και παλεύω και προσπαθώ και παραδέχομαι ότι τελικά η αμαρτία είναι κάτι που...»

Δύσκολα κανείς να πει ότι δεν θα κάνω ποτέ ξανά αμαρτίες. Απλώς το καταλαβαίνω, το παραδέχομαι ότι είμαι άνθρωπος, συμφιλιώνομαι, ταπεινώνομαι, δεν το επιδιώκω, αλλά και δεν με πιάνει πανικός όπως με έπιανε παλιά. Που είχα μια εντύπωση, ας πούμε, ότι υπάρχουν κάποια πράγματα που θα απαλλαγώ τελείως από αυτά και θα είμαι εγώ ένας άγγελος επί της γης.

Όταν βλέπεις ότι θύμωσες και παραφέρθηκες και λοιπά, λες «Πάλι ανθρώπινα φέρθηκα κι εγώ, αυτός είμαι, Κύριε», το παραδέχεσαι και ηρεμείς, καταλαβαίνεις και μετά αρχίζεις και καταλαβαίνεις ότι είσαι κι ένας μικρός άνθρωπος μέσα στον πλανήτη Γη που είναι πόσα, 6 δισεκατομμύρια άνθρωποι είμαστε, κι εγώ είμαι ένα άτομο μέσα από τα 6 δισεκατομμύρια, δηλαδή τώρα υπάρχουν άλλα 5 δισεκατομμύρια, ε...

999 πόσες εκατομμύρια, χιλιάδες και λοιπά και λοιπά, και μένω κι εγώ στο τέλος. Ένας άνθρωπος είμαι, πολύ πολύ μικρός. Ε, άμα το καταλάβεις αυτό, ηρεμείς και λες «Ε, σιγά τι είμαι κι εγώ». Και οι μερικοί ηρεμούν και με το πέρασμα του χρόνου, περνάν τα χρόνια, καταστέλλονται οι δυνάμεις του σώματος, οι ορμόνες, τα νεύρα, η ένταση, και βλέπεις έναν άνθρωπο, γίνεται σαν προβατάκι μετά και λέει «Πώς έτσι και ηρέμησε;» και του λέει ο άλλος «Δεν ηρέμησε, γέρασε. Δεν μπορεί να κάνει και τίποτα τώρα. Τι να κάνει; Να φωνάζει, να τα σπάει, να χτυπάει;» Να ασχολείται τώρα με μελίσσια, έχει πάρει κάτι βαρελάκι, έχει κάνει το δικό του το κρασί σε κάτι αμπέλια που έχει στο χωριό του. Ηρεμεί κανείς, ενώ στα νιάτα του είχε νεύρα, και όσο περνάνε τα χρόνια της ζωής

Είναι όμορφη η ζωή, έτσι, απλά, αυτά τα απλά πραγματάκια. Τώρα, εσύ βέβαια στη ζωή σου μπορείς σήμερα να κάνεις κάτι μεγάλο, επίπονο. Δεν ξέρω, μπορείς να κάνεις κάτι πολύ συνταρακτικό, πολύ μεγάλο, αλλά βλέπω από τα χρόνια που περνούν ότι μικρά τέτοια, μικρές τέτοιες ψηφίδες φτιάχνουν το ψηφιδωτό της ζωής μας και το κάνουν ωραίο. Αυτά τα μικρά πραγματάκια, τα φαινομενικά ασήμαντα.

Πέφτεις πολλές στη ζωή σου και γκρεμίζεις και κάποια είδωλα που έχεις χτίσει μέσα σου. Άτομα τα οποία σε είχαν ενθουσιάσει, μετά σε απογοητεύουν. Δουλειές που σε πήραν με ενθουσιασμό και μετά σε πρόσβαλαν και σε έδιωξαν χωρίς να το περιμένεις. Πολύ άδικα πράγματα.

Απογοητεύεσαι από ιδέες, από ιδεολογίες, από φιλοσοφίες, από ομάδες, από ανθρώπους, από συλλόγους, οργανώσεις, άτομα. Άνθρωποι είμαστε. Ωραία, καλό είναι όλο αυτό. Μα λέει, απογοητεύτηκα. Και τι έγινε; Αυτό δεν σε γοητεύει; Αυτή η απογοήτευση είναι μια γοητεία. Γοητεύεσαι πλέον από κάτι πιο αληθινό. Για να σε απογοητεύσει αυτή η αρχική γοητεία που είχες, δεν απευθύνθηκε στο απόλυτο αγαθό. Γιατί αν γοητευτείς από το απόλυτο αγαθό που είναι ο Θεός, Θεός και ότι έχει πολύ έντονο το Θείο μέσα του, τότε δεν απογοητεύεσαι ποτέ. Για να απογοητευτείς, θα πει ότι δεν ήταν και άξιο να σε γοητεύσει αυτό τόσο πολύ. Οπότε καλό είναι αυτό που έπαθες, γιατί προσέγγισες κι άλλο την αλήθεια. Έγινες πιο αληθινός άνθρωπος, το κατάλαβες, μπράβο. Χαίρομαι που το κατάλαβες.

