I Regret Getting Married I

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The English text is the final prepared translation. Performed music, recording artifacts and selected unclear fragments are omitted. It is not a synchronized transcript of every sound in the Greek recording. English digital narration is available in a synthesized voice.

Download final English text (TXT)

When did a week go by, my dear friend and dear friends, on Atheata Perasmata? How time flies! A whole week has passed, and here we are together again on Piraiki Ekklisia, at 91.2 FM, the station that speaks to our souls, Piraiki Ekklisia. With me is Vasilis Chatzinikolaou, the musician and sound engineer for our program, with his lovely CDs, old and new. You are right to seek them out; they are beautiful. You can find his latest one online. It has wonderful music. It is not meant for use in church during worship, but it is lovely for children, young people, and teenagers, who can enjoy a blend of contemporary music familiar to their own world,

and through it they can receive the meaning and message of Orthodox faith and life without being handed something overtly traditional or austere right away. Vasilis, thank you so much for being with us again today. Phoebe is answering your calls and writing down your messages. Thank you so much for your love. The program is also rebroadcast. And, as I said, it has been a week since we were last together.

I know you listen to Atheata Perasmata several times during the week. You record the programs on CDs, share them and make copies, and you find them online, where every episode is stored. All the programs are there, from when the show began in 2006 until today. You can listen if you want to pass a little time

and fall asleep! A woman once told me something she thought would flatter me. She said, “I listen to you and I fall asleep. Your program is wonderful. I put it on at night and drift off.” I said, “Do you consider that a compliment?” “No, no,” she said. “Don’t misunderstand me, Father. I don’t mean that you hypnotize me, that you start talking and I fall asleep. I mean that I feel peaceful.” I told her, “Don’t worry. I’ve heard worse from other people.”

So I understand. One man put it plainly: “I play your programs for my children, and they fall asleep.” Well, even so, let them sleep. And you can sleep too. Just don’t fall asleep yet, if you’re listening now. Though I think today’s subject may keep you awake. It might even make you anxious or upset. But first I want to thank you again for all your love, for the phone calls that support Piraiki Ekklisia and the people who work here, each doing the best they can. Thank you for your gifts and letters. I read them, bring them before God in prayer, and, as you may have noticed, draw on them in what I say. I take little things from you and speak about them; I simply leave out your name. Even so, some people call afterward and ask, “Were you talking about me today?” And I say, “Yes, you, but also many others who are too embarrassed to speak about these things, or simply aren’t used to it. Yet they all live with problems and pain.” Thank you for your kind words about our two new books. The latest, Love Forever, contains eight episodes of Atheata Perasmata put into written form.

So people can read them. You might give the book to a relative or a friend, and it also comes with a CD of those eight programs. You’ve written to tell me that you bought the first book and gave copies as gifts too. Its proceeds help build a church, as the book explains, and I thank you very much. The first volume is called Strengthen Your Soul, and the second is Love Forever. Some of you have asked whether I received your messages about the books, so I wanted to thank you and answer that question. Now I’ll tell you something that will wake you up, in case you’re feeling sleepy today. I went to give a talk at a school for parents somewhere in Athens, and the priest who invited me asked, “What’s the title?” I thought, “What title should I give it?” Then I said, “Perhaps…”

I thought for a moment and said, “Do You Regret Getting Married?” “Ah,” he said, “that’s an interesting title: ‘Do You Regret Getting Married?’” I chose it, and just as I expected, the church hall filled up. I thought a title like that would bring people in. I didn’t know what I would say, or whether it would be any good, but the title had to be strong! Many people came. Even before the talk, people were sending me messages: “Yes, yes. The answer is yes. Definitely yes.” Older people called, younger people called, and unmarried people too. “I’m coming to hear this,” one said. I wondered why it stirred so much interest. “Do you regret getting married?” Many told me, “Yes, I do, but don’t tell my wife.” I said, “I won’t.” And to myself I thought, “But I won’t

tell you what your wife said about you, either. She told me the very same thing: ‘Don’t tell him, Father, but I regret it.’” He regretted it, and so did she. They both came to listen. I told the audience, “Most of you are older, though there are some young people here too. Actually, quite a few. But the older people always take the front seats in church and feel right at home. By older, I mean people in their sixties, seventies and eighties. And they keep asking, ‘Why don’t young people come to church?’ I said to one man, ‘How can they feel welcome? Even when they do come, you treat them like tourists, like guests, like strangers. You take the front seats. You’re first to speak to the priest and first to go up for antidoron, the blessed bread distributed after Liturgy. Make some room for someone else…’”

“You may be older, but shouldn’t a young person feel at home in church too? Let him sit nearer the front. He isn’t doing it out of pride. He sits there out of joy, glad to be where he can see and hear, feel that these matters concern him, and connect with the speaker.” All the grandmothers and grandfathers had taken the front row. I said, “What have you come here for? Whatever you regret, that part of your life has passed. The train has left the station and is nearly at its destination. If you’re eighty, madam, what can I do now about your regret? What can I tell you to change? What’s done is done. What matters is reaching people at twenty, twenty-five or thirty before they come to regret it. So let them sit closer to the front.” That is how things are. People looked on and listened, while I was speaking from a safe distance and someone else was out there struggling in the waves,

being tossed about and suffering. Do you regret getting married?

Still, it is a great thing that in our time we can talk about this openly. I don’t mean marriage alone. There are things in life we regret doing. We say, “Oh, what I did was a mistake.” Today, people often have the courage and honesty to say, “Yes, I admit it. I regret something.” Some people keep saying that everything was wonderful in the old days. It wasn’t. Many lived with a hidden, ongoing torment. Of course, through their trials, pain and patient endurance, they might have become Saints. But they too would have wanted somewhere to speak, at least to tell someone the thought weighing on them: “I need to say somewhere that this

person wasn’t right for me. All right, I’ll stay with him, but I want to talk about it with someone.” Instead, they carried their deepest secret hidden in their hearts, and many withered under its weight until they died. Others did not wither. They flourished and became Saints through life with difficult people, through trials and blows, growing mature amid life’s hardships. But I consider it real progress that today we don’t have to appear happy and certain all the time. “Am I afraid of making a fool of myself? No,” people say. “What matters most is speaking the truth in my soul. And the truth is, I regret my choice of profession,

my life, the path I’ve taken, my relationship, my family.” We can talk about it. I may be mistaken. I may reach the wrong conclusion. Perhaps I need to persevere. Yes, but let me say it, so it doesn’t eat me up inside. Let me stop putting on an act. A person says, “I’m tired of pretending. I’m tired of going out into the neighborhood smiling while people ask, ‘How are you? Everything all right? How’s your husband?’ And I answer, ‘We’re fine.’ Fine? We’re fighting all the time. We can’t manage emotionally, as a family, as husband and wife, financially, or with our relatives. Yet I go out and play the part of a happy person.” There comes a point when you can’t bear it. You feel as though you’re suffocating.

That is what matters: as people of God and of the Church, people of Christ and His truth, we too must tell the truth. The truth can be that I am happy with what I do, yet sometimes I feel troubled by it: pressured, bothered, as though I can’t breathe. I might wish to change it, do something else, have married a different woman or man, have fewer children or more. I might dislike my work or struggle with my boss. Being able to tell someone matters greatly. It means sharing what I carry within me and speaking about it. I remember a woman from our neighborhood who saw me after I became a priest and said,

“I envy you, and I admire you for choosing this path.” She was married and had children who were already grown by then. I asked, “Why do you say that? If you could turn back time and begin your life again, what would you do?” “I certainly wouldn’t marry,” she told me. “I would do what you did. I would live on my own and dedicate myself to God. You made the best choice.” “Why?” I asked. “Peace and quiet. No one making demands on you. No worries about anybody else.” I told her, “Believe me, many people make demands on me, even though I live alone. And I can see there will be more in the future.” After all these years, I know that is true. When you live alone for God, you come to know many people.

You receive their pain and carry their sighs and tears within you. You are not alone. But I told her, “Thank you for telling me how you feel. I’m sorry you’re suffering. Since you and your family are still together, you need to find a way to make that life as good as it can be. You haven’t divorced, have you? Then don’t let even an hour of your life pass in unhappiness if you can do something about it. Don’t let that unhappiness keep flowing through you, like poison dripping inside you. Do something to change it. Don’t simply say, ‘Another month will pass in sorrow, depression and disappointment.’ No. Don’t let it. Stop that flow of

despair today. Say, ‘Enough. I’ll find a way to live so that I can say: It is good to be alive. I like getting up, going to the bakery, the supermarket and the market, cooking, going to work, paying the bills, visiting the bank and taking the car to be repaired. I can find joy in the things I do.’” Otherwise, you poison your life and live unhappily. Our earthly life is short. It is not worth giving ourselves over to a sense of failure, as though we have surrendered and settled for defeat. An elderly monk on the Holy Mountain once told me something. I’ve visited all the monasteries there, so I’m keeping the place vague; even those of you who know me won’t know which one I mean.

This elderly monk said to me, “I don’t feel well here. I wish I could go somewhere else, to another monastery.” I asked, “Why don’t you go, Father?” His soul was worn down by sorrow. “Where could I go at my age?” he said. “Who would take me in? How would I go and ask them? And how can I leave when I’m already here?” “So what do you do?” I asked. “Nothing,” he said. “I endure. For however long God gives me, I’ll live this way.” Do you see the difference? For that monk, it is understandable that through this he may grow mature, be sanctified,

pray, draw near to God and learn not to be ruled by his surroundings, because he is on his own. But you live with your wife or husband, your children, your work and your home. You cannot say, “I’ll stay here and waste away until I die.” For one thing, you are young. The monk I spoke of was elderly. So you need to do something. Your happiness and joy matter. They are gifts God wants to give you. Happiness is not something you can seize in a selfish way, saying, “I deserve to be happy because I’m so important.” No. But God does want joy for you.

He made you for happiness and joy. God did not tell you to marry so you could waste away in sorrow. Yes, there will be pain: “In pain you shall bring forth children,” and “By the sweat of your face you shall eat bread.” You will labor for your food and raise your children. But through it all, joy can bloom in your heart. A smile will come, and you will find yourself saying, “It’s worth it. Life is good.” If you do not feel that, ask yourself why. Why did that woman, who was forty at the time, say, “If I could turn back time, I would not do what I did at twenty. I would not marry again”? No, I would want you to marry again and make your marriage beautiful, to shape your life into one that answers what you long for. What is it you long for? Search for it. Why does everyone answer yes when I ask, “Do you regret getting married?” Why do you regret it? That is why I ask the question.

I raise the question to make you think, not to tell you that you are right to regret it. First, do not panic or become anxious if you feel this way, now or at some point in the future. Human beings are contradictory, difficult, tragic creatures. That is how we are: one way today, another tomorrow. People say, “Never say never.” Never tell yourself with certainty, “I know I will always feel this way.” We do not know how our lives or our souls will change.

“My soul is like the sea,” someone told me. “At first it is calm, smooth as oil. Then storms come, whirlwinds blow, the water turns dark and swallows everything. Then it all begins again.” That is human life. Nothing stays the same. Things may change for you too, and that calls for great patient endurance. Life calls for a great deal of it. Be open to whatever comes, ready for whatever comes, and keep a clear head. Say, “Lord, enlighten me and help me not to make bold claims.” I feel well today, and I hope I will tomorrow, but I cannot be certain. I say this because some people are afraid to say how they feel. They fear the reaction of those around them. Some people look at you as you begin to speak and already have your answer prepared. They frighten you into giving it. “Surely you haven’t regretted it? I can’t believe that. I don’t want to hear it.” “No, no, of course I haven’t. I’m fine.” Ask someone that way and they will never tell you the truth.

Let the other person speak and tell you how they feel. Then they will tell you, whether the answer is yes or no, what is truly in their heart. It means a great deal to have people beside you who will listen when you speak honestly about your feelings. Perhaps you really do feel that way; perhaps you are confused. Many people have regretted things they did in life. I once read a book about a woman who was tonsured a nun one evening. The next morning she woke up without faith. Everything had vanished from within her. She did not know why she was there or why she was wearing her monastic clothes. She felt nothing. Her mind felt empty of faith in God, and she could no longer feel His presence.

