The Days of My Life Go By: What Am I Doing? I

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The English text is the final prepared translation. Performed music, recording artifacts and selected unclear fragments are omitted. It is not a synchronized transcript of every sound in the Greek recording. English digital narration is available in a synthesized voice.

Download final English text (TXT)

Another beautiful day, my dear friends, here on Divine Passages on Piraiki Church Radio, at 91.2 FM. Today is beautiful because every day is a great gift from God. I know you, too, are going through many troubles. Even as I say this, perhaps you are about to collect your medical test results. Perhaps you have already received bad news. You may be having problems with your child or facing financial difficulties. I know about all these troubles, and yet...

we recognize and believe that everything is held within a wise plan. God's love watches over our lives, and He can make all that happens serve a good purpose. He can use it to help us grow, to sanctify our lives, to help us advance spiritually, mature, and become stronger.

We will go through many things. Still, life has its beauty. All the things that trouble you, that make you struggle, hurt, and cry—one day you will look back and see that those difficult times gave you strength, wisdom, and holiness. And you will rejoice.

Yes, holiness, strength, and maturity often come through difficult times. Those are the times that make you stop and think. When a day goes smoothly, who sits down and says, “I feel so well today. Why am I so healthy? God, what are You showing me through the good health You have given me? Do You want me to thank You and praise You?” Who spends all day wondering why they feel so well? Have you ever done that? When you have money and things are comfortable, do you ask, “Why do I have money? Why is business going well? Why are customers coming into the shop?” We do not usually think that way. In comfortable, easy times, life can feel flat, and we give it little thought. But when pain comes, or a trial, or something that makes life hard, then...

we begin to ask questions.

“Oh, my head hurts. God, what is happening?” The moment you have a headache, you begin thinking about your head and your health, and you look for a remedy. On all the days when your head does not hurt, you hardly think about it at all. Health and well-being do not trouble us. It is the hard things, the things that hurt us and weigh us down, the pressures of life, that in the end strengthen us, give us new life, and renew us.

Once I gave a talk called “The Days of My Life Are Passing—What Am I Doing?” When the title was announced, I received emails, even from people abroad. They said, “Father, we would like to hear that too. I know what you mean: the days are passing, and I am doing nothing. We are wasting our lives.” Another person wrote, “Father, you must be talking about me. My life passes without meaning or beauty, and I do nothing.” Everyone thought the talk would fill them with guilt. I realized how much guilt people carry. Say, “The years have passed—what have we done?” and people sigh with shame and sorrow, “Oh dear.”

“What have we done? Nothing! The years of our lives have passed, and what have we done?” I said, “No, my friends, that is not what I mean.” At the talk, I explained: do not look at the years of your life, past or future, as something so sad that it will leave you depressed. “But what have we done with our lives?” We have done so much. “But we have made mistakes.” Of course we have. Who told you that you would go through life without making mistakes? And what happened because you made one? You matured. You saw your mistake. You learned humility. You changed your ways. You repented.

Is it so terrible to make mistakes in life? Those mistakes have helped make you strong and wise. Now you can offer advice because your own journey has tested you. Mistakes, successes, failures—they are all part of life. Think of a child coming home from school. You ask to see their notebook and find four little mistakes. They got one exercise wrong. They scored 18 on one test, 12 on another, 16 on a third. Perhaps you scold them a little, but inwardly you say, “They are a child; they will learn through this.” You cannot expect everything to be perfect in fifth grade...

or fourth grade, or the second year of middle school. The child is learning. If they already knew it all, why would they go to school? They will make mistakes, cross things out, and get some answers wrong. That does not surprise you. Life is like that too. Your life is beautiful, even with all you have done, because God sees it all and helps bring good out of it. He can use even your mistakes, your passions, your blunders, and your sins to guide you through your trials. He guided the Prodigal Son through his wasteful living and his ordeal until he found himself again and found the road home. I hope you understand: I am not telling you to seek out mistakes. I did not say you should pursue them...

Did I tell you to sin so that you could find your way to God? No. But mistakes do happen in our lives. We all make them: wrong choices, wrong purchases, wrong thoughts, wrong moves. Who has never made a mistake? How good it is to understand this, to come to terms with it, to learn humility, and to say, “This is who I am. I make mistakes, small and large. I am human. God, will You strike me or punish me for that?” And God says, “Why would I? Through these mistakes your life is being shaped. In the end you mature, turn your face toward heaven, and say, ‘God, help me.’”

Those mistakes have helped you come to know yourself. Now you understand yourself and your brother, because you have been tested.

I once told you about asking Mr. Ganotis, a fine scholar and teacher of both spiritual life and life's ordinary lessons, “Who were your spiritual teachers? Who were your elders, your spiritual fathers? Who taught you? From whom were you edified?” He answered, “My greatest spiritual teachers have been my sins and my mistakes.” I had never heard an answer like that, but I saw how true it was. We learn so much from our own mistakes. And your life is not made up only of mistakes. You have done many good and beautiful things. If you can see that, you will thank God. Please, let go of that sorrow...

on your face. You may ask, “Is it that easy? Do we just press a button?” No, but we can change our logismoi, the thoughts that keep pressing on us. Change those thoughts. As Father Joseph says in his book, try a little of the plagal first mode, with its joyful sound, and let it lift your spirits. The third mode is joyful too, full of joy, enthusiasm, and praise. Try looking at things differently, and your heart will begin to feel differently too. You have done such beautiful things in your life. Perhaps you have raised a family. If you have not, wait—I will speak to you as well.

“Well, I have not raised a family either.” Straightaway you find another reason to feel bitter and complain. My friend, do not do that. Even in the greatest problem you face, there is a way to see it differently and find some peace in your soul. “Is that just a psychological trick?” No. But we can help our understanding, our heart, and our logismoi, those persistent thoughts, to change, so that the way we see life changes too. I was about to speak of family, but let me tell you something else first. A man once called me from the Holy Mountain. He lived in a hut, though he did have a telephone. By hut I mean there was no power, no...

refrigerator, no electricity—none of that, of course.

The stove and water heater burned wood, and he used candles and oil lamps for light. He called because smoke from the stove had filled his room. “I opened the windows, and the cold came in,” he said, “but I had to let the smoke out. I could hardly breathe.” He was complaining about it, but then his thoughts shifted and he saw things differently. “While I was sitting by the bookshelves,” he told me, “I noticed an old issue of National Geographic.”

“I saw photographs of children suffering in Somalia and Ethiopia. Then I realized I have nothing to complain about. I am doing fine, even though the stove filled the room with smoke, everything turned black, and I nearly choked on the fumes.” The same man, seeing the situation differently, no longer thought it was a tragedy. He said, “Glory to God.”

We are not like those who have nothing to eat or drink, who die every day, whose little bodies you see lying by the roadside. So much depends on how we look at things. Teach your eyes to see the bright colors of life. Do not keep fixing them on the black and the gray, going there again and again to complain, to grow melancholy, to see everything as bleak. Do not do that. If you like it, if it gives your life meaning, and you say, “I like always being this way, so that others will pity me and pay attention to me as someone tormented, a victim of life, a poor sufferer”—if you have convinced yourself that your mission in this life is to cry continually... But I do not think God brought you into this world to live constantly

in misery, sorrow, and complaint. Shake yourself awake and say, “No, things are not only as I have been seeing them. I will look at them differently.” You have done great things in life. You have raised your family, for example. Is that a small thing? You ask, “What will I present to God?” Your family. “But I do not undertake a spiritual struggle.” Is caring for them not a spiritual struggle? “But I cannot be at church from seven in the morning, as you are.” I understand. You cannot be there at seven, just as I do not get up at six to cook or go to the market at seven, as you do. We cannot all do the same things. God's grace, love, and help are woven into your work. His grace flows through your hands and is present in your home, in all that you do. One mother said to me, “What...

“What do I do? Nothing. The days of my life go by. I get up in the morning, make breakfast for my husband and children, send the children to school with sandwiches in their bags. Then I go to the market, shop, stop at the bank to pay some bills, come home, clean, dust, mop, cook, do the laundry, iron shirts. What do I do? Nothing. The years have passed like that.” But that is not how it is, I tell her. Isn’t everything you just described worthwhile? Isn’t it important? Do you know what the trouble is? You are not doing these things with your whole heart, so they give your life no sense of purpose. They have become tiresome because you do not look for something precious in them. If your life runs like a little motor and you do everything by rote, the same tasks over and over, monotonously...

...without taking joy in it, without love, without seeing any quality or beauty in any of it, these things really are tiring and dull. You feel like giving it all up, and you regret the life you have lived.

...do it with love. When you slice the bread for your child’s sandwich, you might say, “This bread will go into my child’s body. The bread I am holding will become part of my child’s body. O God, let this bread nourish my child and bring my child health.”

Think of Saint Matrona in Russia. People would come to her, and she would make the sign of the Cross over water, bless it, and give them a little blessed water from her own hands. What was that saintly woman doing? She was making the sign of the Cross over ordinary tap water, not the Agiasmos, and blessing it. Because she gave it with so much love from her heart and with so much prayer, the plain water she gave them worked a miracle: their souls found peace, and they felt that...

...this woman made the same movements anyone else would, but with grace, with love, with devotion, and with a burning love for God and the salvation of the whole world. Let me tell you something I read on a wall the other day. I was walking down the street and saw the words, “Love or nothing.” Actually, I think it said simply, “Passion or nothing.” Life cannot move forward unless you have a deep longing, love, and joy for something. That is what I mean by passion here: put your whole heart into whatever you do, all your care and all your generous effort. Then your life will be beautiful. Take this radio program I am doing right now, for example.

...if I do not want to do it, if I am weary of life and have no desire to speak, I cannot make the program. I will say, “I cannot do a program today.”

That does not mean that when we play a repeat, I have no desire to make a program. Some people ask to hear an older program again. They do not all have internet access, where the old programs are saved and can be heard whenever you like. You know that, I think. Someone will say, “I liked that one from a while ago. Please play it again.” Sometimes we also do it so we have time to prepare new programs. We need a little time to withdraw and gather what we have to say; we are not an inexhaustible spring.

Now, what was I saying? If I have no desire to speak, I will fail. You might ask, “And what do you accomplish?” I am not claiming to say anything momentous. But at least I want to say what I say; I want to do what I do. It matters to begin your day doing something you like, to enjoy doing it, and to be able to say, “This fills me with purpose.”

...I enjoy it and do it with care. Let me tell you something from everyday life so you can see what I mean. I ask you to sense God in the things we are discussing. That is the wonder of it. God is in these stories that may seem ordinary and trivial: bread, sandwiches, chores, ironing shirts. Yes, God is in all of them. How could I believe in a God who stays far away in the clouds and is concerned with me only during the Divine Liturgy, during the service, or in those few moments of the day when I stop to say something before His holy icon? God is the breath of life in us. He is there as we breathe, in our beating hearts, in the blood flowing through our veins, in our...

...nerves and nervous system, which give our bodies sensation, vitality, and strength. God is everywhere and fills all things. You need to see and feel God everywhere in your life. That is no small thing.

Someone once told me, “I was on my way to church, listening to you as I walked, and I felt good.” But God is there before you enter the Church. You may think, “Now I am going to meet God.” What, then, do you meet before you get there? Nothing? Emptiness? Chaos? You can choose to live in God’s presence even as you climb the steps into the church building, and before that, at home, in your car, everywhere. This is theology lived out in life, in what we do and experience. All of it matters. Sometimes God is found where you would never expect Him. And sometimes you expect to find Him in a certain place and do not, because you have not prepared yourself through the way you live each day. You go there as if you could press a magic button and say, “Now that I am here, I will feel everything.”

