If Your Tears Could Speak

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The English text is the final prepared translation. Performed music, recording artifacts and selected unclear fragments are omitted. It is not a synchronized transcript of every sound in the Greek recording. English digital narration is available in a synthesized voice.

Download final English text (TXT)

The days have come, and we are together again. How quickly time passes, and unseen passages become visible once more.

He keeps us company, shares his beautiful music, sets my humble words to music, and takes care of the sound. So now you can hear these few things we say clearly, wherever you are in the world. I send you my greetings. Radio truly is a wonderful gift from God, especially Piraiki Ekklisia. When you think about where this station can be heard, the answer is one word: everywhere.

Wherever there is internet access or a satellite connection, people can listen to Piraiki Ekklisia across the world. We receive letters, emails, and phone calls from places you would never imagine, unfamiliar places I have never visited and probably never will. It moves me to think that, as I sit here making this program, the sound travels so far and enters your heart. And from your heart it travels farther still, because your heart has depth. This is more than hearing with your ears, more than a passing touch upon the soul. God willing, what we say will

go deeper into your soul. It will find its way into the depths, so that something profound may happen: a change, a transformation. And I thank God that through this program He has given me so many dear people and friends.

We keep each other company. We get to know each other, we talk, and though we were strangers, we feel as if we know one another. People write to me whom I may never meet in this life because they live so far away and never come to Greece. They tell me plainly, “I write to you as if I know you, because I feel as if you know me too.” And I answer that when someone tries to understand his own condition, his own experiences, his own soul,

he comes to understand some other people who are like him.

That is how we all are, because as human beings we go through much the same things. We all face the same basic struggles: the feeling that we have been wronged, pain, problems, illness, loneliness, our passions, our sins, our mistakes, our sorrows, and also our beautiful moments. That is why we feel close and share a path in the spiritual life. Many people say this program moves them. One young woman wrote to me—and, as you can tell, there are many messages. I do not read letters and emails aloud on the program. Perhaps one day I will devote some programs to listeners’ questions. For now, I mention things I remember. She told me, “There is not a single program I listen to without crying,

and without being moved. There is not a single program I listen to in which you do not say something that concerns me.” And I have answered you that of course I will say something that concerns you, since you yourself tell me these things. I do not make these programs on my own. I read what you tell me and think about it. I also read what others tell me, and many of you give one another answers. For example, your email describing a problem arrives at ten in the morning. Then, at 11:30, another email arrives from someone who has an answer to your problem, because he tells me how he dealt with his sorrow. And I think, “There it is. Keep that. Remember it.” I remember that when I was little, we had a catechism teacher who told us this: “When you read something, hear something, or see something on television—whatever you encounter in life—connect it also with...

something else, and write it down. You may need it later to share with someone.”

When I see a beautiful answer in a message, I really do think, “There is a good thought. Keep it and share it.” And so you cry. “How beautiful you are when you cry,” as a poet once said.

Only human beings cry in this way. Animals may cry out from instinct, but a person’s tears carry something different. A person smiles, too. Birds, trees, rivers, and stars do not. No other creature in this world can cry or laugh as we do. But it is a great thing

when you cry, to turn your tears into

words. Give your tears a voice. Become aware of what they mean; know why you are crying. I have told you this before: I do not want you merely to cry without understanding. Cry, by all means. It is good to cry, because...

Your eyes fill with tears, and you let out the tension your soul carries. You release your sorrow. Crying can help and bring relief to the soul. But take one of your tears like a little diamond and examine it. When light passes through a prism, it breaks into many colors. In the same way, look into your tear and see what experiences and feelings it holds. Not every tear is the same, whether in a day, a month, or a lifetime. Notice what each one reveals about your soul: the sorrow it carries, the longing, the truths you might discover through it. All this takes spiritual awakening and attentiveness, so that something may come of your tears. Otherwise, we cry without bearing fruit. Let something grow from them. It would be a shame for water to flow

without watering even one little flower. It would be a shame to let that water go to waste. It could help a seed grow and make a flower lovelier and more fragrant. I pray that a flower may spring from your tears, that something good may come into your life when you are sad. Once, on the Holy Mountain, I said to an ascetic, “Father, people are often moved to tears when we speak. They cry during confession too, and I feel a little awkward.” This was around the year 2000, when I had been given permission to hear confessions. The bishop or Archbishop tells you, “From now on, you may listen as people tell you their logismoi—their intrusive thoughts—their troubles and their sins. You may read the prayer of absolution over them and help them.” I was inexperienced then, and that summer I had decided

to go to the Holy Mountain. I went there often, but that year I thought, “I will ask only for advice about confession.” I had begun hearing confessions, but I did not know what to do. What do you say to people? How do you help them with their troubles? It is a delicate matter. Later I understood that God does most of this work. You simply help clear the way a little. You pray, the clouds part, and the person begins to see what is right. God grants him illumination too; he is baptized. You do not take God’s place. So I went to the Holy Mountain and said to one of the fathers, “Father, these people often cry, and I do not know what to say,

or what to...” He said, “There is nothing wrong with their crying. Let people cry. To begin with, women cry more often.” “Well, yes,” I said, “women do cry more often. Some men cry too, though less often. Men tend to carry their sorrow inside. They do not usually weep and reach for handkerchiefs and tissues. Yes, it is mostly women who cry.” He said, “There is nothing wrong with crying, but learn to draw something fruitful from it.

“Once, when someone was crying,” he told me, “I asked him this: ‘You are crying now. If your tear could speak, what would it say? Do you know why you are crying? What are you seeking through these tears? What is your sorrow right now?’” I said, “That is a beautiful question.” “Yes,” he said, “there is depth to it. If someone cries, something inside him has been touched. What is it? Tenderness? Emotion? A sense of hurt? Longing? An unfulfilled dream? Jealousy? Bitterness?

“What are you really seeking when you cry? Is something missing? Or perhaps you are deeply moved by happiness and say, ‘I am so happy that I am crying.’ Tears can come from joy and gladness.” Once I asked someone who was crying, “Why are you so upset? Why are you crying?” He said, “Deep down, I am crying because everything seems to go against me. Life does not turn out the way I want.” I told him, “That is one of life’s lessons and challenges: to be ready for anything. Things do not turn out exactly as I want either, and they do not for anyone. So much happens

to us. You know, this begins in childhood. It is one of the sorrows of being human: a child is born and grows up, and little by little he discovers that his parents cannot give him everything he wants. At first he is the center of their love. They give him everything: endless hours of attention and care,

Kisses, hugs, tenderness. At the slightest cry from the child, its mother is there. Now they even have devices that let you hear the baby from elsewhere in the house: breathing, calling out, crying, waking, starting suddenly. But as the child grows, he sees that the whole world no longer waits on him as it did at first. His wishes are frustrated, and he feels hurt. He cannot bear it. As a person matures, though, he begins to accept this too. He realizes, ‘I’m no longer the child whose mother gave me whatever I wanted at the slightest request and was always beside me.’ Society and the world are different. Life is hard.

You have to accept what God sends you, even if it is not exactly what you wanted. Ask, ‘What good might come from what God has sent me?’ Instead of protesting, make peace with it. Accept it. Once you have accepted it and settled down, once the agitation, complaining, and aversion have passed, then try to change things too. No one is saying that you must simply accept whatever comes into your life and leave it at that. Make the changes you need to make. But do it without a constant sense of grievance and resistance. Learn to have preferences in life rather than demands. Learn to say, ‘I would prefer this,’ instead of, ‘This absolutely has to happen.’ If you insist that something must happen and it does not, you will be hurt. ‘I would prefer it’ is better, because you may yet receive...

the gift you want. Things may turn out as you dreamed. And if they do not, you will not despair or fall apart, because you can say, ‘Well, I didn’t demand it at all costs. It was something I hoped for.’ We need to be ready for anything. Life is so astonishing, both in its happiness and in its pain, that we do not know what we will face.

Do we really know what each new day will bring? We do not know how much can change in a single minute. In one minute our whole life can change. Let us be ready for whatever comes.

