Take Responsibility for Your Life

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The English text is the final prepared translation. Performed music, recording artifacts and selected unclear fragments are omitted. It is not a synchronized transcript of every sound in the Greek recording. English digital narration is available in a synthesized voice.

Download final English text (TXT)

Well, my friends, how are you? How are things with you? I’m glad to be with you again. We’ll spend a little time together here on Piraiki Ekklisia, the station that speaks to our souls, at 91.2 FM. I’m recording this during the day, but perhaps it’s evening where you are as you listen to the evening rebroadcast.

Perhaps it’s evening as you listen to a recording on a CD or an MP3 player, while you’re walking or driving. I don’t know. But I’m talking about the evening because I wish I could make these broadcasts at night. When night falls, the day is over, and you look back on how it all went, the day’s effort and weariness begin to settle...

Then you find a little time to lie down in bed or on a sofa and become quiet. I don’t know about you, but at that hour of the night, good thoughts come to me. Ideas come to me, things I’d like to say. The shallow thoughts and the rush of the day fall away. Something happens to our souls at night. I wonder whether it’s by chance that monks in monasteries pray in the darkness, in the middle of the night. Our souls change then, along with our mood and our state of mind, and a certain sweetness grows within us. The day’s tension fades, along with our impulsiveness, our nerves, and that restlessness that gives us no peace anywhere.

You want to settle down and feel at peace. That’s when I think of you. But how can I have you there to tell you all this? And how can I be there with microphones, a studio, speakers, our sound engineer, and our composer, Vasilis Chatzinikolaou? He’s with us again today, and thank you very much, dear Vasilis. Someone says to me, ‘You talk so much about Vasilis; you’ll do him harm.’ And I say, ‘Come now, my fellow Christian. Who says a lot about Vasilis? Vasilis is humble. I wish others said more about him, so I could say a little less.’ Sadly, there are people who deserve much praise but receive little. You hear a great deal about some people for whom one might expect to hear a couple of kind words, a fair word of praise, as we say in the Church. I don’t mean praise that feeds narcissism, unhealthy flattery, conceit, or arrogance. I mean the kind of praise that...

...a child needs to stand more firmly on their feet and keep going. Don’t confuse the two. Praise can also harm someone. As the Fathers say, it can be like handing that person over to temptation. When you praise someone in that way, it’s as if you say to temptation, ‘Here, take this person; I’m handing them to you.’ You fill their head with the thought that they’re someone extraordinary. That isn’t what I mean. I mean someone who needs encouragement and strength, someone who needs to hear, ‘I appreciate your work. I appreciate your struggle. I appreciate how well you do what you do.’ Keep doing that yourself. Praise and encourage the people close to you. Give them courage.

Once they die and the years go by, it will be too late to say those things to them. Far too late. One of our university professors wrote a little two-line poem called ‘The Dead Person’s Lament.’ It went, ‘Oh, if only I were alive, even if no one wept for me.’ If only I were alive! Now I’ve died, and everyone mourns me, talks about me, praises me, and says, ‘Well done! You were wonderful. You were brilliant.’ But while that person lived? Nothing. Not a word, not a tender gesture, not even a phone call to say, ‘You know, I really liked what I heard from you: your song, your music, what you said. I enjoyed being with you.’ You might say those are childish things.

I agree with you completely. But I hope you’ve realized that, in a different way, we remain children all our lives. You’re still a child in that sense, and you still want this. Don’t you still long for a kind word, just as you did when you were little and wrote A, B, and C in your notebook in huge, awkward letters?

You held the pencil in your whole fist as though it were an axe. You and I were both trying to learn how to hold it, and we looked up at our mother or father, hoping to see that look in their eyes. The look that said, ‘That’s lovely! Well done, my child! Well done, my brave one! You made a lovely A.’ The A was hardly recognizable, but you wanted someone to tell you it was beautiful. You wanted to see that sparkle...

...that light in your mother’s eyes as she said, ‘Well done, my child. That’s a lovely A. Keep going.’ Your soul wants to see that today. So does Vasilis’s soul, and so does mine. Even a saint’s soul does, though a saint seeks it above all from God, and also from other people, but first from God. The rest of us want God’s approval too, but we also want a kind word from someone beside us. Unless you’ve learned to hear God beside you. Unless you’ve felt what the Lord felt when He said, ‘I and My Father are one.’ And, ‘I am not alone, because the Father is with Me.’ If you’ve reached that point in your spiritual journey...

...where you feel God with you, where you know you are a child of God and have received the gift of being adopted as His child, then you don’t need praise. But if you haven’t reached that point, as I haven’t, don’t worry. Don’t feel bad. Most of us haven’t; only a few have. Most of us, ordinary Christians and ordinary people in this world, still need to hear a kind word. Your husband needs to hear a tender word too, one you haven’t said to him for a long time. You hold back your praise so tightly. You say little because you fear he’ll take advantage, or you don’t want to give him that satisfaction. And you hold back from your child too, because...

...your complaints, nagging, and displeasure come so easily: ‘What are you doing? Who are these friends of yours? What have you got yourself into now? What’s with your hair? What kind of trousers did you buy? And those earrings!’ It’s always, ‘What’s this? What’s that?’ Complaining comes readily, but a kind word comes with difficulty. Vasilis, do you agree? I can see you nodding. This is how things are, and I’m not just making it up. For better or worse, I don’t see the daily life inside people’s homes. A visit of an hour or two tells you very little. But you who live it know what happens.

I receive messages from many people: letters, emails, phone calls, and tears. Above all, tears about these very things.

What strikes me is that some mothers who want to talk are so sweet with me on the phone or in writing. I tell them, ‘If possible, I’d like to hear the other side too. I’d like to hear from your child and your husband. Do you say anything kind to him? Do you encourage him? Do you love him? Do you build him up?’

Then I hear from the husband, and I begin to understand. That sweet, devout voice I heard in a phone message, or imagined as I read an email, may be very different at home. I picture the person one way, but reality brings me down to earth with a bump and says, ‘Don’t imagine things. That’s not how it is.’

The tearful, honey-sweet message she sent you presents one side; with me she behaves differently. I admit this has made me wary. I find myself asking why we aren’t like that in everyday life. And if we aren’t, then at least let’s not hide it. Let’s be honest with our spiritual fathers when we go to the priests. Let’s show them our real selves and say, ‘Father, I’m difficult. I get overwrought and irritable.’

‘I shout, I get upset, everything bothers me, and I take it out on my children. I insult my husband and quarrel with the neighbors. They aren’t to blame. I’m struggling with my own problems, including many psychological ones. I...’

‘...struggle with what I’ve inherited, with my genes, my upbringing, my parents, and everything else I carry inside me. But...’

...you keep taking it out on the people in your home. That hardness of heart, that harshness some women show. And please don’t call to complain: I’m not speaking only about you. Yes, this may concern you, but you aren’t the only one. Sometimes I hardly dare say anything. Some women call and ask, ‘Why did you expose me?’ If I’d singled you out, I tell them, you’d be the only one calling. Yet many other women call, each thinking I mean her. I’m not trying to name and shame anyone. That heals no one and helps no one. The point isn’t to say, ‘Mrs. So-and-so is the one with all the problems.’ You don’t have a problem while I’m free of them. We’re all in the same boat. We’re all alike, because we’re human.

We all grow tired of one another. We wear others out, and they wear us out. None of us is perfect. You didn’t marry a perfect woman, and she didn’t marry a perfect man. Your wife married you, and you’re no angel. You have your difficulties, and she has hers. So what do we do? We argue, but we carry on. We may quarrel fiercely, but that quarrel can bring us close again rather than leave us apart. That was the commitment we made when we married. We never said we would never argue, or that we would somehow cease to be ordinary people. We’re human like everyone else. And if I carry anger inside me, sooner or later it will come out.

If you want to understand what someone is really like, live with them. Walk in their shoes, as the saying goes, and learn how they move through life. See what they’re like at the table, on a walk, by the sea, in the mountains, at a restaurant, at a game, or out in the town square.

At first everything seems perfect, but that is not when you really see a person. Once we see each other as we truly are, every part of our souls comes out. We carry all of it within us. You and I both have aggression, anger, dislike, jealousy, even hatred. Don't we? Perhaps you don't, but I certainly do.

Yes, I do. I am neither pleased nor proud of it, but I cannot tell you I don't have these things.

I don't want you to imagine that the person speaking to you is someone beyond reach, someone standing very high spiritually. No. I too am an ordinary person, very much subject to the passions, with all kinds of weaknesses. What matters is that when you quarrel with someone you love, you can go on loving them. You still cook the next day. You don't say, 'Go and eat wherever you like. Get your mother to cook for you. Don't come back here tomorrow because we had a fight.' And he must not say, 'I'm not giving you any more money. Find your own, take it out of the bank, use your savings, or ask your mother.' My dear sir, if you hold the money, you keep providing it. And you keep cooking and washing his clothes. We do not take revenge on one another. We search our hearts and ask what it was in the other person that really upset us...

Why was I angry with them? Why did you react that way to your child? What bothers you? What has your child really done to you? Is your child truly the cause? Is your husband truly the cause? Could something else be troubling you?

Problems. I see this myself. I keep saying 'I,' and I am sorry; please forgive me for using that word so often. I do not mean it out of pride, as though I know so much. It is because people bring us so many complaints and sorrows. We hear about their troubles, and I see this again and again. We have many problems, including psychological problems that need help, answers, care, and attention. To resolve something, you first have to see it and admit it. You can bake as many cakes in Saint Phanourios's honor as you like, have the Artoklasia, the blessing of the loaves, celebrated as often as you like, anoint yourself with blessed oil, and drink the Agiasmos, the blessing of water. These things do not make your problems disappear by magic.

A student taking the national entrance exams cannot simply say, 'You know, I spent the whole year praying and making prostrations, so I hope I do well.' You would ask, 'How did you do on your tests during the year? How did things go at your tutoring classes? What grades did you get in the first and second terms? How did you do on the practice exams? How are your lessons going?'

Isn't that what we say? Are we going to tell the student, 'You know, because you believed in God and prayed, because you traveled to the Holy Mountain and went to Jerusalem last year and will go again next year, you'll pass?' But miracles of this kind do not happen that way, and that would not even be a miracle. If you have a problem, find where it lies—as the Fathers say, where it leaks. Where the problem came in, that is where it must come out. At that same point, in other words: do not pass over it, close your eyes to it, or bury your head in the sand.

Do not follow the ostrich’s example: it puts its head in the sand and, though the ostrich is enormous, because it cannot see the world, it thinks the world cannot see it either. But you are still visible. The problem is still there. Hiding yourself and hiding the problem does not mean it does not exist. It will torment you.

It will go on tormenting you for as long as you cover it up instead of facing it. Say, 'I have a problem. I need to understand what is troubling me. I want to search within myself.' Of course we do this spiritually, with God's help and through the Holy Mysteries of our Church. But we must also examine ourselves and look for whatever else may be wrong. Otherwise, problems pile up.

Some people have very serious psychological problems, yet they grow up and start families, sometimes in great haste. They meet, and after a few months they rush into Holy Matrimony before everything comes to light. They have done nothing to help themselves. Then, a few years into family life, it is as though a bomb goes off in the relationship. The good neighbors and dear relatives are astonished: 'But they were such good people!' As they say, these things happen even in the best families. I am not saying that you are a bad man or a bad woman. I am saying you have problems, just as I do, and we need to see what is happening within us. After all, you may have a child. And what happens to a child whose parents have never looked at their inner life or emotional balance, and have never learned to deal with their anxiety, insecurities, problems, and childhood wounds?

We have a tendency to brush these things aside, even to make a bit of fun of them and disparage these issues so that we do not have to pay attention to them, supposedly because we are very spiritual. But that is not how it is. I remember a friend telling me that he had gone to Father Porphyrios and asked about a relative with psychological problems. Father Porphyrios told him, 'My child, he needs to see the doctor and take his medication.' My friend said, 'Father, I came to you so you could pray for us and God would hear.' He replied, 'I will pray too, but he must also see the doctor. And if the doctor says he needs to stay in a clinic for these serious psychiatric problems, then he must stay there.' We have simply learned to treat people like him...

and to use them according to our own needs. We take from their books whatever suits us, while passing over the things we do not want to discuss. But these people cared for the whole person. They were never one-sided; they kept a sound balance.