Only a short while before, she had been saying, “Yes, I believe. I am going forward. I am beginning this life, steadfast and determined to the end.” But she had not reached the end. One day she could no longer live as she had been living. Her mind became blocked and her heart went dry. I tell you this so you understand that such things happen. They concern many paths and many questions in life, not just marriage. That is why I said that a human being is contradictory and tragic: one way at one moment, another way at the next, yet still the same person.

Have you ever looked at your wife or husband and thought, “I have an angel beside me. What a wonderful person”? And at another time, looking at that very same person, thought, “Oh, I could strangle you! I cannot stand you. Why did I ever get involved with you?” The same person brings out such different feelings in you. But look at it another way: perhaps there are so many different feelings within you toward that person. Your spouse may change, but you may change too. Each time you see them, you bring a different mood, a different desire, a different aversion, a different state of mind. Love and hatred. You can love and hate at the same time. Often you hate the person you love. And you love the person you sometimes hate.

You are still the same person, divided and confused. Another acquaintance of mine, a priest, realized some time after his ordination what path he had taken, and it overwhelmed him. He was sitting alone in his living room, holding the doorframe and thinking about it. Tears began to run down his face. “What have I done? What have I entered into? What path have I chosen? How will I live? How will I reach the end of this road? This is not for a day or two. It is for a lifetime.” It is the same with marriage. You did not marry for two months; you married for life. Is that easy? Not at all. Before he had told an elder on the Holy Mountain any of this, the elder said to him, “On the path you have chosen, look only ahead. Do not look back. Keep your eyes ahead. There is no going back.”

“Go forward. Keep walking, grow stronger, and make the path beautiful. You can find a way to stand on your own feet.” My acquaintance felt relief and comfort. Someone had understood him, had acknowledged what he was going through, and had not reacted with shock. The elder had spoken plainly: “I understand that you want to go back.”

Do not go back. Going back is not the answer. We are confused and full of contradictions, so even if you go back, you will find yourself confused again. Suppose you do go back. You regret marrying and you separate. Then you may regret separating. Do you see? You will be more confused than before, and you will have left behind a person, perhaps children, family matters, relatives and friends. The confusion will be greater still. Running away, the easy answer, is not the way. The way is to struggle courageously.

If you are a woman, have a courageous spirit. What do I mean by that? The courage to stand on your own feet and admit where you are at fault and where you are not. Forgive yourself for what you can forgive, and say about the rest, “I will work on it. I will look into myself and see what is going on and what is troubling me. I will grow. I will call on the strength of Christ and continue the life I have begun.” Leaving whenever a problem arises is no answer. What would happen then? Where would that lead? So, have you regretted getting married, or regretted the path you have taken? Perhaps you have. “The thought crosses my mind,” someone says. But that is life. All sorts of things will happen to us, and thoughts like these will come. What does that mean?

Once I was sitting with an elderly priest in the sanctuary. A couple in that parish was having trouble, and I asked him, “Father, why is it like this with couples?” He said, “My dear Father, even our own insides cannot always live together in harmony and settle down. How can you expect two people to love each other perfectly? Until yesterday they were strangers. Do you expect perfection from two strangers? They have different characters and habits, different genes and relatives, and different upbringings. Even our own insides,” he said, “cannot always settle down within us. They churn and cause us pain.” It is difficult. Each human being is a mixture of many things.

Cunning and simplicity can live in the same person. At one moment someone is straightforward; at another you wonder, “Where did all that cunning come from?” Then, at another moment, they seem to understand nothing at all, like a small, innocent child. It is the same person, crafty at times and good at others.

Pure, cleanhearted, sincere, full of light. Then pleasure seeking and dark. Sometimes full of kindness and courtesy, and at other times full of malice. Somewhere a character in Dostoevsky says, “I was a scoundrel, and yet I loved God.” Good and evil lived within him side by side in a monstrous way. That can happen within the very same person: “I may be a bad man, but I love God too.” That is how it is.

The person you married, that wife or husband, and the path we choose contain all these things. When you understand that, it brings you down to earth and lifts you up. Coming down to earth helps you calm down. It brings us back to my first piece of advice: do not panic.

Calm down. There is nothing wrong with speaking about your thoughts or discussing them. No one will cut your head off for saying them. Unless you have a very strict father who says, “If you dare say it, or even think it, you are finished.” All right, do not go to him with it. Speak to someone you can talk with. Here is my second piece of advice: look carefully at what went wrong with this recipe for happiness. Find the root of it. Your happiness cannot have disappeared and your heart filled with regret all at once without something happening. Something has happened.

It began somewhere. Unless, of course, you simply woke up one morning feeling this way; that can happen too. Some people say, “I don’t know what has come over me.” Once a very good, sincere, well intentioned man came to me and said, “I don’t know what has happened to me. I no longer feel at ease with my wife.” “Has she done something to you?” I asked. “No, nothing at all. I don’t know. Something has happened to me.” If something has happened, it is good that you admit it and talk about it. But get help. Find someone who understands family matters, the psychological difficulties spouses face, spiritual concerns and marital problems. Let that person support you. This can happen: you grow cold and unsettled without knowing why. “Something has happened inside me. Something has come over me.” Let us look at it together.

Let us get help so that this family can stay together, especially if there are young children. It is painful to say, “Something has come over me, so I am leaving, or we are separating, because I regret marrying.” For those whose feelings did not change so suddenly, we need to find out what happened. Someone might say, “Lately my husband has stopped speaking kindly to me. Something is bothering him, and he speaks sharply. Since then, I have begun to grow cold and to regret marrying him.” Or something else has happened: your spouse becomes ill, and you find yourself thinking, “What have I got myself into?” Be honest enough to say, “Since this health problem began, I have started wondering what I got myself into.” What matters is finding the thread you can follow.

Find the end of that thread and see where your soul first began to lose heart and feel disappointed with the path you chose. It does not happen all at once. There is a starting point. Find it, so you can discuss it. Someone might then ask, “Did you expect your husband’s life never to have any difficulties?” Or someone says, “I see the years passing, and I regret this because there are other things I want to do with my life. My spouse holds me back. I want to go out and enjoy a beautiful, active social life. I have an energetic nature, but he wants to do nothing. Nothing interests him.” There you have it: you have found a reason for your regret. Try to talk about it.

Look for healing where the wound began. Something has gone wrong in this relationship, and you cannot deal with it because you have not identified a particular problem to work on. Instead you feel a vague panic: “I cannot cope. I am lost, upset, beside myself.” Yes, but something is happening. Why do you regret marrying? What is it? Find out. This matters greatly. You need to be able to tell someone the whole truth. “I regret it because I am facing another temptation now.” Someone said to me, “At work I have become attracted to another person. My mind is all caught up in it. I no longer want to be with my family. I want to be there—”

“I want to talk to that person.” You need to discuss this and admit it. Of course, do not discuss it with your own people; that can cause a great deal of turmoil and misunderstanding. But seek help: from a priest who can understand and support you, from a trusted relative, or from a specialist. Asking for help matters greatly, and sadly we are not used to doing it. Sometimes we seem to think we know everything: “Why should anyone else tell me what to do?” To me, it is a sign of great wisdom to sit beside someone and ask, “Can you help me?” That is a wise step. Someone who does this is mature, neither foolish nor incapable.

Anyone who goes to another person and says, “Please, can you help me?” is making a wise choice. I admire that.

A young woman once told me, “I was so confused that I went to a family counselor for help.” I said, “Well done. I’m glad you did.” “I didn’t come to you,” she said. “You can come to me, and I can say a few words to you. But the problems you’re dealing with are outside my expertise.”

When you broke your leg, you went to a doctor who put a splint and a cast on it. You didn’t come to me with a broken leg, did you? I don’t know how to put a cast on someone’s leg. It’s the same with these delicate matters between spouses and within a family: talk them through with a specialist. Have you done that? I mean someone who can help you work through the situation, beyond talking over coffee or gossiping with a friend or acquaintance and getting nowhere. Find someone you can tell what is happening. Ask, “How do you see the situation? Please help me. What is troubling me?” Ask that last question too: “What is troubling me?”

Something may be troubling you. Your spouse may be a fine person, while you have problems of your own. Remember something I think Einstein said: the mind that creates a problem cannot solve that same problem by itself. Your nous, your spiritual mind, is troubled, and things look strange to you. Then you say, “I’ll solve the problem in my life.” But with what mind? With your own, when your own mind is troubled? A clouded nous, full of confusion and turmoil, does not see some things clearly. My own nous often fails to see clearly too. I get confused and cannot see the way ahead. What do I do then? I turn to another person’s judgment.

I turn to someone with a clearer mind than mine: perhaps another spiritual father, or anyone I can see is calm and clearheaded. That is what I mean by enlightened. This person is outside my agitation, my passions, my nerves and my panic, and can look at things more calmly. I can say, “Please tell me how you see this. How do you see me, as someone looking on from the outside? Say something to me. Help me find a way forward.” There are spiritual fathers today, priests who have studied. There are also spiritual fathers whose holiness enables them to support you. But an ordinary conversation is not always enough. The person may need special inspiration from God, and not all of us have that. If you find someone who does, I hope you are blessed with that help.

If it were so easy to go anywhere and find help, then by all means go. But sadly, we have all heard complaints from people who went somewhere for help expecting an inspired answer, only to see harm done to homes, families, marriages, and relationships between children and parents.

Each difficulty calls for someone who knows how to support you, the right book, or the right setting. Why are there schools for parents? Why do specialists come to speak at these schools in our Metropolitan dioceses, throughout Greece, and across the Christian world? They speak about what they know. So when it comes to family matters, turn to someone who knows that field. There is nothing wrong with doing so. Do it.

Why do you sit there sinking deeper on your own? You talk to yourself about it, you create these problems on your own, you make them worse on your own, and then try to solve them on your own all over again. You won’t solve the problem that way. Go and ask for help. Not from me, of course; I’m not a specialist in these matters. There are others who know this field, who have studied it and have experience. Ask them: “Is my marriage on shaky ground? Is my relationship on shaky ground? Do I regret having come this far? What should I do? How should I act? Why am I like this? What mistakes are being made?” Be ready to see those mistakes, admit them, and work through them. And here is another piece of advice: when you regret the path you’ve taken, don’t rush into a decision. Take your time. Don’t rush. Say to yourself:

“We’ll work through this problem, but little by little. We won’t rush.” Don’t say, “I was shaken today, I regret it, so tomorrow I’ll separate.” Tell yourself, “All right, if we do separate, it can be a year from now. I’ll think about it until then.” If you say, “I will never separate,” you may feel trapped and overwhelmed. Instead say, “Even if I do separate, I won’t do it tomorrow. Even if I leave, I won’t leave tomorrow. We’ll see.” Those words, “we’ll see,” can help you relax. You loosen your tie, so to speak, and say, “All right, perhaps I’ll leave someday, but certainly not tomorrow.” You calm down. Three or four days later, you may see another way forward besides leaving, sending her away, or getting a divorce. Calm down. Give yourself time.

Here is another piece of advice: at a moment like that, when you feel regret, don’t let harsh words slip out. Don’t say harsh things to the other person that you’ll soon regret. Watch what comes out of your mouth. When we feel that kind of regret, a lot of poison can come out in our words, and the other person remembers them. We may have forgotten what we said, apologized, and regretted it, asking ourselves, “Why did I say all that?” But the other person remembers, and those words are hard to forget.

When you face problems like these, be careful not to focus on them so completely that everything else disappears. You start saying, “I’m falling apart. What I’m going through is terrible. I’m losing my mind.” Take a breath. You’re still living, and there are other things in your life. Set this aside for a little while and do something else. What might that be?

Get some exercise. Young people do that all the time. Go out with friends, sit down for a drink, and talk. Watch a good film with people you know. Visit a relative or a friend.

Let off some steam. Relax, calm down, read a book. Take a walk. Get out of the house. Don’t sit there in the middle of temptation and tension, saying, “I regret this. I can’t stand the situation I’ve got myself into.” You won’t reach a calm decision that way. Don’t make the problem bigger than it is. Some couples do this because they expect far too much from each other. A man says, “Now that I’m married, my wife must be everything to me. She must solve every problem and be the source of my complete happiness.” His wife says the same about him. And they forget the rest of life.