Sometimes people cry because of illness. It is frightening to go to the doctor, feeling well and thinking you are well, and suddenly be told that something is wrong. Recently, when I was in Cyprus, a woman came to see me in tears. ‘Thank you so much,’ she said. ‘Your program saved me.’

‘I don’t understand,’ I said. ‘I don’t know you.’ ‘Yes, but once, while I was driving, I heard you talking about the tests we ought to have, about not neglecting our health and taking care of it. You said it again twice: “Go to the doctor and have the tests you’ve been putting off.” I had tests I needed to have, but I kept putting them off from month to month and didn’t go, even though I should have.’

‘You said it so strongly that I took it personally. I thought, “He’s talking to me.” So I went and had the tests. The doctor told me, “If you had waited just a few more days, the tumor we found would have been much harder to deal with. We caught it at the very last moment.”’ She was crying with happiness because it had been caught in time. But how often do we bear some responsibility for the tears we later shed? We neglect matters in our lives, including our health. We are afraid to go to the doctor, or we cannot be bothered. We are careless and disorganized, and we say, ‘Oh, leave it. Why bother?’ Or we say, ‘What if they tell us something unpleasant?’ and do not go at all. Then something happens and we cry, though many illnesses can be caught early. That is why I tell you: the point of crying is not simply to cry.

The point is to understand something as well. You are crying now because you are ill. But when you were well, people told you, for example, ‘Look at what you’re eating. It’s dripping with fat!’ You already had a heart problem and blocked arteries. You had been told to avoid fatty, heavy foods. Your triglycerides were up around 400, when the limit was around 150 or a little over 100. Yet you kept eating so much and paid no attention.

Life has consequences. One thing leads to another. You cannot disregard the laws God has placed in creation. There is nothing unspiritual about saying that. Being ill is terrible; being in pain is terrible. And if you bear no responsibility for what has happened, you truly deserve compassion.

You deserve support, of course. And I will tell you this too: I love you, I pray for you, and I pray that God will work His miracle, help you, and wipe away your tears. But you must also pay attention to your life and your health. More generally, when you cry, do not take on the role of a victim. We can become attached to crying because it makes us the center of attention for a while. People come close, comfort us, and say, ‘I’m here with you. What’s wrong? I can see how upset you are, and I’ll help you.’ But in doing this, we underestimate ourselves. We can stand on our own feet.

Get up. Stand on your own feet. Take the steps you can take, and look ahead with hope. Do not give yourself over to the darkness and despair of illness, crying and sinking deeper into it all the time. Say, ‘Something has happened to me, but I will fight,’ and picture yourself healing.

Within myself I envision healing. Christ came and, as Scripture says, ‘went about doing good and healing all.’ He did good and healed everyone. He was a living source of health and healing. Healing flowed from Christ. From His heart and His words came healing waters that restored people’s nous, their spiritual mind, and their bodies. So, in this ordeal you are going through, let the tears of illness water the wings on your back. Let those wings grow. Learn to fly, to persevere, and to live what the Apostle Paul says: ‘When I am weak, then I am strong.’

When I feel that my body cannot go on, when I face illness and trouble, I discover within me a strength of another kind, another quality, another order. Who could explain this passage to us better than you, who weep because of your illness? Someone who has never been ill cannot fully understand a person in pain. But you, who suffer and cry, are growing wiser in life. You become a philosopher without reading a single book. Even without hearing this program, you have much to say yourself. Each pain and sorrow is like writing a whole volume, a work of theology. You speak about the meaning of life, about how fragile and fleeting this world is, about its limits and its vanity. A woman told me about her son: ‘I had so much money to spend on my child. I gave the doctors whatever they asked, yet they could not make him well. What I understood that day, I had never understood from any talk.’

‘I understood that money cannot do everything. In the end, my child did not get well, even though we had plenty of money.’

Someone sent me an email about Alexander the Great that struck me. It said that when he died, he had left three instructions: his doctors were to carry him along the road to his burial; gold and silver coins were to be scattered along the way; and his hands were to hang outside the coffin instead of resting on his chest.

He wanted to make a point about life: ‘Look at my gold and riches. Here they are, yet I am leaving and cannot take them with me. Let my hands hang outside so everyone can see they are empty. I came with empty hands, and I leave with empty hands. I take nothing with me. And let the doctors carry me, so everyone understands that even the doctors who treat me cannot do everything.’

If God judges that the time is right for this person to be led close to Him, if the lesson of this life is finished and you must go from middle school to high school and then to the university of eternal life, then earthly life ends. Do you see, then, what small creatures we are? A human being is a poor, frail little creature. That is... Yet how can this small creature also be so magnificent? Illness teaches us a great deal. And those who recover... You will recover too. You will recover through prayer, through hope, through waiting on Christ, and through the healing Christ grants you. He is health itself, the source of every healing, all health, and every miracle. Then, when you recover, you will see life again with fresh eyes.

It will be as though your eyes have been born again. And what will you say with gratitude? ‘What a wonder this is! What gifts we have! Everything is beautiful. Friends, don’t quarrel over anything. We are alive. I am alive. What a great thing that is! I came close to death and returned; I went down to Hades, and here I am alive again.’ Then your tears will become tears of gratitude.

A man was crying because he was alone. Many young women cry because they are alone too. They say, ‘I still have no one, and I cry because I feel so lonely.’ But what are you doing to come out of your loneliness? As we said, you are crying. What do you want? Shall I comfort you? Of course. Shall I stroke your head? Of course. But will that alone change anything? That is the child within us, wanting to curl up somewhere and hear someone say, ‘You’re right.’ After that, I want us to take responsibility too. Why are you alone? Have you thought about it? Why do you experience loneliness? Could it be that you find other people’s company hard to bear? Why not go out and spend time with them? Why sit at home and waste away? Or could it be that others find you hard to be around? If so, why? Is there something in your behavior that makes it hard for them to spend much time with you?

I say this to make you stop and think, to look at things honestly and say, ‘Perhaps I’m a difficult person, and that’s why others struggle with me. Perhaps I’m odd, self-centered, arrogant, or hard to please.’ Let those tears lead you to self-knowledge: perhaps there is something in my character that needs attention. It cannot be that no one wants to be with me, that everywhere I go I quarrel with everyone, and everyone else is always to blame. I have fallen out with everyone; I have had misunderstandings with everyone. Can everyone in this world really be so bad? Perhaps something is wrong with me.

Tears are a delicate subject, aren’t they? You may be crying because you’re lonely, yet your tears may help you see that part of the problem lies with you. We tend to think that crying proves we’re in the right: “I’m crying because I’ve been wronged. I’m the victim, the poor unfortunate one.” It isn’t always so. You shut yourself up at home.

You become a stranger to everyone. You visit no one, welcome no visitors, and open neither your home nor, above all, your heart. You don’t want anyone to dirty the carpet or get dust on the furniture. But do you know what you’re sometimes avoiding most of all? The commitment that comes with friendship. You say, “I want friends, but I don’t want to get too involved.” That won’t work. To make friends, you have to form bonds with people and open up. And that frightens you: opening your heart, speaking and listening, letting others see the vulnerable parts of your soul. You might feel exposed, embarrassed, diminished, even humbled. You have to hear about another person’s joy and let them hear about your sorrow, and the other way around. You have to find your place among others. How else will you have friends?

How will that loneliness go away? Some people suffer from loneliness but do nothing to come out of it. They sit and wait, thinking, “Someone should come to me.” What did Christ tell us? Be a neighbor yourself. Is there no neighbor beside you? Then become a neighbor to someone. Don’t let your tears over this be fruitless.

Another woman says, “I’ve sinned. See, there it is again: even this little thing I do is a sin. I cry over everything I do, over all my sins, and despair takes hold of me.” Yes, but let your tears over your sins and mistakes lead somewhere. Let them help you grow. They should not be merely tears of wounded pride, a complaint that says, “Why am I like this?” The thing is, some people cry over sins that are not the deeper sins of the soul. You rarely see someone weep because they envy someone, feel jealous, slandered someone, judged someone, worked against them, or spread stories that cost another person their job and made everyone at the office look at them strangely. They hardly count that as sin. But they say, “I didn’t fast on Friday,” and count that as sin.