When you break your leg, you do not stand before the icons asking for a miracle with a broken leg. You go to the doctor and have the leg put in a cast or a splint. In the same way, when you have problems inside and feel confused, you ask for help so you can learn to deal with your situation. You find yourself upset by everything at home. You quarrel, shout, lose your temper, hit people, swear, hit your children, and tear up their things. As I said earlier, you can hear such stories even in the best homes, in Christian homes, in your own home, where you listen to church on Sunday, attend Church, and are a good person. Why does all this happen? So that we too may learn humility and understand that we are human, like everyone else.

That grand idea we sometimes have of ourselves needs to fall away: 'I am not like other people. I am someone special.' And God says, 'What makes you so special, my child? You are like everyone else.' So take a look at your own problems.

I hear of many spiritual fathers who, to their credit, understand and admit that they cannot do everything. Their example teaches me something too. One of them will say, 'My child, I am not the one to advise you on this. Ask the specialist.' Suppose you have a serious health problem, and the doctor tells you, 'No more squid. You must not eat squid again because, say, you have high uric acid. Shrimp and other seafood are bad for you too. Don't touch them again.' A priest with good sense and discernment will tell you, 'My child, follow the doctor's advice.' And if a doctor tells a woman that she must drink a glass of milk every morning to take her medicine, her spiritual father will step aside. He will say, 'This is not my place to interfere.'

To pressure you and make you do whatever I want. You are not my property. You are not my property. We do not live in an age when I can simply make you do as I please. Follow the doctor's advice; the doctor does not make you do whatever he wants either. But as a priest, I face a greater temptation to make you do whatever I want. You see a doctor now and then, only when you are ill, while you have frequent contact with a priest. That gives me an opportunity to take advantage of your coming to me. How much sensitivity and how much illumination from God it takes to understand that I am not your master, that I am not the ruler of your life! The One who guides us into the harbor of His will is God Himself, the Lord Jesus Christ.

He is the One to whom I must turn you, the One to whom I must help you draw close, the One you must love. From Him you must find the strength to stand on your own feet and learn to walk. If I see you struggling to walk, I should help you stand so you can walk toward Him, rather than cling to me. If I learn that you have a problem with your physical legs, I will tell you to see an orthopedist. Likewise, if you need psychological, neurological, or psychiatric help, I will tell you that I cannot provide it. Some Saints may have been able to, and perhaps some Saints can even now. They can, but an ordinary person, an ordinary cleric, cannot say, ‘You will do whatever I tell you.’

Only someone who has that kind of closeness with God can speak so confidently about such matters: 'Do as I say and do not be afraid.' Father Porphyrios, whom I mentioned earlier, advised one person to see a doctor, take psychiatric medication, and go to a clinic as well, with his blessing. Yet he told a woman I know, whose doctors had recommended an operation for cancer, 'Do not have the operation, and nothing will happen to you.' But he could see. He could see. If you can see, then of course you may say that. If you are God-bearing, if you are a person who... He told her, 'Nothing will happen to you.' She replied, 'But Father, the doctors say that without the operation I will die within eight months.' He answered, 'You will live for decades. Do not worry.' When you are such a person, you take the other person upon your shoulders, accept responsibility for them, and save them.

You deliver them, and the outcome shows it. That woman is still alive. She did not have the operation; she is a pharmacist somewhere in Greece, and many years have passed. Yet in many other cases, sadly, we advise people in a controlling way: 'You will do as I say because...' Because what? Can we also say, 'Because God told me'? Did God tell us? I cannot claim any such thing for myself. Someone may say, 'Quite right; you are unworthy and sinful.' Yes, that is precisely why I would not dare make such a claim. But another person did dare. He said, in effect, 'I am no ordinary person. I know what I am telling you. You will marry this man. End of discussion. It is from God.'

All right, and what about the ordeal this family is going through now, for example—the incompatibility of their characters, the distress within their home? I am not speaking of just one family, or of Greece alone. I mean families abroad too: in England, America, Germany, and Cyprus. I have stacks of letters, and I am not exaggerating—whole bundles in folders sent from all over the world. People say, ‘We obeyed our spiritual father and did what he told us, but now we cannot go on like this.’ I ask, ‘What do you want?’ ‘For you to tell us what to do.’ But that is precisely asking me to perpetuate the problem. You became attached to someone, and now you say, ‘No, I do not want to be attached there; I want to be attached elsewhere.’ The point is not to become attached. Look at your life soberly, consider your problems calmly, and make your own decision.

With God’s help, with the help of your spiritual father, with enlightened prayer and his enlightened counsel—but you will make the decision. Do you know what I will do? I mean, what any spiritual father will do? When you have a cloud in front of you and cannot see through its fog, the spiritual father comes and blows and blows until the cloud clears. Then he says, ‘My child, can you see now? Wait, let me blow a little more, so you can see what lies ahead.’ What do you see? You are the one who must look. You will take responsibility for your life, so that whatever happens, you can take joy in it. Even if you fail, you can still say, ‘I failed because I tried. Because I struggled. Because I chose. I made a choice, and it failed.’ Who said that everyone’s choices, all our choices, would succeed?

Do you see? Is it so terrible to make a mistake in life? Who can guarantee—with such a high opinion of himself—that he will make a move and never make a mistake? This is something we ask of God. We pray to God, saying, ‘Lord, please help me not to make a mistake.’ But have we made mistakes? We have. Even people who wear themselves out in prayer keep making mistakes. They make choices that turn out quite differently from what they expected. How much worse when someone else then makes those choices and leaves you to bear them. Is your own life a matter of ‘We’ll take care of you before you do’? No, we are not talking about buying awnings for my house or installing locks or an alarm. Will you take care of me before I do? This is my own life. It is your life. It is your choice.

A few days ago I received a message: ‘Please, I don’t know whether I should start a family or not, become a monk or become a priest, stay in the world, go to the Holy Mountain, or go on a mission.’ All right, what do you expect from me? ‘Tell me what to do.’ That is something we all feel we need. I do not blame him for saying it, because I often feel that need myself.

It is like the little child I mentioned. He wants his mother to say, ‘Well done. You’re doing well.’ Yes, but at some point that child must grow up. People of God should help one another grow and mature. Of course, we must do that without malice, harshness, or a hard heart, but we must do it. Do you want me to tell you what you feel, to tell you what your calling is? I will pray that God enlightens your nous, your spiritual mind, and that the light of Christ comes to you.

“The light of Christ shines upon all.” That is what I will say for you: “The light of Christ shines upon all.” And when I say “pasi,” I mean “to everyone,” just as “Peace be to all” means peace to everyone. That is what “pasi” means. Do you know how “pasi” is written? If I asked you how it is written... I am not speaking to you, dear philologist! Many know that it is written with an iota, an alpha, another iota, and a circumflex, right? But very many do not know what “pasi” means in “Peace be to all.” It means peace to everyone; there are also “hoi pantes” (“all”) and “ton panton” (“of all”). Then there are “pasi” and “pason,” the feminine forms, and “pantas” in the accusative. So, peace to everyone. And that is what I will say: may peace and light come into the soul of this person who does not know what to do.

I do not make light of it. You and I, all of us, go through times when we feel trapped and cannot decide what to choose. At such a moment, our savior and benefactor is not someone who takes responsibility for our choice and our life. It is someone who says, ‘I will stand beside you. I will be a presence of love, a presence of prayer, a presence of support. But you must put your own will to work, listen to your deepest desire and the longing of your heart. You must listen within yourself, decide what to do, and rejoice in it. And if it turns out to be a mistake, at least you can say, “I tried, even though I got it wrong.”’ Has any child learned to write the alphabet correctly at once? Has anyone written the letter A just once, moved on to B, and been done with it?

How many exercise books did we fill? How many scribbles did we make? That is how life is: full of mistakes. Some people have the illusion that they, or their circle, will never make mistakes. I cannot say that. I have made many. I remember something Mr. Ganotis said that taught me a great deal. Sometimes you know a person only briefly, and they say two or three things that leave their mark on your soul. I asked him, ‘Who has been your greatest teacher? Which elder or spiritual father taught you and benefited you most?’ He answered, ‘My greatest teachers have been my mistakes—the mistakes I have made.’

‘I made many mistakes and had many failures. They taught me, helped me mature, and woke me up. They gave me whatever wisdom I now have to say something useful.’ Even then, I cannot claim that what I say is infallible. You might follow my advice and still make mistakes in your own life. We cannot escape mistakes. They will happen, even after we have prayed. That may sound strange, even irreverent, but it is not blasphemous. You pray, and it is as though God says, ‘Good, you have prayed. But do not grow proud and think everything will now go well because you prayed. You will struggle, and that struggle will include difficulties that I send you, though you see them as failures.’ They are part of the struggle too.

In his book, Saint Joseph the Hesychast describes praying about where on the Holy Mountain they should go. He moved from one place to another—New Skete, Little Saint Anne’s, and others. I cannot remember them all. He says that one night, as he prayed, God enlightened him: he saw a light of revelation and heard, ‘You will go there.’ Then, three pages later, he describes the temptations, problems, difficulties, and upheaval they faced there. He says he realized it had been the wrong choice. Listen to that! I turned back a few pages to compare. Earlier he had said he prayed and God enlightened him to go there. And I thought, ‘Father, forgive me, but how does that fit together?’

Forgive me, but you said you prayed there for God to enlighten you. A little later, everything went wrong. What kind of prayer was that? Did God enlighten you or not?

Do you see what I mean? All sorts of things happen even in the best households, to the best people, even to great saints. They do not pray because they expect their lives to be free of trouble, setbacks, and problems. They pray because they want God with them in everything they do: ‘Lord, be with me even in my mistakes and wrong choices.’

I was still deeply puzzled. How could God Himself give you an answer, only for that answer to lead, before long, to such upheaval that you are shaken and say, ‘Let’s leave this place; it was a mistake’? You might look to Christ and say, ‘Lord, forgive me, but did what You told me the other day no longer hold true? I wasn’t asking You what I should eat tomorrow, so that You could say, “All right, what does one day matter?” You told me to move, take my belongings, and make a new home, and now You tell me, “Get up and leave this place”?’ ‘Yes,’ He says, ‘that is what I am telling you.’

Things like that happen. So take responsibility for your life. Grow stronger little by little; mature. If you cannot manage that yet, do what you can. People do not change by force, and I cannot change you. I have not made any astonishing changes within myself either. But some things make you stop and think. Many people have helped me by letting me make mistakes. They could see the mistakes coming, yet they did not frighten me. Once I asked someone, ‘If you knew what I was about to do was a mistake, why didn’t you tell me?’ He said, ‘You would not have understood at the time. I could see that. I could also see how much you wanted to make that choice then. So you would make it, and we would trust God with what followed.’

He told me, ‘Put your hope in God, and give it a try.’ ‘But it turned out to be a mistake,’ I said. ‘So what if it did? You can put it right.’ Once you understand that, you become more at ease with yourself and with others.

You grow kinder and more forgiving. You look at people warmly and say, ‘Have you ever made a mistake?’ ‘Oh, many!’ I have made mistakes too. Then we can bear with one another and see how much we share, especially our setbacks and problems. Something taught me a great deal in 1990, at a camp in Kalamata. A man there—not the camp leader, but another person with responsibility in the Church, a mature spiritual man—said to me, ‘I have made a great many mistakes.’

‘And I have even harmed children by what I told them,’ he said. ‘I have made mistakes,’ he said. ‘I thought I was doing the right thing, but it turned out I had made mistakes.’ That taught me a great deal. He fell in my estimation because of what he said, and at the same time rose greatly in my esteem. He fell in my estimation because I had thought of him as an authority. But he rose greatly in my esteem because he put me at ease, and I thought to myself, ‘Since Mr. So-and-so has made mistakes and yet is such a fine person...’

It means that even admirable people make mistakes. So you too, dear lady, good as you are, sometimes lose your temper. All right—it doesn't matter; you lose your temper too. Many good people can lose their temper. Don't try to suppress it by saying, ‘There is nothing wrong with me. Everyone else is to blame. I will admit nothing about myself.’ Admit it, and say, ‘Yes, I am what one woman calls me: I'm hysterical, I'm hysterical, and I take it out on my children.’

