Letting Go of Anxiety II

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The English text is the final prepared translation. Performed music, recording artifacts and selected unclear fragments are omitted. It is not a synchronized transcript of every sound in the Greek recording. English digital narration is available in a synthesized voice.

Download final English text (TXT)

Today, as in every broadcast, my dear friend, I try to picture the people I’m speaking to. When you want to speak to someone, you look at your listeners and try to see their faces.

Are they smiling? Are they calm, anxious, or sad? Are they young or old, children, women, or men? It makes a difference! We’re together again on Unseen Passages, on Piraeus Church Radio at 91.2 FM, the station that speaks to our souls. With me is Vasilis Chatzinikolaou, who provides the music for our program and is a very good friend of mine. Thank you, Vasilis, for being with us today and sharing your love and your musical gifts.

The station’s phone numbers are 4118602 and 4118640. I hope you’re smiling. Go on, smile a little. They say it’s contagious, and it does you good. The program is rebroadcast during the week, sometimes in the evening, on local radio stations in various dioceses in Greece and around the world. Ask your local station for the time. The Piraeus Church Radio numbers, though, are 4118602 and 4118640. There’s also an email address for short messages: atheata.perasmata.gr. Soon the program will be online as well. You’ll be able to search for it on the usual sites and listen again. Some people record these programs on CDs and give them to friends and acquaintances,

thinking they might prompt someone to reflect and offer a little help in life. Though I’ve come to understand that people are helped in many different ways.

If you haven’t heard this program, you can make a program of your own. God can speak within your mind and heart without a radio anywhere near you. He can send angels; He can send you logismoi, thoughts that come unbidden. Out of all its pain and anxiety, your soul can bring forth God’s truth. You can think things through for yourself, come to a settled understanding, make good decisions, grow, and put things right without listening to a program. You don’t have to listen, though it’s good to keep each other company and spend this time together. I greet you, I hope you’re very well, and I pray over what you write to me, just as everyone who works at this station prays

for those who listen and those who don’t, for those who love God and those who don’t. Everyone is searching for Him, and no one is simply a bad person. There is goodness in everyone.

A mother called me in a panic. ‘Please, do something for my child,’ she said. I told her, ‘I don’t know him. If I get to know him, I’ll bring him to you.’ ‘He’s in middle school,’ she said, ‘and he says he’s an atheist.’ I told her, ‘That’s all right. What matters is not what he calls himself, but who he is and what is in that dear soul of his.’ Saying he is an atheist doesn’t make him one, any more than saying I’m a Christian makes me a Christian. I may say I’m a Christian and still be full of anger, irritation, spite, and jealousy. Yet I’ve declared myself a Christian. ‘Your child says he’s an atheist at home,’ I told her, ‘partly to unsettle you and get a reaction. He enjoys seeing you panic and get worked up. But at school, he may see a classmate with nothing to eat and give him half his own sandwich. He may say, “Here, have some of mine,” or give him a little money to buy something.’

Do you see? He calls himself an atheist, yet Christ goes into his heart and makes it His home. This is the child who says he’s an atheist. There are no atheist children. Don’t stop at words or get caught up in the labels people use. Someone says, ‘I don’t believe in anything.’ All right, that’s what you’re saying now. There’s little point in trying to draw that person into a long debate. A discussion like that won’t get anywhere.

Of course, don’t treat them with contempt. Love them, respect them, and talk about things you both care about. You might say, ‘All right, let’s leave that subject for now; it doesn’t matter. Would you like to go for a walk and talk?’ ‘Of course, let’s go,’ they say. ‘Let me get my car and give you a lift.’ The very fact that someone who says he is an atheist offers to get his car and take you somewhere shows that a person with love is not an atheist.

He has that spark, that seed of goodness within him. Thank you.

It’s there, and you start digging into it, analyzing it to see exactly what it is you’re saying. You might make a... Leave that aside. Water it with your love, your discretion, and your gentle manner. Don’t start such discussions with people who can’t bear them. Give love. Give love. Let that be your answer. And if you want to get even with someone, you say, ‘I... I quarreled with someone over God, and I want to get even with him, to put him in his place.’ That is his place: your love. Hold him in your love. Anyway, that isn’t our subject today. The thought simply came up as I was speaking. When you go to the dentist, everything isn’t finished in one visit. The dentist says, ‘Come back; there’s still a little more to do.’ We too have a little more to cover, if you’d like to continue. Some time ago we talked about the anxiety that sometimes takes hold of us.

You didn’t hear that program? Don’t worry. And I needn’t worry about repeating everything I said then. Those programs are saved, and you can find the older ones online and listen if they interest or help you. So we’re continuing that conversation today. We talked about why we become anxious and the different things each of us worries about. We talked about how much it matters to have people you love close to you, to believe in Christ, and to trust the strengths Christ has placed within you: your gifts and abilities. You are not useless. You are a person of great worth. It doesn’t matter

how tall you are or what you look like. You’re perfectly fine. You get anxious; a single logismos, an intrusive thought, can overwhelm you and make you anxious for no reason.

I look at you, and someone else looks at you, and we say, ‘You’re perfectly fine.’ But you worry: ‘I’m not good-looking.’ One logismos, one intrusive thought, can drive you wild with anxiety and keep you awake all night. Just one thought. In reality, the heating or air conditioning is working, depending on the season. Your home is comfortable. You’ve eaten, you’re safe, and you’ve locked the door. Everything is fine. But a thought says, ‘No, everything is not fine,’ and reminds you of something. Suddenly a logismos wedges itself into your mind: ‘I’m no good. I’m not attractive.’ Years ago, a young person in middle school told me he hated his nose. It troubled him terribly. ‘I can’t go on like this,’ he said. ‘Why do I look this way?’

‘My child, what do you mean? What’s wrong?’ I looked at his nose to see for myself. It was a perfectly ordinary nose. Someone else worries about their ears, their appearance, their height, their body, their hair, or their eyes. We can always find thoughts that drive us to distraction and fill us with anxiety. Now, if something you’re afraid of is real, and people who love you gently say, ‘Yes, there is a problem here, though it takes nothing away from your worth or who you are. Perhaps treatment, a visit to the doctor, or an operation could help,’ that still doesn’t mean the operation gives you value or that you have no value without it. Your worth is immense.

Who you are as a person matters deeply.

Suppose you have your ears, eyes, or nose corrected. I’m just giving examples. That doesn’t make you worth more. You might feel a little better about your appearance, but it is a mistake to draw your strength, joy, and sense of balance from things about your body. Your worth comes from being a person of God, a creature of His love, baptized into the grace of the Holy Trinity. That is what Baptism means: you were immersed in God’s grace, you died and rose again, and you became a new person. You have great worth. You are a person who matters, whether you have a job or cannot find one, whether you studied or did not study, even if you cannot sign your name or write it at all. None of that makes you useless. Is someone who has learned beautiful handwriting and earned five

degrees, studied abroad, and completed graduate work and a doctorate superior to you? No. That person simply has more qualifications to help them make their way in this world. But in worth, in the beauty of the soul, and in God’s love, each of us is His own unique creation. Does God show favoritism? Think about that, and you’ll see how needlessly you worry. Your logismoi, those intrusive thoughts, are tormenting you. So please, if you can, try this. I’m working on it myself. In that earlier program I said that I haven’t overcome these things either. I struggle with them just as you do. At this moment, though, I’m doing fairly well and can speak to you. If I were overwhelmed by anxiety about something in my life right now, I don’t know whether I could do this program.

When anxiety becomes very strong, it can paralyze you. You can’t do anything or think clearly. Your mind feels congested, all tangled up. You get stuck. You can’t think straight, speak properly, or see your life clearly. I don’t know; in a few hours I may feel anxious myself. Something may happen. But right now I’m doing fairly well, and I can talk with you. I’m telling you that our logismoi, the intrusive thoughts that trouble us, torment you and make you anxious for no good reason. So welcome bright, hopeful thoughts into your heart. Tend to your thoughts and lift them up. Raise your head instead of always looking down,

in despair, disappointment, and discouragement. Lift your head a little. Lift your thoughts, and you’ll begin to see things differently. Let your thoughts be full of light, optimism, and hope. All will be well. Remember the little candle you take into the Church and light? Saint Nicodemus says it also represents bright thoughts. When we light a candle in the Church, it is as though we say, ‘Lord, as this candle melts, may my life be poured out in love and sacrifice for the world.’ Another meaning is that the candle represents our life: it has a beginning and moves toward an end, gradually burning away. And there is another meaning: ‘Lord, as I light this candle and its small flame shines on the candle stand, may bright thoughts be kindled in my mind too.’ See things with hope, because a single thought can

Because a single thought can wear you out so much. And when you keep worrying over thoughts like these, they can end up coming true. In the end, you believe the very thing you fear. It is as though Christ were saying, “If you believe it so strongly, let it be according to your faith.” You have become convinced it will happen. You bring it upon yourself inwardly. You believe you will fail. You believe you will get sick. You believe you are incapable. You worry so much that you say, “I’m taking my English exam for the third time, but there’s no way I’ll pass. There’s no way. I’m so anxious. There’s no way I’ll pass.” Look, you’ve said “There’s no way I’ll pass” fifteen times, and you want to pass? How can you, when that is what you keep telling yourself?

God loves you—of course He does. He helps and protects you, and He wants you to leave just a crack open in your soul so that a little of His light can enter. But you won’t let Him. You keep saying, “No chance, no chance, no chance. I don’t believe it.” Anxiety clouds your vision so badly that you cannot see how you are bringing disaster on yourself. In the end, it becomes what we call a self-fulfilling prophecy: you imagine something, you fear it, and then it happens because you have come to expect it. That is another trouble anxiety causes us. It keeps us from looking forward with hope toward the promised land. Instead, it keeps painting pictures of problems, failures, and fears in our minds. So you are afraid you will fail.

You get on a plane and think the whole time, “It’s going to crash.” Why keep saying that and making yourself anxious? Why not remember that beside you are angels of the heavenly hosts, their chief commanders? “We, who are unworthy, beseech you.” I kept saying those words on a flight back from America to Greece, by way of Germany or England. We were over the ocean—which ocean was it?—for hours and hours. Nothing below us but the sea, a vast darkness. There was so much turbulence that I really did become frightened. I began thinking all sorts of things. I looked at the other passengers, and I could see we were all saying the same thing silently with our eyes: “This isn’t good. Something is wrong.” Then I began to pray, because I thought, If I stay with these thoughts, I’ll be overwhelmed. I don’t mean that my thoughts would make the plane crash. I mean that staying in that state was doing me no good.

I wanted to get out of that anguish, turmoil, and fear. So I began to recite “To You, the Champion Leader,” because it ends with the words, “Deliver me from every danger.” I kept dwelling on those words: “Deliver me from every danger. Most Holy Theotokos, deliver me from every danger.” And I recited the dismissal hymn to the Chief Commanders, the Holy Angels: “Chief Commanders of the heavenly hosts, we who are unworthy beseech you: by your prayers, surround us with the shelter of the wings of your immaterial glory. Guard us as we fall before you and cry out earnestly: deliver us from danger, O Chief Commanders of the powers on high.” I said that all the way across the ocean. The plane was jolting up and down, up and down. The flight attendants gathered up the...

Food, the drinks, everything, and disappeared into the back. I thought, They’ve cleared everything away too. What’s going to happen? Where are they going? We’re all on the same plane. Would they fall somewhere else? Would they survive while we didn’t? Then I said to myself, If anxiety is going to tear me apart, I had better answer it with prayer.

And I prayed beautiful prayers up there in the sky. I was flying and praying to God, asking Him to bring peace to my heart and take away my fear and anxiety. And God did. Here I am now, speaking to you on this program. The plane did not crash. Nothing I feared happened. I was afraid, very afraid, but it did not happen. And if it had, well, I would have faced it like everyone else.