They forget their own lives, personal growth, spiritual life, friendships, and time out with others. Instead, it becomes, “I exist for you, and you exist for me.” That is exhausting, and neither person can meet every need. I alone cannot make you happy. Life has variety and richness. You did not marry to impoverish yourself. You did not marry to attach yourself to one person and forget yourself in them. You can lean on your spouse and still develop your other gifts. Your personality can flourish in other parts of life too. A young couple understood this very well. When they married, with all the excitement and love of a new beginning, it was natural for each to feel entirely devoted to the other.

After a while, though, ordinary life resumes. Perhaps a year later, you settle into a routine and begin to realize that your spouse alone cannot make you happy. You too need to look within, grow in maturity, draw near to God, and cultivate yourself. Read literature, watch a good film, have conversations. Tend the garden of your own heart. Even in marriage, you still have an inner life that is yours alone. Yes, you are married and have companionship. But there are parts of yourself that only you can tend, understand, and work through. When you cling to your spouse and expect them to be everything, disappointment follows. That unhealthy fascination turns into disappointment when you say:

“I expect everything from you.” But I cannot give you everything. Lean on God too, on your own gifts, on the richness of life, and on your friends. Then we can love each other more and enjoy each other’s company. We won’t regret meeting, because each of us can offer the other comfort and freedom, good news and unity, while respecting what makes the other person distinct. We can be deeply united and still be at ease with each other finding joy in separate moments. “Do you want to visit your mother? Of course you should go. You’ll enjoy seeing her.” “Won’t you be jealous?” “No. If you come home happy, you’ll bring more joy to me as well.”

You’ll come back more grateful because I didn’t keep you from seeing your mother. Little things like that matter. You may think that giving someone freedom means letting them drift away, but they return to you in love. They can breathe. They don’t feel stifled or pressured. That is essential, and it takes care and growth. There are other signs to look for too, of course. But problems aren’t solved through radio programs.

They are worked through in the give and take of daily life, even through disagreements. Don’t be afraid of an argument. A home is alive; it isn’t a cemetery. A cemetery is perfectly quiet, and no one argues there. You could put two enemies side by side, and they would be quiet. But this is a home. Some couples say, “We have never argued.” That may be fine, but if you had argued, I would not think you any less holy. An argument is not necessarily a bad thing. I once went to the funeral of an elderly woman who, in my view, was a saint. I call her holy because she was a real, ordinary human being. She had a spiritual life, but she could also be forceful, impulsive, and irritable. Don’t we all have those things in us? Sometimes they come out with the people we love. We argued, then made up. I spoke sharply, then asked your forgiveness.

And we kissed, and the kiss was sweeter for it. If anyone can, with genuine integrity of character, always be at what we call the peak of perfection and holiness, let that person pray for us. We look up to them and bow. But it does not trouble me to see a couple argue or go through difficult moments, misunderstandings, and tension. We are shaped through these things. That is who you are, my dear. What do you mean, never argue? If I have a temper, where am I supposed to put it? Lock it in a cupboard? It would break the cupboard open and burst out. The woman whose funeral I attended was holy in my eyes because she had a different kind of holiness: the holiness of being an ordinary human being. She was an ordinary woman, close to God and the Church and devoted to prayer. But when she got upset, she would speak her mind too.

She might make a pointed remark, then ask forgiveness. All of that was part of her, because that is what a human being is like. So keep that in mind. Our time is up. I had one more thought, but in any case, have you regretted getting married? As for me, I don’t regret making this program today.

I know you don’t regret getting married either. You haven’t regretted it; you’re simply having a hard time. If you discover how good life can be with the person beside you, you’ll say, “What foolish thoughts I had, saying all that time that I regretted it.” “I don’t regret it. I’m just unhappy right now, and I’m looking for a reason.” There is a way to make your life beautiful where you are, with the person you’re with, with your wife and your children. We’ll find those little secrets and find the way forward. We’ll talk about it another time.

So, patient endurance. And if you cannot endure patiently, you will argue again. Do as you think best. What can I do? I cannot change you by force. You will argue, ask forgiveness, soften, and struggle through it. Think of food simmering on the stove: it boils and boils, and in the end it becomes something sweet, with a lovely sauce. That is how life is. I pray that one day you, too, will discover its secrets. Forgive me for stepping into your family life. I hope you know I mean well. Vasilis, thank you very much. I really enjoyed your latest CD, the blues in a plagal mode. It was beautiful. I have recommended it to many people, and many of them...

...said they were delighted with it. They will tell you themselves in a personal email. The program’s email address is atheata.perasmata@yahoo.gr. The station’s phone numbers are 4118602 and 4118640. We have been together on Unseen Passages, on Piraiki Ekklisia, the station that speaks to our souls. And today you spoke to my soul. You, too, spoke to my soul, because once again you shared your pain, bitterness, and disappointment. But somewhere deep down, let me see, I can make out a little hope. I hold on to that hope, and with that hope we will continue next time. Be well. May you be blessed on the path God has given you to walk, so that you may find happiness and grow in holiness.

The Greek text follows the source recording. Music, chanting and unclear passages are identified separately; the full Greek audio is retained.

Download Greek transcript (TXT)

Πότε πέρασε μία εβδομάδα, αγαπητέ μου φίλε και αγαπητοί μου φίλοι, στα θέα τα περάσματα. Πώς περνάει ο καιρός! Πέρασε μία ολόκληρη εβδομάδα και είμαστε πάλι μαζί στην Πειραϊκή Εκκλησία, στους 91,2 μεγακύκλους, στο σταθμό που μιλάει στην ψυχή μας, στην Πειραϊκή Εκκλησία. Παρέα ο Βασίλης Χατζηνικολάου, ο μουσικός και ηχολήπτης της εκπομπής μας, με τα όμορφα CD του, τα παλιά και τα καινούργια, τα οποία καλά κάνετε και αναζητάτε γιατί είναι πανέμορφα. Και ειδικά το τελευταίο του θα το βρείτε στο διαδίκτυο, με πολύ όμορφα ακούσματα, τα οποία δεν είναι μεν για την εκκλησία, για ώρα λατρείας, αλλά είναι πολύ ωραία για τα παιδιά, για τους νέους και εφήβους, οι οποίοι μπορούν να πάρουν ένα συνδυασμό σύγχρονης μουσικής οικείας για το δικό τους χώρο.

και χωρίς να τους δώσει κατευθείαν κάτι ξεκάθαρα παραδοσιακό, αυστηρό κλπ., να πάρουν τα νοήματα και τα μηνύματα της Ορθόδοξης Πίστης και Ζωής. Βασίλη, πολύ σε ευχαριστούμε που είσαι και σήμερα μαζί μας. Η Φοίβη, η οποία απαντά στα τηλέφωνά σας, γράφει τα μηνύματα. Ευχαριστώ πάρα πολύ για την αγάπη σας. Η εκπομπή αναμεταδίδεται. Και είπα βέβαια ότι πέρασε μια βδομάδα που είμαστε πάλι μαζί.

Αλλά το ξέρω ότι εσύ ακούς αρκετές φορές μέσα στη βδομάδα τα Αθέατα Περάσματα. Γράφοντας σε CD, μοιράζοντας, αντιγράφοντας, από το διαδίκτυο που υπάρχουν όλες οι εκπομπές αποθηκευμένες, από τότε που ξεκίνησε η εκπομπή το 2006 μέχρι και σήμερα υπάρχουν όλες οι εκπομπές και μπορείτε να τις ακούτε αν θέλετε να περάσει λίγο η ώρα σας.

και να κοιμηθείτε, όπως με μια κυρία η οποία νόμιζα ότι θα με κολακεύσει που μου το είπε. Μου λέει: «Σ' ακούω και κοιμάμαι. Πάρα πολύ ωραία η εκπομπή σου», λέει, «την ακούω το βράδυ και με παίρνει ο ύπνος». Και της λέω: «Τώρα αυτό μου το λέτε για... κολακευτικό το θεωρείτε;» «Όχι, όχι», λέει, «μην το παρεξηγήσεις, πάτερ. Δεν εννοώ ότι με υπνοτίζεις, ότι μιλάς και κοιμάμαι, αλλά γαληνεύω», μου λέει. Της λέω: «Μην ανησυχείς, έχω ακούσει κι άλλους και χειρότερα».

Οπότε το καταλαβαίνω. Ένας μου το είπε καθαρά. «Βάζω», λέει, «τις εκπομπές στα παιδιά μου και κοιμούνται», λέει. Έστω και έτσι. Ας κοιμούνται. Και ας κοιμάσαι. Μη σε πάρει ο ύπνος από τώρα, όμως, αν την ακούς. Αν και νομίζω ότι αν αρχίσω το σημερινό θέμα, δεν θα σε πάρει και πολύ ο ύπνος. Μάλλον νεύρα θα σε πιάσουν, ταραχή, νεύρα, ένταση... Θα πω, όμως, μερικά πράγματα, αφού πάλι σε ευχαριστήσω για την πολλή σου αγάπη, για τα τηλέφωνα τα οποία στηρίζουν την Πειραϊκή Εκκλησία, τους ανθρώπους που εδώ εργάζονται και, φίλοι μου, κάνουν ο καθένας το καλύτερο που μπορεί, για τα δώρα σου, τις επιστολές τις οποίες διαβάζω, τις οποίες παρουσιάζω στο Θεό με την προσευχή μου και τις οποίες χρησιμοποιώ, αν έχεις καταλάβει, μέσα στα λόγια μου. Από σένα παίρνω πολλά πραγματάκια, τα λέω, μόνο το όνομά σου δεν λέω. Αν και κάποιοι τηλεφωνούν μετά και λένε: «Εμένα εννοούσες σήμερα;» Και λέω: «Και εσένα, αλλά και πάρα πολλούς άλλους οι οποίοι δεν μπορούν να βγουν να τα πούνε όλα αυτά γιατί ντρέπονται, γιατί δεν έχουν συνηθίσει και να μιλάνε έτσι, αλλά τα ζουν όλοι, προβλήματα και πόνους». Ευχαριστώ πάρα πολύ για τα καλά σου λόγια και τα καινούργια μας βιβλία, τα δύο βιβλία που βγάλαμε, το τελευταίο «Αγάπη για Πάντα» που έχει 8 εκπομπές από τα Θεάτα Περάσματα γραμμένες σε λόγο.

Διαβάζει δηλαδή κανείς. Μπορεί να το κάνεις δώρο σε κάποιον συγγενή σου, σε κάποιο φίλο σου, και έχει μέσα και το CD με τις εκπομπές αυτές τις 8. Και το πρώτο που έχουμε βγάλει και το έχεις πάρει, όπως μου γράφεις, και το έχεις κάνει και δώρα εδώ και εκεί, γιατί είναι ένας σκοπός η ανέγερση ενός ναού, που γράφει και το βιβλίο αυτό, και σε ευχαριστώ πάρα πολύ, λέγεται «Δυνάμωσε την ψυχή σου» ο πρώτος τόμος και «Αγάπη για Πάντα» λέγεται ο δεύτερος. Θέλω να σε ευχαριστήσω γιατί ρωτούν μερικοί αν έχω λάβει αυτά τα μηνύματα και να απαντήσω σχετικά και με το βιβλίο μου. Τώρα θα σου πω αυτό που θα σε ξυπνήσει, σε περίπτωση που πάει να σε πάρει ο ύπνος σήμερα. Πήγα να κάνω μια ομιλία κάπου στην Αθήνα, σε μια σχολή γονέων, και μου λέει και ο παππούλης που με κάλεσε: «Ο τίτλος;» Λέω: «Τι να πω τίτλο, τι να πω;» Και λέω: «Μήπως...»