What are you saying? I love you so much!

You're hysterical, and I don't love you at all when you're not at all hysterical but are the flawless lady, the flawless Christian who never makes mistakes, who is always in good form, always composed and serene—until someone, as someone used to say, steps on your tail. When they step on your tail where it hurts, of course it isn't in front of me. It happens when I'm away, when the people who applaud you when you need them are away, and you're at home in private with your children, your mother-in-law, your neighbors, your brothers and sisters, your cousins. Then this smiling, devout lady brings out her claws and says such things that you wonder, ‘Where did all that carefully maintained piety and kindness go? Where did it go? Where did it disappear?’

These things happen for our good. They help us see who we are and come to know ourselves. That is the answer Saint Paisios gave me on the Holy Mountain when I met him in 1990. Thank you, Vasilis, for the musical breaks you have played, and for the last one you are about to play before I finish what I have to say. The number is 4118602.

With the area code, of course, the station’s phone number is 210-4118-640. And Vasilis, play something lovely of your own. Vasilis has released some wonderful CDs: “The Blues of My Soul,” “Blues in the Plagal Mode,” other CDs of Byzantine music in English for English speakers and people living abroad, for friends and acquaintances, and more beautiful music of his own. Thank you so much for your good wishes and for telling me how much you have benefited from the two books we’ve published, “Strengthen Your Soul”

and “Love Forever.” Some episodes of “Unseen Passages” have been put into writing. Thank you for your kind words. This program will be rebroadcast in a few hours—or rather, in a few days—and you’ll be able to find it online if you look for it. After Vasilis’s final musical break, I’ll tell you what Saint Paisios said to me. It is very important for understanding God and humility, and it relates to everything we’ve been discussing today.

That was lovely, Vasilis, truly lovely. Thank you so much. I don’t regret choosing you as my assistant and colleague. Now, when I met Saint Paisios in 1990, I asked him, “Father, how can we acquire humility?” Supposedly I was concerned with such lofty matters as humility. Well, I was only a youngster. Perhaps I just wanted to sound clever. If someone had asked me what humility was, I wouldn’t have known. At first he gave me a playful example. “We ought to hold a march in Syntagma Square,” he said, “with signs saying, ‘Down with the grammarians!’” I said, “Father, I don’t see what that has to do with humility.” “How could it not?” he asked. “You know the personal pronouns in Greek, don’t you?” I said, “What about them?”

“Tell me the personal pronouns,” Father said. “What are they?” “I, you, he, we, you, they.” “Well done! See where you started? ‘I.’ The very first thing you said was ‘I.’ The grammarians are to blame for putting ‘I’ first. It ought to go last. We should say: ‘you, he, we, you, they, I.’ ‘I’ at the end! That’s what our march in Syntagma Square should be about: ‘Down with grammar!’” I haven’t seen that example in any of the books about Saint Paisios published so far. He told it to me, and I loved it. Then he said, “Let me give you a more spiritual answer now, one drawn more directly from the life of the Church.”

We acquire humility through self-knowledge. It’s a word with both spiritual and psychological meaning, a word that reaches into every part of life. I need to understand myself, my true self. I need to understand the person close to me, but first I need to understand myself. If I do, I’ll be able to understand you, because you’re much like me. I sometimes tire of talking with people, and I can get angry with someone; so can you. If I recognize my own irritability, I’ll understand yours and be able to forgive you. If I see that I’m jealous because I feel inadequate, or envious because I’m afraid, or that I’m angry—if I understand what is happening inside me, the forces at work, my desires, and what pushes me one way or another—then I’ll be able to understand you too.

All the ways we hurt one another—and I began today by talking about how harsh we can be with each other—spring from a deep ignorance of what is going on inside ourselves.

We don’t know ourselves. We hide as though there were no problem. We fool ourselves about so many things. We barely even touch the real issues. We say one thing is troubling us when something else is troubling us altogether. I remember a woman preoccupied with the salvation of the whole world, with when the world will end and whether a third world war is about to begin. Yet there has been a third world war in her own home for years. She doesn’t speak to her children, her husband, or her mother-in-law, and then she talks to you about when the signs of the Apocalypse will appear. I want to say to her, “Is there anything more revealing

than what’s happening in your own home? Doesn’t that concern you? You worry about what will happen across the whole world, but why can’t you see what is happening under your own roof?” That’s what I mean. We fail to see the real problems in our lives. We focus elsewhere and talk about other things. What saddens me is that all this happens within the Church, under God’s care, in the sacred space of the church building and around it. We are people of God. Shouldn’t we be the most genuine and honest people, willing to look truthfully at ourselves? Yet there are others more honest and more genuine than we are.

Some of them never set foot in church. Vasilis is telling me it’s time to finish; we’ve gone over, so please forgive me. Someone told me about a young man in northern Greece who died of cancer. A great crowd came from all around the region—perhaps two thousand people. My immediate question was, “Was he very involved in the Church?” “No,” I was told, “not at all. But he had something about him that drew everyone close.” I fell quiet. At first it bothered me: he wasn’t ‘one of ours,’ as we sometimes say. But no, my dear friend. Christ teaches us that sometimes others give us lessons in sincerity, humility, honesty, self-knowledge, and knowledge of God that we ourselves can hardly imagine.

We need humility. And I’m sure this program alone hasn’t changed things: you’ve been listening for years, and the problems at home are still there. I can see it in the calls you’ve made and the emails you’ve sent. One young woman wrote, “I listen, I cry, I’m moved, and I manage a ‘Lord, have mercy on me.’ I can’t do much more.”

I accept that, and it’s beautiful: a humble admission, a humble acceptance of my weakness, and a plea for God’s mercy, so that God’s strength may truly be seen to be made perfect in weakness. Do you understand those ancient words? God works through our poverty and hardship. So love your husband, love your children, and speak more gently and humbly. Don’t sulk or dig in your heels—and don’t say as many ‘don’ts’ as I’ve just said! All these ‘don’ts’—but I have to tell you these things. Let’s change a few practical things. Let’s stop hurting each other and bleeding in our homes, all right? Take that practical point with you. Strength to you, and all the best as you go on. Vasilis, thank you so much. Thank you to Phoebe for answering the phones and receiving your messages. Thank you so much for your love. My greetings to everyone, wherever you are.

Take care, and we’ll speak again next week. Goodbye, my dear friends.

The Greek text follows the source recording. Music, chanting and unclear passages are identified separately; the full Greek audio is retained.

Download Greek transcript (TXT)

Τι κάνουμε, βρε παιδιά; Πώς είστε; Τι κάνεις; Χαίρομαι που είμαι πάλι μαζί σου. Και θα πούμε δυο λόγια στην Πειραϊκή Εκκλησία, στο σταθμό που μιλάει στην ψυχή μας, στους 91,2. Και σήμερα, και δεν είναι τώρα βράδυ που κάνω εγώ την εκπομπή, αλλά είναι ίσως βράδυ εκεί που είσαι εσύ αυτή τη στιγμή, στην αναμετάδοση που γίνεται το βράδυ.

Ίσως βράδυ εκεί που ακούς την εκπομπή γραμμένη σε ένα δικό σου CD, στο mp3, ή που περπατάς, ή που οδηγάς. Δεν ξέρω, αλλά σου μιλώ για το βράδυ, διότι θα ήθελα να μπορώ να κάνω τις εκπομπές μου εγώ το βράδυ. Γιατί όταν νυχτώνει και περάσει η ώρα και τελειώσει η μέρα, και δεις τα πράγματα έτσι όλα, πώς πέρασαν και καταλαγιάσουν οι κόποι και η κούραση και...

Βρεις λίγη ώρα και ξαπλώσεις στο κρεβάτι σου ή κάπου σε έναν καναπέ και ησυχάσεις. Δεν ξέρω σε σένα, αλλά σε μένα, εκείνη την ώρα της νύχτας, έρχονται στο νου μου ωραίες σκέψεις, έρχονται στο νου μου εμπνεύσεις, έρχονται στο νου μου πράγματα που θα ήθελα να πω. Φεύγουν οι επιπολαιότητες, οι βιασύνες. Κάπως κάτι παθαίνει η ψυχή μας το βράδυ. Δεν ξέρω αν είναι τυχαίο το ότι οι μοναχοί στα μοναστήρια κάνουν προσευχή έτσι μέσα στο σκοτάδι, μέσα στη νύχτα, που αλλάζει η ψυχή μας και η ψυχολογία μας και η διάθεσή μας και δημιουργείται μέσα μας έτσι ένας γλυκασμός. Φεύγει η ένταση της μέρας, η παρορμητικότητα και η νευρικότητα και η ένταση και αυτό το που σε κάνει να μην έχεις ησυχία πουθενά.

Και θες να καταλαγιάσεις, να γαληνέψεις. Εκείνη την ώρα λοιπόν εγώ σε σκέφτομαι, αλλά πού να σε έχω εκείνη την ώρα να στα πω; Πού να είμαι κι εγώ εκείνη την ώρα με μικρόφωνα και στούντιο και ηχεία και τον ηχολήπτη μας και τον μουσικοσυνθέτη μας, Βασίλη Χατζηνικολάου, που και σήμερα είναι μαζί μας, και σε ευχαριστώ πολύ, Βασίλη μου. Λέει ένας: «Μιλείς τόσο πολλά για τον Βασίλη, του κάνεις κακό». Και του λέω: «Σώπα, χριστιανέ μου. Ποιος λέει για τον Βασίλη πολλά; Ο Βασίλης είναι ταπεινός και μακάρι να έλεγαν πολλά, για να έλεγα εγώ λίγα λιγότερα». Αλλά για μερικούς ανθρώπους τελικά που αξίζουν πολλά, δυστυχώς δεν λέγονται πολλά. Έχεις ακούσει πάρα πολλά για κάποιους ανθρώπους που θα περίμενε κανείς να ακούσει δύο καλά λόγια, έναν δίκαιο έπαινο, όπως λέμε στην εκκλησία. Όχι έπαινο ναρκισσισμού, κολακίας αρρωστημένης και έπαρσης, αλαζονίας, αλλά τον έπαινο.

Θέλει ένα παιδί για να πατήσει στα πόδια του ακόμα καλύτερα και να προχωρήσει. Μην τον μπερδεύεις. Άλλο ο έπαινος που κάνει ζημιά στον άλλον. Είναι σαν να τον παραδίδεις, όπως λένε οι πατέρες, στον πειρασμό. Όταν παινεύεις, λέει, κάποιον, είναι σαν να λες στον πειρασμό, ορίστε, έλα, πάρ' τον, σου τον παραδίδω, γιατί του δημιουργείς φούσκωμα στο μυαλό και στο λογισμό ότι είσαι το κάτι άλλο. Εδώ δεν μιλάμε για κάτι τέτοιο, μιλάμε για τον άνθρωπο που θέλει ενθάρρυνση και θέλει τόνωση και να του πεις: Εκτιμώ το έργο σου, εκτιμώ τον αγώνα σου, εκτιμώ την ποιότητα της δουλειάς σου. Συνέχισε όμως να το κάνεις κι εσύ αυτό, να επαινείς, να τονώνεις τους ανθρώπους τους δικούς σου, να τονώνεις αυτούς που είναι δίπλα σου, να τους δίνεις κουράγιο.

Όταν πεθάνουν και περάσουν τα χρόνια, θα είναι πολύ αργά να τους λες μετά τέτοια πράγματα. Θα είναι πολύ αργά. Το παράπονο, λέει, του νεκρού, έλεγε ένας καθηγητής μας στο πανεπιστήμιο, είχε γράψει κάτι ποιηματάκια και ήταν ένα με δύο γραμμές που έλεγε «Το παράπονο του νεκρού» και έλεγε: «Αχ, μωρέ, να ζούσα κι ας μην με έκλαιγε κανείς». Αχ, να ζούσα. Τώρα, λέει, πέθανα, με κλαίτε όλοι και συζητάτε για μένα και λέτε καλά λόγια και επαίνους και μπράβο και ήσουνα σπουδαίος και ήσουνα λαμπρός, και όσο ζούσε, μηδέν. Καμία κουβέντα, καμία στοργική προσέγγιση, κανένα τηλέφωνο να του πεις ότι, ξέρεις τι, πολύ μου άρεσε αυτό που άκουσα από σένα, το τραγούδι σου, η μουσική σου, η κουβέντα σου, η παρέα σου, πέρασα καλά μαζί σου. Θα πεις, αυτά είναι ανώριμα πράγματα των παιδικών μας χρόνων.