We have said this before, and it is a good answer: whatever happened to everyone else would have happened to me too. You humble yourself, surrender, and accept that you are part of the human family. You say, “Lord, I am no different from anyone else.”

Why should I be spared while everyone else goes through a trial? I am with them. That thought also eases your anxiety, because it brings you a sense of love and unity with others. Now let me promise you something. Take a pencil and paper and write this down. You will fear many things in life. You will worry about many things. But 99 percent of the fears that make us anxious never come true. They stay in our minds. Did you write that down? Write it again and underline it so you remember: 99 percent of the fears that make us anxious never happen in real life. They are fears that arise in our minds. When I was young, I remember worrying that I would not even finish middle school.

And if I did finish, how would I manage high school? I would never get into university. I worried about getting in and told myself it would never happen. But I got in. Then I thought I would never finish or get a good grade. But I finished. Then I thought I would never find work. I worried about everything, and not one of those things I feared happened. They stayed in my mind. Sadly, they left their poison there, and they still do. Anxiety poisons our soul and makes our body ill. Doctors even say it weakens the immune system. When someone lives in fear, they fall ill more easily. But when you have a braver, more hopeful outlook and your soul is strengthened—when you strengthen it with the courage Christ gives...

Well, you face things differently, and your body is healthier too. Do not be afraid. All these things troubling you are thoughts.

Young women used to tell me this, and some still do. When this program began in 2006, I met people whom I still know after all these years. Back then they would say, “There’s no way I can do that. I’m anxious. I’ll never have a family. I’ll never get my life together.” The years passed, and they had families. I would say, “Remember how afraid you were? Remember how you worried? Look: the thing you feared would never happen has happened.” And they would say, “Yes, I’m married now, but will I have a child? Will the child be healthy?” More worry, more anxiety. Then they had a child, and the child was fine. “But will I manage?” You see, the problem has become something else. You have become addicted to anxiety. It has become your drug. You cannot live without it. Even if someone takes away the problem you have, instead of rejoicing and settling down, you create a new one: “All right, that’s been resolved, but now I have something else to worry about.” You have become addicted to it.

You have come to believe in anxiety so deeply that you cannot live without it. The very cells of your soul, so to speak, seem to need something to worry over, something to unsettle them. Be at peace. A happy life is possible for you too. Believe that you deserve a good life. I wonder whether, long ago, people told you that you would fail. Perhaps your parents kept saying, “You’ll never manage. You’re useless. You’ll never amount to anything,” and you believed them. Now, whenever something goes well, you think, “It can’t last. They told me I would never manage. Something will happen and I’ll fail again.” If that is how you feel, you are still living with those memories and those cruel voices in your heart, voices that darkened the world around you.

You see everything through sadness, anxiety, and the expectation of failure. Believe in Christ. Love Christ. Picture Him within your heart. Picture His Resurrection, His strength, and the success He grants you. Right now, you keep picturing failure within yourself.

If Christ were to open your heart and look inside, He would not see beautiful dreams, plans, hopes, and visions for the future. He would see your heart writing in one little corner, “I’m sure that won’t go well.” Somewhere else it says, “I’m sure people don’t all love me,” and that makes you anxious. “I’m sure I’m not good enough...” You see everything negatively, as though there were no hope. And because you see things that way again and again, things begin to turn out that way. You play a part in bringing it about. You see, the Lord spoke many times about His Crucifixion and His suffering. But He always added that the Son of Man would be handed over, crucified, seized and tormented by cruel people, and on the third day He would rise again. He did not spread panic.

He did not spread anxiety. He spoke about something deeply frightening—death. He brought it into the conversation and told people what would happen, but He immediately set it in the light of the Resurrection: “Yet I will rise again.” The Lord lived with both His Cross and His Resurrection before they came, and that was what He shared with others. I say this especially to those younger than me and to the children. As for those who are older...

You know these things already, and I am not trying to lecture you. But try to face what you fear ahead of time and see it in another light. Suppose you are afraid you will fail an exam. All right. Live the words of the psalm: “I made ready, and I was not troubled.” I prepared myself, inwardly and spiritually, so that when the moment came, I was not shaken. Before the trial you fear arrives, prepare yourself. Sit at home and say, “Tomorrow I have an exam. I will prepare myself inwardly and spiritually, with prayer, calm, and faith. I will picture myself entering the examination room with Christ beside me.” Then stop the other logismoi, those intrusive thoughts. Put a brake on them.

Someone says to me, “Yes, yes, I know—and then the questions will be on things I haven’t studied.” And the thought goes on: “There will be questions I know nothing about, and my mind will go blank.” Those are your own thoughts speaking. I am asking you to remember the words, “We have the nous of Christ”—the spiritual mind of Christ. Christ would not think this way. Is He telling you to say that you will know nothing? How can you decide that already? I am not saying you will answer every question correctly or get top marks. God knows that. What I am saying is that you can tell yourself, “Christ will be near me. I will go into the examination room held in His love. I will have received Holy Communion. I will have sung, ‘We have seen the true light; we have received the heavenly Spirit.’ So the light of Christ is within me; the Holy Spirit is within me.” Say it inwardly: “Christ loves me.”

“I am going to take an exam, and Christ loves me.” Say it many times, because...

Think about it. You say, “Christ loves me,” once. If I say, “Christ loves you,” again, you repeat, “Christ loves me.” If I say it five times, you will tell me, “All right, enough. We’ve said it five times.” Yes, five times. But you say the other things thousands of times. Which things? “I’ll fail. I can’t do it. I’m incapable. I’m afraid. I’m anxious.” So those five times may need to become a thousand and five, to quiet the other voices that have smothered your heart and filled you with fear. Do not grow tired of saying, “Christ loves me. God fills me with strength. Christ is near me and fills me with strength.” Take your prayer rope and say the Jesus Prayer: “Lord Jesus Christ, have mercy on me.” Feel that His mercy is near you. “Lord Jesus Christ, You fill me with Your mercy. Lord Jesus Christ, Your mercy covers my life.”

“Jesus Christ, You are with me as I go into the director’s office. Lord Jesus Christ, You will be with me there.” Say it once, twice... Or say, “Lord Jesus Christ, You will be with me when I give birth. Most Holy Theotokos, You will be near me when I give birth. Most Holy Theotokos, You will be with me through the birth.” What does this do? It brings the grace of prayer into you. And when that grace enters, worldly cares fall away. Anxiety is deeply worldly; it belongs to the condition of this world, not to God. There is no anxiety in God’s heavenly realm. Can you imagine reaching Paradise and finding anxiety there? There is no anxiety in the Kingdom of God, where God dwells.

Imagine living in the Lord’s time, standing beside Him, and still being anxious. Never, never, never, never. The disciples saw people possessed by demons, people who were sick or dying, even people who had already died. But they were beside the Lord, and nothing troubled them; they were close to Him. They saw everything through His eyes and were not shaken, because they said, “The Lord is here.” What did the Most Holy Theotokos say? “Whatever He tells you...” At the wedding in Cana, they had run out of wine. And she told the servants, “He is here, and whatever He tells you, do it. He knows. Why be anxious? Do not be anxious. The Lord is here; the Lord is at your celebration.” Your life has become difficult in the midst of its celebration. And Christ is close to you, yet you are afraid and anxious? No, simply do whatever He tells you. Go to Him, and He will help you. That is certain. The certainty the Most Holy Theotokos had is a great thing. May she share it with us. “Most Holy Theotokos, help me feel your Son.”

Pray. You are not praying; you keep saying other things. Your mind fills with logismoi, intrusive thoughts. You spend hours on the phone and watch too much television, and you remain anxious. None of that makes the anxiety go away. Distractions and ways of letting off steam will not take it away. Keep returning to prayer. Pray again, persevere, and let God touch you. I tell you again: prayer brings light to those intrusive thoughts. When you are close to God, He gives you a sense of safety. Prayer fills you with that assurance. When you pray and think of God, why be anxious? You are not alone. Your Creator is close to you. There is no greater safety than that: to

have God close to you.

I also read something beautiful in the Philokalia: our breathing can often help calm the soul and help us pray. The fifth volume of the Philokalia speaks at length about noetic prayer, the prayer of the nous, or spiritual mind. It describes these deeply spiritual matters in a methodical way, explaining how a person can pray. It speaks about the importance of breathing. Think about what happens when you are very anxious. Your breath becomes short and broken. You say, “I can’t do it,” and you take one quick breath after another. But when you are calm and at peace, you say,

“Calm down. Take a deep breath. Breathe in, breathe out, slowly and deeply.” A child sleeping peacefully breathes that way. When the child has a nightmare, the breathing turns short and the child suddenly wakes up: “I had a nightmare. Something frightened me.” The Saints say that we can pay attention to this when we pray. Calm breathing goes together with a calm soul, and our inner state affects how we breathe. When we are upset, our breathing becomes strained. So we can begin the other way around. If, at a particular moment, you cannot calm your soul before God, begin with your breathing. At least you can steady your breath. When you take a deep breath while saying Christ’s name, you cannot be anxious in quite the same way at that moment.

You cannot say, “I’m upset with you. I’ve gotten angry. I’m angry. I’m afraid. I’m worried. I’m anxious.” To say all that takes short, clipped phrases, abrupt feelings, tension, agitation, panic. But when you take a deep breath, you cannot say those words: “I’m angry, I’m...” They do not come out; you cannot speak that way. So take another deep breath. Breathe in—breathe in not air, but the name of Christ: “Lord Jesus Christ.” Feel that, as you breathe, you are taking in the very grace of Christ and it enters you. Then, as you breathe out, say, “Have mercy on me.” Breathe in: “Lord Jesus Christ.” Breathe out: “Have mercy on me.” A man who was paralyzed told me this, especially about moments of anxiety.

He was a man of deep faith who had multiple sclerosis. He told me how much the Jesus Prayer, “Lord Jesus Christ, have mercy on me,” had helped him in anxious moments as he breathed in and out with Christ’s name. Feel that, with your breath, the air enters your body and your lungs, and reaches your heart: the air bearing Christ’s grace comes to touch it. As that air enters, it is no longer just air; you have sealed it with the invocation of the Lord’s name: “Lord Jesus Christ, have mercy on me.” Breathe calmly. Do this a few times—ten, twenty, however many you can—and you will see that afterward

That great tension will leave you. You can do it on the bus. No one will notice you breathing; they won’t hear you or hear you doing anything aloud. You’ll do it quietly. You can do it at the office, too, before visiting a relative, or before making a phone call to resolve a problem. You may say, “Now, just wait and see. I’m afraid we’ll argue.” Then you grow anxious: “There’ll be an argument, you’ll see.” There won’t be an argument. No, don’t say that at all. When you say, “There’ll be an argument,” you immediately invest in one. You begin to expect an argument. Don’t expect it. Instead, what does Father Porphyrios say? What do Christ, the Church, and the Saint say? Look toward the light; don’t dwell on the darkness. Turn on the light, open the window and let in the sun. Light a candle, strike a match. Don’t keep striking at the darkness, saying, “Darkness, darkness, so much darkness.” All right, what do we do?

Strike a match. There is a flame. However small it is, the darkness gives way. That is faith. That is prayer and the power of prayer. And that is what your child needs to see when you worry about them. You say, “What can I do? My child won’t change.” But your child is waiting to see whether going to Church has kindled that flame of faith in you. Has your breathing grown calm? You may think you have drawn close to Christ, yet come home full of turmoil. The Lord cannot dwell in that turmoil; its spirit does not come from Him. So if you are anxious about your child, leave the child for a moment and attend to your own breathing, your logismoi—your intrusive thoughts—and your prayer. Then you will bring the peace Christ gives into your home, as though you were watering it. Your anxiety will ease.