Is that a sin? Yes, it is. But it certainly isn’t the gravest sin compared with a lack of compassion and a hard heart. That is not the sin you should be weeping over above all else. Let your tears over your sins bear fruit. Let your own pain and failure soften your soul. You sinned; you saw that you, too, fail in life and make mistakes. Others do as well. Have compassion for them. Love them. You are like them, and they need support and kindness just as you do. Of course, some people who cry over their sins don’t want to leave their guilt behind, however much you try to give them hope. They want their tears to keep hurting them. But I tell them...

Let your tears refresh your soul. Let your soul be refreshed and say, “God loves me.” “No,” they say, “I want to sink deeper into guilt and remorse.” And it is not because Christ tells us to do this: Christ did not ask us to sink into remorse or to weep without comfort. Some even say that the great sin of Christians is not that they commit sins, but that they have no joy. Think of their gloom, their miserable atmosphere, their constant complaints, that grumbling, downcast manner. A young person approaches them and, instead of finding people who feel redeemed, relieved, and renewed by Christ... There is nothing Protestant about this way of thinking. There is nothing Protestant about saying, “When I enter the Church, my soul becomes more sensitive. I confess, my soul begins to find its balance, I receive Holy Communion, I take the body and blood of the Lord into myself, and I grow stronger.”

I am transformed, and I live what the Apostle Paul says: “I was a sinner, and God showed me mercy.” That is the feeling: yes, I am a sinner. I have many passions, and much is wrong in my life. But I have hope. I have taken Christ’s hand, and as long as I stay close to Him, I will not lose my way. Sometimes I ask people who weep over their sins, “What does Gospel mean? Tell me, what does Gospel mean? Could it be that you secretly enjoy these tears, this constant weeping when you need not always weep?” Some never cry at all, through sheer insensitivity and indifference. Others cry constantly without cause, seeking out a sadness of their own.

Do you feel you matter more when you feel dirty and unworthy? Do you take some comfort in the role of victim? I don’t know. These things are mysterious. And some people cry without knowing why. They feel trapped inside: “Something is wrong, but I don’t know what. Something is choking me. I feel a weight here on my chest.” I ask, “Do you pray?” “I do.” “Have you received Holy Communion, gone to confession, done some reading?” “Yes, yes, but nothing helps.” “Then what is troubling you?” “I don’t know. I have no sense of purpose, no reason to get up and live my life. Everything looks dark, and nothing gives me joy.” Then let me tell you something: find help. Find a way forward.

Go and speak to someone. Find a clergyman with experience in matters of mental health and tell him what you’re going through. Don’t go on weeping as endless days pass. “How long have you been like this?” I ask. “For the past few months. I cry at night, sit alone, and feel miserable.” It is a shame to spend endless days and hours in depression, gloom, and tears. Go and find a doctor who can help you. “Am I allowed to?” the person asks. What am I supposed to say? “Sit there until you die rather than see a doctor”? Go to a doctor. It may be a psychiatrist, a psychologist, another specialist, or a spiritual father who understands these matters. Shouldn’t we seek help? You are wasting away, becoming ill, sinking deeper, especially when this has gone on for months. I don’t think a person should let even a week go by like that.

Don’t remain there, unable to understand what is troubling you. Cry out to someone. Pick up the phone. Visit someone you trust and tell them what is happening, so they can help you find a way forward. Don’t keep it to yourself. Open your mouth. What did I say? Turn your tears into words. Say what is wrong, what you want, what you feel. Even telling someone that you feel confused is a way of connecting and sharing.

Some people cry for another reason: they cannot live out what they long for deep down. “There are things I want,” they say, “but I can’t live them. I want a certain kind of life, a certain job, something to do, somewhere to go. I want to travel, study, get married. I have dreams.” Whatever it may be, a person has a desire.

There is a longing in the soul, and when you cannot live it out, it is a torment. It hurts deeply. That is how the prophet Daniel was described: “a man of desires,” a man full of holy longings. He wanted things. He wanted to feel God’s nearness and see the Kingdom of God. It is a great thing for a person to desire. Of course, desire brings joy, but also responsibility, effort, and a cost you must be willing to pay. It is not simple or easy. Christ very much wants us to live out the longing within us.

There is a seed inside you that wants to flower in this life. You, too, were born for a purpose. I want to do something, to live in a certain way, to put my gifts to work somewhere. And so do you. You need to bring that to light. Christ always wanted people to live out the longing in their hearts.

Desire itself is not sin. Even when someone desires something sinful, deep in the heart that desire begins with a longing for something good. God did not bring anyone into the world to desire sins. We are looking for something else that we have not yet found. Find that something else. Christ very much wants you to live your dream.

Something I read about the woman with the flow of blood struck me. She had been bleeding for twelve years and had suffered terribly. I had never thought about this: for twelve years she could not live out a desire for married life and a family. Would she not have longed for someone to love her? Would she not have wanted a child? I had always looked at the miracle simply as a woman’s bleeding coming to an end. But with such faith, surely her longing moved the heart of Christ. It was as though she were saying to Him, “There is something I want, and I want it with all my heart.”

Surely her eyes were wet with tears, too. Deep longing can move you to tears. And Christ felt power go out from Him. “I knew that power had gone out from Me.” He felt something leave Him because He had connected with this woman, and she with Him. She entrusted herself to Christ.

She showed Him her longing: “I want You to help me. I trust You.” And He healed her. He helped her in more than a bodily way, stopping the blood she kept losing and ending her suffering. He also made it possible for her, if she wished, to have a family, find someone, feel herself a woman, and feel wanted.

At that time, no one would come near a woman who had been bleeding for twelve years. There were laws in the Old Testament concerning a woman’s monthly cycle. A man who touched her had to undergo washings and rites of purification. If you touch something unclean, you become unclean too. That was how people understood it. So this woman was isolated. No one came near her, much less could she become a mother.

Tears. The earth is flooded with tears. One day I wondered how many tears are shed throughout the world each day. So many tears. Another time, when I was in America, I heard people in a restaurant saying, “Do you know how many potatoes Americans eat every day? Tons. How many burgers? Tons. How much rubbish is thrown away? Tons.” And I thought: how many tears are shed by people in pain, by those who lose loved ones or watch their children suffer? Those tears hurt deeply. We weep for those we love. Of course, sometimes we go too far. Sometimes we weep for our loved ones because, deep down, we want something from them. Someone says, “I do everything for my child.” Yes, but perhaps you do everything because you expect everything in return. You build your child a house next to yours because you want your child close by.

Then your child does not stay, because they want to live freely. You press in on them, suffocate them, and then you cry. If you look closely at why you are crying, you may realize that your spiritual fathers warned you: “Don’t force yourself on your child or become a burden.” Yet you went ahead. Then bitterness comes, and you suffer the consequences. You want your child to obey you, consult you, let you decide things. “Why did you buy a white car, my child? I told you to get a silver one. Didn’t I say so when we went to the showroom together?” And the child says, “Mum, did I marry you?”

Constantly, at every age, you interfere in someone else’s life: whom he should marry, how he should live, how he should raise his children. “The child is cold. Put another layer on him.” What are you doing? A time will come when you’ll weep over this.

The other person can’t bear it. Then you tell yourself you love your child, while doing everything for your own good and crying for his. But that isn’t why you’re crying just then. You’re crying because you’re hurt that things didn’t go exactly your way. Respect that. Let your child be. That is love. Your child loves you and appreciates your gifts, and will appreciate the freedom and respect you give him even more. Let the child be, and he’ll find his way. Don’t you agree? Vasilis, I believe freedom is worth whatever it costs to have it. And respect, too. Let me live without smothering me. Vasilis Hatzinikolaou, please play us something that won’t smother us, something that opens us out onto a sea of freedom.

I read something about Jairus. When his little girl died, he too went to Christ in tears. “Please, my child is dying,” he cried. Christ understood that this man needed help for his child. But, some say, He also understood that the child was more than someone Jairus loved: she was someone he wanted for himself.

He didn’t simply love her. He wanted very much to shape her as he wished. And the proof, some ask, is this: where was the mother? Jairus went alone. There was no other man in the New Testament who went to Christ on behalf of his child. It is always mothers who go for their children. Here was a man who had taken far too much authority over his child. The mother was nowhere to be seen, and he said, “Please, my child.”