...you will feel everything. You need to live it beforehand, in other places too. Bring God into every part of your life: to your table, into your sleep and your bedroom, your bathroom and kitchen, your office, your library, and your garden.

In the most private moments of your life, when you think, when you weep, when you pray, when you love and share, God is present. If you feel that, there is no day of your life that is not wonderful, no day that is not beautiful. There will be sorrows, trials, and difficulties. But we can take them, see them differently, and see life as Christ sees it and as He taught us to see it: “All things work together for good for those who love God.”

For those who love God, he says, everything can help bring about something good: a good outcome, what is good and perfect.

Let me give you an ordinary, practical example. I once went to a dietitian, a remarkable woman. Her guidance, the treatment and diet she prescribed, and the way she helped you were excellent, and you could see results. She had something different for each person, a completely individual approach. You could not take one person’s plan and give it to someone else. She even wrote, “What we prescribe is for you alone. If you give it to someone else, it may not have the same effect and could even harm them.” Once, impressed by her work, I told her, “You are remarkable.” She replied, “I am not remarkable. Do you know what I am? I am in love with my work. I love what I do. It fills me. I do not do it primarily for the...

...money. I do not do it to make a name for myself. I do it because I love it and put my heart into it. I am passionate about it,” she told me. Her example taught me something about work that may seem ordinary to you, though it is not ordinary at all. So many of us struggle with these things. Everywhere, including in the Church, people struggle with their health, their bodies, their triglycerides, cholesterol, weight, and everything else. She told me, “I used to have a clinic in a certain part of Athens. Do you know what happened? It had a shopfront window, and people would break it to steal the patient files. They thought that by stealing the files, they could steal my secrets too. Not a chance!”

“They stole the files,” she said, “but they saw no results, because I did not hand out copies of the same plan to everyone. I had something different for each person, so those files were no use to the thieves. I worked out each person’s treatment with love, care, and passion. Eventually I put a sign in the window: ‘Please do not break the glass. Ask me, and I will give you the files. Do not steal them or break the windows. I will give them to you; they are not secrets.’” If that same spirit lived in you, your life would be like Paradise, full of happiness. You would make a meal and feel as though you could fly. You would not notice the time passing. If you loved what you did, if you loved God, for whose sake you do it all, if you loved the person beside you...

...your husband, your wife, your children, your colleagues if you work, your students or your teachers at school. If we relate to others with that kind of love, with care, longing, and hope, then everything we do becomes beautiful, and the days flow by. You hardly notice them passing. You say, “When did morning turn to noon, and when did night fall? Another day has gone.” There may be a touch of longing in those words, a sense that the day has passed and you have left something behind. But you are not sad, because when you look back, you see that you have left a radiance behind. You have left...

...light, not darkness or wreckage or ruins. You have left something beautiful. Even if what you leave behind that day is tears, tears of metanoia, of repentance...

...those tears shine too. They have their own radiance, dignity, and brightness. There is nothing wrong with that. Everything in your life can become beautiful. You can rejoice and keep from growing old before your time. Whatever makeup you put on and however carefully you tend your appearance, what matters is renewing the soul within you. That is what you should do.

So that is my wish for you today, through these humble words of ours. Vasilis, thank you so much for being with us again today. Thank you for putting your heart into this program, supporting it, working on the sound, and choosing its music. Vasilis Chatzinikolaou, who loves music and chanting and cares so much about this program, is with us again, and I thank him warmly. You can call the station, Piraiki Ekklisia, at 4118602 or 4118640. It is a station that speaks to our souls because it loves God, who truly touches our souls when we let Him enter us, down to the very cells of our bodies.

The point, then, is to find meaning and purpose in whatever you do, and to take joy in it. If you do not like what you are doing, change it. Find something you enjoy, so that as the days pass you can say, “I am doing something I love.” A young man once told me, “Father, it really matters to do something that fulfills you in life, even if that something does not seem very important.” Listen, I told him: something that seems insignificant can fill your life with meaning when you give it your whole heart. Suppose someone says, “I am going to tidy my desk, with all its scattered papers, folders, mixed-up books, addresses, cards, and receipts.” He might think, “What is that? It is nothing spiritual, nothing remarkable.” Yet even this can be meaningful if you do it with your whole heart, fully present and aware, rather than having your body there while your heart and your thoughts are elsewhere, leaving you a divided person.

Instead, you can say, “Lord, I am working before You, ‘as for the Lord.’ I give care to these little things in front of me because I will find You here. Here I will feel Your presence and show my love. Here my spiritual life will take practical form, beyond words and ideas. Here I put things away, dust, clean, throw out rubbish, find bags, pick up bits of lint, and sort what is useful from what is not.” Is there no meaning in that? There is something beautiful about it. So this young man told me, “Do you know what I did that gave me a sense of purpose? One day I got up, and my parents took me to a place in the country where we are building a house. They asked me to help. I had not been there for a while. We carried things, helped out, and moved tables and furniture in and out. The hours went by.”

“At noon we went to the supermarket, did the shopping, went home and ate, and then carried on working. We returned home in the evening. We had been out all day, tired from the work and the strain, completely exhausted. Can you believe,” he told me, “that when I went to sleep, I felt I had done something good with my day? I had helped. I had worked with others. I had been active. Above all, I kept thinking that this was the house where we would live. I thought about the future, about my brother and me starting our own families, having homes there, and dividing the apartments between us.”

“That gave the work meaning,” he said. “Even though it wore me out, and even though moving furniture and working on houses is not what I normally do, I enjoyed it. I felt the day had not been wasted. The next day,” he said, “was Saturday.”

“I got up at one in the afternoon, went on Facebook, and let the time pass. I ate, then waited until I felt sleepy enough to go back to sleep. Eventually it was bedtime, and I slept again. I had spent the whole day sitting around, absorbed in the computer, lost in space, as we say. The time was mine, and the day was free for me to use, yet I felt empty. On the face of it, you might call it a restful, relaxed, comfortable, pleasant day. If people hear that someone slept until one, they might say, ‘Oh, what I would give to sleep until one just once!’” He did sleep until one, but he did not fill the rest of his day with anything good.

I am not saying we must all become activists, always busy building things and helping people. Find meaning in your life. A person in a wheelchair may find meaning even if all they can do is sort a few small things with their hands. Someone who cannot see may also find meaning in life. They may ask, “Why can I not see? What can I do for other people? Can I accept my condition with patient endurance?” Is that not meaningful: to say, “In my life, I have learned patient endurance”? If God comes and asks me, “My child, what did you do throughout your life?” I can say, “Lord, I endured patiently. I bore my illness and my trial.” Someone else may have a difficult person to care for and take to the hospital.

Another person has kidney problems and must go for dialysis two or three times a week, however often it may be. “Lord, I endured patiently.” What will God say? That you did nothing great or spiritual because you gave no talks, because you were neither a missionary nor a monk nor a member of the clergy? Is that endurance not something great?

The days of your life pass, and what do you do? You endure patiently. See the worth in what you are doing. Feel the honor God gives you, and know that God loves you. He loves you. He is not scolding you; He honors you. He wants you to feel the honor and praise He Himself offers when He says, “My child, I love you.” The world may expect a great deal from you. Others may criticize you and call you useless or unsuccessful, say that you have fallen behind or are getting nowhere in life. But in My eyes, you and your spouse have been married for four years, hoping for a child, and you are still waiting. That is patient endurance. That is strength, perseverance, and hope. You have faith, My child. Is that a small thing? You believe in

the power of God. You keep hoping and do not give in to despair. Is that a small thing? The days of your life pass, and what are you doing? You are changing. You are being transformed. It is a great thing to let the passing days change your thinking, your ideas, and your opinions. Someone may say, “I am still the same.” If that means you still love, good: always love, and never give that up. But if you are clinging to strange, unhealthy, harmful ideas, change them. As young people say, “Get unstuck.” Let go of those fixed thoughts and change your outlook.

Father Porphyrios said that when he was young, he heard confessions. At first, he said, he was strict: Canons, penances, rulebooks, strictness, all applied with exactness and consistency. Between us, if we applied that kind of exactness, neither you nor I—and I put myself first, so you do not misunderstand me, I put myself first—should ever receive Holy Communion again; I should never serve the Divine Liturgy again. None of us should receive Communion if we apply such exactness. Even those who insist on strictness could not bear it if it were applied to their own lives. Whatever we may say, we do not really know what such exactness entails. Taken strictly, these matters are very severe. But after a few years, he said, “I came to understand people's pain, the struggle with the passions, and, above all, the love of God.”

“That softened me too. I began to see people differently. As the days of my life went by, my thinking changed. The taste of God in Holy Communion changed for me, and so did the taste of God in my heart. Different words came from my mouth when I spoke to people. I was no longer strict, always correcting, scolding, and imposing penances.”

“I had gentleness and kindness. I prayed fervently and tried to transform another person's soul through love rather than fear. And as I changed, I helped others change.” The days of life pass. Are you changing, or are you still just as rigid, conservative, and moralistic—concerned with moral rules more than with living a truly moral life?

Perhaps you are still outwardly pious, even self-righteous, as you once were. You had good reason to begin that way. It was how you had been taught and what you knew. It was not wrong then; it was the best you could offer at the time. But if you carry that earlier way of thinking into today simply to defend your old position and avoid admitting that you too need to change, what becomes of the passing days of your life? You do not let God shape you. You do not let Him soften you and smooth your sharp edges so that you can move among people and approach them with love. What can I say? The days of our life pass, and we change.

I used to see certain things one way. Deep down, I am glad about this, and I thank God, because I see some things differently now from how I did ten or fifteen years ago—completely differently. I am not ashamed to say so. I am not ashamed to admit that my thinking and my soul are changing. For example, fifteen years ago, if you had told me that someone

wanted to become a monk, I would have said, “What does he contribute? Nothing.” That was what I believed. But as time passed and I met more people, I came to see that you can be out in the world, speaking, offering help, and preaching, without that necessarily changing the world. It is God who changes the world. So if you find a living connection with God, you can help your neighbor whether you are a monk or a missionary, in the world or on a mountain, with a family or without one. I did not understand that then. If someone had told me to go to the Holy Mountain, I would have said, “But you will not help anyone there.” That is what I mean, and I am glad my thinking changed. Other things change too. Our outlook can change without changing the heart of our faith, the meaning of Christ, or Christ's teaching. The way we express that truth should be flexible and adapt to the person we are speaking to. I repeat this because you may misunderstand me: the heart of the truth does not change. What changes is how you offer that truth to the world and how you approach someone.

That is how I see it. In any case, whatever we do in this life is small, perishable, and limited. Do not expect to do everything perfectly, because even the finest things you do will one day pass away. We too will pass from this life. After a hundred and fifty years or so, we will be gone, won't we? How many years would you like? I have given you a hundred and fifty to be safe, since some older listeners might hear me name a younger age and say, “What are you talking about? I am that age already!” Another might say, “I have already lived past the age you mentioned.”

So after all those years, you will understand that the small things and the great things are all small. Father Iakovos in Evia once said something beautiful. Someone read it to me from a book, and I liked it: “Here, my child, we live as the days go by.”

In other words, you do something as the days of your life pass. The thing you make will not necessarily last forever. Love, truth, and prayer do endure, and the good you do endures in its goodness. But build a house, and one day you will leave it. Build a great building, and you will leave that too. Whatever you make, however much of your heart you pour into it, however wonderful you think it is, it is not absolute. It is a small thing. Even great works are small when you remember that they too will pass away. Yet if you bring God into these small things, they take on beauty, an enduring quality, radiant glory, and greatness. Once, Father

Paisios was peeling an orange, and someone who saw him was deeply moved. “What was so striking about the way Father Paisios peeled an orange?” a friend asked him. “Was he speaking to you? Did he give you some wonderful teaching?” “No.” “Then what was he doing?” “He was peeling the orange, but I felt God's grace coming from him and covering me. And all he was doing was peeling an orange.” “How was he peeling it?” “Normally,” he said, “like anyone else.” You see? Even among the peels of an orange, the fragrance of God can come forth if you do the task with your whole heart, “as for the Lord.” That is a beautiful phrase: “as for the Lord.” It means working before the Lord and for His sake, before God and for your brother or sister. You can do such little things. Say you go to collect the...