People may even ask you, “Have you become indifferent? Don’t you worry about life anymore? You used to rush around.” And you will answer, “No, I’m not anxious. God will provide.” Others will say, “Look what the Church has done for her. Look what God has done for him. How did this happen? We don’t argue now. There is no anger or panic, no trembling.” That is the greatest witness we can give. When anxiety no longer rules us, it shows that the Lord has truly made His home in our hearts and touched us.

That does not mean the reverse is always true. Someone who feels anxious at times still loves God. But it can mean that they often lose touch with Him. When you are close to God, He shares His peace and calm with you, a life free of anxiety. I pray that you experience this.

Read the fifth volume of the Philokalia, published by “In the Garden of the Most Holy Theotokos.” Some passages may be difficult if you are unfamiliar with them. These are spiritually demanding texts, but they were written for us, for the faithful of the Church. Some people say, “Don’t touch those books. They are too spiritual for us.” Yet you say that when you are twenty, and before you know it you are sixty, seventy, or eighty. When will we read them—after we die? For whom were they written? Meanwhile, other teachings come along, Eastern and New Age philosophies, and draw people in. People find them appealing because they offer practical ways to engage the body: attention to breathing, for example. We too have our prayer rope.

Then someone asks, “Why did that person go there?” Do you know why? Because we have these teachings but do not put them into practice. We have not managed to draw people toward these beautiful texts. They speak to the soul and give us something practical to do, with the body taking part as well. They offer a powerful answer to the troubles of our time.

Perhaps it takes you an hour to get to work. As you drive, you can breathe calmly and say the name of Christ. By “deeply,” I mean breathe gently and steadily. Pay attention to your breathing while keeping your eyes and attention on the road. You can drive attentively and quietly say, “Lord Jesus Christ, have mercy on me.” Let the prayer bring you stillness and calm.

You will notice how many thoughts try to disturb your peace. “What a difficult day this will be! Where will I find the money? What about that debt? I have to see the doctor by this afternoon. The children need help with their homework. Will I have time to cook? What will happen with that piece of land? What am I going to do about my brother?” But this time of prayer strengthens you for the whole day. It lets the day draw strength from the grace of God. For those moments, let the other worries wait so your anxiety can ease and your soul can grow calm. You will see that things get resolved. A kind woman once told me on the phone, “Everything in this world can be worked out. Everything will pass.” And when you understand that everything will pass and be resolved,

that our problems will come to an end and that we too will one day leave this world, you have learned something wise. We are anxious because we treat everything we do as terribly important. When we see these matters in proportion, we realize how often we upset ourselves over things that pass away. It is not worth making yourself ill, or growing old before your time, over trivial things. Two people were at odds. One was worrying about their next meeting: “I’ll set him straight. When I see him again, I’ll tell him exactly what I think.” Anger, tension, worry—it was doing him harm.

They had arranged to meet the following week, and he was still anxious about the argument he expected. Three days later, a friend called him. “You know what? He died.” “Who?” “The man you were going to meet.” “He died? Then who am I going to argue with? What about everything I was going to say?” There was nothing to say. The man had departed. Hold on to your anxiety and anger if you wish; you can no longer put them to him and hear an answer. Remember all those words that used to provoke him and leave you distressed? Say them now. What will they accomplish? This brings to mind what the Apostle Paul says somewhere: live as though dead to the world.

See how beautifully what the Gospel says fits into life—not as dry, intellectual theory. Be like someone dead to the world; why get caught up in things? Does a dead person feel anxiety? Become like that. I do not mean that you should stop enjoying life and die as though you were literally dead. Say you went out for a drive and something—something happened: you had a collision, I mean. All right—so what? What does it matter, my friends? We went out together out of love. We felt good. We had a good time. Someone scratched our car a little. We had a collision. So what happened? What happened? Well, what happened to the car? Go tell the man who died that someone crashed his car, that someone scratched his car. How could I tell him? Even if you did, would he say anything to you?

Be like that. The cars collided, but did your heart? That is the point: do not let your heart be scratched. The bodywork and such things can be repaired. A man in my apartment building died, and for so many months afterward letters, bills, and notices from the tax office kept arriving in his name. I would look at them and say, “The poor man can no longer receive any of these.” If we understand life this way, we will not be upset about anything. They are all small things. Everything can be resolved, everything will be resolved, and everything will pass away. Remember that, and make your thoughts more joyful. Today is a very beautiful day because it is God’s day, a day of His love. Love God. Think about what we said and believe it. The Lord always asked for faith: “Do you believe in Me? Do you believe in Me, who am true peace

Do you believe in Me, who am true health? If you believe in Me, you will see the wonders of My love. If you do not believe in Me, but believe more in illness, failure, complaining, death, malice, mistakes, and sins, and give them your heart, these things will happen to you. Change your faith. We say we should not change our faith, but we should change our faith, because in the end we do not believe in Christ; we believe in everything else. If we believed in Christ and saw His power, we would have no anxiety. Anxiety takes hold because we have lost sight of His face. And we want to become anxious about other things. Once I went to give a talk, and people asked me to speak about the end of the world, earthquakes, floods, and things like that. I said, “It seems you want me to make you anxious. You want to become anxious. But I do not want to do you that favor. I do not want to make you anxious with these stories.” So, should we not know?

Even if we know, what will we do with that knowledge? Won’t you carry on with your spiritual struggle, your prayer, and your love for God? Hold on to that. Whenever it happens, whatever happens, you will be ready. Christ did not often speak about things that make us anxious. Most of the time He spoke about God’s love. He spoke about light: “I have come as light into the world.” He spoke of things that are pure, bright, radiant, and full of hope. That is why people love Christ, yet do not love us, the people who follow Him: we do not give them that same sense of hope. The way we share the spiritual life makes people anxious. We are not offering them something sweet and nourishing. You understand that because you have lived it, and you say it yourself. That’s how it is.

Look at the time. I don’t want to get anxious, but I have to stop, Vasilis. Many thanks to Vasilis Hatzinikolaou, and many thanks to Phoebe, who answers your calls at 4118602 and 4118640. I got anxious! The programme’s email address is atheata.perasmata@yahoo.gr. The programme is also rebroadcast, and before long it will be online as well. I hope you are doing well.

Pray for everyone, and for me too. I pray for everyone, and for myself as well. Let us love one another and stay united, so that our anxiety may leave us, as each of us holds the other's hand and heart and we all gaze upon the face and love of our Christ, who will surely give us His many gifts.

One of His great gifts is freedom from anxiety, and deep, untroubled peace and calm in our souls. We will speak again another time. If we have left anything unfinished, we will continue then. In any case, do not be anxious. Everything will be all right. Goodbye, my dear friend.

The Greek text follows the source recording. Music, chanting and unclear passages are identified separately; the full Greek audio is retained.

Download Greek transcript (TXT)

Προσπαθώ σήμερα, όπως και σε κάθε εκπομπή, προσπαθώ αγαπητέ μου φίλε να φέρω λίγο στο νου μου ποιους έχω απέναντί μου. Γιατί όταν θες να μιλήσεις, κοιτάς λίγο απέναντί σου το ακροατήριό σου, να δεις τι έχεις, τα πρόσωπά τους.

Χαμογελάνε, είναι ήρεμοι, έχουν αγωνία, έχουν στεναχώριες, είναι μικροί, είναι μεγάλοι, είναι παιδιά, είναι γυναίκες, είναι άντρες. Παίζει ρόλο, ε! Είμαστε και πάλι μαζί στα Αθέατα Περάσματα. Στους 91,2 μεγακύκλους των FM στην Πειραϊκή Εκκλησία, στο σταθμό ο οποίος μιλάει στην ψυχή μας, μαζί με τον Βασίλη Χατζηνικολάου, τον μουσικό της εκπομπής μας, τον πολύ καλό μου φίλο. Σε ευχαριστώ Βασίλη που και σήμερα είσαι κοντά μας και μας προσφέρεις την αγάπη σου και τις υπηρεσίες σου, τις μουσικές σου υπηρεσίες.

Το τηλέφωνο του σταθμού είναι 4118602 και 4118640. Εύχομαι να χαμογελάς, χαμογέλα λίγο. Είναι λέει μεταδοτικό, κάνει καλό. Και η εκπομπή αναμεταδίδεται μέσα στην εβδομάδα και κάποια άλλη στιγμή το βράδυ και στο δικό σου τοπικό ραδιοφωνικό σταθμό, σε διάφορες μητροπόλεις της Ελλάδος και του κόσμου. Γι' αυτό θα ρωτήσετε το τοπικό σας σταθμό. Το τηλέφωνο της Πειραϊκής Εκκλησίας όμως είναι 4118602 και 4118640. Υπάρχει και ένα email το οποίο δέχεται κάποια σύντομα μηνύματα. Είναι το atheata.perasmata.gr. Και σε λίγο καιρό μπαίνει και στο διαδίκτυο η εκπομπή. Θα την βρεις αναζητώντας στους γνωστούς χώρους στο διαδίκτυο για να την ακούσεις πάλι. Είναι μερικοί που έχουν τη συνήθεια και γράφουν εκπομπές σε CD και τις μοιράζουν σε φίλους και γνωστούς,

θεωρώντας ότι μπορεί κάπως να... προβληματιστεί κάποιος και να βοηθηθεί λιγάκι στη ζωή του. Αν και τελικά έχω καταλάβει ότι ο καθένας βοηθιέται με ποικίλους τρόπους.

Αν δεν άκουσες αυτή την εκπομπή, μπορείς να κάνεις εσύ μια εκπομπή, μπορεί να κάνει ο Θεός μια εκπομπή μες στο μυαλό σου και στην καρδιά σου χωρίς κανένα ραδιόφωνο κοντά σου. Να στείλει ο Θεός αγγέλους, να στείλει ο Θεός λογισμούς, να γεννήσει η ψυχή σου μέσα από τον πολύ της πόνο και την αγωνία της, να γεννήσει την αλήθεια του Θεού. Να σκεφτείς μόνος σου, μόνη σου, να κατασταλάξεις, να πάρεις ωραίες αποφάσεις, να ωριμάσεις, να διορθωθείς, χωρίς εκπομπές. Δεν είναι υποχρεωτικό, αλλά είναι καλό που κάνουμε και λίγη παρέα και είμαστε μαζί. Σε χαιρετώ, εύχομαι να είσαι πολύ καλά, προσεύχομαι για όσα γράφεις, όπως και όλοι οι συντελεστές του σταθμού αυτού

τους ανθρώπους που τους ακούν και για αυτούς που δεν τους ακούν, για αυτούς που αγαπούν το Θεό και για αυτούς που δεν τον αγαπούν, γιατί όλοι τον αναζητούν και δεν υπάρχει άνθρωπος κακός. Όλοι είναι πολύ καλοί.

Πήρε μια μητέρα πανικόβλητη, μου λέει «σας παρακαλώ κάντε κάτι για το παιδί μου». Της λέω «δεν το ξέρω, θα σας το φέρω αν το γνωρίσω». «Είναι», λέει, «στο γυμνάσιο και δηλώνει άθεος». Της λέω «δεν πειράζει. Το θέμα δεν είναι τι δηλώνει, το θέμα είναι τι είναι και τι είναι η ψυχούλα του». Λέει ότι είναι άθεος αλλά δεν είναι άθεος επειδή το είπε ή το αντίθετο, επειδή είπα ότι είμαι χριστιανός, είμαι χριστιανός. Ωραία, λέω και εγώ είμαι χριστιανός και μετά έχω τα ίδια, θυμό, νεύρα, κακίες, ζήλιες, αλλά έχω δηλώσει είμαι χριστιανός. Και το παιδί σου, της λέω, που δηλώνει άθεο στο σπίτι, ακριβώς γι' αυτό το λόγο το δηλώνει, για να σε αναστατώσει λιγάκι και να σε ερεθίσει. Και του αρέσει να σε βλέπει έτσι να πανικοβάλλεσαι και να κουρδίζεσαι. Μπορεί να δει στο διάλειμμα τον συμμαθητή του και τη συμμαθήτριά του να μην έχει να φάει και να του δώσει μισό από το σάντουιτς που τρώει το δικό του. Να πει «πάρε από μένα λίγο να φας» ή να του δώσει λίγα λεφτά να πάρει κάτι.