That is why, some say, when Christ went to work the miracle and raise the twelve-year-old girl who had died, He asked both her mother and her father to come in and stand there together. Christ healed the child, raised her, and told her parents, “Give her something to eat and drink.” What does that mean? You weep for your child. You grieve over what happened. You are her parents. Until now, you weren’t both there together; there was only one of you. Now I have brought you both in, so she can see that she has two parents. But do you know what your child needs from the two of you? Food, water, and the basics. Let her find the rest as she stands on her own feet and lives her own life. At twelve, the girl is beginning to grow up. In those days, children married very young, and she could gradually become a mother herself. And Christ is saying, “Let your daughter be. Don’t smother her.” He didn’t tell them, “Smother her with love and kisses. Hug her until she can’t breathe.”

With all your excessive protection and love. No. A little water, a little food, and let her walk, let her feel that she is entering the world. You think you’re crying for him or her, for your child. But really you’re crying because you feel you’re losing something. You think you’re losing someone who was an extension of yourself. You thought your child would always be yours. But your child isn’t an object. Your child isn’t a table that you can move wherever you like and keep beside you as long as you like. No, your child will spread their wings and go out into life. So our tears are often less pure than we think. But if you sit with them and ask yourself, “Why am I crying now? What do I really want? Why am I crying over my child? Why can’t I give my child just what is needed? I give, but I also want something back.”

“I want to take on roles that aren’t mine. I want to absorb my child into myself, to make my child entirely mine, without a personality or a will of their own.” If you do that, you will weep. You will. And something else: when you weep over your loved ones, your relatives, your children, be careful. Don’t judge others who are having troubles at home. A time may come when you weep over something similar in your own home. In my limited experience of Church life and the people I have known, I’ve seen many cases where people criticized other families and other children over work, behavior, character, morals, upbringing, or psychological troubles. They judged and talked about others. Then the same trouble came to their own door, and they wept in their own homes.

Someone was talking about a young relative who had divorced. “What sort of children are these? Look, their children got divorced and all that. As for us, Glory to God, we’re doing well.” Six years passed, and his own child divorced. Then he wept. Now you’re crying, but you’ve forgotten how harsh you were. Another man condemned a young woman who had had an abortion. He spoke about her with such contempt that he humiliated both her and her family. He told one person, then another; he commented and gossiped. Years later, his own daughter had an abortion. Then he fell silent. He wept and was beside himself, saying, “What has happened to me?” And even then his tears came from pride, because he said, “We’ve been disgraced.” For some people, that’s all they think about: our disgrace. Do they think about the anguish of the young woman who had the abortion, the desperate place she had reached, the mistake she made, the little child who was lost—

do they think about all of it? They think only, “What will people say about us? What will they say? How do they see us?” We are human. If you understand that you, too, are human, and that what you judge in others may happen to you, you’ll become much more gentle and compassionate. Your tears will soften you instead of hardening you, and then God will love you. You’ll see: the tears of pain will lessen, and tears of gratitude will come. What you say about others may one day happen to someone close to you. And the most overwhelming tears are the tears of mourning. Ah, there is nothing to say then. When you visit someone who is grieving, you hand them a tissue. You don’t tell them to stop. You weep with them. There is nothing you can say, because it is terrible. Death truly is a terrible tragedy. It overturns everything, even the way we make sense of the world.

It makes no sense to us. Here is someone you love, someone whose company you enjoy, someone who brings you joy. And then what happens is unbearable. It drives you almost out of your mind. It is an immense, bewildering question. It is terrible.

So when you weep from pain, mourning, or the loss of someone you love, no one can tell you what to feel. Speak. Talk about the person you loved. Say how good your times together were. Remember particular moments. Don’t hide those tears or force them to dry up. Remember what that person gave you, what you gave them, what you said to each other, the gifts you exchanged, the places you visited, the beautiful moments you shared.

Yet even these tears help you. Even tears of mourning help you see many things, including the love you shared, which is not lost. Nothing beautiful that you lived together has been lost. Something beautiful cannot simply disappear. The person you love is no longer beside you, but you keep them alive in your memory of that love. You can still feel their soul.

You pray for their soul. And in that way, your tears become a comfort from God, who says, “I am the one who unites you.” The person who has gone has left marks on your soul. They are not lost. They have left their mark. Their love is carved into your heart, like the love young people carve into tree trunks. You carry the love of the person you cherished within your soul, whether that person was your child, your wife, your husband, your neighbor, your relative, your brother or sister, your mother or father.

Their soul still exists, and the mark of their love remains within you. Of course, you also come to see the futility and uncertainty of human life. And you say, “I loved this person so much, and now they’re gone. How could I give so much love and think this person was everything to me, only to lose the one I thought was everything?” There you see the end of life. You see life passing away, death leveling everything, and love holding everything up. It is overwhelming. And people also weep when they are disappointed, not by those who have died but by living people they had trusted. Those living people, too, help us mature and make us much stronger.

You realize that life will bring surprises and pain, even from places you never expected.

Remember, of course, that you too have hurt people in the past and made them cry. Hasn’t that ever happened in your life too? We say, “Oh, what he did to me! He disappointed me, and I trusted him.” But you, too, have taken steps like that. You have hurt people and made them sad. You abandoned them, you don’t speak to them now, you cut them off.

They were crying, and you didn’t know it. They were waiting to call, and you weren’t picking up. And the person you hurt back then—I don’t know. But someone who was deeply wounded and had wept a great deal because another person betrayed him once told me, “Father, I pray this, not as a curse. I don’t want anything bad to happen to him. I only pray that, when God wills it, he may understand how much pain I felt.” A prayer like that is not lost before God.

It is the prayer of someone wounded, someone treated unjustly. Someone who did good and received cruelty, injustice, and deep bitterness in return. Injustice cries out to God: “What is happening? Please, let there be justice.” And the person says, “My God, please, I don’t ask You to take revenge. I only ask that one day he understand how much what he did cost me.” Then, years later, something happens to you. You feel that pain yourself, and you say:

“So this is how much it hurts when someone wounds you? This much?” Well, today our time has passed in tears. What can I say? Please, no crying. Tears are forbidden during the program; other people can see you! If you’re alone, of course, cry as much as you need to. But crying itself isn’t the point. That is what we’ve been saying all this time. When you cry, think about why you’re crying. Think about what you’re seeking. Don’t say that everything in your life has gone wrong, or “If only I had known these things earlier,” as you told me—

You told me in Thessaloniki, “If I had known these things earlier, my life would have been different.” All right, then start from here. “But haven’t so many years gone by?” From here, I tell you again. Fifty years have passed? All right. You may live another forty or fifty; I don’t know how much time God will give you. That is no small thing. “But I’ve grown old. What can I do now that I’m eighty? I didn’t know these things, and I had never thought of them this way.” There is no reason to despair. Even if I had only two days left to live—I’m speaking about myself, because you will live many more—those two days would be enough to live well, to live a life renewed close to God, a life within the Mysteries of the Church. I can draw near, go to confession, be transformed, receive Holy Communion. There is still time. Even if I have little time left, I can do so much. So we need to look beneath the surface. Don’t look only at the tear;

look at what lies within that pain. Why are you crying? What do you want? What are you seeking? Then you’ll know what to struggle for and how to pursue it. Something an ascetic said struck me, and I want to tell you about it. It shows why we need to go deeper than the surface of our tears.

An ascetic had lost his needle and was looking for it. He was outside his cell, searching in the dirt. The sun was setting, and by its last rays he could still see. Another ascetic came by, and he said, “Could you help me a little, Father? I’ve lost my needle. Would you look for it too?” “I think I’ll have a look.” They searched and searched, but they couldn’t find it. At last the other man said, “Father, where is this needle? Where did you lose it? I can’t find it. I’ve searched everywhere, and there’s no sign of it. Where exactly did you lose it?”