Συμφωνώ πάρα πολύ μαζί σου και πιστεύω να έχεις καταλάβει ότι μονίμως είμαστε στα παιδικά μας χρόνια με διαφορετική μορφή. Και τώρα παιδί είσαι και τώρα θέλεις αυτό, δεν ζητάς και τώρα μια καλή κουβέντα όπως τότε που ήσουν παιδί, που έκανες το Α και το Β και το Γ στο τετράδιο με κάτι καλικατζούρες, κάτι τεράστια γράμματα;

Κρατώντας το μολύβι, λες και κρατάς σκεπάρνι με όλη τη χούφτα σου, που προσπαθούσες να μάθεις, και εγώ και εσύ, να μάθουμε να κρατάμε το μολύβι και κοιτάγαμε τη μαμά μας, το μπαμπά μας να δούμε αυτό το βλέμμα. Το βλέμμα που σου λέει: «Ωραίο, ωραίο, μπράβο παιδί μου, μπράβο λεβέντη μου, ωραίο το έκανες το α». Το α, το α που δεν βλεπόταν, ήθελες να σου πει κάποιος ότι είναι ωραίο, ήθελες να δεις αυτό το σπινθηροβόλημα.

Αυτή τη λάμψη. Στα μάτια της μάνας σου, ότι μπράβο, ωραία το έκανες το α, παιδί μου, προχώρα. Αυτό θέλει να δει και σήμερα και η δική σου ψυχή και η ψυχή του Βασίλη και η ψυχή δική μου και η ψυχή η δική σου και η ψυχή του Αγίου, με τη διαφορά ότι ο Άγιος θέλει να δει αυτό το πράγμα μόνο από τον Θεό, κυρίως από τον Θεό και από τους ανθρώπους, αλλά πρωτίστως από τον Θεό. Εμείς οι υπόλοιποι θέλουμε το Θεό, αλλά θέλουμε να ακούσουμε και κάτι δίπλα μας. Εκτός αν έχεις μάθει να ακούς το Θεό δίπλα σου. Εκτός αν έχεις νιώσει κι εσύ αυτό που ζούσε ο Κύριος και έλεγε: «Εγώ και ο Πατέρας μου είμαστε ένα». «Δεν είμαι μόνος, ότι ο Πατήρ μετ' ἐμοῦ ἐστί», δεν νιώθω μόνος. Αν έχεις φτάσει κι εσύ σε μια πνευματική πορεία...

Της δικής σου πνευματικής ζωής που να νιώθεις την παρουσία του Θεού, να νιώθεις ότι είσαι παιδί... Θεού, το χάρισμα αυτό της υιοθεσίας, ότι σε έχει κάνει παιδί του ο Θεός. Αν είσαι σε αυτό το επίπεδο, δεν χρειάζεσαι τον έπαινο. Αλλά επειδή δεν είσαι σε αυτό το επίπεδο, όπως και εγώ, μην ανησυχείς, μην νιώθεις άσχημα. Η πλειοψηφία δεν είμαστε, λίγοι είναι. Εμείς οι περισσότεροι, οι απλοί χριστιανοί, οι απλοί άνθρωποι αυτού του κόσμου, θέλουμε να ακούσουμε και μια καλή κουβέντα. Και ο άντρας σου θέλει να ακούσει ένα γλυκό λόγο που έχεις πολύ καιρό να του πεις και είσαι πάρα πολύ σκληρή στον έπαινο και πολύ φειδωλή και πολύ σφιχτή σε αυτό το θέμα. Δεν λες πολλά, να μην σου πάρει τον αέρα, να μην του δώσεις αυτή τη χαρά, να μην το εκμεταλλευτεί. Και στο παιδί σου δεν λες πολλά γιατί...

Εύκολα έχεις το παράπονο και την γκρίνια και τη δυσαρέσκεια έτοιμη να του πεις: «Τι είναι αυτό που κάνεις; Ποιες είναι αυτές οι παρέες; Πού έμπλεξες πάλι; Τι μαλλί είναι αυτό; Τι παντελόνι πήγες και αγόρασες, ρε παιδί μου; Τι είναι αυτά τα σκουλαρίκια, ρε παιδάκι μου;» Όλο το «τι είναι το ένα, τι είναι το άλλο». Πολύ πρόχειρη, εύκολη λύση είναι το παράπονό σου και πολύ δύσκολα να πεις μια καλή κουβέντα. Βασίλη, συμφωνείς; Βλέπω και κουνάς το κεφάλι σου. Έτσι είναι τα πράγματα και δεν τα λέω από το μυαλό μου, γιατί εγώ, καλώς ή κακώς, δεν έχω επαφή άμεση με εσωτερική ζωή σπιτιών, γιατί δεν είμαι τώρα μέσα στα σπίτια να βλέπω ακριβώς πώς περνά η μέρα. Το να πας μια επίσκεψη για μια-δυο ώρες, δεν καταλαβαίνεις πολλά. Εσείς όμως που τα ζείτε, τα βλέπετε.

Δέχομαι μηνύματα από πολλούς ανθρώπους, πολλά γράμματα, πολλά email, πολλά τηλεφωνήματα, πολλά κλάματα, κυρίως κλάματα με τέτοια θέματα.

Μου κάνει εντύπωση οι μανάδες οι οποίες ψάχνουν, ας πούμε, να μιλήσουν και είναι γλυκύτατες σε μένα στο τηλέφωνο ή σε ένα γραπτό, και τους λέω: «Θα ήθελα να ακούσω και την άλλη πλευρά, αν γίνεται, να ακούσω και το παιδί, να ακούσω και το σύζυγο. Του λες μια καλή κουβέντα; Τον ενθαρρύνεις; Τον αγαπάς; Τον τονώνεις;»

Όταν ακούσω τον σύζυγο, εκεί καταλαβαίνω ότι αυτή η φωνή, γλυκύτατη, η ευσεβής, η ευλαβική φωνή που ακούγεται στον τηλεφωνητή ή στο κινητό ή στο email, όπως της ζωγραφίζω τη φωνή στα αυτιά μου όταν διαβάζω ένα κείμενο, το ακούω και φαντάζομαι ας πούμε πράγματα, εγώ φαντάζομαι, και έρχεται η πραγματικότητα και με προσγειώνει ανώμαλα και μου λέει: «Μη φαντάζεσαι, δεν είναι έτσι, κύριε».

Που σου έστειλε το μήνυμα... Δακρύβρεχτο και το μελιστάλαχτο, σε σένα είναι έτσι, σε μένα είναι αλλιώς. Και έχει λίγο φοβηθεί, όπως λέμε, το μάτι μου. Δεν στο κρύβω αυτό, έχω λίγο φοβηθεί, γιατί λέω τώρα γιατί να μην είμαστε έτσι στην πραγματικότητα της καθημερινής ζωής; Ή αν δεν είμαστε έτσι, εντάξει, τουλάχιστον μην κρυβόμαστε. Να είμαστε ειλικρινείς και στους πατέρες όταν πάμε στους ιερείς, να καταθέτουμε το αληθινό κομμάτι του εαυτού μας, ότι «Πάτερ, είμαι μια παράξενη, υστερικιά, νευρική».

Φωνάζω, ταράζομαι, μου φταίνε όλα και ξεσπάω στα παιδιά μου. Και βρίζω τον άντρα μου, και βρίζω τη γειτονιά μου. Δεν μου φταίει κανείς, μου φταίνε τα προσωπικά μου. Μου φταίνε τα ψυχολογικά μου που είναι πάρα πολλά. Μου...

φταίνε τα γονίδιά μου, οι γονείς μου, η κληρονομιά μου, ό,τι έχω και δεν έχω κουβαλήσει μέσα μου, αλλά...

Τα βάζεις με τους άλλους συνέχεια που είναι μέσα στο σπίτι. Αυτή η σκληροκαρδία, αυτή η σκληρότητα κάποιων γυναικών. Και σε παρακαλώ μην πάρεις τηλέφωνο να κάνεις παράπονο, γιατί δεν απευθύνομαι σε εσένα μόνο. Όχι, και για σένα μιλάω, αλλά δεν είναι μόνο για σένα. Δεν τολμάω να πω κάτι μερικές φορές. Παίρνουν κάποιες κυρίες και λένε: «Γιατί με εκθέσατε;» Μα, λέω, αν είχα εκθέσει εσένα, θα έπρεπε να έχεις πάρει μόνο εσύ τηλέφωνο. Έχουν πάρει πολλές ακόμα κυρίες και νομίζουν ότι μιλάω για αυτές. Δεν μιλάω για κάποια συγκεκριμένη με σκοπό να εκθέσω κάποια με το όνομά της. Δεν είναι θεραπεία αυτή, δεν είναι βοήθεια. Το ζητούμενο δεν είναι να πούμε: «Ξέρεις κάτι; Η κυρία τάδε είναι αυτή που έχει όλα τα προβλήματα του κόσμου». Δεν έχεις εσύ το πρόβλημα που εγώ δεν έχω. Όλοι στο ίδιο καζάνι βράζουμε. Όλοι οι ίδιοι είμαστε. Γιατί είμαστε άνθρωποι.

Όλοι βαριόμαστε ο ένας τον άλλον, και όλοι κουράζουμε τους άλλους, και όλοι κουραζόμαστε από τους άλλους. Δεν είμαστε τέλειοι άνθρωποι, δεν παντρεύτηκες καμιά τέλεια γυναίκα, ούτε αυτή παντρεύτηκε ένα τέλειο άντρα. Η γυναίκα σου παντρεύτηκε εσένα, που δεν είσαι αγγελούδι, και εσύ έχεις τα δικά σου και αυτή έχει τα δικά της. Τι μένει να συζητάμε; Μένει να τσακωνόμαστε, αλλά να συνεχίζουμε. Θα τσακωθούμε, θα τα πούμε, θα σφαχτούμε, αλλά μέσα από αυτή τη σφαγή δεν θα έρθει ένας χωρισμός και μια απόσταση, θα έρθει πάλι μια εγγύτητα. Είναι αυτή η συμφωνία που κάναμε όταν παντρευτήκαμε. Δεν είπαμε ότι δεν θα τσακωθούμε ποτέ εμείς οι δυο, δεν είπαμε ότι δεν θα είμαστε κανονικοί άνθρωποι εμείς οι δυο. Άνθρωποι είμαστε όπως όλοι. Και αφού έχω μέσα μου νεύρα, κάποια στιγμή θα βγουν και τα νεύρα.

Θες να καταλάβεις κάποιον πώς είναι; Θα ζήσεις μαζί του, θα περπατήσεις, όπως λένε, με τα παπούτσια του, θα βάλεις τα παπούτσια του δηλαδή να μάθεις το βάδισμά του. Θα ζήσεις πώς είναι στο τραπέζι, πώς είναι στη βόλτα, πώς είναι στη θάλασσα, πώς είναι στο βουνό, πώς είναι στο εστιατόριο, πώς είναι στο γήπεδο, πώς είναι στην πλατεία.

Πρώτα είναι όλα τέλεια, εκεί δεν βλέπεις τον άνθρωπο. Όταν δούμε ο ένας τον άλλο στα αληθινά του σημεία, θα βγούνε όλα τα κομμάτια της ψυχής μας και ξέρεις, όλα τα κουβαλάμε μέσα μας, όλα. Και εσύ και εγώ έχουμε πράγματα, και επιθετικότητα και νεύρα και αντιπάθεια και ζήλια και μίσος, και τα έχουμε αυτά. Δεν τα έχουμε; Εσύ δεν έχεις; Εγώ έχω πάντως.

Ναι, έχω, και δεν είναι θέμα αν είμαι ευχαριστημένος ή λυπημένος, δεν καυχιέμαι για αυτά, αλλά δεν μπορώ να σου πω ότι δεν έχω.