Λέει μια φορά κάποια κυρία, με απογοητεύσατε πλήρως. Δεν θέλω να σας το πω από εγωισμό και περηφάνια τώρα, έτσι, να σας ειρωνευτώ, αλλά είναι πολύ καλό αυτό που πάθατε από μένα. Δεν χαίρομαι που σας απογοήτευσα, λυπάμαι που δεν φέρθηκα σωστά, δεν ήμουν αντάξιος των προσδοκιών σας, της πνευματικότητας που νομίζετε ότι έχω και όλα αυτά. Αλλά απ' την άλλη λέω, δεν είναι και καλό να μην περιμένετε πολλά από έναν άνθρωπο και να μην με ανεβάζετε πολύ ψηλά ενώ δεν είμαι; Τώρα αν θέλετε, μπορείτε να με αγαπήσετε παρ' όλα αυτά και να κάνετε εσείς ένα μεγάλο βήμα και να πείτε, παρόλο που δεν είσαι έτσι όπως σε φανταζόμουν, εγώ σε αγαπώ. Και προοδεύετε πολύ πιο πολύ από μένα έτσι όπως με φαντάζεστε. Αυτή την αγάπη που θα δείξετε. Μπορείτε και να με απορρίψετε

και να με... Ευχαριστώ που παρακολουθήσατε. σιγά φυσικά, γιατί αυτό δεν είναι και εύκολο. Είδες τη λέξη είπα, πέφτεις από τα σύννεφα. Δεν το περίμενα, λέει, από αυτόν να μου φερθεί έτσι. Δεν περίμενα από αυτόν να μιλήσει έτσι. Δεν περίμενα από αυτόν. Γιατί να μην περιμένεις; Εσύ δηλαδή τι είσαι; Το πιο καλοστεκούμενο άτομο; Εσύ στέκεσαι τόσο πολύ καλά; Δεν λέει στην Αγία Γραφή, «Ο δοκών εστάναι βλεπέτω μη πέσει»; Αυτός που νομίζει ότι στέκεται και είναι ακλόνητος σε όλα του, στις απόψεις του, στο ήθος του, στην ιδιότητα της ψυχής του, μην νομίζει τόσο σίγουρα πράγματα για τον εαυτό του. Όλοι είμαστε επιρρεπείς στα πάντα και όλοι μπορούμε να απογοητεύσουμε τον καθένα. Άνθρωποι είμαστε και αυτό μας βοηθάει. Αυτή η απογοήτευση μεταξύ μας μας βοηθάει να γοητευτούμε από τον Χριστό

δεν απογοητεύει ποτέ κανέναν. Ποτέ κανείς δεν είπε στον Κύριο τον ίδιο «με απογοήτευσες». Αποκλείεται. Και αν σε απογοητεύει κάτι από τον Χριστό, είναι η λάθος εικόνα που έχεις για τον Χριστό. Αυτή όντως απογοητεύει πάρα πολύ. Δηλαδή, αν έχεις εντυπώσει μέσα σου ότι ο Χριστός είναι Αυτός που όταν Τον αγαπάς όλα σου πάνε καλά, σίγουρα θα σε απογοητεύσει αυτός ο Χριστός.

ο Χριστός απογοητεύει, αλλά η αληθινή εικόνα του Κυρίου που λέει ότι εγώ όποιον αγαπώ τον παιδαγωγώ, όποιον αγαπώ του κόβω τα κλαδιά που πετάνε από το δέντρο της ψυχής του, τον συμμαζεύω, τον φτιάχνω, τον διορθώνω, σκάβω, σκαλίζω, ποτίζω, πονάω, βρέχω, πέφτει και χαλάζι, πέφτει και χιόνι, όλα τα κάνω για την ψυχή.

Από τον Κύριο, αλλά από τους ανθρώπους του Χριστού, από μένα, από σένα, απογοητευόμαστε.

Μας βοηθάει στην ταπείνωση. Δεν είναι λόγος κλονισμού, δεν είναι λόγος πανικού, δεν είναι λόγος να έρθουν τα πάνω κάτω. Ίσα ίσα είναι λόγος, ανοίγουν τα μάτια σου, ταπεινώνεσαι, προσγειώνεσαι, συμμαζεύεσαι, προσέχεις και τον εαυτό σου, γιατί αν βλέποντας τη δική μου απογοήτευση που σου προσφέρω, εσύ εκτροχιαστείς από εγωισμό και πεις «Α, τώρα θα δεις, απογοητεύτηκα από τους πάντες!» και θα γίνεις κι εσύ χειρότερος μετά από μένα. Θα απογοητεύσεις κι εσύ άλλους. Και θα ταπεινωθείς μπροστά στα μάτια σου και θα σου πει ο Θεός «Να κι εσύ τώρα, είδες τι έπαθες!» Έλεγες για τους άλλους, λες κι εσύ ο καλύτερος, και να, ίδια χάλια είσαι κι εσύ βρε, ίδια χάλια είσαι.