“Inside,” he said. “I lost it inside the cave.” “You lost it inside the cave, and we’re looking out here?” “Well, yes, but there’s light out here. There’s no light inside.” There you have it. That’s what we do. We look where something is visible, and we look only there. But the needle isn’t there. Our needle has been lost somewhere deeper. What really troubles us, what hurts us, what makes us bitter and sad, may be something else entirely. We cry over one thing when something else is weighing on us. Finding that something else is a great step: knowing why we really cry. And then we can share it with people we trust, people who love us. I was so struck by a young woman who told me through her tears, “I don’t go to weddings. I cry, and people think I’m moved by the occasion. But I cry because my own longing is eating away at me.” It takes a great deal to be able to say, “I’m not crying because I’m touched and wishing the couple well. I’m crying because I’m aching inside. Why am I still unmarried?” Being able to share that matters.

Then take steps too. Say to yourself, “Crying isn’t enough. I need to take steps toward having a lovely family of my own.” Vasilis, please don’t scold me or I’ll cry. Our time is up. Vasilis is telling me, “Time is running out; we have to finish.” I’ll leave you now. I pray that you will be very joyful and blessed, and that God will wipe away the tears of your soul. Even if there are no tears in your eyes, the tears in your heart count just as much: tears of pain, of the heart, of sensitivity, kindness, love, and prayer. They count within the heart too; they have weight, God sees them, and they shine. May you have a blessed week, and may we speak again next week, all being well, about a new subject that might bring us another tear. I say might; I don’t know. May you have strength.

The Greek text follows the source recording. Music, chanting and unclear passages are identified separately; the full Greek audio is retained.

Download Greek transcript (TXT)

Ήρθαν οι μέρες και είμαστε και πάλι μαζί. Και πώς κυλάει ο χρόνος τόσο γρήγορα, και τα αθέατα περάσματα γίνονται και πάλι θεατά. Είμαστε και πάλι στους 91,2 μεγακύκλους των FM, στο σταθμό της Πειραϊκής Εκκλησίας, στο σταθμό που μιλάει στην ψυχή μας και αγγίζει την καρδιά μας με όσα ακούμε μαζί με τον Βασίλη Χατζηνικολάου, τον ιεροψάλτη και μουσικοσυνθέτη.

Ο οποίος μας κάνει συντροφιά, μας χαρίζει την όμορφη μουσική του και επενδύει μουσικά τα φτωχά μου λόγια και επεξεργάζεται τον ήχο. Και τώρα εσύ μπορείς να ακούς καλά αυτά τα λίγα που λέμε, όπου και αν βρίσκεσαι, σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης. Σε χαιρετώ και πραγματικά είναι ένα θαυμαστό δώρο του Θεού το ραδιόφωνο και μάλιστα η Πειραϊκή Εκκλησία. Αν κανείς σκεφτεί πού ακούγεται αυτός ο σταθμός, με μια λέξη: παντού.

Όπου υπάρχει διαδίκτυο, όπου υπάρχει δορυφόρος, όπου υπάρχει δυνατότητα κανείς να έχει πρόσβαση στο ίντερνετ, μπορεί να ακούσει την Πειραϊκή Εκκλησία σε όλα τα μήκη και πλάτη του κόσμου. Δεχόμαστε γράμματα, email, τηλεφωνήματα από ανθρώπους από εκεί που δεν μπορεί να το φανταστείς, από μέρη ασυνήθιστα και άγνωστα, στα οποία δεν έχω πάει ποτέ και δεν πρόκειται να πάω ποτέ. Και είναι πραγματικά συγκινητικό να σκέφτομαι ότι εδώ τώρα που κάθομαι και κάνω αυτή την εκπομπή, ταξιδεύει ο ήχος και φτάνει τόσο πολύ μακριά και μπαίνει στην καρδιά σου και από την καρδιά σου ταξιδεύει πάλι μακριά, γιατί η καρδιά σου έχει βάθος. Δεν είναι απλώς τα αυτιά που ακούνε, δεν είναι απλώς το επιφανειακό άγγιγμα της ψυχής. Το θέμα είναι ότι αυτά που λέμε, ο Θεός αν θέλει θα κάνει το

να τα βάλει πιο βαθιά μες στην ψυχή σου, θα πάει, θα βρει, θα βρει, θα ταξιδέψει μες στο βάθος της ψυχής σου, να γίνει κάτι ριζικό, να γίνει κάποια αλλαγή, να γίνει μια μεταμόρφωση. Και ευχαριστώ το Θεό που χάρη σε αυτή την εκπομπή μου έχει δώσει τόσους ανθρώπους αγαπητούς, φίλους.

Κάνουμε παρέα, που γνωριζόμαστε, που επικοινωνούμε, που τα λέμε, που ενώ ήμασταν ξένοι νιώθουμε ότι γνωριζόμαστε. Που μου γράφουν άνθρωποι που δεν θα τους δω ποτέ στον κόσμο γιατί είναι πολύ μακριά και δεν έρχονται ποτέ στην Ελλάδα και μου λένε ξεκάθαρα ότι «σου γράφω σαν να σε ξέρω, γιατί νιώθω, λέει, και εσύ ότι σαν να με ξέρεις». Και εγώ απαντώ ότι όταν κανείς προσπαθεί να καταλάβει τη δική του κατάσταση, τα δικά του βιώματα, τη δική του ψυχή,

καταλαβαίνει και μερικούς άλλους ανθρώπους που είναι σαν κι αυτόν.

Έτσι είμαστε όλοι και επειδή οι άνθρωποι τα ίδια περίπου περνάμε όλοι, τα ίδια βασικά θέματα έχουμε όλοι, την αίσθηση της αδικίας, τον πόνο, τα προβλήματα, τις αρρώστιες, τη μοναξιά, τα πάθη μας, τις αμαρτίες μας, τα λάθη μας, τους καημούς μας, αλλά και τις όμορφες στιγμές μας, γι' αυτό έχουμε μια εγγύτητα και μια κοινή πορεία στην πνευματική ζωή. Και πολλοί λένε, μάλιστα, ότι ακούνε την εκπομπή αυτή και συγκινούνται. Μου γράφει μια κοπέλα — είναι πάρα πολλά, όπως διαπιστώνεις, δεν διαβάζω μηνύματα και email δημοσίως να τα πω στην εκπομπή. Ίσως κάποτε κάνω και κάποιες εκπομπές απαντώντας ειδικά σε μηνύματα με ερωτήσεις ακροατών, αλλά προς το παρόν λέω έτσι διάφορα που θυμάμαι — και μου λέει: «Δεν υπάρχει εκπομπή που θα ακούσω και δεν θα κλάψω,

και δεν θα συγκινηθώ. Δεν υπάρχει εκπομπή που θα ακούσω και δεν θα πεις κάτι που με αφορά». Και σου έχω απαντήσει ότι εννοείται θα πω κάτι που σε αφορά, αφού και εσύ αυτά μου λες. Δεν κάνω μόνος μου τις εκπομπές. Διαβάζω αυτά που λες, τα σκέφτομαι, διαβάζω και του άλλου αυτά που λέει, και πολλοί μεταξύ τους δίνουν απαντήσεις. Δηλαδή, το δικό σου το πρόβλημα που γράφεις, 10 η ώρα το πρωί μου ήρθε το email. Μετά, στις 11.30, ήρθε ένα άλλο email από έναν άλλο άνθρωπο που έχει μια απάντηση στο πρόβλημά σου. Γιατί μου λέει αυτός πώς αντιμετώπισε τη στεναχώρια του. Και λέω: «Να το, κράτα το αυτό, θυμήσου το αυτό». Και θυμάμαι όταν ήμουν μικρός, είχαμε έναν κατηχητή που μας το είχε πει αυτό. Λέει: «Όταν διαβάζεις κάτι, όταν ακούς κάτι, όταν βλέπεις κάτι στην τηλεόραση, σε οτιδήποτε στη ζωή σου, να το συσχετίζεις και με...

το σημειώνεις και μπορεί να το χρειαστείς αργότερα να το πεις κάπου».

Εγώ πραγματικά, όταν δω μια ωραία απάντηση σε ένα μήνυμα, λέω: «Να το αυτό το ωραίο κομμάτι, κράτα το αυτό να το πεις». Γι' αυτό κλαις. Και τι όμορφη που είσαι όταν κλαις, που έλεγε κάποιος ποιητής.