Σκέφτηκα και λέω: «Μήπως μετάνιωσες που παντρεύτηκες;» «Α», λέει, «ενδιαφέρων ο τίτλος, “Μήπως μετάνιωσες που παντρεύτηκες;”» Βάζω τον τίτλο αυτόν και αυτό που περίμενα, αυτό και έγινε: γέμισε ο κόσμος την αίθουσα του ναού. Γιατί λέω, αν βάλω αυτόν τον τίτλο, θα έρθουνε πολλοί. Γιατί δεν ξέρω τι θα πω και αν θα είναι καλό αυτό που θα πω, αλλά ο τίτλος, λέω, πρέπει να είναι δυνατός. Και ήρθανε πολλοί και πριν έρθουνε πολλοί μου στέλνανε μηνύματα και μου λέγανε: «Ναι, ναι, έτσι, η απάντηση είναι ναι. Η απάντηση είναι καταφατική». Και πήρανε και μεγάλοι και μικροί και νεότεροι και ανύπαντροι, και λέει: «Θα έρθω και εγώ να τα ακούσω αυτά». Γιατί, ρε παιδιά, λέω, τόσο ενδιαφέρον; «Μήπως μετάνιωσες που παντρεύτηκες;» Και μου είπανε πολλοί: «Ναι, μετανιώσαμε, αλλά μην το πεις, μην της το πεις». Λέω: «Δεν θα της το πω». Και έλεγα μέσα μου: «Δεν

θα σου πω όμως και τι μου είπε αυτή, η γυναίκα σου, για σένα, γιατί και αυτή το ίδιο μου είπε: “Μην του το πεις, πάτερ, μετάνιωσα”». Μετάνιωσε αυτός, μετάνιωσε και αυτή. Και ήρθανε στην ομιλία να ακούσουν. Τους λέω: «Καλά, οι πιο πολλοί ήτανε μεγάλοι, ήτανε και μερικοί νέοι. Όχι, λάθος, αρκετοί ήτανε και νέοι, αλλά οι μεγάλοι πάντα παίρνουν τις πρώτες θέσεις στην εκκλησία οι μεγάλοι και αισθάνονται σαν στο σπίτι τους. Και λένε συνέχεια οι μεγάλοι, μεγάλοι εννοώ 60, 70, 80: “Δεν έρχονται τα νέα παιδιά στην εκκλησία. Γιατί δεν έρχονται;” Και του λέω κάποιου: “Πώς να έρθει, βρε άνθρωπέ μου; Αφού και όταν έρθουνε, τους αντιμετωπίζετε τους νέους λες κι είναι τουρίστες, λες κι είναι φιλοξενούμενοι, ξένοι. Πρώτες θέσεις εσείς, πρώτοι εσείς να μιλήσετε στον ιερέα, πρώτοι εσείς να πλησιάσετε να πάρετε αντίδωρο. Δείξε και στον άλλο μια...

Είσαι μεγαλύτερος, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι και ο νέος πρέπει να νιώθει σαν στο σπίτι του στην εκκλησία; Δώσ' του να κάτσει και πιο μπροστά. Δεν θα κάτσει εγωιστικά ο νέος, να το ξέρεις, από χαρά κάθεται. Από χαρά να είναι κάπου να δει, να ακούσει, να νιώσει ότι τον αφορούν τα θέματα και ότι έχει μια επικοινωνία με τον ομιλητή. Όλες οι γιαγιάδες και παππούδες κάτσανε στην πρώτη θέση. Λέω: “Εσείς τι ήρθατε τώρα να κάνετε; Εσείς ό,τι και να μετανιώσατε, τέλειωσε. Το τρένο έχει φύγει και κοντεύει να φτάσει και στον προορισμό του. 80 χρονών, τι να σου κάνω τώρα, κυρία μου, να σου λύσω το πρόβλημα που μετάνιωσες; Τι να σου πω τώρα να κάνεις; Ό,τι και να έγινε, έγινε. Το θέμα είναι πώς να προλάβουμε τον άνθρωπο των 20 ετών, των 25, των 30, να μην μετανιώσει. Γι' αυτό άσ' τον να έρθει να κάτσει πιο μπροστά”. Αλλά έτσι είναι τα πράγματα. Και κοίταζε ο κόσμος και άκουγε, και εγώ εκ του ασφαλούς μιλάω και ο άλλος είναι μέσα στα κύματα και παλεύει,

χτυπιέται και βολοδέρνει και βασανίζεται. Μήπως μετάνιωσες που παντρεύτηκες;

Μεγάλη πάντως υπόθεση να μπορούμε στην εποχή μας να το συζητάμε αυτό το θέμα ανοιχτά, δηλαδή να παραδεχόμαστε ότι για κάποια πράγματα, μην πάρεις μόνο το γάμο, εντάξει, γενικώς, υπάρχουν κάποια πράγματα που μετανιώνουμε που τα κάναμε. Λέμε: “Πω ρε παιδί μου, λάθος ήταν αυτό που έκανα”. Και η εποχή μας έχει αυτό το θάρρος και την ειλικρίνεια και την παρρησία σε πολλά σημεία και τολμά και αγγίζει και λέει: “Ναι, θα το παραδεχτώ, έχω μετανιώσει για κάτι”. Ενώ παλιά, που λέμε συνέχεια κάποιοι ότι ήταν όλα τέλεια και όλες οι εποχές ήταν καλύτερες, οι παλιές δεν ήταν καθόλου καλύτερες, γιατί πολλοί άνθρωποι ζούσαν ένα κρυφό διαρκές μαρτύριο και μπορεί να γίνονταν βέβαια άγιοι μέσα από την περιπέτειά τους και τον πόνο τους και την καρτερία τους, αλλά θα ήθελαν κι αυτοί κάπου να πουν ότι, ξέρεις, πες το λογισμό σου τουλάχιστον, να το πω κάπου, να το πω ότι αυτός

ο άνθρωπος δεν ήταν για μένα. Εντάξει, θα μείνω μαζί του, αλλά θέλω και να το συζητήσω κάπου. Και κουβάλαγαν το εσώτερο μυστικό τους κρυφά στα φυλλοκάρδια τους και πέθαιναν με αυτό και μαράζωναν πολύ. Και κάποιοι άλλοι βέβαια δεν μαράζωναν, αλλά άνθηζαν και γινόταν Άγιοι μέσα από διαφορετικούς βασανιστικούς χαρακτήρες, μέσα από περιπέτειες, μέσα από χτυπήματα, ωριμότητα που έφταναν μέσα από όλα αυτά τα δύσκολα της ζωής. Αλλά θεωρώ μεγάλη επιτυχία και πρόοδο της εποχής μας το ότι μπορούμε να μην δείχνουμε συνέχεια ευτυχισμένοι και σίγουροι. Και φοβάμαι μη γίνω ρεζίλι; Όχι, δεν φοβάμαι μη γίνω ρεζίλι, το λένε οι άνθρωποι σήμερα. Δεν με ενδιαφέρει τι θα γίνω, πάνω απ' όλα με καίει να πω την αλήθεια της ψυχής μου. Και η αλήθεια είναι ότι έχω μετανιώσει και το επάγγελμά μου, για

τη ζωή μου, για το δρόμο μου, για τη σχέση μου, για την οικογένειά μου. Το συζητάμε. Μπορεί να έχω λάθος, μπορεί να καταλήξω σε λάθος συμπέρασμα, μπορεί να πρέπει να επιμείνω και να... Ναι, αλλά άσε με να το πω, να μην σκάω μέσα μου, να μην το κρατάω και... Άσε με να μην παίζω συνέχεια θέατρο. Σου λέει: “Βαρέθηκα να παίζω θέατρο. Βαρέθηκα να βγαίνω στη γειτονιά και να γελάω συνέχεια και να λένε: ‘Ναι, τι κάνεις; Καλά; Πώς πάει ο αντρούλης σου;’ ‘Καλά είμαστε’. Τι καλά είμαστε; Αφού σφαζόμαστε, αφού δεν μπορούμε, δεν τα βγάζουμε πέρα ούτε συναισθηματικά ούτε οικογενειακά ούτε συζυγικά ούτε οικονομικά ούτε με τους συγγενείς, τίποτα. Και βγαίνω συνέχεια σε όλους και δείχνω ένας ευτυχισμένος άνθρωπος, ένας ευτυχισμένος θεατρίνος”. Αυτό όμως κάπου δεν το αντέχεις, κάπου πνίγεσαι.

Αυτό λοιπόν είναι η μεγάλη υπόθεση, ως άνθρωποι του Θεού και της Εκκλησίας, ως άνθρωποι του Χριστού και της αλήθειας Του, να λέμε κι εμείς την αλήθεια. Και η αλήθεια είναι όλα αυτά πια, ότι και είμαι ευτυχισμένος με αυτό που κάνω, αλλά υπάρχουν και στιγμές που μπορεί να πει κανείς ότι νιώθω άσχημα με αυτό που κάνω: πίεση, ενόχληση, πνιγμό. Θα ήθελα να το αλλάξω, θα ήθελα να κάνω κάτι άλλο, θα ήθελα να έχω παντρευτεί μια άλλη γυναίκα, έναν άλλο άνδρα, να μην έχω τόσα παιδιά, να έχω πιο πολλά παιδιά, αλλά η δουλειά δεν μου αρέσει, το αφεντικό με δυσκολεύει. Είναι μεγάλη υπόθεση η ανακοινωτικότητα. Ανακοινωτικότητα θα πει να ανακοινώνω και να κοινωνώ, να μοιράζομαι αυτό που έχω με κάποιον άλλον και να το λέω. Θυμάμαι μια γυναίκα στη γειτονιά μας, όταν έγινα ιερέας, που με είδε και μου είπε ότι

“Ζηλεύω”, λέει, “και σε θαυμάζω που διάλεξες αυτόν τον δρόμο”. Αυτή ήταν παντρεμένη με παιδάκια, με παιδιά μεγάλα εκείνον τον καιρό. Της λέω: “Γιατί το λέτε αυτό;” “Αχ”, λέει. “Αν”, της λέω, “δηλαδή γυρίζαμε πίσω τον χρόνο, τι θα έκανες αν ξεκίναγες τη ζωή;” “Δεν θα παντρευόμουν”, μου λέει, “εννοείται. Θα έκανα αυτό που έκανες εσύ, δηλαδή θα έμενα μόνη μου και θα είχα αφιερωθεί στο Θεό. Την καλύτερη”, μου λέει, “δουλειά έκανες”. Της λέω: “Γιατί;” “Ησυχία, έχεις το κεφάλι σου ήσυχο, κανένας στο κεφάλι σου, τίποτα για τους άλλους”. Της λέω: “Κοιτάξτε, έχω πάρα πολλούς στο κεφάλι μου. Της λέω, κι ας είμαι μόνος. Και θα έχω κι άλλους στο μέλλον, απ' ό,τι καταλαβαίνω”. Και τώρα το ζω αυτό μετά από τόσα χρόνια, ότι δεν είσαι μόνος. Όταν είσαι μόνος για τον Θεό, έχεις πολλούς ανθρώπους που γνωρίζεις,

δέχεσαι τον πόνο όλων και συσσωρεύεις μέσα σου όλους τους στεναγμούς και τα δάκρυα των ανθρώπων και δεν είσαι μόνος. Αλλά της λέω: “Ευχαριστώ που μου λέτε τι νιώθετε, απλά λυπάμαι”, της λέω, “που υποφέρετε. Πρέπει να βρείτε μια λύση ώστε, αφού συνεχίζετε να είστε παντρεμένοι με την οικογένειά σας, να την κάνετε όσο γίνεται καλύτερη. Δεν πήρες διαζύγιο, έτσι; Αφού δεν έχεις πάρει διαζύγιο, δεν επιτρέπεται να περάσει όχι ημέρα αλλά ούτε ώρα, λένε κάποιοι, δυστυχισμένη στη ζωή σου και να αφήσεις αυτή τη δυστυχία να κυλάει έτσι μέσα σου ή να στάζει ένα δηλητήριο συνέχεια μέσα σου. Μην το επιτρέψεις αυτό. Κάνε κάτι να το αλλάξεις. Μην το δέχεσαι και να λες: ‘Θα περάσει κι αυτός ο μήνας μες στη θλίψη και την κατάθλιψη και την απογοήτευση’. Όχι, να μην περάσει. Να σταματήσει αυτή η ροή της