You go to collect the envelopes from the mailbox in your apartment building, and your child is beside you. The way you open the mailbox and glance at the other residents’ letters and envelopes says something about you. It might show nervousness, curiosity, even disgust. You might think, “What magazine have they been sent? Is that an envelope with a check?” Curiosity, gossip, indifference—the qualities of our soul come out even in the most ordinary moments of life. The days of our lives go by. So what are you doing with them? This hour we’re spending together on this program is passing too. What are we doing with it? I remember a monk who was a friend of mine. He died some years ago. When was it? Two thousand and...

five? I don’t remember exactly, but around 2005, at a monastery outside Athens. I was in Jerusalem at the time. Someone called and told me, “Father so-and-so has passed away.” I was shaken. He was only forty-five, and I couldn’t get back in time for his funeral. I asked, “Please, when is the funeral?” “In two days,” they said. I couldn’t make it. When I returned to Athens, I asked someone at the monastery, “Father, could you give me something from his cell to remember him by?” We were friends. We didn’t speak every day, but we talked whenever I visited. We had a mutual affection and respect. They gave me a prayer rope that was terribly worn, almost falling apart. It looked as though it had been through a war. It was so worn that a slight pull might tear it and send the knots coming loose...

from all the use it had seen. I wondered, “What else was there?” “Nothing. There was nothing else in his cell. We found a cardigan, this prayer rope, his cassock, and a few books. That was all.” And I thought: this man lived forty-five years, and yet he lived them with purpose. You can live just forty-five years and live a great deal.

You can also live ninety or a hundred and five years and never understand why you lived. The beautiful thing is to be able to say at the end of each day, as night comes, “I did good things today.” Nothing remarkable, perhaps. But in the little things I did, I thought of God, I loved people, I was glad to do them, and I put my whole heart into them...

and they brought me joy. It was a lovely day. No one knows me. No one has heard of me. I haven’t impressed any crowds. I’m simply at home, in my little room, either alone with my books or with my family and children. But I fill my life with good things, and I bring God into all of them. Those are beautiful days. If you live them that way, life will be sweet. And when my time comes to die, I’ll look back and speak humbly. I’ll say more another time about how the days of our lives pass, and how they can pass beautifully even when we know that, at the end, a painful parting awaits us. Then we can say, “Yes, I’m leaving. I accept this humbly. Everyone else leaves this life, and so will I. I cannot be the exception. It would be selfish of me to say, ‘Why must I die? I want to live,’ when everyone dies.”

I too join the whole human family on that journey. But when I look back over my life, like a ship looking at the wake it leaves across the waves, I see lovely little things. Very small things, perhaps. You may not be an inventor. Not everyone will be an inventor or an astronaut. Not everyone will be famous, wealthy, a shipowner, a donor, or a great benefactor. You too will make this journey, and you’ll be able to say, “I raised my family and my little children. I showed patient endurance. I fought my small struggles and did my little jobs. I trimmed the green beans, made a sandwich for my child, went shopping for my wife—and I found joy in all of it.”

In all these things I thanked God and was grateful to Him. I’ve packed a suitcase full of gratitude, full of things for which I thank God. I’m not afraid of this journey, because as I stand ready for takeoff, I’m holding that suitcase. It carries no valuables. And sometimes, when you aren’t carrying valuables, you travel more safely.

You say, “I have little, but what I have is full of God. I have little, but it is full of thanks to God, praise, gratitude, humble acceptance, and a contented soul. There’s no grumbling, bitterness, complaint, or murmuring in it. My life is good. Glory to God. Glory to God. How beautiful it is. Thank You, my God.”

I won’t have time to say more. I’ve said very little today. But this hour of our lives has passed too—another hour gone by. Perhaps the program will be broadcast again later tonight, and in a few days you’ll be able to listen to it online as often as you like. May our love be carried onward too, through our prayers, and may our lives be filled with meaning.

Now go and do something you enjoy, even if it seems very small and unimportant. Do it with all your heart, take joy in it, and thank God. Know that these simple actions can bring you very close to Him. And don’t feel guilty because, as you tell me, you don’t have time to pray for a hundred hours. Pray for half an hour. Even that half hour—or fifteen minutes—is good, so long as your every breath and every moment are offered to Him.

Wonderful! May God give you strength for all the hours, days, weeks, months, years, and decades of your life ahead. Until we meet again on the next program. Goodbye, my dear friends.

The Greek text follows the source recording. Music, chanting and unclear passages are identified separately; the full Greek audio is retained.

Download Greek transcript (TXT)

Όμορφη μέρα και η σημερινή, αγαπητοί μου φίλοι, στα θεία περάσματα, στην Πειραϊκή Εκκλησία, στους 91,2 μεγακύκλους. Όμορφη και η σημερινή μας μέρα, διότι κάθε μέρα είναι ένα μεγάλο δώρο του Θεού στη ζωή μας. Ξέρω ότι περνάς κι εσύ πολλά προβλήματα, ξέρω ότι τώρα που εγώ λέω ότι είναι όμορφη η μέρα, εσύ ετοιμάζεσαι να πας να πάρεις τις εξετάσεις σου ίσως, εσύ έμαθες κάποια δυσάρεστα αποτελέσματα, εσύ έχεις προβλήματα με το παιδί σου, εσύ έχεις οικονομικές δυσκολίες. Παρόλα αυτά, γνωρίζοντας τα προβλήματα όλα, Εεεε...

αναγνωρίζουμε και πιστεύουμε ότι όλα είναι μέσα σε ένα σοφό σχέδιο, ότι υπάρχει η αγάπη του Θεού πάνω από τη ζωή μας και όλα όσα γίνονται είναι καλώς γινωμένα. Δηλαδή τα έχει κάνει ο Θεός με έναν τρόπο τέτοιο που να εξυπηρετούν την καλλιέργειά μας, τον εξαγιασμό της ζωής μας, τη βοήθειά μας να προαχθούμε πνευματικά, να προοδεύσουμε στη ζωή μας, να ωριμάσουμε, να δυναμώσουμε.

Γίνεται αλλιώς, θα περάσουμε πολλά, αλλά παρόλα αυτά η ζωή έχει μια ομορφιά, διότι με όλα αυτά τα πράγματα που σε ταλαιπωρούν και χτυπιέσαι και πονάς και κλαις, θα δεις ότι θα έρθει μια στιγμή που θα χαρείς και θα δεις ότι όταν θα κοιτάς πίσω τη ζωή σου, θα βλέπεις ότι οι πιο δυνατές στιγμές, οι πιο σπουδαίες στιγμές που σε δυνάμωσαν και σου έδωσαν σοφία, αγιότητα.

Αγιότητα, δύναμη, ωριμότητα είναι οι στιγμές αυτές οι δύσκολες. Τις δύσκολες στιγμές είναι που προβληματίζεσαι. Μια μέρα που κυλάει και πάνε όλα ρόδινα, κανείς δεν προβληματίζεται να κάτσει να πει, ας πούμε, «Σήμερα είμαι πολύ καλά, είμαι πολύ υγιής, γιατί να είμαι πολύ υγιής; Θεέ μου, τι θες να μου δείξεις μέσα στην πολλή υγεία που μου χάρισες σήμερα; Μήπως θες να σε ευχαριστήσω, μήπως θέλεις να σε δοξολογήσω; Θεέ μου, προβληματίζομαι σήμερα όλη μέρα γιατί είμαι τόσο υγιής». Ποιος το έχει κάνει αυτό; Έχεις ποτέ προβληματιστεί γιατί να είσαι τόσο καλά; Όταν, ας πούμε, έχεις λεφτά και έχεις μια άνεση έτσι, κάθεσαι να προβληματιστείς και να πεις «Γιατί να έχω τώρα λεφτά, γιατί να πηγαίνουν οι δουλειές ωραία; Γιατί να έχουμε πελάτες στο μαγαζί;» Δεν σκέφτεσαι έτσι, γιατί στις στιγμές τις άνετες, τις εύκολες, τις ξεκούραστες, η ζωή μας γίνεται κάπως επίπεδη και εύκολη, απροβλημάτιστη. Όταν όμως έρθει ένας πόνος, μια δοκιμασία, κάτι που σε δυσκολέψει στη ζωή, τότε

αρχίζει ο προβληματισμός.

Πω πω, πονάει το κεφάλι μου. Θεέ μου, τι γίνεται, τι γίνεται; Μόλις πονέσει το κεφάλι, προβληματίζεσαι για το κεφάλι και την υγεία σου και αναζητάς τη θεραπεία σου. Όταν δεν πονάει το κεφάλι, τόσες μέρες του χρόνου δεν πονάει το κεφάλι, κανείς δεν σκέφτεται ότι έχει κεφάλι. Την ημέρα που έχεις πονοκέφαλο, τότε αρχίζεις και σκέφτεσαι, γιατί η υγεία δεν προβληματίζει, η ευεξία δεν σε ανησυχεί. Μόνο αυτά τα δύσκολα που μας πονούν, αυτά που ονομάζουμε δυσάρεστα, τα θλιβερά που μας συνθλίβουν, μας πιέζουν, οι πιέσεις της ζωής, αυτά είναι τα οποία δυναμώνουν τον άνθρωπο τελικά και τον αναγεννούν και τον κάνουν καινούργιο και τον ανακαινίζουν.

Είχα κάνει ένα θέμα και ο τίτλος του θέματος ήταν αυτός: «Περνούν οι μέρες της ζωής και εγώ τι κάνω;» Αυτός ήταν ο τίτλος του θέματος και ανακοινώθηκε. Και λάμβανα email από ανθρώπους και στο εξωτερικό που το βλέπανε κάποιοι και μου λέγανε «Πάτερ, αυτό θα θέλαμε να το ακούσουμε κι εμείς. Αχ, κατάλαβα τι θέλετε να πείτε. Λέει, περνούν οι μέρες της ζωής, εγώ τι κάνω; Ξέρω τι εννοείτε, τίποτα δεν κάνω, τίποτα δεν κάνουμε και χάνουμε τις μέρες μας». Άλλο μήνυμα: «Πάτερ, για μένα θα το πείτε αυτό, που η ζωή μου κυλάει χωρίς κάποιο νόημα και ομορφιά, δεν κάνω τίποτα». Όλοι είχαν πάρει μια αίσθηση ότι το θέμα αυτό θα μας γεμίσει ενοχές. Και κατάλαβα κι εγώ ότι κυκλοφορεί πολλή ενοχή στον κόσμο. Μόλις πεις σε κάποιον «Περάσανε τα χρόνια, και τι κάναμε;» λένε όλοι με συντριβή και ντροπή και αναστενάζοντας «Αχ».

Κάναμε, τίποτα δεν κάναμε, περάσαν τα χρόνια της ζωής και τι κάναμε; Και λέω «Όχι, ρε παιδιά, το θέμα δεν είναι αυτό». Δεν ήθελα να σας πω αυτό το πράγμα. Όταν πήγα στην ομιλία, εξήγησα ότι η ζωή σου και τα χρόνια που περνούν στη ζωή σου, και αυτά που πέρασαν και αυτά που θα περάσουν, μην τα βλέπεις έτσι δυσάρεστα, ότι είναι κάτι πολύ θλιβερό και μελαγχολικό που θα σε γεμίσει κατάθλιψη και... Γιατί; Μα τι κάναμε στη ζωή μας, τι κάναμε; Πάρα πολλά πράγματα κάναμε. Μα κάναμε, λέει, λάθη. Βέβαια, κάναμε λάθη. Και ποιος σου είπε ότι στη ζωή δεν θα κάνεις λάθη; Να σου πω και κάτι, και τι έγινε επειδή έκανες λάθος; Ωρίμασες. Κατάλαβες το λάθος σου. Ταπεινώθηκες. Διορθώθηκες. Μετάνιωσες.