Κατάλαβες; Και δηλώνει άθεο και πάει ο Χριστός στην καρδούλα του και την κάνει κατοικία του, σε αυτό το άθεο παιδί που λέει ότι είναι άθεο. Δεν υπάρχουν άθεα παιδιά. Μην μένουμε στα λόγια, μην κολλάμε στις λέξεις που λέει κάποιος. «Δεν πιστεύω λοιπόν πουθενά». Εντάξει, μην πιστεύεις πουθενά, το λες τώρα. Απλώς δεν μπαίνει στη διαδικασία της μεγάλης συζήτησης αυτός ο άνθρωπος, δεν χωράνε συζητήσεις με αυτούς τους ανθρώπους.

Ούτε φυσικά περιφρόνηση, απλώς τους αγαπάς, τους σέβεσαι και ασχολείσαι με άλλα πράγματα που είναι κοινού ενδιαφέροντος. Λες, εντάξει, άσ' το τώρα αυτό το θέμα, δεν πειράζει, θες να πάμε μια βόλτα μαζί να μιλήσουμε; Ε, βέβαια, πάμε, λένε, πάρω το αυτοκίνητό μου να σε εξυπηρετήσω. Ε, αυτό και μόνο, το ότι προθυμοποιείται να πάρει το αυτοκίνητό του να σε πάει κάπου αυτός που λέει είναι άθεος, δεν είναι άθεος ο άνθρωπος που έχει αγάπη.

μέσα του, τη σπίθα αυτή, το σπόρο του καλού. Ευχαριστώ.

Υπάρχει και σκαλίζεις για να το αναλύσεις, για να δούμε τι είναι ακριβώς αυτό που λες. Μπορεί να κάνεις μια... Άστο αυτό. Πότισέ το με την αγάπη σου, τη διακριτικότητά σου, την μη προκλητικότητά σου. Μη προκαλείς τέτοιες συζητήσεις σε άτομα που δεν σηκώνουν τέτοιες συζητήσεις. Δίνε αγάπη. Δίνε αγάπη. Αυτή να είναι η απάντησή σου. Και αυτή να είναι και αφού θες να εκδικηθείς κάποιον, λες, τη δουλειά μου, τσακώθηκα με κάποιον για το Θεό και θέλω να τον εκδικηθώ, να τον βάλω στη θέση του. Αυτή είναι η θέση του, η αγάπη σου. Βάλ' τον στην αγάπη. Εντάξει, σήμερα το θέμα μας δεν είναι αυτό. Απλώς το είπα, βγήκε στην πορεία των σκέψεων. Όταν πας στον οδοντίατρο, δεν τελειώνουν όλα σε μια επίσκεψη. Σου λέει, θα έρθεις, έχουμε και κάτι υπόλοιπα. Έχουμε λοιπόν κι εμείς και κάτι υπόλοιπα, αν θες να συνεχίσουμε. Είχαμε πει κάποτε για το άγχος που μας πιάνει μερικές φορές.

Δεν την έχεις ακούσει αυτήν την εκπομπή; Μην αγχώνεσαι, αλλά ούτε εγώ πρέπει να αγχωθώ τώρα να πω όλα αυτά που ξαναείπα τότε, τα είπα, τελειώσαν αυτά, υπάρχουν όμως αποθηκευμένα, είπαμε οι εκπομπές αυτές είναι αποθηκευμένες και υπάρχουν στο διαδίκτυο, οι παλιές εκπομπές μπορείς να ανατρέξεις, να τις βρεις, να ακούσεις κάτι, αν κάποιους ενδιαφέρουν και σε βοηθούν. Εκείνη λοιπόν την εκπομπή που είχαμε κάνει τη συνεχίζουμε τώρα. Είχαμε πει τότε γιατί αγχωνόμαστε, σε ποια πράγματα ο καθένας αγχώνεται. Πόσο σημαντικό είναι να έχεις κοντά σου ανθρώπους που αγαπάς, να πιστεύεις στον Χριστό, να πιστεύεις στις δυνάμεις που έχει βάλει μέσα σου ο Χριστός, στα χαρίσματά σου, στις δυνατότητές σου. Ότι δεν είσαι άχρηστος, άχρηστη. Μια χαρά άνθρωπος είσαι. Δεν έχει σημασία

Ούτε το ύψος σου παίζει ρόλο, ούτε η εμφάνισή σου. Μια χαρά είσαι. Αγχώνεσαι, μπορεί ένας λογισμός να σε διαλύσει, να σε αγχώσει χωρίς λόγο.

Εγώ που σε βλέπω και ο άλλος που σε βλέπει λέει «μια χαρά άνθρωπος είσαι». Και εσύ αγχώνεσαι, «δεν είμαι ωραίος, δεν είμαι ωραία». Ένας λογισμός μπορεί να σε τρελάνει στο άγχος. Ένας λογισμός να μην μπορείς να κοιμηθείς όλη νύχτα. Και από μια σκέψη. Γιατί στην πραγματικότητα το καλοριφέρ ας πούμε δουλεύει, το κλιματιστικό ανάλογα τι είναι, καλοκαίρι, χειμώνας, και παρόλο που το σπίτι σου είναι μια χαρά, έχεις φάει πριν λίγο, έχεις ηρεμήσει, έχεις ασφάλεια, έχεις κλειδώσει, όλα καλά, η σκέψη λέει «όχι, δεν είναι όλα καλά» και σου θυμίζει κάτι. Σου ήρθε ξαφνικά σαν σφήνα στο μυαλό ένας λογισμός. «Δεν είμαι καλός, δεν είμαι ωραίος, δεν είμαι ωραία». Μου είχε πει κάποτε ένας άνθρωπος, πριν πολλά χρόνια, δεν του άρεσε η μύτη του. Μεγάλο άγχος, σε βαθμό, πήγαινε τότε γυμνάσιο, νέο παιδί ήταν, και μου λέει «δεν είναι κατάσταση αυτή, γιατί είμαι έτσι;»

Παιδί μου, τι κατάλαβες, τι έχεις; Κοίταζα να δω κι εγώ τι έχει αυτή η μύτη. Μια χαρά μύτη ήταν. Άλλος με τα αυτιά του, άλλος με την εμφάνισή του, άλλος με το ανάστημά του, με το σώμα του, με τα μαλλιά του, με τα μάτια του. Μπορούμε να βρούμε σκέψεις να μας τρελάνουν, να μας γεμίσουν αγωνία. Αν κάτι από αυτά που φοβάσαι είναι αληθινό και σου πουν και άλλοι άνθρωποι που σ' αγαπούν με ωραίο τρόπο ότι «ξέρεις κάτι, ναι όντως, ας πούμε αυτό που έχεις, χωρίς να μειώνει την αξία σου και την προσωπικότητά σου, υπάρχει εδώ ένα πρόβλημα, ας πούμε αυτό μπορεί να το διορθώσεις κάνοντας μια θεραπεία, πηγαίνοντας στον γιατρό, κάνοντας μια επέμβαση», δεν σημαίνει όμως ότι από αυτό παίρνεις αξία και ότι αν δεν κάνεις την επέμβαση δεν έχεις αξία. Η αξία σου είναι πολύ μεγάλη.

Η προσωπικότητά σου είναι πολύ σπουδαία.

Αν διορθώσεις ας πούμε τα αυτιά σου ή τα μάτια σου ή τη μύτη σου, παράδειγμα σου λέω, δεν σημαίνει ότι θα αποκτήσεις μεγαλύτερη αξία. Απλώς θα νιώθεις εσύ λίγο πιο ωραία, αλλά είναι και λάθος κριτήριο να νιώθεις πιο ωραία και να αντλείς πηγή δύναμης και χαράς και ισορροπίας από αυτά τα πράγματα που είναι πάνω στο σώμα σου. Οι αξίες σου υπάρχουν επειδή είσαι άνθρωπος του Θεού, πλάσμα της αγάπης του, επειδή είσαι βαπτισμένος μέσα στην χάρη της Αγίας Τριάδος. Αυτό θα πει αυτό το βάπτισμα, ότι βυθίστηκες μέσα στη χάρη του Θεού, πέθανες και αναστήθηκες και έγινες καινούριος άνθρωπος και έχεις μεγάλη αξία. Σπουδαία προσωπικότητα είσαι, είτε δουλεύεις είτε δεν δουλεύεις, είτε δεν βρίσκεις δουλειά, είτε σπούδασες είτε δεν σπούδασες και δεν ξέρεις να βάλεις ούτε την υπογραφή σου να γράψεις, ούτε το όνομά σου δεν ξέρεις να γράψεις. Δεν σημαίνει ότι είσαι άχρηστος για αυτόν τον λόγο. Και ένας που έχει μάθει να κάνει καλλιγραφικά, έχει πάρει πέντε

πτυχία και έχει πάει στο εξωτερικό για μεταπτυχιακά και όλα αυτά και διδακτορικά, είναι ανώτερος από σένα; Δεν είναι ανώτερος, απλώς έχει πιο πολλά εφόδια σε αυτή τη ζωή να παλέψει και να αγωνιστεί σε αυτόν τον κόσμο. Αλλά ως αξία, ως ψυχή, ως ομορφιά, ως αγάπη του Θεού, είμαστε όλοι ξεχωριστά πλάσματά Του. Είναι προσωπολήπτης ο Θεός; Αυτά αν τα σκεφτείς, θα καταλάβεις ότι αδίκως αγχώνεσαι. Οι λογισμοί σου σε τρελαίνουν, γι' αυτό σε παρακαλώ, αν μπορείς, προσπάθησέ το αυτό αν θέλεις. Το παλεύω στον εαυτό μου. Είχα πει στην άλλη την παλιά εκπομπή ότι και εγώ δεν τα έχω ξεπεράσει αυτά τα πράγματα. Και εγώ στα ίδια κινούμαι σαν και εσένα. Αλλά αυτή τη στιγμή που σου τα λέω είμαι κάπως καλά και δεν έχω πρόβλημα. Αν είχα τώρα ένα υπερβολικό άγχος για ένα θέμα της ζωής μου, δεν ξέρω αν θα μπορούσα να κάνω εκπομπή.