απελπισίας, να σταματήσει σήμερα. Τέλος. Θα βρω μια λύση, θα βρω μια λύση τέτοια που θα με κάνει να ζω και να λέω: ‘Είναι ωραία που ζω, μ' αρέσει αυτό που κάνω, μ' αρέσει που ξυπνάω και πάω και ψωνίζω στο φούρνο και πάω στο σούπερ μάρκετ και πάω στη λαϊκή και μαγειρεύω και πάω στη δουλειά μου, ο άντρας, και πληρώνω τους λογαριασμούς και πηγαίνω στην τράπεζα και πηγαίνω το αυτοκίνητο να το φτιάξω. Μ' αρέσουν τα πράγματα που κάνω, γι' αυτό τα ζω’. Αλλιώς δηλητηριάζεις τη ζωή σου. Μια δυστυχισμένη ζωή. Η ζωή δεν είναι μεγάλη. Αυτή η ζωή, η επίγεια, δεν είναι μεγάλη, είναι μικρή. Δεν αξίζει λοιπόν να τη ζούμε μέσα στην εκούσια παράδοσή μας στην αποτυχία. Δηλαδή παραδόθηκα έτσι. Μια ηττοπάθεια, μια συνθηκολόγηση, ένας συμβιβασμός. Συμβιβαστική ζωή. Τι να κάνεις τώρα έτσι που έχεις μπλέξει; Μου το είχε πει κάποτε ένας μοναχός στο Άγιο Όρος, ένας μεγάλης ηλικίας, κάπου

έχω πάει σε όλα τα μοναστήρια, οπότε το λέω έτσι για να μην ξέρει κανείς, δεν αναφέρομαι κάπου που εσύ καταλαβαίνεις τώρα. Αυτό που θα πω δεν ξέρεις πού είναι, ακόμα και εσύ που με ξέρεις δεν ξέρεις πού αναφέρομαι. Μου είχε πει ένας μοναχός μεγάλος, λέει: “Δεν νιώθω καλά εδώ, θα ήθελα να πάω σε ένα άλλο μέρος, σε ένα άλλο μοναστήρι”. Και του λέω: “Γιατί δεν πάτε, πάτερ μου;” “Γιατί”, μου λέει, “γιατί υποφέρω”. Και έλιωνε η ψυχή του από τη στεναχώρια και μου λέει: “Πού να πάω τώρα; Σε αυτή την ηλικία ποιος θα με δεχτεί; Πώς θα πάω; Να πω τι; Ήρθα, πάρτε με εδώ; Αφού είμαι εδώ, πώς θα φύγω;” “Και τι κάνετε;” του λέω. “Τίποτα”, μου λέει, “υπομονή. Όσο καιρό μου αφήνει ο Θεός, θα ζήσω έτσι”. Το καταλαβαίνεις ποια είναι η διαφορά; Η οποία για αυτόν τον άνθρωπο, τον μοναχό, είναι κατανοητό ότι αυτός ο άνθρωπος μέσα από αυτό θα ωριμάσει, θα εξαγιαστεί,

θα προσευχηθεί, θα αγγίξει το Θεό, θα μάθει να μην τον επηρεάζει το περιβάλλον, γιατί είναι μόνος. Εσύ όμως που ζεις με τη γυναίκα σου, τον άντρα σου, τα παιδιά σου, τη δουλειά σου, το σπίτι σου, δεν μπορείς να λες: “Θα κάτσω εδώ να λιώνω, να λιώνω, να λιώνω μέχρι να πεθάνω”, γιατί πρώτον δεν είσαι παππούς και γιαγιά, ήταν αυτός ο συγκεκριμένος που μίλησα, που ήταν μεγάλης ηλικίας, αλλά είσαι νέος άνθρωπος. Πρέπει λοιπόν κάτι να κάνεις. Η ευτυχία σου αξίζει, η χαρά σου αξίζει, είναι δώρο του Θεού, αλλά θέλει να σου το δώσει ο Θεός. Δεν είναι δικαίωμά σου με την έννοια την εγωιστική ότι την αρπάζεις την ευτυχία: “Έλα εδώ, θέλω να είμαι ευτυχισμένος γιατί εγώ είμαι σπουδαίος”. Όχι, αλλά ο Θεός το θέλει αυτό.

Σε έπλασε από υλικό ευτυχίας και χαράς για να είμαστε χαρούμενοι και ευτυχισμένοι. Δεν είπε ο Θεός να παντρευτείς για να λιώνεις από τη στεναχώρια. Πονάς, ναι, εν λύπαις τέξη τα τέκνα σου και εν τω ιδρώτι του προσώπου σου φαγή τον άρτον σου. Θα πονάς και θα ιδρώνεις για να βγάλεις το φαΐ σου και το ψωμί σου και θα γεννάς τα παιδιά σου. Αλλά μέσα από όλη αυτή την ιστορία θα ανθίζει μια χαρά στην καρδιά σου. Θα έρχεται ένα χαμόγελο. Θα έρχεται μια λέξη που θα λέει: «Αξίζει τον κόπο, ωραία είναι». Εάν δεν το νιώθεις αυτό, προβληματίσου. Γιατί; Γιατί να λέει αυτή η γυναίκα, 40 χρονών τότε ήταν, ότι αν ξαναγύριζα τον χρόνο πίσω, δεν θα έκανα αυτό που έκανα στα 20 μου, δεν θα ξαναπαντρευόμουν; Όχι, να ξαναπαντρευόσουν. Και να κάνεις τον γάμο σου όμορφο και να κάνεις τη ζωή σου όπως τη θέλεις, όπως την αξίζεις, όπως τη ζητάς. Τι είναι αυτό που ζητάς; Ψάξε να το βρεις. Γιατί όλοι απαντούν: «Ναι, έχω μετανιώσει, ναι». «Μήπως μετάνιωσες που παντρεύτηκες;» «Ναι, έχω μετανιώσει». Γιατί έχεις μετανιώσει, βρε; Εγώ έτσι το λέω

λέω σαν προβληματισμό, δεν το λέω για να σου πω «καλά κάνεις και μετανιώνεις». Πρώτον, μη σε πιάνει πανικός και άγχος άμα νιώθεις κάτι τέτοιο ή και αν νιώσεις. Γιατί ο άνθρωπος είναι ένα πλάσμα αντιφατικό, δύσκολο, τραγικό. Έτσι είμαστε οι άνθρωποι: σήμερα είσαι έτσι, αύριο είσαι αλλιώς. Ποτέ μην λες ποτέ, το λένε κάποιοι αυτό. Ποτέ μην λες για κάτι με σιγουριά μέσα σου: «Εγώ είμαι σίγουρος ότι πάντα θα νιώθω έτσι». Τίποτα δεν ξέρουμε για τις εξελίξεις της ζωής μας, της ψυχής μας.

Σαν θάλασσα, μου λέει ένας, είναι η ψυχή μου: ήρεμη, μετά γαλήνια, σαν λάδι, μετά φουρτούνες, ανεμοστρόβιλοι φυσούν, μαυρίζει, ρουφάει τα πάντα και μετά πάλι απ' την αρχή. Είναι η ζωή του ανθρώπου. Τίποτα δεν είναι σταθερό. Μπορεί να αλλάξουν τα πράγματα και σε εσένα, γι' αυτό θέλει πολύ μεγάλη υπομονή. Πολύ μεγάλη υπομονή η ζωή. Και να είσαι ανοιχτός για όλα και έτοιμος για όλα και ψύχραιμος και νηφάλιος και να λες: «Κύριε, φώτισέ με και βοήθησέ με να μην λέω μεγάλα λόγια». Σήμερα νιώθω καλά, μακάρι να νιώθω και αύριο καλά, αλλά δεν είναι και σίγουρο. Το λέω γιατί μερικοί δεν τολμούν να πουν τι αισθάνονται, γιατί φοβούνται το περιβάλλον τους. Είναι μερικοί που όταν πας να πεις τι νιώθεις, σε κοιτάνε και προετοιμάζουν την απάντησή σου. Με την τρομοκρατία όμως, σε τρομοκρατούν. Και σου λέει: «Δεν πιστεύω να μετάνιωσες. Δεν το πιστεύω. Ναι, μην ακούσω, δεν πιστεύω». «Ε, όχι, όχι, όχι, δεν μετάνιωσα, καλά είμαι». Μα έτσι που το ρωτάς, δεν θα σου πει ο άλλος την αλήθεια.

Τον άλλο να εκφραστεί, να πει τι νιώθει και θα σου πει. Όχι ή ναι, αλλά να πει τι αληθινά αισθάνεται η καρδιά του. Είναι μεγάλη υπόθεση να έχεις δίπλα σου ανθρώπους που θα μπορείς να πεις εσύ τι νιώθεις και να σ' ακούσουν κι αυτοί στη γνησιότητα των αισθημάτων σου και στην ειλικρίνεια. Νιώθω πραγματικά έτσι ή νιώθω μπερδεμένος. Πάντως, πολλοί άνθρωποι έχουν μετανιώσει για πράγματα που κάναν στη ζωή τους. Διάβασα ένα βιβλίο μια φορά για μια μοναχή που έγινε μοναχή το βράδυ, έγινε η κουρά της και το πρωί ξύπνησε η κοπέλα άπιστη. Δηλαδή, έφυγαν όλα από μέσα της. Δεν ήξερε γιατί είναι έτσι, γιατί φοράει τα ράσα της. Δεν ήξερε, δεν αισθανόταν τίποτα. Άδεια στο μυαλό της από την πίστη στον Θεό, δεν ένιωθε τίποτα, την παρουσία του.

Που έλεγε πριν λίγο ότι ναι, πιστεύω, συνεχίζω, ξεκινάω, είμαι σταθερή, αποφασιστική μέχρι το τέλος της ζωής μου, και όχι, μέχρι το τέλος δεν έφτασε, αλλά μια μέρα δεν μπορούσε να ζήσει έτσι και το μυαλό της μπλόκαρε και η καρδιά της στέγνωσε. Το λέω αυτό για να καταλάβεις ότι συμβαίνουν και δεν έχει να κάνει μόνο με τον γάμο, έχει να κάνει με πολλά θέματα της ζωής και με πολλούς δρόμους της ζωής. Γι' αυτό είπα ότι ο άνθρωπος είναι πλάσμα αντιφατικό και τραγικό, τη μια έτσι, την άλλη αλλιώς, ο ίδιος άνθρωπος.

Σου έχει τύχει τη γυναίκα σου ή τον άντρα σου να τους βλέπεις κάποια στιγμή και να λες «έχω δίπλα μου έναν άγγελο, τι ωραίος άνθρωπος», και άλλες φορές τον ίδιο άνθρωπο τον βλέπεις και λες «αχ, θα σε πνίξω, δεν σε αντέχω, τι ήθελα και έμπλεξα με αυτή τη γυναίκα, με αυτόν τον άνθρωπο»; Ο ίδιος άνθρωπος σου βγάζει τόσο διαφορετικά πράγματα. Και αν το δεις λίγο αλλιώς τώρα αυτό που είπα, τη φράση, έχεις εσύ τόσα διαφορετικά πράγματα μέσα σου για αυτόν τον άνθρωπο, που μπορεί να είναι διαφορετικός αυτός, αλλά μπορεί να είσαι και διαφορετικός εσύ που τον βλέπεις κάθε φορά διαφορετικά, με άλλη διάθεση, με άλλη όρεξη, με άλλη αποστροφή, με άλλη ψυχολογία. Αγάπη και μίσος. Αγαπάς και μισείς ταυτόχρονα. Μισείς πολλές φορές αυτόν που αγαπάς. Και αγαπάς αυτόν που

που κάποια στιγμή μισείς και είσαι ο ίδιος, ο διχασμένος άνθρωπος, ο μπερδεμένος άνθρωπος. Άλλος γνωστός, ένας ιερέας γνωστός μου, μετά από λίγο καιρό από τη χειροτονία του συνειδητοποίησε τον δρόμο που πήρε και τον έπιασε αυτό το πράγμα. Καθόταν στο σαλόνι του σπιτιού, πιάνει το κάσωμα της πόρτας και επειδή ήταν μόνος καθόταν και το σκεφτόταν. Και άρχισαν να τρέχουν τα μάτια του δάκρυα και λέει: «Τι έκανα; Πού μπήκα; Τι δρόμο διάλεξα; Πώς θα ζήσω; Πώς θα φτάσω μέχρι το τέρμα αυτού του δρόμου; Δεν είναι μια μέρα, δεν είναι δυο, είναι μια ζωή». Όπως και στον γάμο, δεν παντρεύτηκες για δυο μήνες, παντρεύτηκες για όλη τη ζωή σου. Εύκολο; Καθόλου. Και όταν αυτός ο γνωστός μου είχε πάει στο Άγιο Όρος σε έναν γέροντα, πριν του το πει, του λέει ο γέροντας: «Ο δρόμος που πήρες, να κοιτάς μόνο μπροστά. Μην κοιτάς πίσω, μπροστά. Δεν υπάρχει επιστροφή.