Μόνο ο άνθρωπος κλαίει. Τα ζώα δεν μπορεί να κλάψουν έτσι όπως ο άνθρωπος. Τα ζώα κλαίνε από τα ένστικτά τους, αλλά ο άνθρωπος κλαίει με άλλη αίσθηση. Ο άνθρωπος χαμογελάει. Ούτε τα πουλιά, ούτε τα δέντρα, ούτε τα ποτάμια, ούτε τα αστέρια. Κανένα άλλο ον στον κόσμο αυτό, κανένα άλλο κτίσμα δεν μπορεί να κλάψει, δεν μπορεί να γελάσει. Μόνο εμείς το κάνουμε αυτό. Είναι όμως μεγάλη υπόθεση

κλαις να κάνεις το κλάμα σου

λόγο, να δώσεις το κλάμα σου φωνή, να δώσεις το κλάμα σου επίγνωση, δηλαδή να ξέρεις γιατί κλαις. Αυτό, στο έχω πει και άλλες φορές, δεν θέλω να κλαις έτσι απλώς. Κλάψε, καλά κάνεις και κλαις γιατί...

τα μάτια σου, εκτονώνεσαι, βγάζεις την ένταση που κουβαλάει η ψυχή σου, βγάζεις τον καημό σου, ξεσπάς. Είναι κάτι που βοηθάει και ανακουφίζει την ψυχή το κλάμα. Αλλά πάρε το δάκρυ σου σαν ένα διαμαντάκι και όπως το πρίσμα, αν περάσει μέσα το φως, αναλύεται σε χρώματα και βγαίνουν πολλά χρώματα, έτσι και εσύ πάρ' το δάκρυ σου και ανάλυσέ το. Και βρες μέσα από αυτό τι βιώματα βγαίνουν, τι συναισθήματα κρύβονται μέσα σε αυτό το δάκρυ το συγκεκριμένο. Δεν είναι όλα τα δάκρυα ίδια μέσα στην ημέρα και μέσα στο μήνα και μέσα στη ζωή μας. Δες τι ποιότητες ψυχικές έχει το κάθε δάκρυ. Δες τον καημό που κρύβει, την αναζήτηση, τις αλήθειες που μπορεί να καταλάβεις μέσα από κάθε δάκρυ σου. Και για όλα αυτά που λέω χρειάζεται πνευματική αφύπνιση. Χρειάζεται μια εγρήγορση, ώστε να βγει κάτι από τα δάκρυα, αλλιώς θα κλαίμε έτσι άγονα. Βγάλε κάτι, είναι κρίμα να τρέχει νερό

να μην ποτίζεται ένα λουλουδάκι. Είναι κρίμα το νερό αυτό να πάει χαμένο. Θα μπορούσε αυτό το λουλούδι, ένα σποράκι, να το μεγαλώσει, ένα λουλουδάκι να το κάνει να ομορφύνει κι άλλο και να ευωδιάσει. Να βγει ένα λουλούδι από τα δάκρυά σου εύχομαι, να βγει κάτι καλό στη ζωή σου όταν στεναχωριέσαι. Το είχα πει μια φορά στο Άγιο Όρος σε κάποιον ασκητή και του λέω: «Πάτερ μου, πολλές φορές οι άνθρωποι όταν μιλάμε συγκινούνται και κλαίνε και όταν εξομολογούνται πάλι κλαίνε και εγώ νιώθω λίγο αμήχανα». Το λέω, ήταν μια χρονιά όταν είχα πάρει την άδεια της εξομολόγησης, το 2000 περίπου. Εκεί ήταν που σου λέει ο επίσκοπος ή αρχιεπίσκοπος «από εδώ και πέρα μπορείς να ακούς τους ανθρώπους να σου λένε τους λογισμούς τους, τα θέματά τους, τις αμαρτίες τους, να τους διαβάζεις τη συγχωρητική ευχή, να τους βοηθάς κλπ.». Και τότε εγώ δεν ήξερα και είχα βάλει εκείνο το καλοκαίρι και

έλεγα «θα πάω στο Άγιο Όρος» και όπως πήγαινα κάθε φορά, έλεγα «φέτος θα ρωτάω μόνο αυτό, να μου λένε συμβουλές για την εξομολόγηση». Γιατί είχα αρχίσει αλλά δεν ήξερα τι να κάνω. Τι να πεις στους ανθρώπους, πώς να βοηθάς τα θέματά τους, είναι πολύ λεπτό θέμα. Αλλά μετά κατάλαβα ότι αυτά δεν τα κάνεις εσύ, τα κάνει πιο πολύ ο Θεός. Εσύ απλώς λίγο καθαρίζεις το τοπίο μπροστά, προσεύχεσαι, διώχνεις τα σύννεφα και ο άνθρωπος καταλαβαίνει το σωστό, τον φωτίζει και ο Θεός, είναι βαφτισμένος. Δεν αντικαθιστάς εσύ το Θεό. Και πήγα λοιπόν στο Άγιο Όρος και του είπα, κάποιου λέω: «Πάτερ μου, αυτοί κλαίνε πολλές φορές, δεν ξέρω τι να πω,

τι να...» Μου λέει: «Δεν είναι κακό να κλαίνε, να αφήνεις τον κόσμο να κλαίει. Καταρχήν», μου λέει, «κλαίνε οι γυναίκες πιο πολύ». «Ε... ναι», λέω, «πιο πολύ κλαίνε οι γυναίκες. Και μερικοί άντρες. Λιγότερο, οι άντρες πιο πολύ μέσα τους», λέω, «στεναχωριούνται, δεν βγάζουν έτσι δάκρυα να κλαίνε, μαντήλια, χαρτοπετσέτες, τέτοια πράγματα όχι. Πιο πολύ», λέω, «γυναίκες όντως κλαίνε». «Δεν είναι κακό να κλαίνε, αλλά να μάθεις να βγάζεις κάτι δημιουργικό μέσα από το κλάμα.

Εγώ», λέει, «μια φορά που έκλαιγε κάποιος, τον ρώτησα αυτή την ερώτηση», μου λέει, «και του είπα: Τώρα κλαις. Αν το δάκρυ σου μιλούσε τώρα, τι θα έλεγε; Ξέρεις γιατί κλαις; Τι ζητάς μέσα από αυτό το κλάμα; Τι είναι η στεναχώρια σου τώρα;» Του λέω: «Πολύ ωραία αυτή η ερώτηση». «Ναι», λέει, «υπάρχει ένα βάθος. Γιατί για να κλάψει κανείς θα πει ότι κάτι τον άγγιξε, κάτι μέσα του. Τι είναι αυτό το κάτι; Είναι ευαισθησία, είναι συγκίνηση, είναι παράπονο, είναι καημός, είναι όνειρο, κάτι ανεκπλήρωτο στη ζωή του, είναι μια ζήλια, είναι μια πίκρα.

Τι ζητάς πραγματικά όταν κλαις; Κάτι σου λείπει; Ή μπορεί να είσαι πολύ συγκινημένος από ευτυχία και να λες «είμαι πολύ ευτυχισμένος και γι' αυτό κλαίω». Από χαρά, από αγαλλίαση. Και εγώ μια φορά είχα ρωτήσει κάποιον που έκλαιγε, του λέω: «Εσύ τώρα γιατί είσαι έτσι και στεναχωριέσαι τόσο πολύ και γιατί κλαις;» Λέει: «Κλαίω γιατί κατά βάθος, λέει, κλαίω τώρα γιατί τα πράγματα όλα μου πάνε ανάποδα, δεν έρχονται τα πράγματα στη ζωή όπως τα θέλω». «Ε», του λέω, «αυτό είναι το μάθημα της ζωής και η πρόκληση της ζωής, να είμαστε έτοιμοι για όλα. Και σε μένα δεν έρχονται τα πράγματα όπως τα θέλω και σε κανέναν δεν πάνε όπως τα θέλουν ακριβώς, έρχονται πολλά.