Τόσο τραγικό να κάνεις λάθη στη ζωή; Και τι έγινε; Αυτά τα λάθη είναι που σε έκαναν άνθρωπο δυνατό και γεμάτο σοφία και τώρα μπορείς και ανοίγεις το στόμα σου και δίνεις μια συμβουλή γιατί είσαι δοκιμασμένος από την προσωπική σου πορεία, που είναι μια πορεία μεταξύ λαθών, επιτυχία, αποτυχία, όλα είναι μέσα στη ζωή. Όταν πάει ένα παιδί, ας πούμε, στο σχολείο, εντάξει, και γυρίζει και σου λέει «Μπαμπά, μαμά, γύρισα», «Για να δω το τετράδιό σου». Βλέπεις, ας πούμε, έχει και τέσσερα λαθάκια, έκανε μια άσκηση λάθος. Σε ένα διαγώνισμα πήρε 18, σε άλλο πήρε 12, σε άλλο πήρε 16. Το μαλώνεις λίγο, αλλά λες μέσα σου κρυφά βέβαια ότι «Ε, παιδί είναι, θα τα περάσει και αυτά». Δεν μπορεί, ας πούμε, στην πέμπτη Δημοτικού και

στην τετάρτη Δημοτικού και στη δευτέρα Γυμνασίου να είναι όλα τέλεια, το παιδί μαθαίνει. Αν τα ήξερε, θα πήγαινε σχολείο; Αφού δεν ξέρει, γι' αυτό πάει και αφού πάει θα κάνει και λάθη, θα κάνει και μουτζούρες, θα βρει και λάθος αποτελέσματα σε κάποιες ασκήσεις. Δεν παρεξηγείσαι, δεν ξαφνιάζεσαι, έτσι είναι και η ζωή. Η ζωή σου είναι ωραία, είναι ωραία με όλα αυτά που έχεις κάνει, γιατί όλα όσα κάνεις καταρχήν τα παρακολουθεί ο Θεός και τα βοηθά να βγουν σε καλό. Και τα δικά σου λάθη και τα πάθη και τις γκάφες και τις αμαρτίες ακόμα, τις χρησιμοποιεί ο Θεός για να σε οδηγήσει και μέσα από τις περιπέτειές σου, όπως οδήγησε, ας πούμε, τον Άσωτο, μέσα από την ασωτεία του και την περιπέτειά του, πάλι να βρει τον εαυτό του και το δρόμο της επιστροφής. Πιστεύω να καταλαβαίνεις ότι σήμερα δεν σου λέω ότι τα λάθη θα τα επιδιώκεις, δεν είπα να τα επιδιώξεις,

είπα να αμαρτήσεις για να βρεις το δρόμο σου προς το Θεό; Όχι, αλλά εφόσον προκύπτει, εφόσον είναι κάτι που γίνεται στη ζωή μας, γίνεται αυτό το πράγμα, τα λάθη, όλοι κάνουμε λάθη. Λάθος επιλογές, λάθος αγορές, λάθος σκέψεις, λάθος κινήσεις, και ποιος δεν έχει κάνει λάθη; Τι ωραίο πράγμα αυτό να το καταλάβεις, να συμφιλιωθείς, να ταπεινωθείς και να πεις «Αυτός είμαι, κάνω κι εγώ τα λάθη μου, τα μικρά και τα μεγάλα μου. Ναι, αυτός είμαι, άνθρωπος είμαι. Θεέ μου, θα με χτυπήσεις γι' αυτό, θα με τιμωρήσεις;» Και λέει ο Θεός «Γιατί; Γιατί να σε χτυπήσω, εφόσον με αυτά τα λάθη ζυμώνεται η ζωή σου και τελικά ωριμάζεις και στρέφεις το πρόσωπό σου ψηλά και λες “Θεέ μου, βοήθησέ με”;»

Αυτά τα λάθη σε βοήθησαν να αποκτήσεις αυτογνωσία στη ζωή και τώρα ξέρεις τον εαυτό σου και καταλαβαίνεις και τον εαυτό σου και τον αδερφό σου γιατί είσαι δοκιμασμένος.

Που σου είχα πει μια φορά ότι ρώτησα έναν πολύ καλό γνωστό μου φιλόλογο και σπουδαίο δάσκαλο στη ζωή και στην πνευματική ζωή αλλά και στα μαθήματα της ζωής, τον κύριο Γανωτή, που του είπα «Ποιοι ήταν οι δάσκαλοί σας οι πνευματικοί στη ζωή, ποιοι ήταν οι γέροντές σας, ποιοι σας δίδαξαν, από ποιους ωφεληθήκατε;» Και μου λέει «Ο μεγαλύτερος γέροντας στη ζωή μου ήταν οι αμαρτίες μου και τα λάθη μου». Εγώ πρώτη φορά άκουσα αυτή την απάντηση και κατάλαβα ότι ήταν πολύ σωστή, γιατί τελικά αυτοί που μας διδάσκουν είναι τα ίδια μας τα λάθη, από εκεί μαθαίνουμε πολλά. Άρα μια ζωή που έχει και λάθη, γιατί εδώ που τα λέμε η ζωή σου δεν έχει μόνο λάθη, έχει και πολλά σωστά πράγματα, έχεις κάνει ωραία πράγματα στη ζωή σου. Αν το καταλάβεις αυτό, θα πεις ευχαριστώ στο Θεό, σε παρακαλώ.

Τη θλίψη από το πρόσωπό σου. Θα μου πεις τώρα, εύκολα γίνεται; Πώς, πατάμε το κουμπί; Δεν πατάμε το κουμπί, αλλά αλλάζουμε λίγο τους λογισμούς μας. Άλλαξε τους λογισμούς σου. Πιάσε λίγο τον πλάγιο του πρώτου, που λέει και ο πατήρ Ιωσήφ στο βιβλίο. Έλα να βάλουμε λίγο τον πλάγιο του πρώτου που είναι λίγο χαρούμενος και να μας πιάσει αυτό το κέφι. Και ο τρίτος είναι χαρούμενος, ε; Ο τρίτος ήχος είναι όλος χαρά και ενθουσιασμό και δόξα. Λοιπόν, νιώσε αλλιώς, πάρ' τα αλλιώς τα πράγματα, δες τα αλλιώς και θα τα νιώσει και η καρδιά σου αλλιώς. Έχεις κάνει τόσο ωραία πράγματα στη ζωή. Έχεις κάνει οικογένεια, παράδειγμα, εντάξει. Εσύ αν δεν έχεις κάνει, θα σου πω μετά, περίμενε.

Τέλος, εγώ ούτε οικογένεια έχω κάνει. Αμέσως, αμέσως να σε πιάσει πάλι πίκρα και να βρεις κάτι να κλαφτείς. Ε, όχι βρε παιδί, μην κλαίγεσαι. Και στο μεγαλύτερο πρόβλημα που ζεις υπάρχει τρόπος να το δεις αλλιώς και να βγεις πάλι πιο αναπαυμένος στην ψυχή σου. Αυτό θα μου πεις είναι ψυχολογικό κόλπο; Όχι, δεν είναι ψυχολογικό κόλπο. Είναι όμως και βοήθεια στη διάνοιά μας, στην καρδιά μας, στη σκέψη μας, στους λογισμούς μας, να τους αλλάξουμε για να αλλάξει και ο τρόπος που βλέπουμε τη ζωή. Παρένθεση τώρα, και την οικογένεια πήγα να πω, αλλά με πήρε μια φορά ένας τηλέφωνο από το Άγιο Όρος που ζούσε σε μια καλύβα. Είχε όμως τηλέφωνο. Καλύβα εννοώ, δεν έχει ρεύμα, δεν

δεν έχει ψυγείο, δεν έχει ηλεκτρισμό, τίποτα, εννοείται.

Σόμπες και θερμοσίφωνες, όλα αυτά με ξύλα, και φως με κεράκια και λάμπες πετρελαίου. Και με πήρε να μου πει ότι είχε ντουμανιάσει το... Από τη σόμπα που άναψε βγήκε καπνός στο δωμάτιο και άνοιγα παράθυρα και έμπαινε το κρύο και πρέπει να ανοίξω όμως, λέει, να βγει αυτή η μυρωδιά, θα έσκαγα. Και εκεί που κλαιγόταν μετά μόνος του, να το πώς άλλαξε ο λογισμός του και τα είδε όλα καλύτερα, γυρίζει και μου λέει «Εδώ που καθόμουν στη βιβλιοθήκη κοίταξα ένα περιοδικό, ένα National Geographic, ένα παλιό».

«Έβλεπα, λέει, κάτι φωτογραφίες, κάποια παιδάκια, λέει, ταλαιπωρημένα στη Σομαλία και στην Αιθιοπία, και εκεί», μου λέει, «τελικά κατάλαβα ότι δεν έχω τίποτα εγώ, μια χαρά είμαι», λέει, «κι ας ντουμάνιασε η σόμπα και γεμίσαμε καπνό και μαύρισε ο τόπος και κόντεψα να πνιγώ από τις αναθυμιάσεις». Αυτό που το έβλεπε τραγικό, ο ίδιος άνθρωπος, αλλάζοντας λίγο ο λογισμός του, το είδε πολύ πιο καλά και λέει «Δόξα τω Θεώ».

Δεν είμαστε σαν αυτούς που δεν έχουν ούτε να φάνε ούτε να πιούνε, που πεθαίνουν κάθε μέρα και τους βλέπεις πεταμένους στο δρόμο, νεκρά σωματάκια μικρών παιδιών. Όλα λοιπόν είναι θέμα τοποθέτησης. Τα μάτια σου να μάθουν να βλέπουν τα φωτεινά χρώματα της ζωής. Μην κολλάς όλο στο μαύρο, όλο στο γκρι. Πας εκεί συνέχεια να κλαφτείς, να μελαγχολήσεις, να τα δεις όλα μίζερα. Μην το κάνεις αυτό. Αν σ' αρέσει και σου δίνει και αυτό ένα νόημα στη ζωή και λες «Εμένα μ' αρέσει να είμαι πάντα έτσι, που οι άλλοι θα με λυπούνται, θα ασχολούνται μαζί μου ως κάποιον άνθρωπο που είναι βασανισμένος, το θύμα της ζωής, ο ταλαίπωρος», αν το έχεις χωνέψει ότι αυτή είναι η αποστολή σου σε αυτή τη ζωή, να κλαίγεις συνέχεια... Αλλά δεν νομίζω όμως να σε έχει φέρει εσένα ο Θεός στη ζωή για να είσαι συνέχεια