Αν αυτό το καταλάβουμε, γινόμαστε πολύ αγαπημένοι μεταξύ μας και νιώθουμε ενότητα και ότι τελικά ο μόνος κοινός Δεσπότης, κοινός Διδάσκαλος όλων μας. Εις εστίν ο Κύριος, μην πείτε λέει κανέναν σας καθηγητή. Εγώ είμαι ο καθηγητής, εγώ είμαι ο Κύριός σας, εγώ είμαι ο αρχηγός σας, εγώ είμαι ο Θεός σας. Εσείς είστε αδέρφια και τα αδέρφια μεταξύ τους

τσακώνονται, απογοητεύονται... Έτσι είναι η ζωή. Αυτό είναι καλό στη ζωή σου. Ακούς εκεί να με προσγειώσει έτσι, λέει, στη ζωή τόσο πολύ αυτό το περιστατικό. Από αυτούς τους ανθρώπους, μου λέει κάποιος, δεν το περίμενα ποτέ να το πάθω. Μου λέγει μια υπόθεση που είχε συνεργαστεί με καλούς ανθρώπους και αυτοί οι καλοί άνθρωποι τον απογοήτευσαν. Δεν είναι τελικά καλοί άνθρωποι, μου λέει. Του λέω, είναι βρε, είναι καλοί άνθρωποι. Αλλά τελικά τι θα πει καλός άνθρωπος; Εσύ, του λέω, είσαι καλός άνθρωπος τώρα που τους κατηγορείς; Εγώ μέσα μου τώρα είμαι καλός άνθρωπος να πάρω θέση εις βάρος τους κι εγώ να τους κατηγορήσω; Είμαι καλός άνθρωπος; Σ' αρέσει όμως, ε, να τους κατηγορήσω τώρα γιατί σε συμφέρει.

Είμαστε φίλοι δυο μας και θα βρίζουμε μαζί αυτούς που σε απογοήτευσαν, αλλά στην πραγματικότητα ό,τι βλέπουμε στους άλλους όλα τα κάνουμε κι εμείς, όλα μέσα μας είναι, τα κουβαλάμε όλα, γιατί από ίδιο υλικό είμαστε φτιαγμένοι όλοι, από τη φθορά, έτσι είναι η ζωή. Και μετά νιώθεις την ανάγκη του Χριστού και λες «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησέ με, Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησέ με. Εσύ, Χριστέ μου, ελέησέ με, όχι εγώ, εγώ δεν ξέρω. Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησέ με». Κι άλλοτε το βάρος το ρίχνεις στο «ελέησέ με», άλλοτε στο «με», αλλά άλλοτε στο «Κύριε Ιησού Χριστέ». Ο Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός. Όχι εγώ, όχι εσύ, όχι ο άλλος. Είναι δώρο κι αυτό της ζωής

να γκρεμίζεις τα είδωλα και φυσικά αυτά γίνονται όσο περνάνε τα χρόνια, όσο ασπρίζει κανείς, όσο βλέπει άσπρες τρίχες στα γένια, στα μαλλιά του και περνάνε τα χρόνια. Τότε ο νέος έχει μια ελπίδα ότι στη ζωή υπάρχει το απόλυτο σε αυτή τη γη και ζητάει απόλυτες καταστάσεις σε αυτόν τον κόσμο. Απόλυτη αγάπη, απόλυτη σχέση, απόλυτη τελειότητα, απόλυτη συνέπεια, εντιμότητα, πιστότητα. Ναι, είναι προσδοκία του απολύτου, αλλά μην ζητάς το απόλυτο από το σχετικό γιατί απλώς δεν έχει να στο δώσει. Όπως και ο άλλος απέναντί σου δεν μπορεί να ζητάει από σένα το απόλυτο. Έλεγε ένας στη γυναίκα του, δεν πιστεύω να έχεις σκεφτεί κάποιον άλλο, δεν πιστεύω να κοιτάς, δεν πιστεύω να... τίποτα. Και γυρίζει αυτή και του λέει, κάτσε να σου πω, αυτά που ρωτάς εμένα, στον εαυτό σου τα έχεις ρωτήσει; Εγώ, λέει, είμαι άλλο, εγώ είμαι άντρας. Και του λέει η γυναίκα του, εντάξει, εγώ λέει απέναντί σου είμαι πάρα πολύ συνεπής και πιστή και σε αγαπώ και σε σέβομαι, αλλά δεν καταλαβαίνω, λέει, γιατί τόση αυστηρότητα σε μένα