Να νομίζεις ας πούμε ότι έχεις μπροστά σου έναν άφθαστο, έναν πολύ ψηλά πνευματικά ιστάμενο άνθρωπο. Όχι, είμαι κι εγώ πάρα πολύ εμπαθής, κανονικός άνθρωπος με διάφορα πάθη και αδυναμίες. Αλλά το θέμα είναι όταν θα τσακωθείς με τον άνθρωπό σου να μπορείς να συνεχίσεις να τον αγαπάς. Να μαγειρέψεις ας πούμε την άλλη μέρα. Να μην του πεις: «Τώρα να πας να φας όπου θέλεις, να πας να βρεις τη μάνα σου να σου μαγειρεύει. Τώρα να πας όπου θες, να μην έρθεις αύριο εδώ επειδή τσακωθήκαμε». Όπως και αυτός δεν θα σου πει ας πούμε ότι «Τώρα δεν σου ξαναδίνω λεφτά, να πας να βρεις λεφτά, να βγάλεις από την τράπεζα, να βρεις τα δικά σου, τις οικονομίες σου, να πας να σου δώσει η μάνα σου». Όχι, θα δίνεις εσύ λεφτά, αγαπητέ κύριε, αν κρατάς εσύ τα χρήματα. Εσύ θα συνεχίσεις να μαγειρεύεις, θα συνεχίσεις να του πλένεις. Δεν εκδικούμαστε ο ένας τον άλλο. Ψαχνόμαστε, ψάχνουμε μέσα μας τι πραγματικά μου έφταιγε...

Στον άλλον, γιατί του θύμωσα, γιατί έκανες έτσι το παιδί σου, τι σε ενοχλεί, τι σου φταίει το παιδί σου; Δηλαδή αυτό φταίει στα αλήθεια; Ο άντρας σου φταίει στα αλήθεια; Μήπως κάτι άλλο σε απασχολεί;

Προβλήματα, εγώ το ζω αυτό. Λέω συνέχεια αυτή τη λέξη «εγώ», λυπάμαι που το λέω και συγχώρεσέ με που λέω συνέχεια αυτή τη λέξη. Δεν το λέω με την έννοια του εγωισμού ότι, ξέρεις, εγώ πόσα ξέρω, αλλά επειδή γινόμαστε δέκτες πολλών παραπόνων, γκρίνιας, στεναχώριας από τους ανθρώπους και ακούμε τα προβλήματα του κόσμου, το βλέπω συνέχεια αυτό το φαινόμενο. Έχουμε πάρα πολλά προβλήματα και πολλά ψυχολογικά προβλήματα τα οποία θέλουν βοήθεια, θέλουν λύση, θέλουν άγγιγμα, θέλουν προσέγγιση. Για να λύσεις κάτι πρέπει πρώτα να το δεις, πρέπει πρώτα να το παραδεχτείς. Όσες φανουρόπιτες κι αν κάνεις, όσες αρτοκλασίες κι αν κάνεις, όσα λαδάκια κι αν αλειφθείς, όσο αγιασμό κι αν πιεις, δεν λύνονται τα θέματα έτσι. Μαγικά.

Ένα παιδί που δίνει εξετάσεις πανελλήνιες δεν μπορεί να σου πει: «Ξέρετε, φέτος όλο το χρόνο έκανα προσευχές και μετάνοιες και ελπίζω να πάω καλά». Γιατί θα το ρωτήσεις: «Έγραψες καλά στα διαγωνίσματα του χρόνου που πέρασε η χρονιά; Πώς πήγες στο φροντιστήριο; Τι βαθμούς πήρες στο τετράμηνο, στο πρώτο, το δεύτερο; Στα επαναληπτικά διαγωνίσματα πώς πήγες; Στο φροντιστήριο πώς πας;»

Έτσι δεν λέμε; Τι θα του πούμε το άλλο, ότι ξέρεις, ότι επειδή πίστευες στον Θεό και επειδή προσευχόσουν και επειδή πήγες και ταξίδεψες στο Άγιο Όρος και επειδή έχεις πάει και στα Ιεροσόλυμα πέρσι και θα πας και του χρόνου, θα περάσεις; Μα δεν γίνονται έτσι τα θαύματα αυτού του τύπου και δεν είναι και θαύμα αυτό. Έχεις πρόβλημα, θα βρεις το πρόβλημα, όπως λένε οι πατέρες, εκεί που στάζει. Από εκεί που μπήκε, λέει, το πρόβλημα, από εκεί πρέπει και να βγει. Από το ίδιο δηλαδή, μην το προσπερνάς, μην κλείνεις τα μάτια σου, μην στρουθοκαμηλίζεις.

Μην ακολουθείς την τακτική του στρουθοκάμηλου που βάζει το κεφάλι μέσα στην άμμο και επειδή... και είναι τεράστιο αυτό, η στρουθοκάμηλος, και επειδή δεν βλέπει αυτή τον κόσμο, νομίζει και ο κόσμος δεν την βλέπει. Ναι, αλλά φαίνεσαι. Το πρόβλημα υπάρχει. Επειδή εσύ κρύβεσαι και το κρύβεις, δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει. Θα σε βασανίσει.

όσο το κουκουλώνεις και δεν το αντιμετωπίζεις, να πεις εγώ έχω πρόβλημα, πρέπει να δω τι μου φταίει, θέλω να ψάξω μέσα μου, και πνευματικά και θεϊκά και μυστηριακά με τα Άγια Μυστήρια της Εκκλησίας μας βεβαίως, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα κοιταχτώ και δεν θα ψάξω τον εαυτό μου τι άλλο μου φταίει, συσσωρεύονται τα προβλήματα.

Είμαστε με ψυχολογικά προβλήματα πολύ σοβαρά, μεγαλώνουν και κάνουν οικογένεια και μερικές φορές πολύ διαστικά. Γνωριμία, λίγοι μήνες αμέσως γάμο να προλάβουμε να προχωρήσει το θέμα μην φανούν και όλα και μετά αυτά τα άτομα τα οποία καθόλου δεν βοήθησαν τον εαυτό τους κάνουν μια οικογένεια η οποία μετά από λίγα χρόνια σκάει μια βόμβα μέσα σε αυτή τη σχέση και απορούν οι καλοί γείτονες και οι αγαπητοί συγγενείς και λένε μα ήταν τόσο καλά παιδιά είναι αυτό που λένε Συμβαίνει και στις καλύτερες οικογένειες. Εγώ δεν μιλάω ότι είσαι κακός και κακή, αλλά έχεις προβλήματα, όπως και εγώ έχω. Και πρέπει να δούμε τι μας συμβαίνει, γιατί μετά θα κάνεις και παιδί. Και ένα παιδί που έχει γονείες οι οποίες δεν έχουν κοιτάξει καθόλου το ψυχικό τους υπόβαθρο, την ψυχική τους ισορροπία, δεν έχουν μάθει να διαχειρίζονται τα θέματά τους, το άγχος τους, τις ανασφάλειές τους, τα προβλήματά τους, τα παιδικά τους τραύματα.

Υπάρχει μια τάση έτσι εύκολη να τα προσπερνάμε αυτά και να τα γελοιοποιούμε λίγο, να τα συκοφαντούμε τα θέματα αυτά για να μην δώσουμε σημασία, δήθεν ότι είμαστε πολύ πνευματικοί, αλλά δεν είναι έτσι τα πράγματα. Θυμάμαι ένας φίλος μου μου έλεγε ότι είχε πάει στον πατέρα Πορφύριο και τον είχε ρωτήσει για κάποιον συγγενή του που είχε προβλήματα ψυχολογικά και του είπε: «Πατήρ Πορφύριος, πρέπει να πηγαίνει, παιδί μου, στο γιατρό και να παίρνει τα φάρμακά του». Λέει: «Πάτερ, ήρθα σε εσάς να κάνετε την προσευχή σας, να μας ακούσει ο Θεός». «Θα κάνω», λέει, «και εγώ προσευχή, αλλά πρέπει να πάει και στον γιατρό. Και αν, λέει, του πούνε ότι πρέπει να κάτσει και μέσα στην κλινική για τα προβλήματά του τα ψυχιατρικά, τα ψυχολογικά, τα σοβαρά, πρέπει να κάτσει». Απλώς έχουμε μάθει αυτούς τους ανθρώπους να τους

και να τους αξιοποιούμε και να τους χρησιμοποιούμε κατά... μέτρο των αναγκών μας, δηλαδή ό ,τι μας συμφέρει το παίρνουμε από τα βιβλία τους, κάποια άλλα πράγματα δεν τα συζητάμε και λέμε όχι. Ναι, αυτοί οι άνθρωποι ήταν όμως σφαιρικοί άνθρωποι. Αγκάλιασαν τον όλο άνθρωπο, δεν ήταν μονόπλευροι, σε καμιά πλευρά δεν έγερναν, κρατούσαν ισορροπίες, σωστές ισορροπίες.

Όπως όταν σπάσεις το πόδι σου, δεν πας στις εικόνες μπροστά και να ζητήσεις ένα θαύμα με σπασμένο πόδι, και πας στο γιατρό και κάνεις... βάζεις γύψο, βάζεις νάρθηκα κλπ. Έτσι, όταν έχεις προβλήματα εσωτερικά και δεν ξέρεις, είσαι μπερδεμένος, ζητάς βοήθεια. Να μάθεις να διαχειριστείς την κατάστασή σου. Βλέπεις ότι σου φταίνε όλα στο σπίτι, τσακώνεσαι, φωνάζεις, έχεις εκνευρισμό, χτυπάς, βρίζεις. Χτυπάς τα παιδιά σου. Σκίζεις τα πράγματά τους. Καταστάσεις, όπως είπα και πριν, στα καλύτερα σπίτια. Μπορείς να ακούσεις τέτοιες ιστορίες. Σε χριστιανικά σπίτια. Στο δικό σου σπίτι. Που ακούς την Κυριακή εκκλησία. Που εκκλησιάζεσαι. Που είσαι καλός άνθρωπος. Γιατί γίνονται όλα αυτά; Για να ταπεινωθούμε κι εμείς και να καταλάβουμε ότι είμαστε άνθρωποι, όπως όλοι οι άνθρωποι.

Για να μας φύγει λίγο αυτή η μεγάλη ιδέα που έχουμε καμιά φορά για τον εαυτό μας, ότι, ξέρεις, εγώ δεν είμαι σαν τους άλλους, εγώ είμαι το κάτι άλλο. Και σου λέει ο Θεός: «Τι είσαι το κάτι άλλο, ρε παιδάκι μου; Και εσύ όπως όλοι, έτσι είσαι και εσύ». Δες, λοιπόν, τα θέματά σου.

Και υπάρχουν πάρα πολλοί πνευματικοί πατέρες, από ό,τι ακούω, που, προς τιμή τους, πιστεύω, και εμένα με παραδειγματίζει αυτό και με διδάσκει, παραδέχονται και καταλαβαίνουν ότι δεν μπορούν να κάνουν τα πάντα. Και λέει: «Παιδί μου, εδώ δεν θα σου πω εγώ, θα σου πει ο ειδικός». Όπως όταν έχεις, ας πούμε, ένα σοβαρό πρόβλημα υγείας και πας στον γιατρό και πει ο γιατρός, ξέρω εγώ, τα καλαμαράκια κομμένα με το μαχαίρι. «Δεν πρέπει να ξαναφάς καλαμαράκια γιατί, ας πούμε, έχεις ουρικό οξύ. Και τα θαλασσινά αυτά, σου κάνουν οι γαρίδες και αυτά. Δεν θα ξαναγγίξεις», σου λέει ο γιατρός. Ο πνευματικός, ο ιερέας που έχει τη σύνεση και τη διάκριση, θα σου πει: «Παιδί μου, ό,τι πει ο γιατρός». Και αν μια κυρία πάει και πει ο γιατρός ότι θα πρέπει να πίνεις κάθε πρωί ένα ποτήρι γάλα οπωσδήποτε για να πάρεις αυτό το φάρμακο, και ο πνευματικός θα πάει στην άκρη και θα πει: «Αυτό το κομμάτι δεν με αφορά εμένα να μπω».