στη μιζέρια και στη θλίψη και στα παράπονα. Τίναξε το μυαλό σου, τίναξε το κεφάλι σου και πες «Ε, όχι, δεν είναι έτσι τα πράγματα, θα τα δω κάπως αλλιώς». Λοιπόν, έχεις κάνει μεγάλα πράγματα στη ζωή. Έχεις κάνει, έλεγα πριν, για παράδειγμα την οικογένειά σου. Μικρό πράγμα είναι αυτό για να χαρείς και να πεις «Τι θα παρουσιάσω εγώ στο Θεό;» Τι θα παρουσιάσεις; Την οικογένειά σου. Μα λέει «Δεν κάνω πνευματικό αγώνα». Αυτός δεν είναι πνευματικός αγώνας; Μα «Δεν πάω όλη στην εκκλησία από τις 7 που πάτε εσείς». Με νιώθεις; Δεν μπορείς να πας από τις 7, όπως και εγώ δεν ξυπνάω από τις 6 να μαγειρέψω και από τις 7 να πάω στη λαϊκή όπως πας εσύ. Δεν μπορούμε να κάνουμε τα ίδια όλοι. Αλλά ο Θεός και η χάρη Του και η αγάπη Του και η βοήθειά Του συμπλέκεται μέσα στα έργα σου και κυλάει μέσα από τα χέρια σου η χάρη του Θεού και είναι στο σπίτι σου σε όλα αυτά που κάνεις. Μου λέει μια μάνα, «Τι

κάνω εγώ; Τίποτα δεν κάνω, περνούν οι μέρες», λέει, «της ζωής μου, ξυπνάω το πρωί, ετοιμάζω το πρωινό του άντρα μου, των παιδιών μου, τα στέλνω στο σχολείο, τους βάζω το σάντουιτς», λέει, «μαζί στην τσάντα, μετά πάω στη λαϊκή, ψωνίζω, περνάω από την τράπεζα να πληρώσω κάτι λογαριασμούς, μετά πηγαίνω, καθαρίζω, τινάζω, σφουγγαρίζω, μαγειρεύω, πλένω ρούχα, σιδερώνω πουκάμισα. Τι κάνω; Τίποτα. Περάσανε τα χρόνια έτσι». Μα δεν είναι έτσι, της λέω. Όλο αυτό που είπες δεν είναι σπουδαίο; Δεν είναι σημαντικό; Ξέρεις ποιο είναι το πρόβλημα; Ότι δεν τα κάνεις όλα αυτά με την καρδιά σου και δεν αποκτάει η ζωή σου νόημα από όλα αυτά. Έχουν γίνει βαρετά επειδή δεν προσπαθείς μέσα από αυτά να νιώσεις κάτι σπουδαίο. Πραγματικά, αν γίνει σαν μοτεράκι η ζωή σου και κάνεις όλα τέτοια πράγματα τυποποιημένα, σαν επαναλήψεις, συνέχεια επαναλήψεις, μονότονες...

Χωρίς να το χαίρεσαι, χωρίς να αγαπάς, χωρίς να βλέπεις κάποια ποιότητα και ομορφιά μέσα σε όλα αυτά, είναι πραγματικά όντως κουραστικά, όντως βαρετά, όντως σε πιάνει να θες να τα παραντήσεις όλα και μετανιώνεις για τη ζωή που έχεις κάνει.

θα κάνεις με αγάπη, αν την ώρα που κόβεις, ας πούμε, το ψωμί για να κάνεις το σάντουιτς στο παιδί σου πεις, ας πούμε, «Αυτό το ψωμάκι τώρα θα μπει μέσα στο σώμα του και αυτό το ψωμάκι που κρατάω θα γίνει το κορμί του παιδιού μου. Αυτό το ψωμί θα γίνει κορμί. Αυτό το ψωμί, Θεέ μου, κάν' το να γίνει υγεία στο παιδί μου».

Με την Αγία Ματρώνα που έλεγε στη Ρωσία ότι πήγε ο κόσμος και σταύρωνε και ευλογούσε το νερό και τους έδινε ευλογημένο νεράκι από τα χέρια της, ευλογημένο. Τι έκανε αυτή η αγία ψυχή; Σταύρωνε το νερό και μέσα στο νερό, της βρύσης το νερό, όχι αγιασμό, ευλογούσε νεράκι και επειδή το έβγαζε με τόση αγάπη από την καρδιά της, με τόση προσευχή, απλό νερό τους έδινε και γινόταν θαύμα και γαλήνευε η ψυχή τους και νιώθαν ότι

η γυναίκα έκανε τις ίδιες κινήσεις που κάνανε όλοι, αλλά με χάρη, με αγάπη, με μεράκι, με έρωτα στο Θεό και στη σωτηρία όλου του κόσμου. Επίτρεψέ μου να σου πω αυτό που διάβαζα σε ένα τοίχο αυτές τις μέρες. Περπάταγα στον δρόμο και έλεγε κάπου «Ή έρωτας ή τίποτα». Όχι, μάλλον δεν έλεγε «Ή έρωτας», έλεγε σκέτο «Έρωτας ή τίποτα». Δηλαδή η ζωή δεν πάει μπροστά αν δεν έχεις σφοδρό πόθο και αγάπη και χαρά για κάτι. Εδώ τον έρωτα τον αναφέρω με αυτή την έννοια, ότι ό,τι κάνεις να βάζεις όλη σου την καρδιά, όλο σου το μεράκι, όλο σου το φιλότιμο. Και τότε η ζωή σου θα είναι πολύ όμορφη. Ας πούμε αυτή την εκπομπή τώρα την κάνω, εντάξει;

δεν θέλω, άμα δεν μπορώ, άμα βαριέμαι που ζω, άμα δεν έχω όρεξη να μιλήσω, δεν μπορώ να την κάνω. Θα πω «Δεν μπορώ σήμερα να κάνω εκπομπή».

δεν σημαίνει ότι όταν βάζουμε επαναλήψεις δεν έχω όρεξη να κάνω εκπομπή. Σημαίνει ότι κάποιοι ζητούν να ξανακούσουν κάποιες εκπομπές παλιές, γιατί δεν έχουν όλοι ίντερνετ, στις οποίες μπορεί να τις βρει κανείς αποθηκευμένες, τις παλιές εκπομπές, το ξέρεις πιστεύω, και να τις ακούσει όποτε θέλει. Κάποιοι άνθρωποι δεν έχουν και λένε «Αυτή μου άρεσε παλιά, ξαναβάλτε τη». Και καμιά φορά το κάνουμε και για να μπορούμε κι εμείς να έχουμε χρόνο να προετοιμάσουμε άλλες και να έχουμε λίγη ευκαιρία να ετοιμαστούμε, καθότι δεν είμαστε πηγή αέναος, αλλά κι εμείς έχουμε ανάγκη να κλειστούμε λίγο, να μαζέψουμε για να πούμε.

Εεεε... Τι έλεγα λοιπόν; Ότι αν δεν έχω τώρα την όρεξη να μιλήσω, θα αποτύχω. Θα μου πεις τώρα «Τι πετυχαίνεις;» Όχι, δεν πετυχαίνω να πω κάτι πολύ σημαντικό, αλλά τουλάχιστον αυτό που λέω, θέλω και το λέω, θέλω και το κάνω. Είναι σημαντικό να ξεκινάς τη μέρα σου και να κάνεις αυτό που σου αρέσει και να σε ευχαριστεί αυτό που σου αρέσει και να λες «Με γεμίζει».

ευχαριστεί, το κάνω με μεράκι. Θα σου πω ένα περιστατικό να καταλάβεις τι εννοώ από την πρακτική ζωή και θέλω να σε παρακαλέσω να νιώσεις το Θεό μέσα σε αυτά τα πράγματα που συζητάμε. Αυτό είναι το θαυμαστό. Ο Θεός είναι μέσα σε αυτές τις ιστορίες που τώρα φαίνονται πεζές και ανούσιες, και ψωμάκια και σάντουιτς και δουλειές και σιδερώματα στα πουκάμισα και... Ναι, είναι μέσα σε όλα αυτά ο Θεός. Και αλλοίμονο αν πιστεύω έναν Θεό ο οποίος είναι απομονωμένος στα σύννεφα και ασχολείται μαζί μου μόνο στη Θεία Λειτουργία, την ώρα της ακολουθίας και κάποιες λίγες στιγμές της μέρας που θα κάτσω να πω κάτι μπροστά στο Άγιο εικόνισμά Του. Ο Θεός είναι η πνοή μας, είναι μες στην αναπνοή μας, μες στην καρδιά μας που χτυπά, στο αίμα μας που κυλά, στα

νεύρα μας και στο νευρικό μας σύστημα που δίνει ερεθίσματα και ζωντάνια και δύναμη στο σώμα μας. Θεός είναι παντού και καλύπτει τα πάντα. Και αυτό είναι ανάγκη να βλέπεις και να νιώθεις τον Θεό παντού στη ζωή σου. Ε, δεν είναι μικρό πράγμα αυτό.

λέει ένας μια φορά «Πήγαινα στην εκκλησία και σας άκουγα στον δρόμο και ένιωθα ωραία». Μα ο Θεός είναι πριν μπεις στην εκκλησία. Εσύ νομίζεις ότι πριν μπεις στην εκκλησία, ας πούμε, «Τώρα πάω να συναντήσω το Θεό», και πριν την εκκλησία τι συναντάς; Το τίποτα; Το κενό; Το χάος; Τι; Στο χέρι σου είναι αν θέλεις να ζεις στην παρουσία του Θεού και την ώρα που ανεβαίνεις τις σκάλες να μπεις μέσα στο ναό. Και πριν πας στο ναό, σπίτι σου και στο αυτοκίνητό σου και παντού. Αυτή είναι η θεολογία της ζωής, της πράξης, του βιώματος. Όλα χρειάζονται. Και μερικές φορές ο Θεός βρίσκεται εκεί που δεν μπορείς να φανταστείς ότι βρίσκεται. Και νομίζεις ότι θα τον βρεις κάπου και δεν τον βρίσκεις εκεί, γιατί δεν πας προετοιμασμένος με μια συνολική ζωή προετοιμασμένη. Πας με ένα κουμπί μαγικό και λες «Αφού πήγα εκεί, θα τα νιώσω όλα».

θα τα νιώσεις όλα. Είναι ανάγκη να τα ζεις και πριν και αλλού. Να βάλεις το Θεό παντού. Στη ζωή σου, στο τραπέζι σου, στον ύπνο σου και στο κρεβάτι σου, στο μπάνιο σου και στην κουζίνα σου και στο γραφείο σου και στη βιβλιοθήκη σου και στον κήπο σου.

στις πιο μυστικές και προσωπικές στιγμές της ζωής σου, που σκέφτεσαι, που κλαις, που προσεύχεσαι, που αγαπάς, που μοιράζεσαι, είναι παρών Θεός. Οπότε αν αυτό το νιώθεις, δεν υπάρχει μέρα της ζωής που δεν είναι υπέροχη, δεν υπάρχει μέρα που δεν είναι πολύ ωραία. Με θλίψεις, με δοκιμασίες, με περιπέτειες, αλλά θα τα πάρουμε όλα αυτά, θα τους πάρουμε, θα τους αλλάξουμε και θα δούμε τη ζωή όπως τη βλέπει ο Χριστός και όπως μας είπε Αυτός να τη δούμε, ότι τοις αγαπώσι τον Θεόν πάντα συνεργεί εις αγαθόν.

αυτούς που αγαπάνε το Θεό, λέει, τα πάντα βοηθούν να έρθει κάτι καλό, ένα ωραίο αποτέλεσμα, το αγαθό, το τέλειο.