Όταν αγχώνεσαι πάρα πολύ παραλύεις, δεν μπορείς να κάνεις τίποτα, δεν έχεις καθαρό μυαλό, το μυαλό κάπου δημιουργείται μια συμφόρηση, ένα κουβάρι κάπου, κολλάς, δεν μπορείς να σκεφτείς ούτε καθαρά, ούτε να μιλήσεις σωστά, ούτε να δεις με διαύγεια τη ζωή. Δεν ξέρω, μετά από κάποιες ώρες μπορεί και εγώ να έχω άγχος, μπορεί κάτι να συμβεί, αλλά τώρα είμαι λίγο στα καλά μου και σου μιλάω και επικοινωνώ. Και σου λέω ότι οι λογισμοί μας και οι λογισμοί σου, οι σκέψεις σου, σε βασανίζουν πάρα πολύ αδίκως και σε αγχώνουν αδίκως. Γι' αυτό φέρε μέσα σου φωτεινούς λογισμούς, αισιόδοξους, θεράπευσε τους λογισμούς σου, ανόρθωσέ τους, σήκωσε το κεφάλι σου που κοιτάς συνέχεια χαμηλά,

Απελπισμένα... απελπισμένα, απογοητευμένα και αποθαρρύνεσαι. Σήκωσε το κεφάλι σου λίγο, σήκωσε τους λογισμούς σου. Θα δεις τα πράγματα. Να αποκτήσεις φωτεινούς λογισμούς, αισιόδοξους, γεμάτους ελπίδα. Όλα θα πάνε καλά. Γιατί θυμάσαι που λέει ότι το κεράκι που πας στην εκκλησία και ανάβεις, λέει ο Άγιος Νικόδημος, συμβολίζει και τους φωτεινούς λογισμούς. Το κερί στην εκκλησία που ανάβουμε είναι σαν να λέμε «όπως, Κύριε, λιώνει το κερί, έτσι να λιώνει και η ζωή μου από αγάπη και θυσία για τον κόσμο». Άλλη εξήγηση είναι ότι το κερί είναι η ζωή μας που έχει μια αρχή και πηγαίνει σε ένα τέλος, σιγά σιγά τελειώνει η ζωή μας. Και άλλη εξήγηση είναι «όπως ανάβω, Κύριε, το κερί και ένα μικρό φωτάκι εκεί φωτίζει στο μανουάλι, έτσι να είναι και οι λογισμοί μου, να ανάβουν φωτεινές σκέψεις στο μυαλό μου», να βλέπεις τα πράγματα αισιόδοξα, γιατί μπορεί μια σκέψη

να σε κουράσει τόσο πολύ και στο τέλος επειδή συνέχεια, συνέχεια αγχώνεσαι με λογισμούς τέτοιους, γίνονται και πραγματικότητα. Γιατί το πιστεύεις στο τέλος αυτό που φοβάσαι. Και από την πολλή πίστη σου, λέει ο Χριστός, «αφού τόσο πολύ το πιστεύεις αυτό, γενηθήτω κατά την πίστη σου». Αφού το πίστεψες, θα το πάθεις. Εσύ το πιστεύεις, εσύ το προκαλείς μέσα σου. Πιστεύεις στην αποτυχία σου. Πιστεύεις στην αρρώστια, πιστεύεις στην ανικανότητά σου. Αφού τόσο πολύ αγχώθηκες και λες «θα δώσω εξετάσεις για αγγλικά τρίτη φορά, αλλά αποκλείεται να περάσω, αποκλείεται να περάσω, έχω άγχος, αποκλείεται να περάσω». Μα κοίταξε, έχεις πει 15 φορές τη φράση «αποκλείεται να περάσω» και θες να περάσεις; Είναι δυνατόν να περάσεις;

Και αν σ' αγαπάει ο Θεός, που σίγουρα σ' αγαπάει και σε βοηθάει και σε προστατεύει, και θέλει να του αφήσεις μια χαραμάδα στην ψυχή σου να μπει λίγο φως δικό του, αλλά δεν τον αφήνεις. Του λες «Αποκλείεται, αποκλείεται, αποκλείεται, δεν τον πιστεύω». Το άγχος τόσο πολύ σε θολώνει, που δεν καταλαβαίνεις ότι εσύ προκαλείς την καταστροφή σου. Και στο τέλος γίνεται αυτό που λέμε αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Δηλαδή το φαντάζεσαι, το φοβάσαι και το παθαίνεις στο τέλος, γιατί το προσδοκάς. Αυτό είναι ένα άλλο πρόβλημα που μας δημιουργεί το άγχος. Δεν μας αφήνει να προσδοκήσουμε την ελπίδα και τη γη της επαγγελίας, αλλά μας χρωματίζει και μας ζωγραφίζει συνέχεια στο μυαλό μας προβλήματα, αποτυχίες, φοβίες. Φοβάσαι λοιπόν ότι θα αποτύχεις.

Μπαίνεις στο αεροπλάνο σου και σκέφτεσαι όλη την ώρα «Θα πέσει». Γιατί να λες «Θα πέσει» και αγχώνεσαι και να μη σκέφτεσαι ότι δίπλα σου υπάρχουν άγγελοι των ουρανίων στρατιών, αρχιστράτηγοι; «Δυσωπούμεν υμάς, ημείς οι ανάξιοι». Αυτό το έλεγα συνέχεια σε ένα ταξίδι επιστροφής από την Αμερική στην Ελλάδα, που πήγε μέσω Γερμανίας ή Αγγλίας, που πάνω από τον ωκεανό, ποιος είναι αυτός ο ωκεανός που πετάμε, πολλές ώρες, δηλαδή πάρα πολλές ώρες πάνω από τη θάλασσα, τίποτα άλλο, χάος, μέσα στο σκοτάδι, είχε τόσες αναταράξεις που εκεί πραγματικά είχα κι εγώ αγχωθεί για τα καλά. Και άρχισα να σκέφτομαι διάφορα τέτοια και κοίταξα και τους άλλους και έβλεπα ότι όλοι με τα μάτια επικοινωνούσαμε και λέγαμε κρυφά από μέσα μας το ίδιο πράγμα. Με τα μάτια. Λέγαμε όλοι «Δεν πάμε καλά, κάτι δεν πάει καλά, κάτι δεν πάει καλά». Το λέγαμε και επικοινωνούσαμε. Και άρχισα να λέω το... γιατί λέω, αν μείνω σε αυτό χάθηκα. Όχι ότι θα πέσει το αεροπλάνο γιατί εγώ το σκέφτομαι, αλλά δεν βοηθάει εμένα αυτή η κατάσταση.

Θέλω να βγω από αυτή την αγωνία, από την ταραχή, από τη φοβία και άρχισα να λέω το «Τη Υπερμάχω», γιατί τελειώνει με τη φράση που λέει «Εκ παντοίων με κινδύνων ελευθέρωσον» και εκεί το τόνιζα αυτό μέσα μου και έλεγα συνέχεια «Εκ παντοίων με κινδύνων ελευθέρωσον. Παναγία μου, εκ παντοίων με κινδύνων ελευθέρωσον». Και το απολυτίκιο των Ταξιαρχών, των Αγίων Αγγέλων: «Των ουρανίων στρατιών Αρχιστράτηγοι, δυσωπούμεν υμάς ημείς οι ανάξιοι, ίνα ταις υμών δεήσεσι τειχίσητε ημάς σκέπη των πτερύγων της αΰλου υμών δόξης, φρουρούντες ημάς προσπίπτοντας εκτενώς και βοώντας· εκ των κινδύνων λυτρώσασθε ημάς, ως Ταξιάρχαι των άνω δυνάμεων». Το έλεγα αυτό πάνω απ' όλο τον ωκεανό. Αναταράξεις πάνω κάτω, πάνω κάτω, αφού πήγανε μέσα οι αεροσυνοδοί, μαζέψαν τα...

Τα φαγητά τους, τα ποτά τους, όλα μέσα, εξαφανιστήκανε. Λέω, κι αυτοί τα μαζέψανε, τι θα γίνει, πού πάνε αυτοί; Μαζί είμαστε, θα πέσουν χώρια; Θα σωθούν αυτοί, εμείς; Λέω, άμα είναι να διαλυθώ από το άγχος, καλύτερα να απαντήσω στο άγχος διά της προσευχής.

Και έκανα πολύ ωραίες προσευχές πάνω στα ουράνια. Πετώντας! Πετώντας προσευχόμουν στον Θεό και του ζητούσα να φέρει γαλήνη στην καρδιά μου και να μου πάρει τον φόβο και το άγχος και την αγωνία, και το έκανε ο Θεός. Να, είμαι εδώ τώρα και κάνω την εκπομπή. Δεν έπεσε το αεροπλάνο, δεν συνέβη κάτι από αυτό που φοβόμουν. Φοβόμουν, φοβόμουν, δεν έγινε. Αν γινόταν, εντάξει, όπως όλοι κι εγώ.

Είχαμε πει, είναι μια ωραία απάντηση. Όπως θα συνέβαινε με όλους, θα συνέβαινε και με εμένα. Ταπεινώνεσαι, παραδίνεσαι, αφήνεσαι στο σώμα της ανθρωπότητος και λες «Κύριε, δεν είμαι εγώ κάτι διαφορετικό από τους άλλους».

Δηλαδή εγώ να ξεχωρίζω και οι άλλοι όλοι να περνάνε μια δοκιμασία; Κι εγώ μαζί τους. Και πάλι αυτό σου παίρνει το άγχος, γιατί νιώθεις αγάπη και ενότητα με τον κόσμο. Και κοίτα να σου δώσω μια υπόσχεση. Πάρε χαρτί και μολύβι. Αυτό να το γράψεις. Στη ζωή θα φοβηθείς πάρα πολλά πράγματα. Θα αγχωθείς για πάρα πολλά πράγματα. Αλλά από αυτά που θα αγχωθείς, το 99% των φόβων μας που μας αγχώνουν δεν επαληθεύονται. Μένουν μόνο στο μυαλό μας. Το 'γραψες; Γράψ' το πάλι και υπογράμμισέ το να το θυμάσαι. Το 99% των φόβων μας που μας αγχώνουν δεν συμβαίνουν στη ζωή. Απλώς στο μυαλό μας έρχονται φοβίες. Όταν ήμουν μικρός, θυμόμουνα, ας πούμε, ότι δεν θα τελειώσω εύκολα το γυμνάσιο.

Αν το τελειώσω, σιγά μη τα καταφέρω στο λύκειο, σιγά μην μπω στο πανεπιστήμιο, αποκλείεται. Άγχος για να μπω στο πανεπιστήμιο, δεν πρόκειται να μπω. Μπήκα. Σιγά μη βγω εύκολα, σιγά μην πάρω μεγάλο βαθμό. Βγήκα. Σιγά μη βρω δουλειά. Άγχος για όλα. Και όλα αυτά που με φόβισαν, τίποτα μα τίποτα δεν συνέβη. Μείναν στο μυαλό μου και δυστυχώς άφησαν στο μυαλό και αφήνουν το δηλητήριο αυτό. Δηλητηριάζεται η ψυχή μας με το άγχος, αρρωσταίνει το σώμα μας. Λένε οι γιατροί μάλιστα ότι πέφτει, λέει, και το ανοσοποιητικό σύστημα. Όταν κανείς φοβάται, αρρωσταίνει πιο εύκολα. Όταν κανείς έχει πιο γενναίο φρόνημα, πιο αισιόδοξο, πιο τονωμένη ψυχή, να τονώσει την ψυχή σου με το κουράγιο που δίνει ο Χριστός,

Εεε... Αντιμετωπίζεις αλλιώς και τα πράγματα και είναι πιο υγιής ο οργανισμός σου. Μη φοβάσαι. Σκέψεις είναι αυτά που έχεις όλα.

Κοπέλες το λέγανε παλιά, ακόμα και τώρα, που όταν ξεκίνησε η εκπομπή, το 2006 που ξεκίνησε η εκπομπή, ξέρω άτομα που τα γνώρισα από τότε μέχρι τώρα που έχουν περάσει τόσα χρόνια. Τότε λοιπόν «Αποκλείεται εγώ να κάνω αυτό, έχω άγχος, δεν πρόκειται να κάνω οικογένεια, δεν πρόκειται να κάνω σωστή ζωή, δεν πρόκειται». Περάσανε τα χρόνια και κάνανε οικογένεια. Λέω «Θυμάσαι που φοβόσουν; Θυμάσαι που αγχωνόσουν; Να το, έγινε αυτό που φοβόσουν ότι δεν θα γίνει». Έγινε. «Ναι, τώρα παντρεύτηκα, αλλά δεν πρόκειται... Θα κάνω παιδί; Θα κάνω γερό παιδί;» Αγωνία, άγχος. Κάνανε παιδάκι, μια χαρά το παιδάκι. «Θα τα καταφέρω όμως;» Ε, κοιτάξτε, το πρόβλημα είναι άλλο. Εσύ έχεις πάθει εθισμό στο άγχος. Σου έχει γίνει το ναρκωτικό σου. Δεν μπορείς χωρίς άγχος, δηλαδή και να σου πάρει κάποιος το πρόβλημα που έχεις, εσύ αντί να χαρείς και να ηρεμήσεις θα δημιουργήσεις κάτι καινούριο και θα πεις «Τώρα εντάξει, αυτό λύθηκε, αλλά έχω κάτι άλλο να σκεφτώ». Έχεις πάθει εθισμό.