Ξέρεις, αυτό ξεκινάει και από τα παιδικά μας χρόνια. Είναι ένας καημός του ανθρώπου που όταν γεννιέται και μεγαλώνει και βλέπει ότι οι γονείς του δεν του κάνουν όλα τα χατίρια σιγά σιγά, ενώ στην αρχή είναι το κέντρο της αγάπης τους, του δίνουν τα πάντα, ώρες ατελείωτες, φροντίδα,

φιλασμός, αγκαλιά, στοργή. Το παραμικρό το παιδάκι να φωνάξει, η μάνα του δίπλα. Έχουν και αυτά τα μηχανήματα τώρα που ακούς το μωρό, που και να είσαι στο σπίτι ακούς τι κάνει: αναπνέει, φωνάζει, κλαίει, ξύπνησε, πετάχτηκε. Όταν μεγαλώνει, λοιπόν, βλέπει ότι ο κόσμος όλος πλέον από ένα σημείο και μετά δεν είναι στα πόδια του όπως ήταν στην αρχή και έτσι ματαιώνονται οι επιθυμίες του, πικραίνεται, δεν το αντέχει. Αλλά όταν ωριμάσει ο άνθρωπος αρχίζει και το δέχεται κι αυτό και καταλαβαίνει ότι «δεν είμαι το παιδί που η μάνα του με το παραμικρό ό,τι ήθελα μου το έκανε και μου το έδινε και την είχα όλη την ώρα δίπλα μου». Η κοινωνία πλέον, ο κόσμος είναι αλλιώς. Η ζωή είναι σκληρή.

Είναι να δέχεσαι ό,τι σου στέλνει ο Θεός και ας μην είναι ακριβώς όπως θα θες εσύ. Και να λες «τι μπορεί να βγει από αυτό που μου στείλει ο Θεός;» Όχι να διαμαρτύρεσαι. Συμφιλιώσου. Αποδέξου αυτό που σου στείλει ο Θεός. Και αφού το αποδεχτείς και ηρεμήσεις αρχικά και σου φύγει αυτή η νευρικότητα, η γκρίνια, η απέχθεια, μετά προσπάθησε να το αλλάξεις κιόλας. Δεν λέει κανείς ότι σου ήρθε στη ζωή, δέξου το και μείνε εκεί. Κάνε και τις αλλαγές σου. Αλλά να μην κάνεις αλλαγές με μια αίσθηση παραπόνου, γκρίνιας, αντίδρασης όλη την ώρα. Μάθε στη ζωή σου να έχεις προτιμήσεις και όχι απαιτήσεις. Μάθε να προτιμάς και όχι να απαιτείς και να λες «θέλω οπωσδήποτε να γίνει αυτό». Το «οπωσδήποτε», όταν το θες και δεν γίνει, θα πληγωθείς. Το «προτιμώ» είναι πιο καλό, γιατί μπορεί να σου έρθει...

δώρο που θέλεις. Μπορεί να γίνουν τα πράγματα όπως τα ονειρεύεσαι και αν δεν γίνουν δεν απελπίζεσαι και δεν καταρρέεις γιατί λες «Εντάξει, παιδιά, εγώ δεν είναι ότι το απαιτούσα σώνει και καλά. Είχα μια επιθυμία». Και να έχουμε ετοιμότητα για όλα. Η ζωή είναι τόσο εκπληκτική και στην ευτυχία της αλλά και στον πόνο της που δεν ξέρουμε τι θα περάσουμε.

Ξέρουμε πραγματικά τι μας ξημερώνει η κάθε μέρα; Δεν ξέρουμε μέσα σε ένα λεπτό πώς αλλάζουν τόσα πράγματα. Σε ένα λεπτό μπορεί να αλλάξει η ζωή μας όλη, να είμαστε έτοιμοι για ό,τι χρειαστεί.

Φορές κλαίνε οι άνθρωποι για θέματα αρρώστιας. Είναι φοβερό να πας στο γιατρό, να είσαι καλά, να νομίζεις ότι είσαι καλά και να σου λένε ξαφνικά ότι κάτι δεν πάει καλά. Μου κάνει εντύπωση στην Κύπρο μια κυρία που είχα πάει τώρα τελευταία και μου έλεγε, ήρθε να με βρει και έκλαιγε, λέει: «Σας ευχαριστώ πάρα πολύ, η εκπομπή σας», λέει, «με έσωσε».

Δεν το καταλαβαίνω, εγώ δεν σας ξέρω, λέω. Ναι, αλλά λέει, είχατε πει μια φορά, εκεί που οδηγούσα, λέγατε για κάτι εξετάσεις πρέπει να κάνουμε, να μην αφήνουμε την υγεία μας, να προσέχουμε την υγεία μας. Και είπατε, δυο φορές το ξαναείπατε, λέτε να πας στον γιατρό να κάνεις τις εξετάσεις που τις έχεις αμελήσει. Και εγώ, λέει, είχα να κάνω εξετάσεις και τις άφηνα από μήνα σε μήνα και δεν πήγαινα, ενώ έπρεπε να πάω.

Τόσο με ένταση, έντονα, που το πήρα λίγο προσωπικά και λέει: «Εμένα το λέει». Και πήγα, λέει, έκανα εξετάσεις και μου είπε ο γιατρός: «Λίγες μέρες να καθυστερούσες, τον όγκο που βρήκαμε στο τάδε σημείο του σώματός σου δεν θα τον γλιτώναμε, θα ήταν πολύ δύσκολη η κατάσταση. Το πρόλαβες τελευταία στιγμή, τελευταία στιγμή». Αυτή έκλαιγε από ευτυχία που πρόλαβε και γλίτωσε την κατάσταση, αλλά πόσες φορές, πόσες φορές φταίμε γι' αυτά τα κλάματα. Δεν δίνουμε σημασία στα θέματα της ζωής μας, στα θέματα της υγείας μας. Φοβόμαστε να πάμε στον γιατρό, βαριόμαστε να πάμε στον γιατρό, είναι μια γενική αμέλεια και ακαταστασία χαρακτήρος που έχουμε και λέμε «Άσ' τα μωρέ, εντάξει, τι τα θες τώρα αυτά;» ή «Μην ακούσουμε κάτι δυσάρεστο, δεν πάμε καθόλου». Μετά γίνεται κάτι στη ζωή μας και κλαίμε. Ενώ αν είχαμε προλάβει, που λένε ότι πολλές αρρώστιες τις προλαβαίνει κανείς. Γι' αυτό σου λέω, το κλάμα δεν έρχεται να κλαις.

Το θέμα είναι να καταλάβεις κιόλας. Τώρα κλαις που αρρώστησες, αλλά όταν ήσουν καλά και σου λέγανε «Αυτό που τρως είναι απίστευτο, δηλαδή στάζει λίπος», παράδειγμα, και έχεις την καρδιά σου, έχουν βουλώσει οι αρτηρίες σου και σου έχουν πει μην τρως τέτοια πράγματα με λιπαρά, παχυντικά, τα τριγλυκερίδια έχουν φτάσει έως με 400, και εσύ τρως, με όριο τα 150 και τα 100 τόσα, και εσύ τρως τόσα πολλά και δεν δίνεις σημασία.

Η ζωή έχει κάποιες συνέπειες. Το α οδηγεί στο β και το β στο γ. Δεν μπορεί να περιφρονείς νόμους που έχει βάλει ο Θεός. Δεν είναι καθόλου μη πνευματικό αυτό. Είναι φοβερό να αρρωσταίνεις, είναι φοβερό να πονάς. Και γι' αυτό λέω, αν δεν φταις σε ό,τι έχει γίνει, πραγματικά σου αξίζει συμπάθεια.

Συμπαράσταση και μόνο αυτό, δηλαδή. Όντως, αλλά όμως αυτά κιόλας θα σου πω κι εγώ: και τώρα σ' αγαπώ και τώρα προσεύχομαι και τώρα βεβαίως να κάνει ο Θεός το θαύμα Του και να σε βοηθήσει και να σκουπίζει τα δάκρυά σου, αλλά έχε τον νου σου κι εσύ στη ζωή σου, στην υγεία σου. Και γενικώς όταν κλαις μην παίρνεις τον ρόλο αυτού του θύματος, δηλαδή μας αρέσει να κλαίμε γιατί γινόμαστε λίγο το επίκεντρο. Όταν κλαίμε όλοι μας πλησιάζουν και μας χαϊδεύουν και λένε «Έλα, είμαι κοντά σου, τι έχεις; Σε παίρνει το παράπονο και εγώ θα σε βοηθήσω». Υποτιμούμε έτσι τον εαυτό μας. Μπορούμε να πατήσουμε στα πόδια μας.