λοιπόν κάτι πεζό και πρακτικό. Πήγαινα μια φορά σε κάποια διαιτολόγο, καταπληκτική, γυναίκα ήταν συγκεκριμένα, και ήταν φοβερή, ας πούμε, στις οδηγίες που έδινε, στη θεραπεία που σου έδινε, στη δίαιτα που σου έβαζε, στον τρόπο που θα σε βοηθούσε, και έβλεπες αποτελέσματα. Πράγματα για τον καθένα, τελείως διαφορετική μέθοδο για τον καθένα. Τελείως, δεν υπήρχαν όμοια πράγματα να πάρεις να τα γράψεις ή να τα δώσεις σε άλλους, και το σημείωνε μάλιστα και έλεγε «Αυτό που σας χορηγούμε είναι μόνο για εσάς. Αν το δώσετε σε άλλον δεν ισχύει ακριβώς το ίδιο αποτέλεσμα, μπορεί να του κάνετε και ζημιά, είναι μόνο για εσένα». Οπότε μια φορά ενθουσιασμένος της λέω «Είστε καταπληκτική» και μου λέει «Δεν είμαι καταπληκτική. Ξέρεις τι είμαι; Είμαι ερωτευμένη. Αυτό που κάνω το αγαπώ, αυτό που κάνω με γεμίζει, αυτό που κάνω δεν το κάνω για να πάρω τα

λεφτά, πρωτίστως. Δεν το κάνω για να βγει το όνομα και η φήμη μου. Το κάνω επειδή το αγαπώ και έχω μεράκι. Έχω τρέλα», μου λέει, «με αυτό που κάνω». Και διδάχτηκα από το δικό της το παράδειγμα για κάτι που εσένα σου φαίνεται πεζό, που δεν είναι καθόλου πεζό, εφόσον πάρα πολλοί άνθρωποι και από αυτά τα θέματα ταλαιπωρούμαστε. Σε όλους τους χώρους και στην εκκλησία και παντού, και όλος ο κόσμος ταλαιπωρείται με την υγεία του, με το σώμα του, με τα τριγλυκερίδια και τη χοληστερίνη του και με τα πάχη του και με τα όλα του. Οπότε μου λέει «Να σου πω κάτι. Εγώ παλιά είχα ένα ιατρείο στην τάδε περιοχή της Αθήνας και ξέρεις τι γινότανε; Είχε βιτρίνα απ' έξω το κατάστημα αυτό που είχα, το μαγαζί μου, το ιατρείο. Σπάγανε τη βιτρίνα για να πάρουν από μέσα», λέει, «τους φακέλους που είχα και νομίζαν ότι αν τους κλέψουν θα μου κλέψουν και τα μυστικά. Αμ δε!»

γινόταν», λέει, «κλέβανε τους φακέλους αλλά αποτελέσματα δεν βλέπανε, γιατί εγώ δεν έδινα», λέει, «φωτοτυπίες και επαναλήψεις σε όλους. Στον κάθε άνθρωπο είχα κάτι άλλο, οπότε αν το έπαιρναν δεν τους βοηθούσε τους ίδιους καθόλου. Έτσι», λέει, «έβγαζα εγώ τη θεραπεία του κάθε ανθρώπου με αγάπη, με μεράκι και με έρωτα. Σε σημείο που έφτασα να γράψω στις βιτρίνες απ' έξω: Σας παρακαλώ, μην σπάτε τα τζάμια. Ζητήστε μου και θα σας τα δώσω. Μην τα κλέβετε, μην τα σπάτε. Σας τα δίνω, δεν τα έχω μυστικά». Αν αυτό το ήθος, αυτό το ύφος, αυτό το πνεύμα σε διακατείχε και σένα και σε διακατέχει πολλές φορές, θα ήταν η ζωή σου ένας παράδεισος, μια σκέτη ευτυχία. Θα κάνεις το φαγητό σου και θα πέταγες. Δεν θα καταλάβαινες πώς περνάει η ώρα. Αν αγαπούσες αυτό που κάνεις, αν αγαπούσες τον Θεό για τον οποίο τα κάνεις όλα, αν αγαπούσες τον άνθρωπό σου

άντρα σου, τη γυναίκα σου, τα παιδιά σου, τους συνεργάτες σου στη δουλειά αν δουλεύεις, τους μαθητές σου στο σχολείο, τους δασκάλους σου στο σχολείο. Αν έχουμε τέτοιου είδους σχέση αγάπης με μεράκι και καημό και πόθο και όνειρο, τότε πραγματικά όλα τα έργα γίνονται πολύ ωραία και κυλούν οι μέρες. Και δεν καταλαβαίνεις πώς περνάνε και λες «Πότε ήτανε πρωί, πότε ήρθε μεσημέρι και πότε νύχτωσε και πέρασε άλλη μια μέρα;» Αλλά παρόλο που λες «Πέρασε μια μέρα» και κρύβει αυτό μια νοσταλγία, ότι πέρασε και αυτό και κάτι αφήνω πίσω μου, δεν στεναχωριέσαι, γιατί κοιτάς πίσω σου και βλέπεις ότι αφήνεις μια λάμψη, αφήνεις

φως, δεν αφήνεις σκοτάδια, δεν αφήνεις γκρεμίσματα, δεν αφήνεις ερείπια, αφήνεις κάτι όμορφο. Ακόμα και δάκρυα να αφήσεις τη μέρα που περνάει, δάκρυα μετανοίας.

αυτά λάμπουν, και αυτά έχουν μια λαμπρότητα και μια μεγαλοσύνη, μια φωτοχυσία. Δεν είναι κακό. Όλα μπορεί να γίνουν όμορφα στη ζωή σου και να χαίρεσαι και να μην γερνάς πριν την ώρα σου. Όσο κι αν βαφτείς, όσο κι αν περιποιηθείς, το θέμα είναι την επιδερμίδα της ψυχής σου να κάνεις να ξανανιώσει. Αυτό να κάνεις.

λοιπόν, αυτό που σου εύχομαι σήμερα, με αυτά τα φτωχά που λέμε. Βασίλη, σε ευχαριστώ πολύ που και σήμερα είσαι μαζί μας. Σε ευχαριστώ που με μεράκι κάνεις και τη σημερινή εκπομπή και την στηρίζεις και την επεξεργάζεσαι ηχητικά και την επενδύεις μουσικά. Ο Βασίλης Χατζηνικολάου, ο άνθρωπος με το μεράκι για τη μουσική, την ψαλμωδία και την πολλή αγάπη σε αυτή την εκπομπή, είναι πάλι μαζί μας και τον ευχαριστώ πολύ. Στο 4118602 και 4118640 μπορείτε, είναι το τηλέφωνο του σταθμού στην Πειραϊκή Εκκλησία, στο σταθμό που μιλάει στην ψυχή μας γιατί αγαπάει το Θεό, ο οποίος μας αγγίζει όντως την ψυχή όταν τον αφήσουμε να μπει μέσα μας και στα κύτταρά μας.

λοιπόν ότι το θέμα είναι να κάνεις ό,τι κάνεις με νόημα, με σκοπό, με... σε χαροποιεί αυτό που κάνεις. Αν δεν σ' αρέσει, άλλαξέ το, βρες κάτι να σ' αρέσει και να περνάνε οι μέρες και να λες «Κάνω κάτι που μ' αρέσει». Μου είπε ένα παιδί μια μέρα, λέει «Πάτερ, πραγματικά είναι σημαντικό να κάνεις κάτι και να σε γεμίζει στη ζωή σου, ακόμα κι αν αυτό το κάτι δεν είναι πολύ σημαντικό». Πρόσεξε, του λέω, μπορεί κάτι ασήμαντο να γεμίσει τη ζωή σου όταν του δώσεις όλη σου την καρδιά. Δηλαδή όταν πει κάποιος «Θα βάλω μια τάξη στο γραφείο μου που έχει χαρτιά πεταμένα, φακέλους, βιβλία μπερδεμένα, διευθύνσεις, καρτελάκια, αποδείξεις» και πει «Αυτό τι είναι; Δεν είναι κάτι πνευματικό, δεν είναι κάτι φοβερό», έτσι; Και όμως μπορεί και αυτό, αν το κάνεις με όλη σου την καρδιά, δοσμένος σε αυτό, με επίγνωση, με συμμετοχή, όχι το σώμα εκεί, η καρδιά αλλού, το μυαλό αλλού και να είσαι ένας

διασπασμένος άνθρωπος, αλλά να πεις «Κύριε, μπροστά σου, αυτό που λέει “ως τω Κυρίω”, εργάζομαι, Κύριε, μπροστά σου και τιμώ αυτά τα ασήμαντα πραγματάκια που είναι μπροστά μου, γιατί εδώ θα σε βρω, εδώ θα νιώσω την παρουσία σου, εδώ θα εκδηλώσω την αγάπη μου, εδώ θα κάνω την πνευματικότητά μου πρακτικό μέγεθος, όχι θεωρίες. Εδώ μαζεύω, ξεσκονίζω, καθαρίζω, πετάω σκουπίδια, βρίσκω σακούλες, παίρνω χνούδια, ξεχωρίζω τα καλά από τα άχρηστα». Αυτό δεν είναι ένα νόημα; Είναι πολύ ωραίο γι' αυτό. Μου λέγει λοιπόν αυτό το παιδί «Εγώ ξέρεις τι έκανα», λέει, «και αισθάνθηκα νόημα; Ξύπνησα μια μέρα με τους γονείς μου και με πήραν να πάμε σε ένα εξοχικό που χτίζουμε ένα σπίτι και με πήραν να βοηθήσω. Είχα καιρό να πάω. Κουβαλάγαμε, βοηθάγαμε, μετακομίζαμε τραπέζια, έπιπλα, μέσα, έξω, αυτά. Πέρασε η ώρα».

μεσημέρι πήγαμε στο σούπερ μάρκετ, ψωνίσαμε, πήγαμε σπίτι, φάγαμε, μετά συνεχίσαμε δουλειές, το απόγευμα γυρίσαμε σπίτι, όλη η μέρα λείπαμε, κούραση, δουλειά, ένταση, εξάντληση. Το πιστεύεις», μου λέει, «ότι κοιμήθηκα και νιώθω ότι έκανα κάτι ωραίο στη ζωή μου σήμερα; Βοήθησα. Συνεργάστηκα. Δραστηριοποιήθηκα. Και κυρίως αυτό που έκανα, σκεφτόμουν ότι είναι, ας πούμε, το σπίτι μας που θα μείνουμε, σκεφτόμουν το μέλλον, ότι θα κάνουμε την οικογένεια με τον αδερφό μου και θα έχουμε εδώ πέρα τα σπίτια μας, θα μοιραστούμε τα διαμερίσματα».

νόημα αυτό», λέει, «και παρόλο που με εξάντλησε και παρόλο που αυτή δεν είναι η δουλειά μου, να κάνω μετακομίσεις και σπίτια, με ευχαρίστησε και ένιωσα ότι η μέρα αυτή δεν πήγε χαμένη. Την άλλη μέρα», λέει, «ήταν Σάββατο».

στη μία το μεσημέρι, μπαίνω στο Facebook, πέρναγε η ώρα, έφαγα και περίμενα», μου λέει, «πότε θα ξανανυστάξω για να ξανακοιμηθώ. Και ήρθε η ώρα το βράδυ να κοιμηθώ και ξανακοιμήθηκα. Όλη η μέρα καθισιό, παραδομένος στον υπολογιστή, χαμένος, όπως λέμε, στο διάστημα, και ενώ ο χρόνος ήταν δικός μου και ενώ η μέρα κύλαγε και ήταν ελεύθερη και δική μου, εγώ αισθάνθηκα κενός αυτή τη μέρα. Την κατά τα άλλα ξεκούραστη, χαλαρή, άνετη, ωραία, θα έλεγε κανείς. Αν ακούσει κανείς ότι ένας κοιμήθηκε στη μία, θα πει “Πω, πω, τι θα 'δινα να μπορούσα κι εγώ να κοιμηθώ μια φορά ως τη μία”. Αυτός κοιμήθηκε ως τη μία, αλλά μετά τη μέρα του δεν τη γέμισε με ωραία πράγματα.