τόσο απόλυτη ανάγκη εγώ να είμαι στο ύψος μου. Εσύ μπορείς να σταθείς σε τόσο μεγάλο ύψος; Άνθρωποι δεν είμαστε όλοι; Η αγάπη στον Χριστό και η φιλότιμη προσπάθεια και η ταπείνωσή μας, αυτά τραβάνε κοντά μας το έλεος του Θεού. Όταν περάσουν τα χρόνια φυσικά και μεγαλώσεις, αυτό είναι το καλό της ζωής. Ακούς τα νέα και τα γεγονότα και όλα αυτά που τώρα λέμε τα βλέπεις πιο ψύχραιμα. Γι' αυτό αν πάει κανείς και πει σε μια γιαγιά, σε έναν παππού κάτι που συνέβη στη ζωή του Εεεε...

Αν έχει από τη ζωή ωριμάσει, γιατί δεν αρκεί να είσαι μεγάλος, το θέμα είναι να έχεις καλλιεργηθεί και μέσα σου λίγο, ακούει ψύχραιμα τα θέματα της ζωής γιατί έχει περάσει πολλές φουρτούνες και λέει ας πούμε, παιδάκι μου, σε καταλαβαίνω και εγώ στα νιάτα μου είχα περάσει κάτι παρόμοιο ή μου είχε συμβεί σε ένα πολύ κοντινό μου πρόσωπο. Η ωριμότητα της ζωής μας εμπλουτίζει.

Κάτι παππούδες παλιά και γιαγιάδες λέγανε πολύ σοφές κουβέντες. Απλές κουβέντες στην καθημερινή μας συζήτηση και όλα τους τα λόγια ήταν μέλι. Ήταν σαν να ακούς ρητά, σαν να ακούς παροιμίες που να τις γράψεις. Τους έκανε η ζωή. Χτυπήματα, φτώχειες, πένθος, μεταναστεύσεις σε ξένες χώρες, αλλαγή, δουλειά συνέχεια, παιδιά που πέθαιναν, χωράφια, έξοδα, πόλεμοι, όλα αυτά ωρίμασαν τους ανθρώπους.

Εεε... Και όσο περνάει ο καιρός, η ζωή είναι όμορφη γιατί μας βοηθάει να διαμορφώνουμε μέσα μας και μια όμορφη εικόνα για τον Θεό. Αλλάζει η εικόνα μας για τον Θεό. Ο Θεός ίδιος είναι, αλλά εμείς επειδή...

Σκεφτόμαστε τον Θεό διαφορετικά με το πέρασμα του χρόνου. Αλλάζει, χαλαρώνει λίγο η ψυχή μας. Αποκτά μεγαλύτερη επιείκεια. Αλλιώς ένας νέος ο οποίος είναι απόλυτος, απότομος, αυστηρός στους άλλους και για τον Θεό ακόμα έχει απόλυτες αντιλήψεις, και αλλιώς ένας μεγάλος άνθρωπος. Συνήθως πάλι λέω.

Σου θυμίζω αυτό που έχω ξαναπεί για τον πατέρα Πορφύριο, πως έλεγε ότι έβαζε πολύ αυστηρά επιτίμια στην αρχή γιατί έτσι είχε στο μυαλό του ίσως τον Θεό, ότι είναι ένας πολύ αυστηρός δικαστής. Και όσο περνάει ο καιρός, και μετά δεν πήγαινε ο κόσμος, λέει, για εξομολόγηση και το απέφευγε να πηγαίνει, τον βλέπανε λέει και αποφεύγαν να του μιλάνε, και κατάλαβε μετά ότι ο Θεός δεν είναι έτσι και άλλαξε η αίσθηση του Θεού στα χείλη του, στο στόμα του, στην καρδιά του, στο μυαλό του.

Τα φέρνει η ζωή αυτά με το πέρασμα του καιρού. Δηλαδή θυμάμαι όταν ήμουν μικρός, για μερικά πράγματα ήμουν ανένδοτος. Πνευματικά ζητήματα. Ανένδοτος. Και όταν ήρθε μια γιαγιά μετά που έγινα ιερέας, μετά από χρόνια, και μου είπε το πρωί τρέμοντας, συγκαημένη:

«Επειδή, πάτερ, παίρνω κάποια χάπια της πιέσεως και κάτι άλλα», μου έλεγε, «χάπια για την υγεία, πρέπει να πίνω ένα ποτήρι γάλα το πρωί. Κάθε μέρα», λέει, «είναι εντολή του γιατρού, γιατί αυτά είναι θέματα ζωής, αυτά πολύ επείγοντα. Εγώ», λέει, «μπορώ να κοινωνήσω ποτέ;» Αυτό μικρός θα το θεωρούσα ότι είναι αδύνατο. Αν είναι δυνατόν να βάλεις κάτι στο στόμα σου και να κοινωνήσεις. Ή αν το κάνεις, θεωρούσα ότι ο Θεός, πώς θα τον εξευμενίσουμε τώρα; Άντε το έκανες, αλλά τι θα κάνεις τώρα για να σου δώσει συγγνώμη γι' αυτό που έκανες; Μετά όμως από πολλά χρόνια...