Μπροστά και βαδίζεις, και δυναμώνεις και τον κάνεις όμορφο τον δρόμο. Υπάρχει λύση να σταθείς στα πόδια σου». Και αυτός ανακουφίστηκε και παρηγορήθηκε που τον κατάλαβε κάποιος, δεύτερον που τον παραδέχτηκε κάποιος και δεν τον σόκαρε, αλλά του το είπε, του λέει «καταλαβαίνω δηλαδή ότι θες να πας πίσω».

Μην πας πίσω. Δεν είναι η λύση να πας πίσω. Γιατί εφόσον είμαστε που είμαστε τραγικοί και μπερδεμένοι, και πίσω να πας, πάλι θα μπερδευτείς. Πες ότι πας πίσω. Μετανιώνεις, ωραία, και χωρίζεις. Μετά θα μετανιώσεις πάλι που χώρισες. Το καταλαβαίνεις; Και μετά θα μπερδευτείς χειρότερα. Και θα έχεις αφήσει και έναν άνθρωπο έτσι, κάποια παιδιά και κάποιες υποθέσεις οικογενειακές, συγγένειες, φίλους, και το μπέρδεμά σου θα είναι πολύ μεγαλύτερο. Γι' αυτό η λύση δεν είναι το «το βάζω στα πόδια», η εύκολη λύση. Η λύση είναι να παλέψεις γενναία

αν είσαι γυναίκα, να έχεις ανδρείο φρόνημα. Τι θα πει ανδρείο φρόνημα; Ανδρικό φρόνημα ως προς το ότι πατάω στα πόδια μου, παραδέχομαι πού φταίω, πού δεν φταίω, συγχωρώ τον εαυτό μου για ό,τι μπορώ να τον συγχωρέσω και για άλλα λέω θα αγωνιστώ, θα ψαχτώ, θα δω τι γίνεται, τι μου φταίει, θα ωριμάσω, θα επικαλεστώ τη δύναμη του Χριστού και θα συνεχίσω τη ζωή που ξεκίνησα. Η λύση δεν είναι να φεύγω κάθε φορά σε κάθε πρόβλημα. Τι θα γίνει μετά; Πού θα καταλήξει αυτή η ιστορία; Άρα λοιπόν, μήπως μετάνιωσες που παντρεύτηκες, μήπως μετάνιωσες αυτό που κάνεις; Ναι, μπορεί να μετάνιωσες, ένας λογισμός μού περνάει, σαν σκέψη λέει ένας μού περνάει, αλλά έτσι είναι η ζωή. Έτσι είναι η ζωή, θα μας συμβούνε όλα, θα μας έρθουν και αυτές οι σκέψεις, και τι πάει να πει αυτό;

Ρώτησα έναν παππούλη μια φορά στο ιερό που ήμασταν και καθόμασταν στην καρέκλα και του λέω: «Γιατί, πάτερ μου, έτσι τα ζευγάρια;» Ήταν ένα ζευγάρι εκεί στην ενορία αυτή που είχε ένα πρόβλημα. «Γιατί;» Και μου λέει: «Ρε πάτερ μου, εδώ τα ίδια τα σπλάχνα μας, τα έντερά μας τα ίδια δεν μπορούν να συνυπάρξουν και να τα βρούνε και να αγαπηθούν και να ισορροπήσουν. Πώς να μπορέσουν τέλεια δύο άνθρωποι να αγαπηθούνε; Μέχρι χτες αυτοί ήταν ξένοι. Περιμένεις τελειότητα σε δύο ανθρώπους ξένους; Διαφορετικοί χαρακτήρες, διαφορετικές συνήθειες, άλλα γονίδια ο ένας, άλλοι συγγενείς του άλλου, άλλη αγωγή ο ένας, άλλη ο άλλος. Εδώ τα έντερά μας», μου λέει, «δεν μπορούν να ηρεμήσουν μέσα στα σπλάχνα μας και ανακατεύονται και πονούν». Είναι δύσκολο, ο άνθρωπος είναι μείγμα. Ο κάθε άνθρωπος είναι μείγμα πραγμάτων πολλών.

Πανουργία και απλότητα, ο ίδιος άνθρωπος. Απλός και άλλη ώρα πανούργος. Δες τι πονηριά είναι αυτή, ρε παιδί μου. Και άλλη ώρα δεν καταλαβαίνει τι του γίνεται, σαν ένα παιδάκι, σαν ένα μικρό αθώο παιδί. Ο ίδιος άνθρωπος, πονηρός και καλός άλλες στιγμές, ο ίδιος άνθρωπος.

Αγνός. Αγνός, καθαρός, έτσι γνήσιος, φωτεινός. Φιλήδονος, φιλήδονος και σκοτεινός. Άλλοτε καλός, καλοσύνη, ευγένεια, και άλλοτε κακότητα. «Ήμουν ένας παλιάνθρωπος», λέει κάπου ένας ήρωας του Ντοστογιέφσκι, «και όμως αγαπούσα και τον Θεό». Το κακό και το καλό βρισκόταν μέσα μου σε μια τερατώδη συνύπαρξη. Μέσα στον ίδιο άνθρωπο, τερατώδης συνύπαρξη καλού και κακού. Κακός άνθρωπος, αλλά αγαπάω και τον Θεό. Αυτό.

Τον άνθρωπο που παντρεύτηκες, αυτή τη γυναίκα που παντρεύτηκες, αυτόν τον άντρα, αυτόν τον δρόμο που διαλέγουμε, που τα έχει όλα μέσα. Άμα το καταλάβεις, προσγειώνεσαι και απογειώνεσαι. Η προσγείωση σε βοηθάει να ηρεμήσεις, να μην σε πιάσει αυτό που είπα πρώτον, πρώτη συμβουλή: μην σε πιάνει πανικός.

Ηρέμησε. Δεν είναι κακό να πεις τις σκέψεις σου. Δεν είναι κακό να το συζητήσεις, δεν θα σε αποκεφαλίσει κανείς αν το πεις. Εκτός αν έχεις κάνα πατέρα έτσι αυστηρό που θα σου πει «αν τολμήσεις και το πεις, μόνο και το σκεφτείς, χάθηκες». Εντάξει, δεν θα πας εκεί να το πεις. Θα μιλάς εκεί που μπορείς και συνεννοείσαι. Δεύτερη συμβουλή: δες όμως, δες, τι φταίει και χάλασε αυτή η συνταγή της ευτυχίας. Ψάξε να βρεις τη ρίζα. Δεν μπορεί να διαλύθηκε και να μετάνιωσε η καρδιά σου και να έφυγε αυτή η ευτυχία απότομα χωρίς να συμβεί κάτι. Κάτι έχει συμβεί.

Κάπου ξεκίνησε αυτό το πράγμα. Ξύπνησες ένα πρωί, εκτός κι αν έχει γίνει και αυτό, γιατί υπάρχουν και ψυχές που λένε, ας πούμε, «δεν ξέρω τι έχω πάθει». Ήρθε μια φορά ένας πολύ καλός, έτσι πολύ γνήσιος και αληθινός άνθρωπος, καλοπροαίρετος, και μου λέει: «Δεν ξέρω τι έχω πάθει, δεν νιώθω καλά με τη γυναίκα μου πλέον». «Σου έκανε κάτι;» «Όχι, τίποτα δεν μου είχε κάνει. Δεν ξέρω, κάτι έπαθα». Αν κάτι έπαθες, είναι πολύ θετικό που το παραδέχεσαι και το συζητάς. Να βοηθηθείς όμως, να φέρουμε μια βοήθεια. Να σε στηρίξει κάποιος που ξέρει από αυτά τα θέματα, που είναι ειδικός με τις οικογένειες, με τα ψυχολογικά προβλήματα των συζύγων, τα πνευματικά θέματα, τα συζυγικά ζητήματα, να πάρεις βοήθεια. Πάντως μπορεί να συμβεί και αυτό. Να ψυχρανθείς και να κλονιστείς χωρίς να ξέρεις τι γίνεται. «Έτσι η ψυχή μου, κάτι έπαθα, κάτι με έπιασε». Να το δούμε.

Να βοηθηθούμε, να σταθεί αυτή η οικογένεια και κυρίως αν υπάρχουν παιδάκια, τα οποία είναι πολύ μεγάλος ο πόνος να λες «επειδή εμένα τώρα κάτι με έπιασε, φεύγω ή χωρίζουμε, επειδή μετάνιωσα». Αλλά οι υπόλοιποι που δεν σε πιάνει έτσι απότομα, πρέπει να βρούμε τι έχει γίνει. Ας πούμε λέει κάποιος: «Ο άντρας μου τον τελευταίο καιρό δεν μου μιλάει ευγενικά, ας πούμε, κάτι έχει και μου μιλάει απότομα. Από τότε έχω αρχίσει και ψυχραίνομαι και μετανιώνω για αυτό που έκανα». Ή ο άλλος, έχει συμβεί κάτι, ένα θέμα υγείας, αρρωσταίνει ο άλλος και μετά σκέφτεσαι «τι ήθελα και έμπλεξα». Να πεις, να πεις δηλαδή μες στην ειλικρίνειά σου ότι από την ημέρα που συνέβη αυτό το θέμα της υγείας έχω αρχίσει και προβληματίζομαι «τι ήθελα και έμπλεξα». Είναι σημαντικό όμως να πιάσεις τον μίτο.

Άκρη του νήματος να δεις από πού ξεκίνησε και άρχισε η ψυχή σου να αποθαρρύνεται και να απογοητεύεται για τον δρόμο που διάλεξες. Δεν γίνεται αυτό απότομα. Υπάρχει ένα ξεκίνημα. Βρες το για να το συζητήσεις και να σου πει κανείς δηλαδή «τι περίμενες, ότι η ζωή του άντρα σου δεν θα είχε ποτέ κάποια προβλήματα;» Άλλη γυναίκα λέει, ένας άντρας λέει: «Τώρα βλέπω ότι περνάνε τα χρόνια μου και μετάνιωσα γιατί θέλω να κάνω κι άλλα πράγματα στη ζωή, ενώ αυτός ο άνθρωπος με φρενάρει, με καθηλώνει. Εγώ θέλω να βγαίνω βόλτες, θέλω να κάνω την όμορφη ζωή μου, κοινωνική, δραστήρια, δυναμικό χαρακτήρα έχω εγώ, αυτός τίποτα δεν θέλει, τίποτα, δεν του αρέσει τίποτα». Να λοιπόν, αυτή είναι η αιτία που μετάνιωσες, ψάξε να το συζητήσεις.