για να γίνουμε, ας πούμε, ακτιβιστές, ότι κάνω πράγματα και έργα και χτίζω και βοηθάω, όχι, αλλά βρες νόημα. Νόημα μπορεί να έχει βρει και ένας άνθρωπος που είναι σε ένα αναπηρικό καροτσάκι και δεν μπορεί να κάνει τίποτα άλλο παρά του δίνουν κάποια πραγματάκια να ξεχωρίσει με τα χέρια του, ας πούμε. Ή άλλος που δεν βλέπει μπορεί να έχει νόημα στη ζωή του όμως. Νόημα να βρει το «Γιατί δεν βλέπω; Τι μπορώ να κάνω εγώ για την ανθρωπότητα; Να δεχτώ αυτό που έχω με υπομονή». Αυτό δεν είναι νόημα, να πεις «Στη ζωή μου έχω μάθει να κάνω υπομονή»; Και αν έρθει ο Θεός και μου πει «Παιδί μου, τι έκανες μια ζωή που ζούσες;», θα του πω «Κύριε, υπομονή. Έκανα υπομονή. Είχα το πρόβλημά μου, είχα τη δοκιμασία μου». Ο άλλος είχε το δύσκολο άνθρωπό του που πρέπει να τον πηγαίνει στο νοσοκομείο.

Άλλος έχει τα προβλήματα με τα νεφρά του και πρέπει να κάνει αιμοκάθαρση και να πηγαίνει δυο φορές τη βδομάδα, τρεις, πόσες πηγαίνουν οι άνθρωποι. Κύριε, έκανα υπομονή. Τι θα πει ο Θεός; Ότι δεν έκανες κάτι μεγάλο και πνευματικό εσύ, επειδή δεν έκανες ομιλίες, επειδή δεν ήσουν ιεραπόστολος, επειδή δεν ήσουν μοναχός, κληρικός; Αυτό δεν είναι μεγάλο;

Περνούν οι μέρες της ζωής και τι κάνεις; Υπομονή. Νιώσε την αξία σου μέσα από αυτό που κάνεις, νιώσε την τιμή που σου κάνει ο Θεός, νιώσε ότι σε αγαπάει ο Θεός. Σε αγαπάει, δεν σε μαλώνει ο Θεός, σε τιμά ο Θεός, θέλει να νιώθεις αυτή την τιμή και τον έπαινο που σου προσφέρει ο ίδιος και σου λέει: «Παιδί μου, εγώ σε αγαπάω». Ο κόσμος μπορεί από σένα να περιμένει πολλά και να σε κατηγορούν οι άλλοι και να σε ονομάζουν έτσι, αλλιώς, άχρηστο, ανεπρόκοπο, ότι έμεινες πίσω, ότι δεν προχωράς τη ζωή σου. Για μένα, αυτό που κάνεις, που είσαι τέσσερα χρόνια παντρεμένος και παντρεμένη και περιμένεις παιδί και ακόμα δεν έχεις κάνει παιδί και περιμένεις, είναι υπομονή, είναι αντοχή, είναι καρτερία, είναι ελπίδα. Έχεις πίστη, παιδί μου. Μικρό πράγμα είναι αυτό; Πιστεύεις στη

δύναμη του Θεού και προσδοκάς και δεν απογοητεύεσαι. Είναι μικρό πράγμα αυτό; Περνούν οι μέρες της ζωής και τι κάνεις; Αυτό κάνεις. Αλλάζεις. Μεταμορφώνεσαι. Είναι μεγάλο πράγμα να περνάνε οι μέρες της ζωής σου και να αλλάζεις στα μυαλά σου, στις ιδέες σου, στις απόψεις σου. «Είμαι ο ίδιος». Σαν αυτό το ίδιο είχε να κάνει με την αγάπη. Αγάπη να έχεις πάντα, μην αλλάξεις, πάντα να αγαπάς, αγάπη πάντα να έχεις, αλλά σε άλλες ιδέες παράξενες, αρρωστημένες, νοσηρές, κολλημένες, άλλαξε. Είναι αυτό που λένε τα παιδιά: «Ξεκόλλα», δηλαδή ξεκόλλα το μυαλό σου από αυτά που σκέφτεσαι, άλλαξε νοοτροπία.

Έλεγε ο πατήρ Πορφύριος ότι, όταν ήταν νέος, για παράδειγμα, περνούν οι μέρες της ζωής και τι κάνω έτσι, ήταν νέος και εξομολογούσε. Και εξομολογούσε αυστηρά στην αρχή, λέει. Κανόνες, επιτίμια, πηδάλια, αυστηρότητα με ακρίβεια και συνέπεια. Που, μεταξύ μας, αν θέλουμε να κάνουμε τέτοια ακρίβεια και συνέπεια, ούτε εσύ ούτε εγώ, πρώτος εγώ, για να μην το πάρεις αλλιώς, πρώτος εγώ, δεν πρέπει ποτέ ούτε να ξαναλειτουργήσω ούτε να ξανακοινωνήσω, κανένας μας, αν πάρουμε την ακρίβεια. Γιατί και αυτοί που φωνάζουν για την ακρίβεια, και αυτοί δεν μπορούν να δεχτούν την ακρίβεια στη δική τους τη ζωή. Άλλο τι λέμε, δεν ξέρουμε ποια είναι η ακρίβεια. Είναι πολύ αυστηρά τα πράγματα αν τα πάρουμε με ακρίβεια. Και περάσαν λίγα χρόνια και μετά κατάλαβα, λέει, τον πόνο των ανθρώπων, τη δυσκολία των παθών, αλλά κυρίως την αγάπη του Θεού.

Με μαλάκωσε και εμένα και είδα τους ανθρώπους αλλιώς και πέρναγαν οι μέρες της ζωής μου και άλλαζε και η σκέψη μου και άλλαζε η γεύση του Θεού στο στόμα μου, στη Θεία Κοινωνία, και άλλαζε η γεύση του Θεού στην καρδιά μου και έβγαιναν διαφορετικά λόγια από το στόμα μου για τους ανθρώπους. Δεν ήμουν πλέον αυστηρός, που έκανα παρατηρήσεις, που μάλωνα, που επιτιμούσα.

Είχα την επιείκεια, είχα την καλοσύνη, είχα τη δυνατή προσευχή, είχα την προσπάθεια να μεταμορφώσω την ψυχή του άλλου με την αγάπη και όχι με τον φόβο. Και έτσι άλλαξα τους ανθρώπους, αλλάζοντας κι εγώ. Περνούν οι μέρες της ζωής. Και αλλάζεις ή είσαι το ίδιο άκαμπτος, συντηρητικός, συντηρητικός και ηθικός, αλλά όχι ηθικός, ηθικιστής;

ευσεβείς, ευσεβιστής όπως ήσουν κάποτε. Που ξεκίνησες, που με το δίκιο σου έτσι είχες πάρει τα πράγματα, έτσι τα διδάχτηκες, έτσι τα ήξερες, δεν ήταν κακό τότε, ήταν το καλύτερό σου τότε. Αλλά αν το τότε το κουβαλάς μέχρι σήμερα, μόνο και μόνο για την τιμή των όπλων, μόνο και μόνο για να μην παραδεχτείς ότι πρέπει κάπου να αλλάξω κι εγώ, και τότε τι γίνονται οι μέρες της ζωής σου που περνούν; Δεν αφήνεις το Θεό να σε σμιλεύσει. Δεν αφήνεις το Θεό να σε μαλακώσει και να γλυκάνει λίγο τις γωνίες σου και να τις κάνει λίγο πιο καμπύλες, για να μπορείς κι εσύ να κυλάς μέσα στους ανθρώπους και να τους πλησιάζεις με αγάπη. Τι να πω; Περνούν οι μέρες της ζωής και αλλάζουμε.

Παλιά είχα μια αντίληψη, χαίρομαι γι' αυτό μέσα μου, ευχαριστώ το Θεό, γιατί λέω μερικά πράγματα πριν από 10 χρόνια, πριν από 15 χρόνια τα βλέπω αλλιώς και τώρα τα βλέπω τελείως αλλιώς και δεν ντρέπομαι να το πω, με την έννοια ότι δεν ντρέπομαι να παραδεχτώ ότι γίνονται αλλαγές στη σκέψη μου, αλλαγές στην ψυχή μου. Δηλαδή, πριν από 15 χρόνια, αν μου έλεγες ότι

θέλει να γίνει μοναχός, θα έλεγα ότι τι προσφέρει; Δεν προσφέρει τίποτα. Έτσι πίστευα. Αυτό, περνώντας ο καιρός και ερχόμενος σε επαφή με τον κόσμο, το διαπίστωσα και εγώ ότι τελικά μπορεί να είσαι μες στον κόσμο, να μιλάς, να προσφέρεις, να κηρύττεις, αλλά δεν σημαίνει ότι αυτό αλλάζει τον κόσμο. Τον κόσμο τον αλλάζει ο Θεός. Οπότε αν βρεις την επαφή με τον Θεό, είτε είσαι μοναχός είτε είσαι ιεραπόστολος, είτε είσαι στον κόσμο είτε είσαι σε ένα βουνό είτε έχεις οικογένεια, είτε δεν έχεις, μπορεί να βοηθείς το συνάνθρωπό σου αν βρεις τον Θεό. Αυτό δεν το καταλάβαινα έτσι. Δηλαδή αν τότε μου έλεγες «πήγαινε στο Άγιο Όρος», θα έλεγα «α, μα δεν θα βοηθήσεις εκεί». Αυτό εννοώ. Και χαίρομαι που άλλαξε αυτό. Ή και άλλα πράγματα, ας πούμε, αλλάζει η νοοτροπία, χωρίς να αλλάξω τον πυρήνα της πίστης, του νοήματος του Χριστού, της διδασκαλίας του Χριστού. Αλλά ο τρόπος που το εκφράζεις αυτό θα πρέπει να αλλάζει, να είναι λίγο ευέλικτο, να προσαρμόζεται, όχι η αλήθεια. Το επαναλαμβάνω γιατί είσαι έτοιμος να κάνεις αυτό το λάθος μερικές φορές και πιστεύω να το καταλαβαίνεις ότι δεν αλλάζεις τον πυρήνα της αλήθειας, αλλά αλλάζεις την προσφορά αυτής της αλήθειας στον κόσμο, το πώς θα πλησιάσεις κάποιον.

Ξέρω, αυτή είναι η γνώμη μου. Κατά τα άλλα ό,τι και να κάνουμε σε αυτή τη ζωή, μικρό είναι, εντάξει, φθαρτό είναι, πεπερασμένο είναι. Μην περιμένεις ότι θα κάνεις τέλειες κινήσεις, τέλεια πράγματα, γιατί και τα τέλεια που θα κάνεις θα έρθει μια στιγμή που θα σβήσουν και αυτά. Θα σβήσουμε και εμείς με την έννοια της αποχώρησής μας μετά από 150 με 150 χρόνια θα φύγουμε από τη ζωή αυτή, έτσι; Πόσα χρόνια θέλεις; 150 σου βάζω για να είμαστε μέσα, γιατί ακούνε και μερικοί μεγάλοι και αν πω κάποια ηλικία λένε «τι λες τώρα, εγώ τόσο είμαι», ο άλλος λέει «εγώ τα πέρασα αυτά που λες τα χρόνια».

Χεεεε... Οπότε λέω μετά από τόσα χρόνια θα καταλάβεις ότι και τα μικρά και τα μεγάλα όλα μικρά είναι. Και έλεγε ο πατήρ Ιάκωβος στην Εύβοια μια ωραία φράση, μου τη διάβασαν στο βιβλίο, που μου άρεσε: «Εδώ, παιδάκι μου, ζούμε για να περάσουν οι μέρες».