Αυτό το ακούς αλλιώς.

Είναι αυτό που λέει ο Χριστός, ότι μετά πηγαίνεις στα βαρύτερα του νόμου, κοιτάς αυτό που έχει μεγαλύτερο βάρος: την κρίση, το έλεος, την αγάπη, την καρδιά του άλλου, τη συγχωρητικότητα που έχει η καρδιά του. Αυτά στα χαρίζει το πέρασμα της ζωής, το κύλισμα των χρόνων, η ωριμότητα που έρχεται σιγά σιγά, και μακάρι ο Θεός να μας βοηθήσει να αλλάζουμε και να τον βλέπουμε αλλιώς, με αγάπη. Ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, λέει, στο τέλος, όταν έγραψε τις επιστολές του, που ήταν σε πολύ μεγάλη ηλικία, και όταν, λέει, γέρασε πολύ, έλεγε μόνο αυτή τη φράση: «Παιδιά μου, να αγαπάτε αλλήλους» και «ο Θεός αγάπη εστί». Συνέχεια αυτό έλεγε: «Αγαπάτε αλλήλους, ο Θεός αγάπη εστί». Όταν κανείς πλησιάζει τον Θεό και καταλάβει όλο και καλύτερα τον Θεό, εστιάζει στα βασικότερα που μπορούν να κερδίσουν μια ψυχή. Εμείς οι νεότεροι...

Μιλάμε για τον Θεό και κάνουμε... θέλουμε φασαρίες μες στον κόσμο και τσακωνόμαστε για τον Θεό, αν είναι δυνατόν. Μιλάμε για Αυτόν που είναι η Αγάπη και κάνουμε καυγάδες, ότι είμαστε νέοι. Γι' αυτό ήξερα στο Άγιο Όρος, που ήταν πολύ άγιος άνθρωπος, μεγάλος, και του λέγα: «Πάτερ, την άλλη φορά που θα έρθω θα σου φέρω κάτι παιδιά να τους μιλήσεις πνευματικά, εντάξει; Να τους μιλήσεις για τον Θεό».

«Μωρέ, φέρ' τους», λέει, «και θα δούμε». Λέω: «Πάτερ, να τους πείτε ωραία πράγματα». Γιατί μίλαγε ωραία στους μεγάλους για τον Θεό. Όταν ήρθαν λοιπόν τα παιδιά, άρχισε να τους μιλάει αθλητικά. Όλη την ώρα αθλητικά. Εγώ δεν το καταλάβαινα αυτό το πράγμα, πώς εξηγείται, και έλεγα: «Πάτερ...» Εγώ άλλαζα θέμα: «Πάτερ, εδώ στο Άγιο Όρος πόσες ώρες κάνετε προσευχή;» «Ρε παιδί μου, αυτή η τρίπλα που έκανε ο άλλος στον αγώνα...» ...άλλαζα, μα μίλαγε πάλι με τα παιδιά αθλητικά πάλι.

στο τέλος του λέω, μα Πάτερ, όταν μείναμε μόνοι μας... «Μα σας είπα», λέω, «να τους μιλήσετε για τον Θεό». «Ρε παιδάκι μου», λέει... «Είναι έτσι όπως τα φαντάζεσαι εσύ», μου λέει, «όλα και ο Θεός; Δεν μιλάς για τον Θεό όπως νομίζεις εσύ». «Ε, ναι», του λέω, «τώρα τα παιδιά...» «Τώρα τα παιδιά», μου λέει, «τι πάθανε;» Και τα παιδιά μού είπαν όταν πήγαμε στο δωμάτιο: «Να μας ξαναφέρεις», λέει, «σε αυτόν, είναι φοβερός παππούλης». «Τι φοβερός, ρε παιδιά; Όλο αθλητικά σας...» «Ναι, αθλητικά μας έλεγε, αλλά είχε τόσο χιούμορ που τα έλεγε. Και τα έλεγε ωραία», λέει, «ο πάτερ αυτός. Γιατί δεν μας είπε κάτι κακό». Τι κέρδισε αυτός ο άνθρωπος; Έδειξε τον Θεό με έναν άλλο τρόπο. Αυτό τώρα κι εγώ ο ίδιος που στο λέω, παλιότερα δεν το καταλάβαινα. Θα το θεωρούσα, όπως και το θεωρούσα τότε, ότι ήταν αποτυχία. Λέω, όχι, μια συζήτηση έχει επιτυχία αν κάνει τον άλλον να κάνει προσευχή, να πάει να εξομολογηθεί, να διαβάσει πνευματικά βιβλία, να κάνει μετάνοιες, να κάνει κομποσχοίνια, να κάνει νηστείες. Αλλιώς τι πέτυχε; Ναι, αλλά μήπως καμιά φορά ο Θεός έχει και μια άλλη τακτική;