Βρες τη θεραπεία μέσα από εκεί που μπήκε η ασθένεια. Έχει γίνει ένα λάθος στη σχέση αυτή. Και γι' αυτό δεν μπορείς να διαχειριστείς τη σχέση σου. Επειδή δεν έχεις βρει έναν στόχο να τον επεξεργαστείς. Και γενικά πανικοβάλλεσαι, σε πιάνει ένας αόριστος πανικός. «Δεν μπορώ, τα έχω χάσει, ταράζομαι, τρελαίνομαι». Ναι, αλλά κάτι γίνεται. Γιατί μετανιώνεις; Τι; Βρες. Είναι πολύ σημαντικό αυτό. Να μπορείς σε κάποιον να πεις όλη την αλήθεια. «Έχω μετανιώσει γιατί έχω τώρα έναν άλλο πειρασμό μέσα μου» και όπως έλεγε κάποιος, «εκεί που δουλεύω έχω πειραστεί από κάποιον άλλο άνθρωπο που τώρα κάτι έχει πάθει το μυαλό μου και δεν θέλω την οικογένειά μου, θέλω εκεί

είμαι, θέλω με αυτόν τον άνθρωπο να μιλάω». Αυτό πρέπει να το συζητήσεις και να το παραδεχτείς. Όχι στους ανθρώπους τους δικούς σου βέβαια, γίνεται μεγάλη φασαρία και παρεξήγηση, αλλά να ζητήσεις βοήθεια. Από έναν ιερέα που μπορεί να σε κατανοήσει και να σε στηρίξει, από ένα έμπιστο πρόσωπο συγγενικό, από έναν ειδικό άνθρωπο, ζήτα βοήθεια. Είναι μεγάλη υπόθεση να ζητάς βοήθεια και δυστυχώς αυτό δεν το συνηθίζουμε, διότι δεν ξέρω, κάπως νιώθουμε καμιά φορά ότι τα ξέρουμε όλα, ότι «γιατί να μου πουν οι άλλοι τι θα κάνω;» Πάντως είναι για μένα μεγάλη σοφία να μπορείς να βάλεις τον εαυτό σου δίπλα σε κάποιον και να του πεις «μπορείς να με βοηθήσεις;» Είναι πολύ έξυπνη κίνηση. Πολύ ώριμος ο άνθρωπος που το κάνει αυτό. Δεν είναι δηλαδή καθόλου ούτε κουτός, ούτε ανόητος, ούτε ανεπαρκής

που πάει και λέει «σε παρακαλώ, με βοηθάς;» Είναι πολύ έξυπνη κίνηση και θαυμάζω.

Είχε πει κάποτε μια κοπέλα ότι «είχα τόσο πολύ μπερδευτεί και πήγα», λέει, «ζήτησα βοήθεια από έναν ειδικό σύμβουλο οικογένειας». Λέω: «Μπράβο, συγχαρητήρια». «Δεν ήρθα», λέει, «σε εσάς». «Μα κοίταξε, σε μένα θα έρθεις, θα σου πω δυο λόγια, αλλά αυτά που έχεις εσύ», λέω, «τα προβλήματα δεν τα ξέρω εγώ».

Όπως όταν έσπασε το πόδι σου, πήγες στον γιατρό και σου έβαλε νάρθηκα στο πόδι και γύψο, δεν ήρθες σε μένα με σπασμένο πόδι, έτσι δεν είναι; Γιατί δεν ξέρω εγώ να βάζω γύψο στα πόδια. Έτσι και για το θέμα αυτό που είναι καθαρά ενδοοικογενειακό, συζυγικό, με θέματα καθαρά λεπτά συζυγικά και οικογενειακά, θα πας να τα συζητήσεις με έναν ειδικό. Το έχεις κάνει αυτό; Όχι απλώς με τον καφέ και με τη συζήτηση και το κουτσομπολιό με μια φίλη σου ή με έναν γνωστό σου, που δεν βγαίνει πουθενά η συζήτηση. Να βρεις άνθρωπο να του πεις τι γίνεται: «Εσείς πώς βλέπετε την κατάσταση; Βοηθήστε με. Τι μου φταίει;» Και να πεις και αυτή τη λέξη που είπα τώρα: «Τι μου φταίει;»

Εσένα να σου φταίει κάτι. Μπορεί ο άνθρωπός σου, η γυναίκα σου ή ο άντρας σου να είναι μια χαρά άνθρωποι και εσύ να έχεις δικά σου προβλήματα. Πάντως να θυμάσαι, ο Αϊνστάιν νομίζω το είχε πει αυτό, ότι ο νους ο οποίος δημιουργεί το πρόβλημα δεν μπορεί να το λύσει ο ίδιος. Ο νους σου έχει ένα πρόβλημα και βλέπει τα πράγματα περίεργα και λες: «Θα λύσω το πρόβλημα της ζωής μου». Μα με ποιον νου; Με το δικό σου το μυαλό θα το λύσεις; Μα το δικό σου το μυαλό έχει πρόβλημα. Άρα δεν μπορεί το μυαλό σου που δημιούργησε το πρόβλημα να λύσει και το πρόβλημα, γιατί έχει πρόβλημα. Ένας λοιπόν θολωμένος νους, με σύγχυση, με ταραχή, με μπέρδεμα, δεν πάει καλά σε μερικά πράγματα. Και ο δικός μου νους πάρα πολλές φορές δεν πάει καλά σε μερικά θέματα, μπερδεύομαι, δεν βλέπω καθαρά το τοπίο μπροστά. Τι κάνω εκείνη την ώρα; Θα πάω σε κάποιον άλλο νου.

Πιο φωτισμένο μυαλό δίπλα μου, έναν άνθρωπο οποιοδήποτε πιο φωτισμένο από μένα, έναν πνευματικό άλλο, έναν άνθρωπο που βλέπω ότι έχει νηφαλιότητα στο μυαλό του, αυτό εννοώ φωτισμένο, να μην νιώθει όπως εγώ, υπό την επήρεια της δικής μου έντασης, εμπάθειας, νευρικότητας, πανικού, και θα δει πιο ψύχραιμα. Και τώρα, σε παρακαλώ, μπορείς να μου πεις εσύ πώς το βλέπεις, πώς με βλέπεις ως απέναντι, ως τρίτος που κάθεσαι απέναντι, ως παρατηρητής; Πες μου λοιπόν, δώσε μου μια λύση, πες μου μια κουβέντα. Υπάρχουν πνευματικοί πατέρες, άνθρωποι σήμερα στην εποχή μας, ιερείς που έχουν διαβάσει. Υπάρχουν πνευματικοί που έχουν αγιότητα και μπορούν με την αγιότητά τους να σε στηρίξουν. Αλλά δεν αρκεί μια απλή συζήτηση, πρέπει ο άλλος ή να έχει έμπνευση Θεού. Και αυτό δεν το έχουμε όλοι. Έμπνευση ειδική Θεού δεν έχουμε όλοι. Αν έχουμε, μακάρι να πετυχαίνεις.

Τόσο εύκολο να πηγαίνεις όπου να είναι και να βρίσκεις βοήθεια, πήγαινε. Αλλά δυστυχώς είμαστε όλοι γνώστες και δέκτες παραπόνων από ανθρώπους που πήγαν κάπου να βοηθηθούν περιμένοντας ότι θα ακούσουν εμπνευσμένη απάντηση και δημιουργήθηκαν καταστροφές σε σπίτια, σε οικογένειες, σε σχέσεις ζευγαριών, παιδιών με τους γονείς τους και πάει λέγοντας.

Αυτό θέλει το κάθε τι, τον ειδικό άνθρωπο που μπορεί να σου συμπαρασταθεί, το ειδικό βιβλίο, τον ειδικό χώρο. Γιατί γίνονται οι σχολές γονέων και γιατί στις σχολές γονέων, στις Μητροπόλεις και σε όλη την Ελλάδα και σε όλο το χριστιανικό κόσμο έρχονται άνθρωποι οι οποίοι είναι ειδικοί και μιλούν για αυτά που ξέρουν; Σε αυτό λοιπόν θα πας να απευθυνθείς στα θέματα της οικογένειας. Δεν είναι καθόλου κακό. Να το κάνεις.

Γιατί κάθεσαι εκεί πέρα και βουλιάζεις μόνος σου, μόνος σου τα λες, μόνος σου τα δημιουργείς, μόνος σου τα κάνεις χειρότερα και μόνος σου πάλι από την αρχή πας να τα λύσεις. Ε, δεν θα το λύσεις το θέμα. Να πας να ζητήσεις βοήθεια. Όχι σε μένα, εννοείται, γιατί δεν είμαι ειδικός στα θέματα αυτά. Άλλοι είναι οι ειδικοί που ξέρουν, που έχουν σπουδάσει, που έχουν εμπειρία. Θα ρωτήσεις: «Κλονίζεται ο γάμος μου; Κλονίζεται η σχέση μου; Έχω μετανιώσει που έφτασα ως εδώ; Τι να κάνω; Πώς να φερθώ; Γιατί είμαι έτσι; Τι λάθη γίνονται;» Και να έχεις την απόφαση να τα δεις και να τα παραδεχτείς και να τα παλέψεις. Και μια άλλη συμβουλή: όταν έχεις μετανιώσει για έναν δρόμο που πήρες, μην βιαστείς να πάρεις απόφαση. Πάρε το χρόνο σου. Μην βιαστείς. Πες μέσα σου:

Θα το λύσουμε το πρόβλημα, σιγά σιγά όμως. Μην βιαστούμε: αύριο, σήμερα κλονίστηκα, μετάνιωσα, αύριο χωρίζω. Όχι, να λες: «Καλά, εντάξει, άμα να χωρίσουμε, θα χωρίσω σε κανένα χρόνο. Άσ' το ως τότε, θα το σκεφτώ όμως», γιατί αν πεις «Δεν χωρίζω ποτέ», θα σε πιάσει άλλη καταπίεση και θα πνιγείς πάλι. Αλλά να πεις μέσα σου: «Καλά, ακόμα και αν χωρίσω, δεν θα το κάνω αύριο. Ακόμα και αν είναι να φύγω, δεν θα φύγω αύριο. Θα δούμε». Αυτό το «θα δούμε» που δίνει ηρεμία και χαλάρωση και ξεσφίγγεις έτσι τη γραβάτα και λες: «Εντάξει, ωραία, θα πάρω, θα χωρίσω, θα φύγω, όχι βέβαια αύριο, αλλά θα φύγω μια μέρα». Ηρεμείς. Και μετά από τρεις μέρες και από τέσσερις θα δεις ότι υπάρχει και άλλη λύση εναλλακτική, εκτός από το «θα φύγω, θα χωρίσω, θα τη διώξω, θα πάρω διαζύγιο». Ηρέμησε. Πάρε χρόνο.

Άλλη συμβουλή: μην ξεστομίσεις λόγια βαριά σε μια τέτοια στιγμή που έχεις μετανιώσει και το δρόμος. Μην πεις λόγια βαριά στον άλλον που μετά από λίγο θα τα μετανιώσεις. Το στόμα σου μην βγάλει κουβέντες, γιατί καμιά φορά πολύ δηλητήριο βγαίνει από το στόμα μας την ώρα αυτή που μετανιώνουμε, και μετά ο άλλος τα θυμάται. Εμείς το έχουμε ξεχάσει, έχουμε ζητήσει και συγνώμη, έχουμε μετανιώσει για αυτά που είπαμε, λέμε «Τι τα είπα τώρα αυτά όλα;», αλλά ο άλλος τα θυμάται και δύσκολα ξεχνιούνται.

Όταν έχεις και προβλήματα τέτοιου τύπου, πρόσεχε, μην κάνεις το λάθος και επικεντρωθείς μόνο σε αυτό, δηλαδή σβήνουν όλα τα άλλα γύρω σου και λες: «Χάνομαι, χάνομαι, είναι τραγικό αυτό που περνάω, τρελαίνομαι». Όχι, εντάξει, ζω, έχει και άλλα πράγματα. Ηρέμησε, άσ' το λίγο αυτό, άσ' το λίγο στην άκρη και κάνε και κάτι άλλο τώρα. Με τι;

Γυμνάσου, ξέρω, όλοι το κάνουν, νέοι άνθρωποι. Πάνε μια βόλτα με μια παρέα τους, να καθίσουν να πιούνε κάτι, να συζητήσουν. Δες ένα έργο ωραίο σου με μια γνωστή σου παρέα. Πήγαινε. Πήγαινε σε ένα σπίτι, σε έναν συγγενή σου, σε ένα φίλο σου.