Πιστεύεις δηλαδή το πράγμα, το πίστεψες πάρα πολύ και δεν μπορείς χωρίς αυτό. Τα κύτταρά σου, της ψυχής σου δηλαδή τα κύτταρα, δεν μπορούν χωρίς να έχουν κάτι να αγωνιούν, να ταράζονται. Ηρέμησε, υπάρχει και δυνατότητα ευτυχισμένης ζωής σου, πίστεψε ότι σου αξίζει μια ωραία ζωή. Δεν ξέρω μήπως παλιά σου λέγανε ότι θα αποτύχεις στη ζωή σου, μήπως οι γονείς σου σου λέγανε συνέχεια «Σιγά μη τα καταφέρεις. Είσαι ένας άχρηστος και μια άχρηστη, σιγά μη προκόψεις» και το πίστεψες. Και τώρα όπου βλέπεις ότι κάτι σου πάει καλά, λες «Αποκλείεται, εμένα αφού μου λέγανε ότι δεν θα τα καταφέρω, κάτι θα έρθει πάλι να αποτύχω». Αν αυτό το νιώθεις, σημαίνει ότι ζεις ακόμα με αυτές τις αναμνήσεις, από αυτές τις φωνές, τις πολύ άσχημες φωνές μες στην καρδιά σου που σκοτίνιασε το περιβάλλον.

Τα βλέπεις όλα... Μελαγχολικά, με αγωνία, με αποτυχία. Πίστεψε στον Χριστό, αγάπησε τον Χριστό, ζωγράφισε μέσα σου τη μορφή του, ζωγράφισε μέσα σου την Ανάστασή του, τη δύναμή του, την επιτυχία που σου χαρίζει ο Χριστός. Εσύ ζωγραφίζεις την αποτυχία μέσα σου.

Αν ανοίξει δηλαδή ο Χριστός την καρδιά σου να δει, δεν βλέπει όμορφα όνειρα, σχέδια, επιδιώξεις, οράματα για το μέλλον. Βλέπει συνέχεια σε μια ακρούλα γράφει η καρδούλα σου «Να δεις που εκεί δεν θα τα πάω καλά». Σε άλλο σημείο λέει «Να δεις που οι άνθρωποι δεν με αγαπούν όλοι» και με αγχώνει. «Να δεις που δεν είμαι πολύ...» Όλο αρνητικά τα βλέπεις, όλο απελπισμένα τα βλέπεις. Και επειδή τα βλέπεις συνέχεια έτσι, σου συμβαίνουν και έτσι. Εσύ τα προκαλείς όμως, ε! Βλέπεις, ο Κύριος μιλούσε για τη σταύρωσή Του αρκετές φορές, μιλούσε για το πάθος Του πολλές φορές, αλλά πάντοτε συμπλήρωνε ότι ο Υιός του ανθρώπου θα παραδοθεί, θα σταυρωθεί, θα τον πιάσουν άνθρωποι σκληροί και θα τον βασανίσουν, αλλά την τρίτη ημέρα αναστήσεται. Δεν μετέδιδε πανικό.

Δεν μετέδιδε άγχος, έλεγε κάτι πολύ αγχωτικό που είναι ο θάνατος. Το έφερνε στη συζήτηση, το παρουσίαζε στους ανθρώπους, αλλά αμέσως το συμπλήρωνε και το φώτιζε ακόμα κι αυτό με την προοπτική της Ανάστασης. «Θα αναστηθώ όμως». Ζούσε προκαταβολικά ο Κύριος και το Σταυρό Του και την Ανάστασή Του και αυτό το έβγαζε στον κόσμο. Παρακαλώ, το λέω στους μικρότερους από μένα και στα παιδιά. Στους μεγάλους...

Ξέρετε, τα ξέρεις και δεν σου κάνω το δάσκαλο, αλλά προσπάθησε να ζήσεις προκαταβολικά. Ζήσε αυτό που φοβάσαι από πριν και προσπάθησε να το δεις όμως με άλλη προοπτική. Δηλαδή φοβάσαι για παράδειγμα ότι όταν πας να δώσεις εξετάσεις θα αποτύχεις. Ωραία. Ζήσε αυτό που λέει ο ψαλμός. Λέει «Ετοιμάστην και ουκ εταράχθην». Ετοιμάστηκα, λέει, ψυχολογικά, πνευματικά και δεν ταράχτηκα όταν ήρθε η ώρα. Πριν έρθει το περιστατικό της δοκιμασίας που σε φοβίζει, ετοιμάσου. Κάτσε σπίτι σου και σκέψου και πες «Αύριο θα πάω να δώσω εξετάσεις. Εντάξει, να ετοιμαστώ ψυχολογικά, πνευματικά, με την προσευχή μου, με την ηρεμία μου, με την πίστη μου και να σκεφτώ ότι μπαίνω στο εξεταστικό κέντρο και είναι ο Χριστός μαζί μου» και σταμάτα τους λογισμούς τους άλλους, βάλε φρένο εκεί.

Μου λέει «Ναι, ναι, ξέρω, και θα πέσουν θέματα μετά που δεν ξέρω». Πες το, λέει, και το παρακάτω, που θα έρθουν και θέματα που δεν ξέρω τίποτα και θα μπλοκάρει το μυαλό μου. Αυτά λένε οι δικές σου σκέψεις. Εγώ σου λέω να κάνεις αυτό που λέει «Ημείς νουν Χριστού έχομεν». Ο νους του Χριστού δεν θα σκεφτόταν έτσι. Αυτά ο Χριστός σου λέει να τα πεις; Ότι δεν θα ξέρεις τίποτα; Από Τώρα το προδικάζεις και το ξέρεις ότι δεν θα ξέρεις τίποτα; Εγώ δεν σου πω ότι θα τα λύσεις όλα σωστά ή ότι θα είσαι άριστος ή άριστη. Αυτό ο Θεός το ξέρει. Αλλά τι σου λέω; «Θα είναι ο Χριστός κοντά μου», να πεις. «Θα πάω στο εξεταστικό κέντρο. Θα είμαι μέσα στην αγάπη του Χριστού. Θα έχω κοινωνήσει. Θα έχω ψάλει αυτό που λέει “Είδομεν το φως το αληθινόν, ελάβομεν Πνεύμα επουράνιον”. Άρα έχω μέσα μου το φως του Χριστού, έχω το Άγιο Πνεύμα» και να το λες αυτό μέσα σου: «Με αγαπάει ο Χριστός».

Θα δώσω εξετάσεις και με αγαπάει ο Χριστός. Και να το λες πολλές φορές γιατί...

Σκέψου, λες μια φορά «Μ' αγαπάει ο Χριστός» και αν σου πω κι άλλη μία «Σ' αγαπάει ο Χριστός», πες το «Μ' αγαπάει ο Χριστός» και αν σου το πω πέντε φορές θα πεις «Εντάξει, φτάνει τώρα». Το είπαμε πέντε φορές. Πέντε φορές το είπαμε, αλλά τα άλλα χιλιάδες φορές τα λες. Ποια; Ότι θα κοπώ, ότι δεν μπορώ, ότι είμαι ανίκανος ή ανίκανη, φοβάμαι, έχω άγχος. Άρα οι πέντε φορές πρέπει να γίνουν χίλιες πέντε για να σβήσουν οι άλλες φωνές που έχουν πνίξει την καρδιά σου και σε έχουν γεμίσει φόβο. Οπότε μη βαριέσαι και μην κουράζεσαι να λες «Με αγαπάει ο Χριστός», «Με γεμίζει δύναμη ο Θεός», θα το λες αυτό, «Ο Χριστός είναι κοντά μου και με γεμίζει δύναμη». Πάρε ένα κομποσκοίνι, το κομποσκοίνι σου και να λες «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησέ με» και να νιώθεις ότι το έλεός Του είναι κοντά σου. «Κύριε Ιησού Χριστέ, με γεμίζεις με το έλεός Σου. Κύριε Ιησού Χριστέ, το έλεός Σου σκεπάζει τη ζωή μου».

Ιησού Χριστέ, είσαι μαζί μου στο γραφείο του διευθυντή που θα πάω. Κύριε Ιησού Χριστέ, στο γραφείο του διευθυντή που θα πάω είσαι μαζί μου. Θα είσαι μαζί μου. Αυτό αν το πεις μία, δύο... «Κύριε Ιησού Χριστέ, θα είσαι μαζί μου την ώρα που θα γεννήσω. Παναγία μου, θα είσαι κοντά μου τη στιγμή που θα γεννήσω. Παναγία μου, θα είσαι μαζί μου την ώρα που θα γεννάω». Αυτό τι κάνει; Φέρνει τη χάρη της προσευχής μέσα σου. Και άμα μπει η χάρη αυτή της προσευχής, φεύγει καθετί κοσμικό. Και πολύ κοσμικό είναι το άγχος. Του κόσμου κατάσταση είναι το άγχος. Δεν είναι του Θεού. Στον υπερκόσμιο κόσμο του Θεού δεν υπάρχει άγχος. Αν είναι δυνατό να πάμε στον παράδεισο να έχει εκεί άγχος. Στη βασιλεία του Θεού δεν υπάρχει άγχος, εκεί που είναι ο Θεός.

Θες να ζήσεις στην εποχή του Κυρίου, να είσαι κοντά Του και να αγχώνεσαι δίπλα Του; Ποτέ, ποτέ, ποτέ, ποτέ. Εδώ οι μαθητές βλέπουν ανθρώπους δαιμονισμένους, άρρωστους, ετοιμοθάνατους ή και πεθαμένους ήδη, αλλά ήταν δίπλα στον Κύριο και δεν τους πειράζει τίποτα, ήταν κοντά Του. Και τα βλέπαν όλα μέσα από τα δικά Του μάτια και δεν ταράζονταν, γιατί λέγανε: «Είναι ο Κύριος». Τι είπε η Παναγία μας; «Ό,τι σας πει...» Στο γάμο της Κανά δεν είχανε, λέει, κρασί. Και λέει η Παναγία μας στους υπηρέτες: «Είναι εδώ και ό,τι σας πει, κάντε το. Αυτός ξέρει. Γιατί να έχει άγχος; Μην έχετε άγχος. Είναι ο Κύριος εδώ, είναι ο Κύριος στο γλέντι σας». Δυσκολεύθηκε η ζωή σας στο γλέντι της. Και είναι κοντά σου ο Χριστός και φοβάσαι και αγχώνεσαι; Όχι, απλώς κάνε ό,τι σου πει. Πήγαινε κοντά Του και θα σε βοηθήσει. Είναι σίγουρο. Αυτή η σιγουριά της Παναγίας μας είναι μεγάλη υπόθεση. Να μας τη μεταδώσει. Παναγία μου, βοήθησέ με να νιώθω τον Υιό σου.

Προσευχή, δεν κάνεις προσευχή, δεν κάνεις προσευχή, δεν κάνεις, λες πολλά άλλα, έχεις πολλούς άλλους λογισμούς, μιλάς πολύ στο τηλέφωνο, βλέπεις πολλή τηλεόραση, έχεις πολύ άγχος, αλλά όλα αυτά που κάνεις δεν βοηθάνε το άγχος να φύγει. Το άγχος δεν φεύγει με περισπασμό, με τέτοιου είδους εκτονώσεις. Φεύγει με τέτοιου είδους επαναλήψεις: προσευχή και πάλι προσευχή και πάλι επιμονή και άγγιγμα του Θεού. Σου ξαναλέω, έτσι φωτίζονται οι λογισμοί, διά της προσευχής. Και έχεις την ασφάλεια που χαρίζει ο Θεός όταν είσαι κοντά Του. Η προσευχή σου σε γεμίζει ασφάλεια. Όταν προσευχηθείς, όταν σκεφτείς τον Θεό, τι να αγχωθείς; Δεν είσαι μόνος. Έχεις κοντά σου τον δημιουργό σου. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη ασφάλεια από αυτό, να

Έχεις κοντά σου τον Θεό.