Τι είπε ο Θεός σ' αυτόν τον άνθρωπο; «Εσύ, πάτερ μου», του είπε, του παππού στο Άγιο Όρος, του ιερομόναχου αυτού, «εσύ δώσε στα παιδιά μια ανάσα. Αφού ήρθαν στο Άγιο Όρος, βλέπουν τον Θεό δίπλα τους όπου κι αν κοιτάξουν. Παντού βλέπουν εκκλησίες, σταυρούς, ράσα, κομποσχοίνια. Δεν χρειάζεται να μιλάς εδώ πέρα. Πες τους για αθλητικά, δεν πειράζει, και θα καταλάβουν ότι ο Θεός είναι μέσα σε όλα». Αυτός πέτυχε αυτό το τόσο δύσκολο που εγώ δεν το είχα πετύχει. Τους έδειξε ότι μπορείς να είσαι άνθρωπος του Θεού και να μιλάς για αθλητικά, με χιούμορ, με λεπτότητα, χωρίς χυδαιότητα, χωρίς φανατισμό, με ξυπνάδα, με ευφυΐα, και μέσα σε όλα αυτά να βάζεις τον Θεό, να διαπερνά ο Θεός την κουβέντα σου χωρίς να λες ότι είναι ο Θεός. Αυτά είναι μεγάλη επιτυχία.

Ωραίο πράγμα είναι. Χάρηκα μια φορά με τον εαυτό μου όταν έκανα μάθημα. Είπα στα παιδιά το μάθημα χωρίς να τους πω ότι είναι το επόμενο μάθημα. Τους το εξηγούσα με περιστατικά, παραδείγματα, από εδώ και διάφορα. Τελειώνει το μάθημα, τους λέω: «Παιδιά, θα διαβάσετε το παρακάτω». Και μου λένε: «Μα δεν μας το παραδώσατε». Λέω: «Είναι ακριβώς αυτά που έλεγα τόση ώρα». «Μα», λέει, «αυτά που λέγαμε ήτανε καθημερινά δικά μας πράγματα». «Ε, ναι», λέω, «δεν καταλάβατε; Δηλαδή για να σας πω για τον Θεό πρέπει να σας πω πράγματα εκτός τόπου και χρόνου; Αυτός είναι ο Θεός», τους λέω. «Διαβάστε το παρακάτω μάθημα και θα καταλάβετε». Απλώς αυτά που λέει το βιβλίο κάπως πιο θεωρητικά και αυτό που λέμε πιο ξύλινα, αυτή η ξύλινη γλώσσα ας πούμε που διαβάζεις σαν να πρέπει να αποστηθίσεις.

Ας πούμε, αν λέει το βιβλίο ότι, ξέρω εγώ, ο Θεός είναι οι άκτιστες ενέργειές του και λέω στο παιδί εγώ «Ο Θεός με πλησιάζει από την άκτιστη ενέργειά του», ωραία, έκανα το μάθημα. Τι κατάλαβε το παιδί; Η άκτιστη ενέργεια. Όταν όμως σου είχε τύχει εκεί που κάθεσαι ας πούμε και διαβάζεις και...

...αγχώνεσαι για τα διαβάσματά σου και τις Πανελλήνιες, εκείνη την ώρα να σου έρχεται ένα μούδιασμα στην ψυχή και μια ελπίδα ότι έχει ο Θεός, θα πάνε καλά τα πράγματα. «Το έχετε νιώσει αυτό ποτέ;» λέω. «Μια παρηγοριά, μια δύναμη μέσα σας;» «Ναι», μου λένε. «Ε, αυτό», λέω, «το πράγμα, ξέρετε τι είναι; Είναι ο Θεός. Έρχεται ο Θεός σαν ελπίδα, σαν παρηγοριά». Αυτή η ενέργειά του, τους είπα και τη λέξη αυτή, η ενέργειά του, η χάρη του, η βοήθειά του που είναι άκτιστη. Το είπα και αυτό, αλλά δεν μπορώ να πω σκέτο «Ο Θεός μας πλησιάζει μέσα από τις άκτιστες ενέργειές του». Ωραία, πες το αυτό και αν αγγίξεις κάποιον. Γιατί είπε ο Κύριος ότι «κοιτάξτε τα πουλάκια του ουρανού»; Τα πουλάκια του ουρανού; Μα εσύ είσαι ο Υιός του Θεού, μίλα μας για τον Θεό. «Μα έτσι θα σας μιλήσω», λέει, «για τον Θεό. Κοιτάξτε τα πουλάκια του ουρανού και από εκεί θα καταλάβετε τη φροντίδα, την αγάπη, την προστασία, την πρόνοια του Θεού».