Ξέσκασε. Ξέσκασε, χαλάρωσε, ηρέμησε, διάβασε ένα βιβλίο. Περπάτα, κάνε μια βόλτα σου, βγες. Μην κάθεσαι εκεί την ώρα του πειρασμού και της έντασης ότι «τώρα είμαι μετανιωμένος, δεν αντέχω εδώ μέσα που έχω μπλέξει», γιατί δεν θα καταλήξεις σε νηφάλια απόφαση. Μην το μεγαλοποιείς αυτό που έχεις. Και το παθαίνουν και μερικά ζευγάρια που προσδοκούν και επενδύουν πάρα πολύ ο ένας πάνω στον άλλον. Πάρα πολύ, δηλαδή σου λέει: «Αφού παντρεύτηκα, πρέπει αυτή η γυναίκα για μένα να είναι τα πάντα στη ζωή και αυτή να μου τα λύνει όλα και να είναι η πηγή της απόλυτης ευτυχίας μου». Και το ίδιο λέει και η γυναίκα του: «Αυτός ο άντρας για μένα είναι τα πάντα», και ξεχνάνε.

Προσωπική ζωή, προσωπική καλλιέργεια, προσωπική πνευματικότητα, φιλίες, βόλτες. Όχι, εγώ για σένα και εσύ για μένα. Αυτό το πράγμα είναι κουραστικό και κάπου πραγματικά εξαντλεί και κάπου δεν υπάρχει επάρκεια. Δεν επαρκώ εγώ να σε κάνω εσένα, ας πούμε, ευτυχισμένη, μόνο εγώ. Η ζωή έχει ποικιλία και πλούτο. Δεν παντρεύτηκες για να αυτοχύνεις. Δεν παντρεύτηκες για να ριζώσεις έναν άνθρωπο και να ξεχάσεις τον εαυτό σου μέσα σε αυτόν τον άνθρωπο. Όχι, θα στηριχτείς σ' αυτόν τον άνθρωπο, αλλά θα αναπτύξεις και τα άλλα σου χαρίσματα. Θα ανθίσει η προσωπικότητά σου και στους άλλους τομείς. Οπότε ένα νέο ζευγάρι αυτό πάρα πολύ πετυχημένα το κατάλαβαν. Όταν παντρεύτηκαν, είναι φυσικό από τον ενθουσιασμό και την αγάπη και το ξεκίνημα αυτό να νιώθει ότι ο ένας είναι μόνο για τον άλλον.

Από λίγο καιρό όμως. Αρχίζει πάλι η ζωή και μπαίνεις σε μια ρουτίνα μετά από ένα χρόνο ας πούμε. Αρχίζεις και καταλαβαίνεις ότι δεν αρκεί ο άλλος να με κάνει ευτυχισμένο. Πρέπει κι εγώ να σκάψω μέσα μου, να ωριμάσω, να πλησιάσω το Θεό, να καλλιεργηθώ. Να διαβάσω λογοτεχνία, να δω μια ωραία ταινία, να συζητήσω. Να έχω και το δικό μου κήπο μέσα στην καρδιά μου που θα τον καλλιεργώ κι εγώ και δεν παύει να έχεις τη μοναχικότητά σου και μέσα στο γάμο. Μοναχικός είσαι και μέσα στο γάμο. Παντρεμένος είσαι, ναι, έχεις παρέα, αλλά δεν σημαίνει ότι δεν έχεις κομμάτια του εαυτού σου που μόνο εσύ τα καλλιεργείς και μόνος εσύ τα βλέπεις και τα επεξεργάζεσαι. Και μετά αυτό το γάντζωμα, αυτή η προσκόλληση, αυτή η απολυτοποίηση δίνει απογοήτευση. Η γοητεία δίνει απογοήτευση, η αρρωστημένη γοητεία που λες:

«Από σένα περιμένω τα πάντα». Όχι, δεν έχω να σου δώσω εγώ τα πάντα. Στηρίξου και στο Θεό, στηρίξου και στον εαυτό σου, στηρίξου και στα χαρίσματά σου, στηρίξου και στην υπόλοιπη πλούσια ζωή, στους φίλους σου. Και με αυτόν τον τρόπο θα αγαπιόμαστε και πιο πολύ και δεν θα βαριόμαστε ο ένας τον άλλον. Και δεν θα μετανιώνουμε που γνωριστήκαμε, γιατί ο ένας θα γίνεται για τον άλλον και παρηγοριά αλλά και ελευθερία, ευαγγελία, και ενότητα, αλλά και σεβασμός στην ξεχωριστότητα. Είμαστε και πολύ ενωμένοι, αλλά είμαστε και πολύ άνετοι να δεχτούμε ξεχωριστές στιγμές ευτυχίας και ικανοποίησης. Δηλαδή, θες να πας στη μάνα σου; Βεβαίως να πας στη μάνα σου, θα χαρείς και εκεί. Δεν θα ζηλεύεις; Όχι, δεν θα ζηλεύω, γιατί άμα γυρίσεις από τη μάνα σου εσύ χαρούμενη, θα μου βγάλεις και εμένα μεγαλύτερη χαρά.

Έρθεις με πιο πολύ ευγνωμοσύνη που εγώ δεν σου στέρησα τη μάνα σου. Θέλει δηλαδή κάτι τέτοια μικρά... Εεε... Μυστικά, που ενώ νομίζεις ότι ο άλλος τον αφήνει να σου φύγει και είναι ελεύθερος και λοιπά, πάλι σε ξαναγυρίζει με αγάπη. Αλλά νιώθει ανάσα. Νιώθει το στήθος να μην πνίγεται, να μην πιέζεται. Αυτό είναι πολύ βασικό. Και καλλιέργεια έτσι. Και μερικά σημάδια φυσικά. Αλλά δεν λύνονται τα προβλήματα μέσα από εκπομπές.

Μέσα από τριβές, από προστριβές και από προστριβές, ναι. Μην φοβάσαι να τσακωθείς. Σπίτι είναι ζωντανό, δεν είναι νεκροταφείο. Στο νεκροταφείο έχει απόλυτη ησυχία και δεν τσακώνεται κανένας. Και δύο εχθρούς να βάλεις δίπλα δίπλα δεν τσακώνονται, είναι ήσυχοι. Εδώ όμως είμαστε σπίτι. Δεν είναι κάποια ζευγάρια, «εμείς οι δύο δεν έχουμε τσακωθεί ποτέ»; Λέω, εντάξει, καλό είναι, αλλά και αν τσακωνόσασταν δεν θα με πείραζε και ούτε θα σας θεωρούσα λιγότερο αγίους. Δεν είναι κακό να τσακώνεσαι. Είχα πάει σε μια κηδεία μιας κυρίας που ήταν αγία κατά τη γνώμη μου, μια ηλικιωμένη γυναίκα, 80 πόσο χρονών ήταν. Και τη λέω αγία επειδή ήταν φυσιολογική. Και φυσιολογικός θα πει ο άνθρωπος ο οποίος έχει και την πνευματικότητα αλλά έχει και την επιθετικότητα και την παρορμητικότητα και τη νευρικότητα. Όλα δεν τα έχεις; Δεν τα έχεις αυτά μέσα σου; Αφού τα έχεις, τα βγάζεις. Και πού θα τα βγάλεις; Σε αυτούς που αγαπάς. Τσακωθήκαμε, τα ξαναβρήκαμε. Σου μίλησα απότομα, σου ζήτησα συγνώμη.

Και φιληθήκαμε, και είναι πιο ωραίο το φιλί. Αν κανείς μπορεί με γνησιότητα ήθους να είναι πάντα σε ένα, αυτό που λέμε, στο πικ της τελειότητος και αγιότητος, να εύχεται και για μας, κοιτάμε ψηλά να τον αντικρίσουμε και υποκλινόμαστε. Αλλά δεν μου κάνει εντύπωση κακή το να τσακώνεται ένα ζευγάρι, να έχει στιγμές δύσκολες, παρεξήγηση, εντάσεις. Μέσα από αυτά ζυμώνεσαι. Αφού αυτός είσαι, παιδάκι μου. Τι θα πει να μην τσακώνεσαι; Αφού έχω νεύρα, πού θα τα πάω αυτά τα νεύρα; Πού θα τα κλειδώσω, στην ντουλάπα; Μα και την ντουλάπα θα σπάσει, θα σκάσει, θα ανοίξει. Λοιπόν, αυτή η κυρία που πέθανε ήταν αγία κατά τη γνώμη μου, επειδή είχε μια άλλη είδους αγιότητα. Είχε την αγιότητα της φυσιολογικότητας. Ήταν φυσιολογική γυναίκα, και στον Θεό κοντά και στην εκκλησία και στην προσευχή, αλλά και όταν νευρίαζε θα τα έλεγε και τι.

Το καρφάκι της θα πέταγε και τη συγνώμη της θα ζήταγε και όλα αυτά είχε, γιατί αυτό είναι ο άνθρωπος. Αυτό λοιπόν να κάνεις. Πέρασε η ώρα, μια έννοια πήγα να πω και τέλος πάντων, μήπως μετάνιωσες που παντρεύτηκες; Εγώ δεν μετάνιωσα πάντως που σήμερα έκανα αυτή την εκπομπή.

Εεεε... Ξέρω ότι δεν μετανιώνεις κι εσύ που παντρεύτηκες. Όχι, δεν μετάνιωσες, απλώς δεν περνάς καλά. Αλλά αν καταλάβεις πόσο ωραία μπορείς να περάσεις με αυτόν τον άνθρωπο που είσαι, θα πεις: «Πω πω, τι ανόητα που σκεφτόμουν τόσο καιρό και έλεγα μετάνιωσα». Δεν μετάνιωσα, όχι. Απλώς δεν περνάω καλά και ψάχνω μια αιτία. Ψάχνω κάπου να το αποδώσω. Υπάρχει τρόπος να κάνεις όμορφη τη ζωή σου. Εκεί που είσαι, με αυτόν τον άνθρωπο που είσαι, με αυτή τη γυναίκα που είσαι, με τα παιδάκια που έχεις. Θα βρούμε τα μυστικά, θα βρούμε το δρόμο, έτσι, θα τα πούμε και μια άλλη φορά.

Τότε, υπομονή. Ε, κι αν δεν κάνεις υπομονή, θα τσακωθείς πάλι. Ό,τι νομίζεις, τι να κάνω, δεν μπορώ να σε αλλάξω με το ζόρι. Θα τσακωθείς, θα ζητήσεις συγνώμη, θα μαλακώσεις, θα χτυπηθείς, πώς μελώνει το φαγητό και μέσα από τον βρασμό. Βράζει, βράζει, βράζει, στο τέλος γίνεται γλύκισμα έτσι και γίνεται αυτή η ωραία σάλτσα. Ε, έτσι είναι η ζωή. Κάποια στιγμή εύχομαι και εσύ να καταλάβεις τα μυστικά. Να με συγχωρείς που μπαίνω στα ενδοοικογενειακά σου θέματα, θέλω να πιστεύω ότι το κάνω με μια καλή διάθεση. Βασίλη, πολύ σε ευχαριστώ. Το τελευταίο σου CD πάρα πολύ μου άρεσε, τα μπλουζ σε ήχο πλάγιο, πολύ ωραία, και το έχω συστήσει σε πολλούς και πολλοί...

Μου είπαν ότι είναι πολύ ενθουσιασμένοι. Και θα το πούνε και σε εσένα τον ίδιο στο προσωπικό σου email. Το email της εκπομπής είναι atheata.perasmata παπάκι yahoo.gr. Το τηλέφωνο του σταθμού είναι 4118602, 4118640. Ήμασταν μαζί στα Αθέατα Περάσματα, στην Πειραϊκή Εκκλησία, στο σταθμό που μιλάει στην ψυχή μας. Και εσείς μιλήσατε σήμερα στην ψυχή μου. Και εσύ μίλησες στην ψυχή μου, γιατί έβγαλες πάλι πόνο και πίκρα και απογοήτευση. Αλλά κάπου στο βάθος, για να σε δω, διακρίνω και μια ελπίδα. Σε αυτή την ελπίδα κρεμιέμαι και με αυτή την ελπίδα θα συνεχίσουμε την επόμενη φορά. Να είσαι καλά, να είσαι ευλογημένος και ευλογημένη στον δρόμο που σε έβαλε ο Θεός να ζήσεις για να ευτυχήσεις και να αγιάσεις.