Πολύ όμορφο επίσης που διάβασα στη Φιλοκαλία λέει ότι μας βοηθάει πολλές φορές και η αναπνοή μας να γαληνέψει η ψυχή μας και να κάνουμε καλύτερα την προσευχή μας. Στον πέμπτο τόμο της Φιλοκαλίας, στον οποίο μιλάει πολύ για τη νοερά προσευχή, για πράγματα πολύ πνευματικά και με ένα μεθοδικό τρόπο, με μια τακτική δηλαδή, πώς κανείς μπορεί να προσευχηθεί με έναν τρόπο, θα λέγαμε σαν επιστήμη το περιγράφει. Λέει τη σημασία της αναπνοής. Να σου πω ένα παράδειγμα, όταν έχεις άγχος πολύ, η αναπνοή σου γίνεται πολύ κομμένη και σύντομη. «Δεν μπορώ», κάνεις αυτό το πράγμα, «δεν μπορώ». Και αναπνέεις, κοφτές αναπνοές, γρήγορα, γρήγορα, γρήγορα. Όταν ηρεμήσεις και είσαι γαλήνιος, λες

Ηρέμησε. Βαθιά αναπνοή. Εισπνοή, εκπνοή, βαθιά. Παιδάκι που κοιμάται, κοιμάται έτσι γαλήνια. Όταν δει έναν εφιάλτη, αναπνέει στον ύπνο του κοφτά και πετάγεται ξαφνικά. Και λέει «Είχα εφιάλτη, τρόμαξα, είδα κάτι». Και λένε λοιπόν οι Άγιοι ότι όταν προσευχόμαστε μπορούμε να κάνουμε και αυτή την κίνηση. Δηλαδή επειδή η ήρεμη αναπνοή συνδυάζεται και με ήρεμη ψυχική κατάσταση και επειδή η εσωτερική μας κατάσταση επηρεάζει την αναπνοή μας και όταν ταραζόμαστε κόβεται η αναπνοή μας, μπορούμε, λέει, να κινηθούμε και ανάποδα. Δηλαδή, αν δεν μπορείς να ελέγξεις κάποια στιγμή την ψυχή σου και να τη γαληνέψεις μπροστά στον Θεό, μπορείς να ξεκινήσεις από την αναπνοή σου. Δηλαδή, να ελέγχεις τουλάχιστον την αναπνοή σου. Γιατί όταν πάρεις μια βαθιά αναπνοή λέγοντας το όνομα του Χριστού, δεν μπορείς να αγχωθείς εκείνη την ώρα.

Δεν μπορείς να πεις «έχω συγχυστεί μαζί σου, έχω νευριάσει, θυμώνω, φοβάμαι, έχω αγωνία, έχω άγχος». Γιατί αυτά όλα, για να τα πεις, θέλει κοφτές προτάσεις, κοφτά αισθήματα, ένταση, ταραχή, πανικό. Όταν όμως πάρεις βαθιά αναπνοή, δεν μπορείς να πεις αυτά τα λόγια: «έχω νευριάσει, έχω...» Δεν βγαίνουν, δεν μπορείς να μιλήσεις έτσι. Γι' αυτό λοιπόν πάρε μια άλλη βαθιά αναπνοή, να εισπνεύσεις, να εισπνεύσεις όχι αέρα, να εισπνεύσεις το όνομα του Χριστού: «Κύριε Ιησού Χριστέ». Και να νιώθεις λίγο ότι ο Χριστός, μέσα από την αναπνοή σου, μαζί με την αναπνοή σου, καταπίνεις την ίδια τη χάρη του Χριστού και μπαίνει μέσα σου. Και όταν λες, εκπνέεις και λες, βγάζεις την αναπνοή σου, λες «ελέησέ με». «Κύριε Ιησού Χριστέ» εισπνέεις, «ελέησέ με». Τις στιγμές ειδικά του άγχους, μου τα λέει αυτό ένας κύριος παράλυτος.

Πολύ πιστός άνθρωπος, ο οποίος είχε σκλήρυνση κατά πλάκας και μου έλεγε πως η ευχή του Ιησού Χριστού, η προσευχή «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησέ με», σε στιγμές άγχους τον είχε πάρα πολύ βοηθήσει, εισπνέοντας και αναπνέοντας το όνομα του Χριστού. Να νιώθεις δηλαδή ότι μέσα από την αναπνοή σου ταξιδεύει μαζί με την αναπνοή σου και μπαίνει μέσα στο κορμί σου, μέσα στους πνεύμονές σου, και αγγίζει εκεί την καρδιά σου, πάει να την ακουμπήσει εκεί ο αέρας που έχει τη χάρη του Χριστού. Και την ώρα που μπαίνει αυτός ο αέρας, γιατί δεν είναι σκέτος αέρας, είναι ένας αέρας που τον σφράγισες εσύ με την επίκληση του ονόματος του Κυρίου, «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησέ με», και αναπνέεις ήρεμα. Αν αυτό το κάνεις για λίγες φορές, 10, 20, πόσες μπορείς, όσες μπορείς, θα δεις ότι μετά

Θα σου φύγει αυτή η τεράστια ένταση. Μπορείς να το κάνεις στο λεωφορείο. Δεν σε παίρνει κανείς είδηση αν αναπνέεις. Δεν θα ακουστείς, δεν θα κάνεις κάτι δυνατά. Σιγανά θα το κάνεις. Ούτε και στο γραφείο όταν πας. Και σε κάποιο σπίτι είναι ο συγγενής σου να πας. Και ένα τηλέφωνο θες να κάνεις. Θες να πάρεις ένα τηλέφωνο να λύσεις ένα πρόβλημα. Και λες: «Τώρα, τώρα να δεις, φοβάμαι να τσακωθούμε». Και αγχώνεσαι: «Θα γίνει καβγάς, να δεις που θα γίνει». Δεν θα γίνει καβγάς. Όχι, καθόλου, μην το πεις αυτό. «Θα γίνει καβγάς»· όταν πεις «θα γίνει καβγάς», επενδύεις αμέσως στον καβγά. Δίνεις δηλαδή, πώς να το πω, δίνεις, προσδοκάς έναν καβγά. Μην τον προσδοκάς. Στον καβγά, στο αυτό, εσύ τι λέει ο πατήρ Πορφύριος, τι λέει ο Χριστός, τι λέει η Εκκλησία, τι λέει η Αγία; Το φως να κοιτάς, μην ασχολείσαι με το σκοτάδι. Άνοιξε το φως. Άνοιξε το παράθυρο να μπει ήλιος. Άναψε ένα κεράκι. Άναψε ένα σπίρτο. Και μην χτυπάς το σκοτάδι. Σκοτάδι, σκοτάδι, πολύ σκοτάδι. Ωραία, τι κάνουμε;

Τσοφ! Ένα σπίρτο. Φλόγα. Όσο μικρή κι αν είναι, έφυγε το σκοτάδι. Αυτή είναι η πίστη, αυτή είναι η προσευχή, αυτή είναι η δύναμη της προσευχής. Αυτό θέλει να δει και το παιδί σου που αγχώνεσαι και για το παιδί σου. Λες: «Τι θα κάνω; Το παιδί μου δεν αλλάζει». Το παιδί σου περιμένει να δει. Εσύ που πήγες στην εκκλησία έχεις πάρει μέσα σου αυτή τη φλόγα της πίστεως; Η αναπνοή σου έχει γαληνέψει; Γιατί άμα πηγαίνεις κοντά στην Εκκλησία και στον Χριστό, νομίζεις δηλαδή ότι πας κοντά στον Χριστό έτσι, αλλά γυρίζεις και κουβαλάς ταραχή, δεν μπορεί στην ταραχή να κατοικήσει ο Κύριος. Το πνεύμα της ταραχής δεν είναι του Κυρίου. Γι' αυτό λοιπόν, αν αγχώνεσαι για το παιδί σου, άσε το παιδί σου και κοίτα να ηρεμήσεις την αναπνοή σου, τους λογισμούς σου, την προσευχή σου. Και θα είναι σαν να ποτίζεις το σπίτι σου μετά, να ποτίζεις το σπίτι σου με αυτή τη γαλήνη που φέρνει ο Χριστός. Θα σου φύγει το άγχος.

Θα γίνεις, θα σε λένε οι άλλοι λίγο: «Τι, έγινες αναίσθητος; Έγινες αναίσθητη; Δεν αγχώνεσαι για τη ζωή πλέον; Κάποτε έτρεχες». «Όχι, δεν αγχώνομαι, έχει ο Θεός». Και θα λένε οι άλλοι: «Κοίτα πώς την έκανε η Εκκλησία, κοίτα πώς τον έκανε ο Θεός. Καλό πράγμα είναι αυτό, πώς έγινε έτσι; Δεν τσακωνόμαστε τώρα, δεν νευριάζει τώρα, δεν τον πιάνει πανικός τώρα, δεν έχει νεύρα, δεν τρέμει». Αυτή είναι η μεγαλύτερη ιεραποστολή. Η έλλειψη του άγχους μας είναι η απόδειξη ότι πραγματικά ο Κύριος έχει κατοικήσει στην καρδιά μας και μας έχει αγγίξει.

Δεν σημαίνει ότι ισχύει το αντίθετο οπωσδήποτε, δηλαδή ένας που είναι αγχωμένος κάποιες στιγμές δεν σημαίνει ότι δεν αγαπάει τον Θεό. Αλλά σημαίνει ότι χάνει πολύ συχνά την επαφή μαζί του. Γιατί αποκλείεται να έχεις επαφή με τον Θεό και να μην σου μεταδίδει τη γαλήνη του, την ηρεμία του και την παντελή έλλειψη άγχους. Εύχομαι αυτό το πράγμα να το ζεις.

Να διαβάσετε στον τόμο της Φιλοκαλίας, τον πέμπτο, που λέγεται από τις εκδόσεις «Στο Περιβόλι της Παναγίας». Είναι εκδόσεις «Στο Περιβόλι της Παναγίας», ο πέμπτος τόμος. Είναι λίγο μερικά δύσκολα σημεία για κάποιους που δεν έχουν εξοικειωθεί, δεν είναι απλό γράψιμο. Είναι πνευματικά ανεβασμένα κείμενα, αλλά υπάρχουν, δεν υπάρχουν για... για μας είναι γραμμένα. Για τους πιστούς ανθρώπους της Εκκλησίας. Μερικοί λένε: «Αυτά μην τα αγγίξεις γιατί είναι πολύ πνευματικά, πολύ, δεν είναι για μας». Είναι, αλλά το λες από τα 20 χρόνια ότι δεν είναι για μας και τώρα είμαστε 60 και 70 και 80. Πότε θα τα διαβάσουμε αυτά, μετά θάνατον; Πότε θα τα διαβάσουμε αυτά τα κείμενα; Για ποιους γράφτηκαν και αυτά; Και έρχονται μετά διάφορες άλλες θεωρίες, φιλοσοφίες ανατολικού τύπου, νεοποχήτικου τύπου, και τραβάνε τον κόσμο και γλυκαίνεται ο κόσμος από αυτά. Γιατί του δίνουν έναν πρακτικό τρόπο αγώνα και μέσα στο κορμί τους, λέει, αναπνοή σου, το κομποσκοίνι σου.

Και λέει ο άλλος: «Γιατί πήγες εκεί;» Ξέρεις γιατί πήγε εκεί και έμπλεξε; Γιατί εμείς που τα κρατάμε αυτά δεν τα χρησιμοποιούμε. Δεν έχουμε καταφέρει να ελκύσουμε, να τραβήξουμε τον κόσμο με αυτά τα όμορφα κείμενα, τα οποία ικανοποιούν και την πνευματικότητα και την πρακτικότητα και βάζουν και το σώμα να συμμετέχει σε όλη αυτή την υπόθεση. Και είναι αντίδοτο πολύ δυνατό στα προβλήματα της εποχής μας.