Το πράγμα... Αυτόν τον τρόπο προσέγγισης μας τον χαρίζει ο χρόνος της ζωής, που περνάνε τα χρόνια. Θυμάσαι πώς ξεκίνησε σήμερα η εκπομπή; «Εύχομαι», λέω, «να είσαι καλά και πώς πάει η ζωή σου, πώς περνά...» Ε, όσο περνάει ο χρόνος της ζωής θα τα μαθαίνουμε αυτά. Στην αρχή θα κάνουμε γκάφες, και πολλές...

Όλες οι γυναίκες έχουν κάνει πολύ χοντρές, ας πούμε, γκάφες στους άντρες τους. Πάνε να τους διδάξουν για τον Θεό, οι οποίες αυτές δεν σηκώνουν καμία παρατήρηση από τον πνευματικό τους, ας πούμε, αυστηρή παρατήρηση. Μόνο όταν συμφωνούν είναι καλή. Όταν ο πνευματικός τους κάνει παρατήρηση, ούτε αυτές δέχονται. Αλλά στον άντρα τους θέλουν να λένε συνέχεια μονοκόμματες διδασκαλίες. «Τετάρτη σήμερα, νηστεύουμε. Δεν σου έκανα αυτό που ζήτησες γιατί σήμερα νηστεύουμε, τελείωσε». Αυτό δεν είναι προσέγγιση. Αυτός δεν είναι Θεός.

...που πας να περάσεις στον άντρα σου. Είναι κάποιος απειλητικός, κάποιος που έρχεται να μου πάρει το φαΐ από το στόμα, να μου ταλαιπωρεί τη ζωή, να μου κάνει τη γυναίκα νευρόσπαστη και παράξενη. Και το μόνο που δεν πρόκειται να νιώσει αυτός ο άνθρωπος είναι γλυκύτητα από τον Θεό, η εικόνα που δίνεις.

Αυτά τα μαθαίνει κανείς στη ζωή. Σήμερα σου είπα διάφορα. Σου είπα για τη φιλία, για την ωριμότητα που χαρίζει η ζωή, για την προσγείωσή μας και την ταπείνωσή μας, για το πώς αλλάζει μέσα μας η εικόνα του Θεού όσο περνάνε τα χρόνια. Και όλα αυτά μας τα χαρίζει η ζωή. Και εντάξτε και αυτό το σημερινό σε ένα παλιό θέμα που είχαμε κάνει, να θυμάσαι, που έλεγα ότι περνούν οι μέρες της ζωής μας. Και τι κάνουμε; Πώς περνάει η ζωή μου; Έτσι περνάει η ζωή μου. Αυτά τα πράγματα κάνω, αμαρτάνω, μετανιώνω, χτυπιέμαι, ωριμάζω, μπορεί και να προοδεύω μερικές φορές χωρίς να το καταλαβαίνω, γιατί όταν το καταλαβαίνω δεν είναι πρόοδος αυτή. Η πρόοδος είναι αφανής, την ξέρει ο Θεός, και μέσα από τα λάθη μου μαθαίνω πολλά και αλλάζει στο στόμα μου η γεύση του Θεού και η αίσθηση που έχω γι' Αυτόν και ο τρόπος που πάω να Τον μεταδώσω.

Είχα πει σε μια ομιλία που πήγα σε κάποιο σχολείο, με καλέσανε και μου λέει ένας: «Εδώ δεν είναι εκκλησιαστικά άτομα που θα...» Λέω: «Δεν πειράζει, ρε παιδί, γιατί τι θα πει εκκλησιαστικά;» Και αυτό το είπα στους γονείς τους ίδιους. Λέω: «Μου είπανε για εσάς ότι μπορεί να μην πηγαίνετε όλοι εκκλησία, αλλά και αν δεν πηγαίνετε όλοι εκκλησία, όλοι αναπνέουμε τον ίδιο αέρα. Βέβαια, όλοι έχουμε βάσανα, όλοι θα χτυπηθούμε και θα πονέσουμε, όλοι θα πεθάνουμε, όλοι δεχόμαστε την αγάπη του Θεού και ας μην πιστεύουμε ότι είναι ο Θεός, αλλά ο Θεός μας αγαπάει. Έχουμε κοινά πράγματα. Έτσι δεν είναι; Δεν ήρθα εδώ για να τσακωθώ. Δεν ήρθα εδώ», τους λέω, «για να σας πείσω να γίνετε σαν κι εμένα ή να αγαπήσετε τον Θεό ή να πάτε να εκκλησιαστείτε. Ήρθα να σας πω πέντε πραγματάκια. Αν θέλετε, κάποια από αυτά και σας άγγιξαν, σκεφτείτε τα. Αν δεν σας αρέσουνε, εντάξει. Εσείς που είστε σε έναν άλλο χώρο, ας με πείσετε για οτιδήποτε άλλο και δεν πιστεύετε. Σεβαστείτε με, αγαπήστε με, συγχωρέστε με».