Να σε καταπιέσω και να σε κάνω εγώ ό,τι θέλω. Δεν είσαι κτήμα μου. Δεν είσαι κτήμα μου. Δεν ζούμε σε εποχή που εγώ θα σε κάνω ό,τι θέλω. Θα κάνεις αυτό που σου λέει ο γιατρός, ο οποίος επίσης δεν σε κάνει ό,τι θέλει. Αλλά εγώ έχω πιο πολύ την παγίδα να σε κάνω ό,τι θέλω, γιατί είμαι ιερέας. Και στον γιατρό πας μια φορά στο τόσο, μόνο όταν αρρωσταίνεις, ενώ στον ιερέα έχεις μια συχνή επαφή. Και εκεί υπάρχει ο κίνδυνος να εκμεταλλευτώ εγώ τη δική σου προσέλευση. Πόση λεπτότητα και πόση φώτιση από το Θεό χρειάζεται ώστε να καταλάβω ότι δεν είμαι ο εξουσιαστής σου, δεν είμαι ο κυβερνήτης της ζωής σου. Ο κυβερνήτης που μας οδηγεί στο λιμάνι του θελήματός του είναι ο ίδιος ο Θεός, είναι ο Κύριος, ο Ιησούς Χριστός.

Στον οποίο οφείλω να σε στρέφω, στον οποίο οφείλω να σε κάνω να προσκολληθείς, τον οποίο πρέπει να αγαπήσεις, απ' τον οποίο πρέπει να πάρεις δύναμη στα πόδια σου να πατήσεις και να μάθεις να περπατάς. Και όταν βλέπω ότι δεν περπατάς, να σε μάθω να στέκεσαι στα πόδια σου για να πας εκεί όμως, όχι να κολλείς πάνω μου. Και όταν μάθω ότι τα πόδια σου, τα σωματικά πόδια, έχουν πρόβλημα, θα σου πω: «Πήγαινε στον ορθοπαιδικό». Έτσι, όταν μάθω ότι έχεις προβλήματα τα οποία είναι ψυχικής φύσεως, νευρολογικής φύσεως, ψυχιατρικής ανάγκης για βοήθεια, θα σου πω: «Δεν μπορώ εγώ να τα κάνω αυτά». Μπορεί κάποιοι Άγιοι να μπορούσαν, μπορεί κάποιοι Άγιοι και τώρα ίσως να μπορούν. Αυτοί ναι, αλλά ένας απλός άνθρωπος, ένας απλός κληρικός δεν μπορεί να λέει: «Θα κάνεις ό,τι σου πω εγώ».

Για τέτοια θέματα, μόνο αν έχεις παρρησία στον Θεό μπορείς να πεις στον άλλο με σιγουριά ότι θα κάνεις αυτό που σου λέω εγώ και μην φοβάσαι τίποτα. Ο ίδιος ο πατήρ Πορφύριος, που είπα πριν ότι συνέστησε να πάει στον γιατρό εκείνος ο άνθρωπος και να πάρει φάρμακα, ψυχοφάρμακα, και να πάει και στην κλινική κ.λπ., με την ευχή του, ο ίδιος είχε πει σε μια γνωστή κυρία μου, που της έλεγαν οι γιατροί να κάνει επέμβαση για καρκίνο, της λέει: «Δεν θα κάνεις καμία επέμβαση και δεν θα πάθεις τίποτα». Αλλά αυτός έβλεπε. Αυτός έβλεπε. Αν βλέπεις, βεβαίως θα το πεις. Αν είσαι θεοφόρος, αν είσαι άνθρωπος που... Της είπε: «Δεν θα πάθεις τίποτα». «Μα, πάτερ, οι γιατροί είπαν ότι αν δεν κάνω, σε 8 μήνες θα πεθάνω». «Θα ζήσεις», λέει, «δεκαετίες ολόκληρες. Μην ανησυχείς». Όταν είσαι τέτοιος άνθρωπος, παίρνεις τον άλλο στην πλάτη σου και στην ευθύνη σου και τον σώζεις.

τον λυτρώνεις. Και αυτό φαίνεται εκ του αποτελέσματος. Πράγματι, η κυρία αυτή ζει ακόμα, δεν έκανε την επέμβαση, είναι φαρμακοποιός κάπου στην Ελλάδα και ζει ακόμα. Και έχουν περάσει τόσα χρόνια. Άλλα όμως πολλά περιστατικά, δυστυχώς συμβουλεύουμε τους ανθρώπους με έναν τρόπο καταπιεστικό και τους λέμε θα κάνεις αυτό που σου λέω εγώ επειδή... Τι επειδή, μπορούμε να πούμε κι εμείς αυτή τη φράση. Επίσης, επειδή μου το είπε ο Θεός. Μας το είπε εμάς ο Θεός. Αν μας το είπε ο Θεός, εγώ δεν έχω τέτοια αίσθηση για μένα. Θα μου πει κανείς, καλά κάνεις, εσύ είσαι ένας ανάξιος και αμαρτώλος. Ναι, μα αυτό σου λέω, μιλώντας για μένα δεν τολμώ να πω. Ο άλλος όμως που τόλμεσε και είπε, επειδή έλεγε ότι εγώ δεν είμαι ο οποίος και ο οποίος, εγώ ξέρω τι σου λέω, θα πάρεις αυτόν και θα παντρευτείς. Τέρμα. Είναι από τον Θεό.

Ωραία, και το μαρτύριο που τώρα περνάει αυτή η οικογένεια, παράδειγμα, το μαρτύριο, το αταίριαστο των χαρακτήρων, το δράμα αυτής της οικογένειας; Δεν μιλάω για μία, δεν μιλάω για την Ελλάδα, δεν μιλάω για το εξωτερικό, δεν μιλάω για την Αγγλία, για την Αμερική, για τη Γερμανία, για την Κύπρο. Είναι στοίβες τα γράμματα που έχω, και δεν λέω ψέμα, είναι πακέτα ολόκληρα σε ντοσιέ που έχουν έρθει από όλο τον κόσμο. Και λένε αυτό το πράγμα: ότι κάναμε υπακοή και κάναμε αυτό που μας είπε ο πνευματικός μας και τελικά δεν γίνεται αυτή η κατάσταση. Και λέω τώρα εγώ: «Τι θέλετε;» «Να μας πείτε εσείς τι θα κάνουμε». Μα ακριβώς είναι σαν να ζητάς να διαιωνίσω αυτό το πρόβλημα. Δηλαδή προσκολλήθηκες κάπου και τώρα λες: «Όχι, δεν θέλω να προσκολληθώ εκεί, θέλω να προσκολληθώ αλλού». Μα το θέμα είναι ακριβώς να μην προσκολληθείς, να δεις με νηφαλιότητα τη ζωή σου, με ψυχραιμία τα θέματά σου και να αποφασίσεις.

Με τη βοήθεια του Θεού, με τη βοήθεια του πνευματικού, με την φωτισμένη προσευχή, με τη φωτισμένη του γνώμη, αλλά την απόφαση θα την πάρεις εσύ. Εγώ, ξέρεις τι θα κάνω; Εννοώ, ο κάθε πνευματικός, όταν μπροστά έχεις ένα σύννεφο, έρχεται ο πνευματικός και επειδή δεν βλέπεις από την ομίχλη που είναι το σύννεφο μπροστά, φυσάει και φυσάει, φεύγει το σύννεφο και σου λέει: «Παιδί μου, βλέπεις τώρα; Κάτσε να φυσήξω λίγο ακόμα, όμως να δεις μπροστά τι βλέπεις». Τι βλέπεις; Εσύ θα δεις. Θα πάρεις την ευθύνη της ζωής σου. Ώστε ό,τι και να γίνει, να το χαρείς. Και αν αποτύχεις, και εκεί ακόμα να πεις: «Απέτυχα γιατί δοκίμασα. Γιατί πάλεψα. Γιατί επέλεξα. Έκανα μια επιλογή και απέτυχα». Γιατί είπε κανείς ότι οι επιλογές όλων, όλες μας οι επιλογές θα είναι πετυχημένες;

Καταλαβαίνεις; Δηλαδή είναι κακό να κάνεις ένα λάθος στη ζωή σου; Ποιος είναι αυτός που εγγυάται και έχει τη μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του ότι θα κάνει μια κίνηση που δεν θα έχει ποτέ λάθη στη ζωή του; Αυτό είναι θέμα παράκλησης στο Θεό. Παρακαλάμε το Θεό. Το έχουμε σαν ευχή και λέμε: «Κύριε, σε παρακαλώ, βοήθησέ με να μην κάνω λάθος». Ε, δεν κάναμε; Κάναμε. Εδώ άλλοι λιώνουν στην προσευχή και κάνουν όλο λάθη. Κάνουν επιλογές που τους βγαίνουν ανάποδα από ό,τι περίμεναν. Πόσο μάλλον να στα φορτώνει ο άλλος μετά, αυτές τις επιλογές να είναι επιλογές άλλου. Γιατί η δική σου ζωή είναι αυτό που λέει «φροντίζουμε πριν από σας για σας»; Όχι, εδώ πέρα δεν είναι να πάρω τέντες για το σπίτι μου ή να βάλω κλειδαριές ή να βάλω συναγερμό. Να φροντίσεις εσύ για μένα πριν από μένα; Εδώ είναι η δική μου ζωή. Είναι η ζωή σου. Είναι η επιλογή σου.

Πριν μέρες ένα μήνυμα λέει: «Σας παρακαλώ, δεν ξέρω αν θα πρέπει να κάνω οικογένεια ή να μην κάνω, να γίνω μοναχός ή να γίνω ιερέας, να μείνω στον κόσμο, να πάω στο Άγιο Όρος, να πάω στην ιεραποστολή». Ωραία, και τι περιμένεις από μένα; «Να μου πείτε τι να κάνω». Αυτό που έχουμε ανάγκη όλοι να κάνουμε. Και δεν κατηγορώ που το λέω, γιατί και εγώ το έχω ανάγκη πολλές φορές.

αυτό που σου έλεγα, το παιδάκι το μικρό θέλει να του πει η μαμά του μπράβο Θέλει να του πει η μαμά του ότι πάει καλά Ε ναι αλλά κάποια στιγμή... Αυτό το παιδάκι θα μεγαλώσει και οι άνθρωποι του Θεού πρέπει να βοηθάνε ο ένας τον άλλον να μεγαλώνει, να ωριμάζει. Και αυτό φυσικά δεν θα γίνει με κακία, ούτε με κοφτό τρόπο, ούτε με σκληροκαρδία, αλλά πρέπει να γίνει. Και τι θες λοιπόν, εγώ θα σου πω τι νιώθεις, εγώ θα σου πω την κλίση σου. Εγώ θα προσευχηθώ στον Θεό να φωτίσει το νου σου, να έρθει φως Χριστού.

Φως Χριστού φαίνει πάσι. Εγώ αυτό θα λέω για σένα: Φως Χριστού φαίνει πάσι. Και όταν λέω το «πάσι», δηλαδή σε όλους. Πώς λέμε «ειρήνη πάσι», ειρήνη σε όλους. Αυτό θα πει το «πάσι». Το ξέρεις αυτό το «πάσι» πώς γράφεται; Αν σου πω πώς γράφεται το «πάσι»... Δεν μιλάμε σε εσάς, αγαπητέ κύριε φιλόλογε. Ξέρουν πολλοί ότι γράφεται με γιώτα, άλφα και γιώτα και περισπωμένη, έτσι; Αλλά πάρα πολλοί δεν ξέρουν τι θα πει «πάσι», «ειρήνη πάσι». Θα πει ειρήνη σε όλους, είναι οι πάντες, των πάντων. Μετά είναι της πάση και πασών, το θηλυκό. Λοιπόν, και τους πάντας, οι αιτιατικοί. Ειρήνη λοιπόν σε όλους. Και εγώ αυτό θα λέω: ειρήνη και φως να έρθει στην ψυχή αυτού του ανθρώπου που δεν ξέρει τι να κάνει.