Ώρα κάνεις να πας στη δουλειά σου. Αν την ώρα που οδηγάς αναπνέεις βαθιά και λες το όνομα του Χριστού ήρεμα, δηλαδή όταν λέω βαθιά, να αναπνέεις ήρεμα και να βάλεις το νου σου στην αναπνοή σου, να μην σκέφτεσαι σε δουλειές τίποτα, να κοιτάς την οδήγηση. Μπορείς να το κάνεις αυτό ταυτόχρονα και να οδηγάς και να σκέφτεσαι το τιμόνι και την οδήγηση και να κοιτάς μόνο την αναπνοή σου και να λες «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησέ με» και να ησυχάζεις και να ηρεμείς.

Θα δεις πόσα πράγματα θα έρχονται να σου ταράξουν την ηρεμία. «Ω, τι δύσκολη ημέρα σημερινή! Πού θα βρω τα λεφτά; Εκείνο το χρέος. Ως το απόγευμα πρέπει να έχω πάει και στον γιατρό. Με περιμένουν και τα παιδιά να τους λύσω και την άσκηση. Δεν ξέρω αν θα προλάβω να μαγειρέψω. Δεν ξέρω τι θα γίνει με το άλλο θέμα του οικοπέδου. Τι θα κάνω με τον αδερφό μου;» Μα αυτή την ώρα της προσευχής επενδύεις για όλη τη μέρα. Να φτιάξει η μέρα σου, να γίνει όμορφη, να πάρει δύναμη και τόνωση από τη χάρη του Θεού. Δεν θα επιτρέπεις εκείνη την ώρα να σκέφτεσαι κάτι άλλο για να φύγει το άγχος και να γαληνέψεις. Και θα δεις ότι όλα λύνονται. Μου το είπε μια πολύ καλή κυρία αυτό σε ένα τηλεφώνημα μια φορά: «Όλα λύνονται σε αυτόν τον κόσμο, όλα θα περάσουν». Και όταν το καταλάβεις ότι όλα τελικά θα περάσουν και θα λυθούν,

θα διαλυθούν στο τέλος, και θα λυθούν τα προβλήματά μας, αλλά και θα διαλυθούμε στο τέλος και εμείς μαζί με αυτά, θα διαλυθούμε, δηλαδή θα φύγουμε από τον κόσμο αυτό. Μεγάλη υπόθεση κι αυτό και μεγάλη σοφία. Έχουμε άγχος γιατί θεωρούμε μεγάλα αυτά και σπουδαία αυτά που κάνουμε. Όταν καταλάβουμε τη σχετικότητά τους, θα καταλάβουμε ότι συγχυζόμαστε και αγχωνόμαστε για ματαιότητες. Δεν αξίζει τον κόπο να αρρωστήσω για ματαιότητες, δεν αξίζει τον κόπο να γεράσεις πριν την ώρα σου για ανούσια πράγματα, για ανοησίες, για κουταμάρες, για μικροπράγματα, για μικρότητες. Δεν αξίζει τον κόπο. Τσακωνόντουσαν δύο, ένας είχε άγχος με τον άλλον για ένα θέμα. «Θα τον φτιάξω εγώ, θα τον ξανασυναντήσω, θα τα πω έτσι». Νεύρα, ένταση, αγωνία, κακό.

Ραντεβού την άλλη εβδομάδα πάλι να συζητήσουν και να τσακωθούν πάλι και αγχωνόταν ο ένας από τους δυο. Ώσπου τον πήρε τηλέφωνο ένας φίλος του, μετά από τρεις μέρες, του λέει: «Ξέρεις τι; Πέθανε». «Ποιος;» «Αυτός που θα συναντήσεις». «Πέθανε; Τώρα εγώ με ποιον θα τσακωθώ; Αυτά που θα έλεγα, τα θέματα όλα, τι γίνεται;» Τίποτα. Έφυγε ο άνθρωπος. Κράτα το άγχος σου, κράτα την αγωνία σου, κράτα την κακία σου. Έφυγε αυτός. Πήγαινε, πες του. Δεν θα σου απαντήσει, δεν απαντάει τώρα. Πες του τώρα αυτές τις λέξεις που του έλεγες και τον ερέθιζες και του έλεγες κάτι και γινόταν πύραυλος και σε άγχωνε αυτή η ιστορία. Πες του, πιάνει τίποτα; Του μιλάς; Τίποτα. Γι' αυτό λέει ο Απόστολος Παύλος: «Κάπου λέει να είστε σαν νεκροί για τον κόσμο».

Βλέπεις πόσο ωραία δένουν αυτά που λέει το Ευαγγέλιο; Όχι θεωρητικά όμως και εγκεφαλικά, στεγνά, αλλά να το πώς δένουν. Σαν νεκρός να είσαι. Τι ασχολείσαι; Ένας νεκρός έχει άγχος; Έτσι να γίνεις. Αυτό εννοούμε, όχι να μην χαρείς τη ζωή σου, να πεθάνεις σαν νεκρός. Πήγες μια βόλτα και κάτι, κάτι πήγες, τράκαρες εννοώ, εντάξει; Ε, εντάξει, και τι έγινε, λες; Και τι πειράζει, ρε παιδιά; Εμείς πήγαμε βόλτα από αγάπη. Νιώσαμε όμορφα. Περάσαμε καλά. Μας γρατζουνίσαν λίγο το αυτοκίνητο. Τρακάραμε. Και τι έγινε; Τι έγινε, καλά; Τι έγινε το αυτοκίνητο; Για πες σ' αυτόν που πέθανε ότι του τρακάραν το αυτοκίνητο, ότι του γρατζουνίσαν το αυτοκίνητο. Ε, πώς θα το πω; Και να το πεις, θα σου πει τίποτα;

Έτσι να είσαι. Τα αυτοκίνητα τρακάρανε· η καρδιά σου τράκαρε; Αυτό είναι το θέμα: η καρδιά σου να μην γρατσουνιστεί. Οι λαμαρίνες και τα αυτά φτιάχνονται. Πέθανε ένας στην πολυκατοικία που είμαι και του ερχόντουσαν γράμματα τόσους μήνες μετά, γράμματα, λογαριασμοί, εφορείες, δεν ξέρω τι ερχόταν στο όνομά του. Και τα έβλεπα εγώ και τα κοίταζα και λέγα: «Ο μακαρίτης, λέω, δεν μπορεί να πάρει τίποτα πλέον από αυτά». Έτσι να καταλάβουμε τη ζωή και αν τα καταλάβουμε έτσι, δεν θα στενοχωριόμαστε για τίποτα. Όλα είναι απλά πραγματάκια, όλα λύνονται, όλα θα λυθούν και όλα θα διαλυθούν, να το θυμάσαι αυτό. Και να κάνεις τους λογισμούς σου πιο χαρούμενους. Η σημερινή μέρα είναι πολύ όμορφη μέρα, γιατί είναι η μέρα του Θεού, γιατί είναι η μέρα της αγάπης Του. Αγάπα το Θεό, σκέψου αυτό που είπαμε, πίστεψέ το. Ο Κύριος πάντα το ζητούσε: «Πιστεύεις σε μένα; Πιστεύεις εμένα που είμαι η όντως ειρήνη,

Πιστεύεις σε μένα που είμαι η όντως υγεία; Ε, αν πιστεύεις σε μένα, θα δεις τα θαύματα της αγάπης μου. Αν δεν πιστεύεις σε μένα, αλλά πιστεύεις πιο πολύ στην αρρώστια, στην αποτυχία, στην γκρίνια, στο θάνατο, στις κακίες, στα λάθη, στις αμαρτίες και δίνεις εκεί την καρδιά σου, αυτά θα πάθεις. Άλλαξε την πίστη σου. Λέμε να μην αλλάξουμε πίστη μας, αλλά να αλλάξουμε πίστη μας, γιατί δεν πιστεύουμε στον Χριστό τελικά, πιστεύουμε σε όλα τα άλλα. Αν πιστεύαμε στον Χριστό και βλέπαμε τη δύναμή Του, δεν θα είχαμε άγχος. Το άγχος το έχουμε επειδή ξεφύγαμε από τη θέα του προσώπου Του. Και θέλουμε να αγχωνόμαστε με άλλα πράγματα. Πήγα σε μια ομιλία και μου λέγανε να τους πω θέματα συντελείας, σεισμών, καταποντισμών, έτσι τέτοια. Και σου λέω, θέλετε, δηλαδή το ζητάει ο οργανισμός σας, βλέπω, να σας αγχώσω, θέλετε να αγχωθείτε. Εγώ λέω, δεν θέλω να σας κάνω αυτό το χατήρι. Δεν θέλω να σας αγχώσω με αυτές τις ιστορίες. Δηλαδή, να μην ξέρουμε;

να ξέρουμε, αλλά κι αν ξέρουμε, τι θα κάνουμε; Τι θα κάνεις αν ξέρεις; Δεν θα συνεχίσεις τον αγώνα σου; Δεν θα συνεχίσεις την προσευχή σου, την αγάπη σου στον Θεό; Ε, αυτό, κράτα το αυτό. Και όποτε γίνει, ό,τι γίνει, εσύ θα είσαι έτοιμος. Ο Χριστός δεν μίλησε πολλές φορές για αγχωτικά πράγματα. Τις πιο πολλές φορές μίλαγε για την αγάπη του Θεού. Μίλαγε για το φως: «Εγώ φως εις τον κόσμον ελήλυθα». Μίλαγε για έννοιες καθαρές, φωτεινές, λαμπερές, αισιόδοξες. Γι' αυτό και όλος ο κόσμος αγαπάει τον Χριστό, αλλά δεν αγαπάει εμάς, τους ανθρώπους του Χριστού, γιατί εμείς δεν βγάζουμε αυτή την αίσθηση. Εμείς αγχώνουμε τον κόσμο με την πνευματικότητα που του μεταγγίζουμε. Δεν είναι αυτό που του δίνουμε τροφή γλυκιά και καταλαβαίνεις το, γιατί το έχεις ζήσει και το λες κι εσύ δηλαδή. Έτσι.

Πέρασε η ώρα, δεν θέλω να αγχωθώ, αλλά πρέπει να σταματήσω, Βασίλη. Ευχαριστώ πάρα πολύ τον Βασίλη Χατζηνικολάου, ευχαριστώ πάρα πολύ τη Φίβη που απαντά στα τηλέφωνά σας, το 4118602, 4118640. Αγχώθηκα. Το email της εκπομπής είναι atheata.perasmata@yahoo.gr και η εκπομπή αναμεταδίδεται και σε λίγο καιρό θα είναι και στο διαδίκτυο. Εύχομαι να περνάς καλά.

Να προσεύχεσαι για όλο τον κόσμο και για μένα, και εγώ προσεύχομαι για όλο τον κόσμο και για μένα, και να είμαστε αγαπημένοι, ενωμένοι, για να μας φύγει το άγχος, καθώς θα κρατά ο ένας το χέρι του άλλου και την καρδιά του άλλου και θα ατενίζουμε όλοι το πρόσωπο και την αγάπη του Χριστού μας, που σίγουρα θα μας δώσει τα πολλά του δώρα.

Από τα δώρα Του τα μεγάλα είναι αυτή η έλλειψη του άγχους και η βαθιά και ανέφελη ειρήνη και γαλήνη της ψυχής μας. Θα τα ξαναπούμε μια άλλη φορά. Αν αφήσαμε κάποιο υπόλοιπο, θα το συνεχίσουμε. Πάντως μην αγχώνεσαι, όλα καλά θα πάνε. Σε χαιρετώ, αγαπητέ μου φίλε.