«Δεχτείτε με ως έναν διαφορετικό άνθρωπο με διαφορετικές απόψεις». Κάτι καλό θα γίνει από όλα αυτά και δεν ξέρεις τι κάνει ο Θεός μέσα σε αυτή την ιστορία. Έχει όμως πολύ δικό του τρόπο ο Θεός, που απ' ό,τι δείχνουν τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικός από τον τρόπο των παιδιών του, δηλαδή από τον δικό μας τρόπο, που νιώθουμε ότι είμαστε παιδιά του Θεού. Ο δικός του τρόπος έχει άλλο πνεύμα, άλλη τακτική και πολύ μεγάλη επιτυχία τελικά ο τρόπος του Θεού, που εμείς δεν έχουμε δυστυχώς επιτυχία, τα κάνουμε όλα θάλασσα. Λοιπόν, Κύριε, έλα σε αυτή τη θάλασσα που κάνουμε. Κι αν σήμερα κι εγώ, αγαπητοί μου φίλοι, Βασίλη, δεν ξέρω αν τα έκανα θάλασσα, αλλά ο Βασίλης είναι πάλι μαζί μας, Βασίλης Χατζηνικολάου. Ευχαριστώ πάρα πολύ για την παρέα σου, τη συντροφιά σου, την υπομονή σου, και βάζει τάξη στη θάλασσα του ήχου.

Και τα βάζει όλα σε σειρά, βάζει ωραία μουσική, άλλοτε σαν κύμα, άλλοτε σαν βροχή και άλλοτε σαν χαλάζι, ανάλογα την περίσταση. Και 41 18 602 και 41 18 640 είναι το τηλέφωνο της εκπομπής. Ακούτε την Πειραϊκή Εκκλησία στους 91,2, το σταθμό που μιλάει στην ψυχή μας. Το email της εκπομπής είναι το atheata.perasmata@yahoo.gr. Αναμεταδίδεται η εκπομπή και στο διαδίκτυο. Σε λίγες μέρες υπάρχει... Θα ψάξετε, θα βρείτε στον χώρο το κατάλληλο. Και παρακαλώ πολύ και εσάς και κυρίως το Θεό, σε αυτή τη θάλασσα των λόγων, κι ίσως και στα κύματα που σήκωσα ίσως στην ψυχή σας μερικές φορές, να έρθει ο Χριστός μας και να βάλει μια τάξη και να σε βοηθήσει αυτά τα δικά μου να τα συμμαζέψεις. Αν κάτι σε προβλημάτισε, σκέψου το.

Κυρίως κράτα το για τον εαυτό σου. Μην λες αυτό που έλεγες πάλι: «Έλα, μάνα, έλα, για σένα τα λέει που με έχεις ζαλίσει, έλα άκου το». Μην το λες ούτε εσύ για άλλον. Κανείς μην λέει για κανέναν. Είναι δύσκολο αυτό που σου λέω, αλλά κράτα το μέσα σου και άσ' το να ανθίσει. Και αν αυτό που λέμε σήμερα μπει μέσα σου και ανθίσει και βγει ένα λουλουδάκι και ευωδιάσει, θα το δει ο άλλος. Ενώ τώρα αν του πεις «έλα να δεις, για σένα τα λέει, να διορθωθείς», δεν πρόκειται να γίνει καμία αλλαγή. Γιατί αντιδράει ο άλλος. Δεν θέλουμε διδασκάλους τέτοιου τύπου όλοι μας. Καλή εβδομάδα, καλή συνέχεια. Ο Θεός εύχομαι να μιλάει στην ψυχή σου με το πέρασμα του χρόνου, των ημερών, των χρόνων που κυλούν, και κάθε φορά και κάθε εκπομπή που σε συναντώ να είσαι όλο και πιο ωραίος, όμορφος, όμορφη, γλυκός.

Να αποτυπώνεται και να αντανακλάται στην ψυχή σου και στα μάτια σου και στην καρδιά σου η ομορφιά και η αγάπη του Χριστού μας. Καλή δύναμη και θα σε περιμένω στην επόμενη εκπομπή. Να είσαι εκεί. Θα τα πούμε. Χαίρετε.