Δεν το υποτιμώ. Και εγώ και εσύ και όλοι μας περνάμε στιγμές μεγάλων αδιεξόδων που δεν ξέρουμε τι να διαλέξουμε. Αλλά εκείνη τη στιγμή σωτήρας μας και ευεργέτης μας δεν είναι ο άνθρωπος που θα έρθει να αναλάβει την ευθύνη της δικής μας επιλογής και της δικής μας ζωής. Είναι αυτός που θα έρθει και θα μας πει: «Θα είμαι δίπλα σου, θα είμαι μια παρουσία αγάπης, παρουσία προσευχής, μια παρουσία στήριξης. Αλλά εσύ θα ενεργοποιήσεις το θέλω σου, την εσώτατη επιθυμία σου, τον πόθο της καρδιάς σου. Εσύ θα ακούσεις μέσα σου τι θα κάνεις και θα το χαρείς. Και αν βγει λάθος, θα έχεις να λες τουλάχιστον ότι δοκίμασα όμως και έκανα λάθος». Υπάρχει παιδάκι που έχει γράψει την αλφαβήτα αμέσως σωστά; Έγραψε κανείς ποτέ το άλφα για μία μόνο φορά και μετά να πάει στο β και τελειώσαμε;

τετραδιάκια χαλάσαμε, πόσες μουτζούρες κάναμε, έτσι είναι όλη η ζωή, με λάθη είναι. Με λάθη είναι. Απλώς κάποιοι άνθρωποι έχουν την ψευδέστηση, τη μεγάλη εικόνα για τον εαυτό τους, ότι εδώ δεν θα κάνουμε ποτέ λάθη, δική μας η παρέα δεν κάνει ποτέ λάθη. Εγώ δεν το έχω αυτό, δεν το έχω ζήσει στον εαυτό μου, γιατί έχω κάνει πάρα πολύ λάθη. Και θυμάμαι πάλι τον κύριο Γανωτή που σας λέω αυτή η φράση του, δίδαξε πολύ είναι κάποιοι άνθρωποι που τους ξέρεις λίγο στη ζωή, σου έχουν πει δυο τρεις φράσεις αλλά αυτές οι φράσεις σφραγίζουν σφραγίζουν την ψυχή σου του λέω ποιος είναι ο μεγαλύτερος δάσκαλός σας γέροντας, πνευματικός πατέρας ποιος σας δίδαξε ποιος σας ωφέλησε και μου λέει ο μεγαλύτερος δάσκαλός μου λέει είναι τα λάθη μου τα λάθη που έχω κάνει

Έκανα πολλά λάθη, πολλές αποτυχίες, και αυτά με δίδαξαν, και αυτά με ωρίμασαν, και αυτά με ξύπνησαν, και αυτά με έκαναν να έχω τώρα μια σοφία, να μπορώ να μιλήσω και να πω κάτι. Όχι πάλι να πω όμως αλάθαστα πράγματα, γιατί και τώρα εγώ αν στα πω και τα εφαρμόσεις, μπορεί στη δική σου τη ζωή πάλι να γίνουν λάθη. Δεν τη γλιτώνουμε, λάθη θα γίνονται στη ζωή μας. Αλλά θα γίνονται κατόπιν προσευχής. Και όσο κι αν αυτό φαίνεται οξύμωρο, και όσο κι αν αυτό φαίνεται βέβηλο έτσι που στο λέω και βλάσφημο, δεν είναι βλάσφημο. Είναι η προσευχή που σου λέει ο Θεός: «Ωραία, προσευχήθηκες, αλλά μην έχεις την έπαρση ότι τώρα θα σου πάνε και όλα καλά επειδή προσευχήθηκες. Ωραία, θα κάνεις αγώνα, και ο αγώνας έρχεται και μέσα από προβληματάκια που θα σου στείλω, τα οποία εσύ τα βλέπεις ως αποτυχίες». Δεν είναι αποτυχίες, είναι μέσα στον αγώνα και αυτά.

Ο πατήρ Ιωσήφ ο Ησυχαστής, εκεί στο βιβλίο που λέει ότι κάνανε προσευχή σε ποιο μέρος του Αγίου Όρους να πάνε, πήγαινε από το ένα στο άλλο. Εκεί στη Νέα Σκήτη που ήταν, στη Μικρή Αγία Άννα, δεν θυμάμαι τα μέρη γιατί είχε πάει σε πάρα πολλά, μετακόμιζε από το ένα στο άλλο. Και λέει λοιπόν, έκανε προσευχή, λέει, και τον φώτισε ο Θεός ένα βράδυ μέσα, είδε ένα αποκαλυπτικό φως και του είπε: «Θα πας εκεί». Ωραία, περνάς τρεις σελίδες στο βιβλίο και μετά λέει, εκεί που πήγε, λέει, πειρασμοί, προβλήματα, δυσκολίες, αναστάτωση, και κατάλαβε, λέει, ότι ήταν λάθος επιλογή. Άκου τώρα, γυρίζω λίγες σελίδες πίσω να δω, να κάνω τη σύγκριση. Και έλεγε πριν, έκανε προσευχή και τον φώτισε ο Θεός να πάει εκεί. Και λέω μέσα μου: «Καλά ρε παιδάκι μου, πάτερ μου, συγγνώμη».

Συγγνώμη, είπες ότι εκεί προσευχήθηκες να σε φωτίσει ο Θεός. Πας πιο πέρα, ήταν όλα αναποδιές. Τότε τι προσευχή ήταν αυτή; Σε φώτισε ή δεν σε φώτισε ο Θεός;

Καταλαβαίνεις τι σου είπα; Και στα καλύτερα σπίτια συμβαίνουν τα πάντα. Και στους καλύτερους ανθρώπους και στους μεγάλους αγίους. Προσεύχονται όχι επειδή δεν θα συμβεί τίποτα κακό στη δική τους ζωή. Περιπέτειες, αναποδιές, προβλήματα κλπ. Αλλά θέλουν το Θεό μέσα σε όλα όσα κάνουν. «Κύριε, και μέσα στα λάθη μου και μέσα στις λάθος επιλογές μου να είσαι εσύ». Η

Η απορία μου βέβαια ήταν ισχυρή. Έλεγα: «Πώς είναι δυνατόν να σου λέει ο Θεός ο ίδιος μια απάντηση και αυτή η απάντηση να σε οδηγεί μετά από λίγο καιρό σε τόσο μεγάλη αναστάτωση που κλονίζεσαι και λες: “Πάμε να φύγουμε από εδώ, λάθος ήταν”;» Δηλαδή κοιτάς στον Χριστό και του λες: «Κύριε, δηλαδή συγγνώμη, αυτό που μου είπες προχτές δεν ίσχυε; Γιατί δεν σου είπα, ας πούμε, τι φαγητό να φάω αύριο και να μου πεις: “Εντάξει, και τι έγινε για μια μέρα;” Εδώ μου πες να μετακομίσω, να πάρω τα πράγματά μου, να κάνω νέο σπίτι, και μετά μου λες: “Σήκω, φύγε από εδώ”;» Ναι, αυτό σου λέω.

Γίνονται τέτοια. Γι' αυτό πάρε την ευθύνη της ζωής σου στα χέρια σου, δυνάμωσε σιγά σιγά, ωρίμασε. Αν δεν το αντέχεις, δεν πειράζει, κάνε αυτό που μπορείς. Δεν αλλάζει και με το ζόρι ο κόσμος, ούτε κι εγώ θα σε αλλάξω, γιατί ούτε κι εγώ έχω αλλάξει μέσα μου σε τίποτα φοβερά πράγματα. Αλλά μερικά τα βλέπεις και λες... Εμένα πάντως πολλοί άνθρωποι στη ζωή με βοήθησαν αφήνοντάς με να κάνω λάθη, βλέποντας από πριν τα λάθη, και δεν με τρομοκράτησαν. Θυμάμαι ρώτησα κάποιον μια φορά, του λέω: «Καλά, αφού έβλεπες ότι αυτό που πάω να κάνω ήταν λάθος και το ήξερες, γιατί δεν μου το έλεγες;» Μου λέει: «Εκείνη την ώρα δεν θα το καταλάβαινες. Σε έβλεπα. Λέω ότι είχες μια δυσκολία να το καταλάβεις και δεύτερον έβλεπα ότι είχες πολλή επιθυμία να κάνεις αυτή την επιλογή και αυτή την κίνηση εκείνη τη χρονική στιγμή. Και πάλι το κάνεις και έχει ο Θεός».

Μου λέει: «Και αυτό, ελπίδα στον Θεό. Ας το δοκιμάσεις». «Μα», λέω, «έγινε λάθος». «Ε, τι έγινε που έγινε λάθος; Το διορθώνεις». Και άμα το καταλάβεις αυτό, χαλαρώνεις και με τον εαυτό σου και με τους άλλους και

αποκτάς μια καλοσύνη και μια επιείκεια και τους βλέπεις όλους καλούς και λες: «Ρε παιδιά, τι έγινε; Έχετε κάνει κάνα λάθος;» «Ου, πολλά». Και εγώ έχω κάνει λάθη. Και ο ένας ανέχεται τον άλλον μετά και βλέπουμε ότι μας συνδέουν πάρα πολλά πράγματα και κυρίως μας συνδέουν οι αναποδιές μας, τα προβλήματά μας. Με δίδαξε πολύ, το '90 σε μια κατασκήνωση στην Καλαμάτα ήταν ένας αρχηγός κατασκήνωσης και μου είπε, όχι αρχηγός, ένας άλλος υπεύθυνος άνθρωπος πνευματικός της εκκλησίας, ώριμος, και μου λέει: «Έχω κάνει πάρα πολλά λάθη».

Και σε παιδιά, λέει, έχω κάνει ζημιά με αυτά που τους έλεγα. Έχω κάνει λάθη, λέει. Νόμιζα ότι κάνω το σωστό, αλλά τελικά αποδείχτηκε ότι έκανα λάθη, και με δίδαξε πάρα πολύ. Έπεσε στα μάτια μου με αυτό που είπε και ταυτόχρονα ανέβηκε πάρα πολύ. Έπεσε στα μάτια μου γιατί τον θεωρούσα αυθεντία. Αλλά ανέβηκε πάρα πολύ επειδή με χαλάρωσε και είπα μέσα μου: «Αφού ο κύριος Τάδε έκανε λάθη και όμως είναι σπουδαίος άνθρωπος».

Πει ότι και οι σπουδαίοι άνθρωποι κάνουν λάθη. Άρα και εσύ, αγαπητή μου κυρία, που είσαι τόσο καλή, έχεις και εσύ τα νεύρα σου. Εντάξει, δεν πειράζει, έχεις και εσύ τα νεύρα σου. Και πολλοί καλοί άνθρωποι μπορεί να έχουν τα νεύρα τους. Μην προσπαθείς να τα καταπιέζεις, ότι «εγώ δεν έχω τίποτα, οι άλλοι φταίνε, εγώ δεν παραδέχομαι τίποτα για μένα». Παραδέξου και θα πεις: «Ναι, είμαι αυτό που μου λέγει μια κυρία, είμαι υστερικιά, είμαι υστερικιά και ξεσπάω στα παιδιά μου».

Τι λες; Πόσο πολύ σ' αγαπώ!

Είσαι υστερικιά και δεν σε αγαπώ καθόλου όταν δεν είσαι καθόλου υστερικιά και είσαι η άψογη κυρία, η άψογη χριστιανή που δεν κάνεις ποτέ λάθη, που είσαι πάντα σε φόρμα, που είσαι πάντα νηφάλια, γαλήνια, μέχρι να σου πατήσουν λίγο, όπως έλεγε ένας, την ουρά. Όταν σου πατήσουν λίγο την ουρά εκεί που σε πονάει, όχι φυσικά μπροστά μου, αλλά όταν λείπω εγώ και όταν λείπουν αυτοί που σε χειροκροτούν όταν τους έχεις ανάγκη, αλλά είσαι μέσα στο σπίτι, στις ιδιωτικές στιγμές, με τα παιδιά, με την πεθερά, με τους γείτονες, με τα αδέρφια, τα ξαδέρφια, τότε αυτή η χαμογελαστή ευλαβική κυρία βγάζει κάτι νύχια και κάτι λόγια και λες: «Πού πήγε όλη αυτή η μαζεμένη ευλάβεια και καλοσύνη; Πού πήγε; Πού χάθηκε;»

Γίνονται για το καλό μας. Όλα γίνονται για να καταλάβουμε ποιοι είμαστε. Όλα γίνονται για να αποκτήσουμε μια αυτογνωσία. Αυτή την απάντηση μου είχε δώσει ο πατήρ Παΐσιος στο Άγιο Όρος το 1990 όταν τον είδα. Ευχαριστώ, Βασίλη, στο μεταξύ, για τα μουσικά διαλείμματα που έχεις βάλει. Ευχαριστώ και για το μουσικό διάλειμμα που θα βάλεις και τώρα, το τελευταίο, πριν πω αυτά που έχω να πω. Το 4118602.