Δηλαδή κάτι να κάνεις για να περάσουν οι μέρες της ζωής. Δεν είναι ότι αυτό που θα κάνεις θα είναι ας πούμε αιώνιο. Εκτός από την αγάπη και την αλήθεια και την προσευχή. Αυτά μένουν. Και ό,τι καλό κάνεις μένει ως προς την ποιότητά του. Αλλά θέλω να σου πω, κάνεις ένα σπίτι, θα φύγεις, φεύγεις. Κάνεις ένα κτίριο, θα φύγεις. Οτιδήποτε κάνεις, που δίνεις την καρδιά σου και λες «α, είναι κάτι καταπληκτικό αυτό», δεν είναι απόλυτο αυτό που κάνεις, είναι κάτι μικρό. Ακόμα και τα μεγάλα πράγματα είναι μικρά μπροστά σε αυτή την αίσθηση ότι όλα θα περάσουν αυτά. Αλλά μέσα σε αυτά τα μικρά, αν βάλεις το Θεό, αποκτούν όλα μια ομορφιά, μια αφθαρσία, μια απαστράπτουσα δόξα, ένα μεγαλείο. Καθάρισε, λέει, μια φορά ο πατήρ

Παΐσιος ένα πορτοκάλι και ένας εντυπωσιάστηκε που τον είδε. «Πώς το καθάριζε, φίλε», του λέει, «το πορτοκάλι ο πατήρ Παΐσιος και εντυπωσιάστηκες; Δηλαδή σου μίλαγε εκείνη την ώρα, σου είπε κάτι καταπληκτικό, μια ωραία διδασκαλία;» «Όχι. Τι έκανε; Καθάριζε το πορτοκάλι, αλλά αισθανόμουν τη χάρη του Θεού να βγαίνει από τον ίδιο και να με σκεπάζει. Και αυτός καθάριζε ένα πορτοκάλι». «Δηλαδή πώς το καθάριζε;» «Κανονικά», λέει, «όπως όλοι». Είδες; Μέσα στις φλούδες ενός πορτοκαλιού μπορεί να βγει αυτή η ευωδία του Θεού, αν αυτό το κάνεις με όλη σου την καρδιά ως τω Κυρίω. Ωραία αυτή η φράση, σαν να είναι «ως τω Κυρίω», δοτική πτώση, σαν να είναι μπροστά στον Κύριο, για χάρη του Κυρίου. Μπροστά στον Θεό και στον αδερφό σου. Μπορείς να κάνεις τέτοια πράγματα μικρά και να... δηλαδή πας να πάρεις το...

φακέλους από το γραμματοκιβώτιο στην πολυκατοικία σου και είναι το παιδί σου δίπλα. Ο τρόπος που ανοίγεις το γραμματοκιβώτιο και πώς κοιτάς τα άλλα χαρτιά, τους άλλους φακέλους των υπολοίπων κατοίκων της πολυκατοικίας, αποπνέει κάτι. Μπορεί να βγάλει νευρικότητα, μπορεί να βγάλει περιέργεια, μπορεί να βγάλει αποστροφή. Να πεις «τι περιοδικό τους στείλανε αυτό; Φάκελο με επιταγή;» Περιέργεια, κουτσομπολιό, αδιαφορία, βγαίνουν ποιότητες της ψυχής μας ακόμα και στα πιο πεζά πράγματα μέσα στη ζωή. Περνούν οι μέρες της ζωής, ε, και τι κάνεις; Και τώρα περνάει αυτή η ώρα που κάνουμε την εκπομπή, και τώρα τι κάνουμε; Θυμάμαι έναν φίλο μου μοναχό ο οποίος πέθανε πριν από πολλά χρόνια, όχι πολλά, πότε ήταν; Δύο χιλιάδες...

πέντε, δεν θυμάμαι, πάντως εκεί γύρω, 2005, σε ένα μοναστήρι έξω από την Αθήνα. Και εγώ τότε ήμουν στα Ιεροσόλυμα και με πήραν τηλέφωνο και μου λένε «έφυγε ο πατήρ τάδε». Εγώ συγκλονίστηκα. Δεν προλάβαινα να γυρίσω να πάω στην κηδεία του, γιατί ήταν 45 μόλις ετών, και τους λέω «σας παρακαλώ, πότε είναι η κηδεία;» Λέει «σε δύο μέρες». Δεν προλάβαινα. Γυρίζω Αθήνα μετά, όταν ήρθε η ώρα, και παρακάλεσα κάποιον και του λέω εκεί στο μοναστήρι «πάτερ, θα μου δώσεις κάτι από το κελί του να το θυμάμαι;» Γιατί ήμασταν φίλοι και τα λέγαμε ας πούμε, όχι κάθε μέρα, αλλά όποτε πήγαινα. Είχαμε μια αμοιβαία εκτίμηση και αγάπη. Και μου δώσανε ένα κομποσκοίνι πολύ πολύ φθαρμένο, διαλυμένο. Λες και βγήκε δηλαδή μέσα από πόλεμο αυτό το κομποσκοίνι. Μπαρουτοκαπνισμένο, λίγο να το τραβήξεις θα σκιστεί, θα κοπούν οι κόμποι, θα φύγουν

από την πολλή του χρήση. Και λέω μέσα μου «τι άλλο;» «Τίποτα άλλο, δεν έχει τίποτα άλλο στο κελί του, δεν βρήκαμε τίποτα άλλο. Μια ζακέτα, αυτό το κομποσκοίνι, το ράσο του, λίγα βιβλία, δεν είχε τίποτα». Και λέω, αυτός ο άνθρωπος έζησε 45 χρόνια και όμως τα έζησε με νόημα. Μπορείς να ζήσεις και 45 χρόνια και να ζήσεις πολλά πράγματα.

Να ζήσεις και 90 και 105 χρόνια και να μην καταλάβεις γιατί έζησες. Αυτό είναι το ωραίο, να πεις κάθε μέρα που περνάει και κάθε νύχτα που έρχεται ότι ωραία πράγματα έκανα σήμερα, δηλαδή τίποτα σημαντικό. Αλλά αυτά τα μικρά που έκανα, σκεφτόμουν το Θεό, αγαπούσα τους ανθρώπους, χαιρόμουν που τα έκανα, έδινα την καρδιά μου όλη

και... με ευχαρίστησε αυτό. Πολύ ωραία ήταν η μέρα μου. Δεν με ξέρει κανείς, δεν με έχει ακούσει κανείς, δεν έχω εντυπωσιάσει ας πούμε τα πλήθη. Αλλά είμαι στο σπιτάκι μου, στο δωματιάκι μου, είτε με τη μοναξιά μου και τα βιβλία μου είτε με την οικογένειά μου και τα παιδιά μου. Αλλά γεμίζω τη ζωή μου όμορφα και βάζω το Θεό μέσα σε όλα αυτά. Πολύ ωραίες μέρες αυτές της ζωής σου, αν τις ζεις έτσι θα είναι γλύκα η ζωή. Και αν ήρθε η ώρα να πεθάνω, θα κοιτάω πίσω και θα λέω ταπεινά, θα πω άλλη φορά για αυτό το θέμα πώς περνούν οι μέρες της ζωής και πώς μπορούν να περνάνε ωραία οι μέρες της ζωής όταν σκέφτεσαι ότι έρχεται κάτι να σε βρει στο τέλος τόσο οδυνηρό και ένας αποχωρισμός, και λες «ναι, φεύγω, αλλά εντάξει, ταπεινώνομαι και όπως φεύγουν όλοι φεύγω κι εγώ. Εγώ δεν μπορώ να είμαι η εξαίρεση, γιατί είναι πολύ εγωιστικό να λέω γιατί εγώ θέλω να ζήσω, να μην πεθάνω, όλοι πεθαίνουν».

Παραδίνομαι κι εγώ σε αυτό το ρεύμα της ανθρωπότητας όλης η οποία φεύγει, αλλά γυρνώντας πίσω και βλέποντας τη ζωή μου σαν το καράβι που αφήνει αυτό το σημάδι στα κύματα, αυτή τη γραμμή, κοιτάω και βλέπω ωραία πραγματάκια. Πολύ μικρά ίσως, πολύ ασήμαντα. Δεν θα είσαι εφευρέτης, ας πούμε. Δεν θα είναι όλοι εφευρέτες, δεν θα είναι όλοι αστροναύτες, δεν θα είναι όλοι ονόματα φημισμένα, δεν θα είναι όλοι πλούσιοι, εφοπλιστές, δωρητές, ευεργέτες. Λοιπόν, θα είσαι και εσύ σε αυτή την πορεία και θα λες αυτό: «Έχω κάνει την οικογένειά μου, τα παιδάκια μου, την υπομονή μου, το μικρό αγώνα μου, τις μικρές δουλειές μου, καθαρίζω τα φασολάκια μου, κάνω το σάντουιτς για το παιδάκι μου, πηγαίνω για ψώνια για τη γυναίκα μου, αλλά όλα αυτά με ευχαριστούσαν».

Σε όλα αυτά ευχαριστούσα το Θεό και ήμουν ευγνώμων στο Θεό και έχω μαζέψει μια βαλίτσα γεμάτη ευγνωμοσύνη, γεμάτη πράγματα για τα οποία λέω ευχαριστώ στο Θεό και δεν φοβάμαι το ταξίδι αυτό, γιατί εκεί που στέκομαι έτοιμος για την απογείωση κρατώ αυτή τη βαλίτσα που δεν κουβαλάει πολύτιμα, αλλά καμιά φορά όταν δεν κουβαλάς και πολύ πολύτιμα είσαι και πιο ασφαλής.

Λες «έχω λίγα, αλλά είναι γεμάτα Θεό. Έχω λίγα, αλλά είναι γεμάτα από ευχαριστώ στο Θεό, από δοξολογία, από ευγνωμοσύνη, από ταπεινή αποδοχή, από ευχαριστημένη ψυχή, από έλλειψη γκρίνιας, πίκρας, παραπόνων, μουρμούρας. Ωραία είναι η ζωή μου. Εντάξει, δόξα τω Θεώ. Δόξα τω Θεώ, ωραία, πολύ όμορφα. Ευχαριστώ, Θεέ μου».

Δεν θα προλάβω να πω κι άλλα, σήμερα είπα πολύ λίγα. Αλλά πέρασε κι αυτή η ώρα της ζωής μας, άλλη μια ώρα πέρασε. Και μπορεί αυτή να μεταδίδεται κι άλλη μια ώρα τη νύχτα και να μεταδίδεται και μπορεί να την ακούς όσες φορές θέλεις στο διαδίκτυο μετά από λίγες μέρες. Και μακάρι να αναμεταδίδεται κι η αγάπη μας, κι αυτή να αναμεταδίδεται μέσα από την προσευχή μας και να γεμίζει νόημα η ζωή μας.

Τώρα κάτι να κάνεις που θα σ' αρέσει, έτσι, και ας είναι κάτι πολύ μικρό και ασήμαντο. Κάν' το με την καρδιά σου και απόλαυσέ το και ευχαρίστησε το Θεό. Και να ξέρεις ότι είσαι πολύ κοντά στο Θεό με αυτές τις απλές κινήσεις και να μην έχεις τύψεις που μου λες ότι δεν προλαβαίνω να κάνω 100 ώρες προσευχή. Κάνε μισή. Και αυτή η μισή και αυτό το τέταρτο είναι ωραίο, αρκεί και όλη σου η αναπνοή και κάθε σου στιγμή να είναι αφιερωμένη σε εκείνον.

Εξαιρετικά! Καλή δύναμη! Συνέχεια στις υπόλοιπες ώρες, μέρες, βδομάδες, μήνες, χρόνια και δεκαετίες της ζωής σου. Και καλή αντάμωση στην επόμενη εκπομπή. Χαίρετε, αγαπητοί μου φίλοι.