Με το πρόθεμα εννοείται 210-4118-640 είναι τα τηλέφωνα του σταθμού. Και Βασίλη, βάλε κάτι από τα δικά σου τα ωραία που έχεις βγάλει. Ο Βασίλης έχει βγάλει πάρα πολύ ωραία CD, τα «Μπλουζ της ψυχής μου», τα «Μπλουζ ήχου πλαγίου», άλλα CD με βυζαντινή μουσική στα αγγλικά για αγγλόφωνους και όσους ζουν στο εξωτερικό, για φίλους και γνωστούς, και άλλη δική του μουσική πανέμορφη. Ευχαριστώ πάρα πολύ για τις ευχές που δίνετε και την ωφέλεια που λέτε ότι παίρνετε από τα δύο βιβλία που έχουμε βγάλει, το «Δυνάμωσε την ψυχή σου».

Και το «Αγάπη για πάντα» που είναι γραμμένοι σε κάποιες εκπομπές από τα θεάτα περάσματα σε κείμενο, σε λόγο. Σε ευχαριστώ για τα καλά σου λόγια. Η εκπομπή αυτή θα αναμεταδοθεί σε λίγες ώρες και μέρες, μάλλον, και θα υπάρχει και στο διαδίκτυο, ψάχνοντας να την βρεις. Μετά το τελευταίο μουσικό διάλειμμα του Βασίλη θα σου πω τι μου είχε πει ο πατήρ Παΐσιος ότι είναι πολύ βασικό για να καταλάβουμε το Θεό και την ταπείνωση και σχετίζεται με όλο αυτό το πακέτο που σήμερα συζητάμε.

Πολύ ωραίο, Βασίλη, πολύ ωραίο, σε ευχαριστώ πάρα πολύ. Είσαι στις επιλογές σου, δεν μετανιώνω που σε έχω διαλέξει ως βοηθό και συνεργάτη μου. Λοιπόν, όταν είχα δει το 1990 τον πατέρα Παΐσιο και τον ρώτησα πώς μπορούμε, του λέω, πάτερ, να αποκτήσουμε ταπείνωση, υποτίθεται ότι εμένα με απασχολούσαν τα υψηλά ζητήματα της ταπείνωσης. Λέμε τώρα, μικρό παιδί, απλώς λέμε, το είπα για να πω και εγώ την εξυπνάδα μου. Γιατί αν μου λέει κανείς τι είναι ταπείνωση, δεν θα ξέρω. Και μου λέει αρχικά, μου είπε ένα αστειάκι σαν παράδειγμα. «Να κάνουμε», λέει, «μια πορεία στο Σύνταγμα, ρε παιδί μου, πρέπει. Και να κρατάμε», λέει, «πλακάτ και να γράφουν: Κάτω οι γραμματικοί». Και του λέω: «Πάτερ, δεν κατάλαβα τι σχέση έχει αυτό με την ταπείνωση». «Ε, πώς», λέει, «δεν έχει; Ξέρεις τις προσωπικές αντωνυμίες; Είναι», λέει, «οι γραμματικοί αυτοί που έχουμε στην Ελλάδα, εμείς οι Έλληνες». Του λέω: «Τι έχει;»

«Οι γραμματικοί», του λέει ο πάτερ, «πες μου τις προσωπικές αντωνυμίες, ποιες είναι;» «Είναι αυτές που λένε εγώ, εσύ, αυτός, εμείς, εσείς, αυτοί». «Μα μπράβο», λέει, «είδες πώς ξεκίνησες; Εγώ, αμέσως, είπες εγώ. Το πρώτο που είπες ήταν το εγώ. Οι γραμματικοί», λέει, «φταίνε, να έχει το εγώ πρώτο πρώτο. Πρέπει να φύγει από εκεί, να πάει τελευταίο», λες, «στη σειρά, να λέμε πρώτα εσύ, αυτός, εμείς, εσείς, αυτοί, εγώ. Στο τέλος το εγώ. Αυτό», λέει, «να γράφει η πορεία μας στο Σύνταγμα, κάτω η γραμματική». Δεν το έχω δει αυτό στα βιβλία που βγήκαν έως τώρα για τον πατέρα Παΐσιο. Και δηλαδή σαν παράδειγμα δεν το έχω διαβάσει, και μου το είχε πει και μου άρεσε πάρα πολύ. Και μετά μου λέει: «Να σου πω», λέει, «και πιο πνευματική απάντηση», λέει, «τώρα, πιο εκκλησιαστική καθαρά».

Ότι την ταπείνωση θα την αποκτήσουμε με την αυτογνωσία. Μια λέξη και πνευματική, αλλά και ψυχολογική. Ψυχολογική και επιστημονική, μια λέξη που τα αγκαλιάζει όλα. Να καταλάβω τον εαυτό μου, να καταλάβω τον αληθινό εαυτό μου, τον άνθρωπό μου, αλλά πρώτα τον εαυτό μου. Γιατί αν καταλάβω τον εαυτό μου θα νιώσω και εσένα, γιατί κι εσύ κάπως έτσι είσαι. Όπως βαριέμαι εγώ με τους ανθρώπους συνέχεια να μιλάω, όπως και εγώ μπορώ να νευριάσω με κάποιον, έτσι και εσύ. Αν καταλάβω ότι εγώ είμαι νευρικός, θα νιώσω και ότι εσύ είσαι νευρικός και θα σε συγχωρώ και θα σε νιώθω. Αν καταλάβω ότι τώρα εγώ ζηλεύω επειδή νιώθω μειονεξία, τώρα εγώ έχω φθόνο επειδή φοβάμαι, τώρα εγώ έχω οργή. Όταν καταλαβαίνω το εγώ μου, τις δυνάμεις που μέσα μου παλεύουν, τις επιθυμίες μου, τι με σπρώχνει εδώ, τι με σπρώχνει εκεί, θα νιώσω και εσένα και θα καταλάβω και εσένα.

Όσα κάνουμε και ματώνουμε μεταξύ μας, έτσι ξεκίνησα σήμερα, πως είμαστε σκληροί ο ένας στον άλλον, ξεκινάνε από άγνοια, πολύ μεγάλη άγνοια των δικών μας εσωτερικών θεμάτων.

Δεν ξέρουμε τον εαυτό μας. Κρυβόμαστε λες και δεν υπάρχει πρόβλημα. Κρυβόμαστε πίσω από το δάχτυλό μας για πάρα πολλά πράγματα. Ούτε που... ούτε που αγγίζουμε θέματα ουσιαστικά και άλλα λέμε ότι μας απασχολούν και άλλα πραγματικά μας απασχολούν. Θυμάμαι την κυρία που απασχολείται για τη σωτηρία του σύμπαντος κόσμου και για το πότε θα γίνει το τέλος του κόσμου και αν τώρα σε λίγο θα γίνει ο τρίτος παγκόσμιος πόλεμος, και στο σπίτι τους ζούνε τον τρίτο παγκόσμιο εδώ και χρόνια. Δεν μιλάει με τα παιδιά της, με τον άντρα της, με την πεθερά της και σου μιλάει μετά για το πότε θα γίνουν τα αποκαλυπτικά σημεία. Μα λέω, υπάρχει πιο αποκαλυπτικό

το δικό σου το σπιτικό; Αυτό δεν θα σε απασχολήσει; Δηλαδή σε απασχολεί τι θα γίνει στο σύμπαν και στην οικουμένη; Μέσα στη στέγη του σπιτιού σου, κάτω από τη στέγη αυτή τη μικρή, εκεί γιατί δεν μπορείς να δεις ποιες προφητείες επαληθεύονται επιτέλους; Αυτό εννοώ, δεν βλέπουμε τι πραγματικά έχουμε ως πρόβλημα της ζωής μας. Αλλού εστιάζουμε, άλλα λέμε, και η στεναχώρια είναι ότι όλα αυτά γίνονται μέσα στην Εκκλησία, κάτω από τη σκέπη του Θεού, μέσα στον χώρο τον ιερό αυτό του ναού και στα πέριξ του ναού. Είμαστε άνθρωποι του Θεού, ε! Δεν θα πρέπει να είμαστε οι πιο γνήσιοι, οι πιο αληθινοί, οι πιο ψαγμένοι με την έννοια του ειλικρινούς ανθρώπου που δεν συμβιβάζεται; Υπάρχουν άλλοι που είναι πιο τίμιοι από μας, πιο αυθεντικοί, πιο γνήσιοι.

Δεν πατάνε ποτέ στην εκκλησία και το λένε μερικοί. Μου λέει να τελειώσω ο Βασίλης γιατί πέρασε η ώρα, και με συγχωρείτε κιόλας. Μου λέει για ένα παιδί που πέθανε στη Βόρεια Ελλάδα, νέο από καρκίνο, και πήγαν λοιπόν χιλιάδες, πόσες, δυο χιλιάδες λέει, πήγε πάρα πολύς κόσμος λέει, από όλη την περιοχή. Και εγώ αμέσως να πω την κουβέντα μου σε κάποιον που μου το είπε: «Ήτανε πολύ της Εκκλησίας;» Μου λέει: «Όχι, καθόλου δεν ήταν της Εκκλησίας, αλλά είχε κάτι», λέει, «που παρ' όλα αυτά έκανε όλο τον κόσμο να πάει κοντά του». Και μαζεύτηκα στην άκρη και τότε μου κακοφάνηκε γιατί λέω, δηλαδή δεν ήτανε δικός μας, όπως λέμε δικοί μας άνθρωποι είναι αυτοί. Όχι, αγαπητέ μου. Τι είπε ο Χριστός μας; Ότι καμιά φορά άλλοι μας δίνουν μαθήματα γνησιότητας, ταπείνωσης, ειλικρίνειας, αυτογνωσίας και θεογνωσίας τέτοιου είδους που εμείς δεν μπορούμε να την υποπτευθούμε.

Μια ταπείνωση μας χρειάζεται και είμαι σίγουρος ότι αυτή η εκπομπή δεν κάνει τίποτα, γιατί η απόδειξη είναι ότι τόσα χρόνια ακούς την εκπομπή και ακόμα στο σπίτι σου τα προβλήματα υπάρχουν. Και το κατάλαβα ήδη από τα τηλέφωνα που έχεις πάρει ως τώρα και από τα email που έχεις στείλει ως τώρα, είναι μια απόδειξη. Και μια κοπέλα το έγραψε, λέει: «Σας ακούω, λέει, κλαίω, συγκινούμαι, κάνω ένα “Κύριε ελέησέ με”, δεν μπορώ να κάνω και πολλά».

Το παραδέχομαι και είναι ωραίο αυτό. Μια ταπεινή παραδοχή, μια ταπεινή αποδοχή της αδυναμίας μου και εξήτηση του ελέους του Θεού, για να φανεί ότι η δύναμη του Θεού πράγματι τελειούται εν ασθενεία. Καταλαβαίνεις αυτά τα αρχαία; Ο Θεός εργάζεται μέσα από τη φτώχεια μας και την ταλαιπωρία μας. Λοιπόν, να αγαπάς τον άντρα σου, να αγαπάς τα παιδιά σου, να μιλάς πιο γλυκά, πιο ταπεινά. Μη μουτρώνεις, μη πεισματώνεις και να μην λες τόσα πολλά «μη», όσα είπα εγώ τώρα. Αυτά τα «μη», αλλά έτσι πρέπει να στα πω. Να αλλάξουμε σε μερικά πρακτικά πραγματάκια. Μη πληγωνόμαστε και μη ματώνουμε μες στα σπίτια μας, εντάξει; Να κρατήσεις και το πρακτικό. Καλή δύναμη, καλή συνέχεια. Βασίλη, πάρα πολύ σε ευχαριστώ. Ευχαριστώ τη Φίβη για τα τηλέφωνα που απαντάει και δέχεται τα μηνύματά σας. Ευχαριστώ πάρα πολύ για την αγάπη σου. Χαιρετώ όλους, όπου κι αν είστε.

Καλή συνέχεια, θα τα ξαναπούμε την επόμενη εβδομάδα. Χαίρετε, αγαπητοί μου φίλοι.