Σήκω, πάτα στα πόδια σου, κάνε τις κινήσεις σου, δες το με ελπίδα. Μην αποδέχεσαι μέσα σου τη μαυρίλα και την απελπισία της αρρώστιας και κλαις και βουλιάζεις συνέχεια σε αυτήν την κατάσταση. Αλλά πες «Εντάξει, με βρήκε κάτι, θα παλέψω» και μέσα μου οραματίζομαι τη θεραπεία.

Μέσα μου οραματίζομαι την ίαση. Ήλθε ο Χριστός, λέει, και περπατούσε, γιατί ήλθε ευεργετών και ιώμενος τους πάντας, ευεργετούσε και θεράπευε τους πάντες. Ήταν μια ζωντανή πηγή υγείας, θεραπείας, ίασης, ίασης ο Χριστός. Μέσα από την καρδιά Του, μέσα από τα λόγια Του έβγαιναν τα ιαματικά ύδατα που θεράπευαν το νου και το σώμα των ανθρώπων. Λοιπόν, μπορείς μέσα από αυτή την περιπέτεια που περνάς, μέσα από αυτά τα δάκρυα της αρρώστιας, μπορείς να βγάλεις μέσα από τα δάκρυα αυτά, να ποτίσεις τα φτερά που είναι στην πλάτη σου και αυτά να μεγαλώσουν και να μάθεις να πετάς και να τα καταφέρεις και να ζήσεις αυτό που λέγει ο Απόστολος Παύλος, ότι όταν ασθενώ, τότε δυνατός ειμί.

Νομίζω ότι δεν μπορώ σωματικά, ότι οι αρρώστιες μου, τα προβλήματά μου, τότε βρίσκω μέσα μου, λέει, μια δύναμη άλλης τάξεως, δύναμης άλλης ποιότητας, άλλου είδους, άλλου επιπέδου. Ποιος θα μας εξηγήσει αυτό το χωρίο αν όχι εσύ που κλαις από την αρρώστια σου; Όταν δεν έχει κάποιος αρρώστιες δεν καταλαβαίνει τον πονεμένο. Εσύ που πονάς όμως και κλαις, ωριμάζεις στη ζωή. Γίνεσαι φιλόσοφος χωρίς κανένα βιβλίο. Και χωρίς να ακούσεις αυτή την εκπομπή ξέρεις πολλά να πεις μόνος σου. Γιατί κάθε πόνος και καημός είναι σαν να γράφεις έναν τόμο. Είναι σαν θεολογίες. Μιλάς για το νόημα της ζωής. Μιλάς για τη σχετικότητα, για τη φθαρτότητα, για το πεπερασμένο αυτού του κόσμου, για τη ματαιότητα. Μου λέει μια γυναίκα για τον γιο της: «Είχα τόση περιουσία να δώσω για το παιδί μου και δίνα στους γιατρούς ό,τι μου ζητούσαν και δεν μπορούσαν να κάνουν το παιδί μου καλά. Ό,τι κατάλαβα εκείνη τη μέρα δεν το είχα καταλάβει ποτέ σε καμία ομιλία».

Ότι τα χρήματα δεν μπορούν να κάνουν τα πάντα. Γιατί το παιδί μου τελικά, λέει, δεν έγινε καλά. Και είχαμε πολλά λεφτά.

Ο Μέγας Αλέξανδρος, μου κάνει εντύπωση που μου έστειλε ένας ένα email και έλεγε αυτό, ότι όταν πέθανε είχε πει στη διαθήκη του τρία πράγματα: να τον κρατάνε, λέει, να τον σηκώσουν οι γιατροί του στον δρόμο που θα πήγαιναν, λέει, να τον κηδέψουν, να πετάνε χρυσάφια και νομίσματα, αργυρά και χρυσά νομίσματα, στον δρόμο και τα χέρια του να μην τα βάλουν στο στήθος του αλλά να τα βάλουν έξω από το φέρετρο να κρέμονται.

Να πει, λέει, κάποια πράγματα στη ζωή, ότι κοίταξε το χρυσάφι, τα πλούτη μου, να τα, φεύγω, δεν μπορώ να τα πάρω μαζί μου. Τα χέρια μου απ' έξω να δείτε ότι είναι άδεια. Με άδεια χέρια ήρθα, με άδεια χέρια φεύγω, δεν έχω τίποτα μαζί μου να πάρω, δεν παίρνω τίποτα, γυμνά. Και οι γιατροί να με σηκώνουν και να καταλάβουν όλοι ότι να, οι γιατροί που μου χαρίζουν τη θεραπεία δεν μπορούν να τα κάνουν τα πάντα, δεν μπορούν να κάνουν τα πάντα.

Αν ο Θεός κρίνει ότι αυτού του ανθρώπου είναι η στιγμή κατάλληλη να οδηγηθεί κοντά του, αν τελειώσει το μάθημα αυτής της ζωής και πρέπει από το γυμνάσιο να πας στο Λύκειο και στο Πανεπιστήμιο της αιώνιας ζωής, τότε τελειώνει η ζωή. Καταλαβαίνεις δηλαδή πόσο μικρό πλάσμα είμαστε. Ένα φτωχό πλασματάκι είναι ο άνθρωπος, αδύναμο. Αυτό είναι... Πώς αυτό το πλάσμα όμως, το μικρό, είναι και τόσο μεγαλειώδες; Είναι μεγάλο μάθημα η αρρώστια. Και όσοι μάλιστα γίνονται καλά... Και εσύ θα γίνεις καλά. Εσύ θα γίνεις καλά με την προσευχή, με την ελπίδα, με την προσμονή στον Χριστό και με τη θεραπεία που σου χαρίζει ο Χριστός, ο οποίος είναι η υγεία, ο οποίος είναι η πηγή της κάθε θεραπείας και της κάθε υγείας και του κάθε θαύματος. Τότε θα δεις, όταν γίνεις καλά, πως θα δεις τη ζωή ξανά με φρέσκα μάτια.

Τα μάτια σου θα είναι σαν να ξαναγεννήθηκαν. Ε, τι θα λες με ευγνωμοσύνη; Θα λες «Πω πω, τι πράγμα είναι αυτό, τι δώρα, όλα είναι ωραία. Παιδιά, μην μιλάτε για τίποτα, μην τσακώνεστε για τίποτα. Ζούμε, ζω, είναι μεγαλείο αυτό. Πήγα στον θάνατο και γύρισα, πήγα στον Άδη και είμαι ζωντανός πάλι». Τα δάκρυά σου μετά θα γίνουν δάκρυα ευγνωμοσύνης.

Ένας έκλαιγε επειδή ήταν μόνος και πολλές κοπέλες κλαίνε επειδή είναι μόνες και λένε «Επιτέλους, δεν έχω έναν άνθρωπο και κλαίω γι' αυτό και ζω τη μοναξιά μου». Τώρα, το θέμα είναι τι κάνεις εσύ για να βγεις από τη μοναξιά σου; Τι είπαμε; Κλαις και τι θες; Να σε παρηγορήσω; Ωραία. Να σου χαϊδέψω το κεφάλι; Ωραία. Θα βγει τίποτα μόνο από αυτό; Αυτό είναι το παιδικό, το παιδί μέσα μας που θέλει κάπου να κουρνιάσει και να του πει κάποιος «Έχεις δίκιο». Εγώ θέλω μετά από αυτό να πάρουμε και την ευθύνη μας. Γιατί είσαι μόνος; Το έχεις σκεφτεί αυτό; Γιατί είσαι μόνος σου; Γιατί ζεις τη μοναξιά; Μήπως δεν αντέχεις εσύ την παρέα των άλλων; Γιατί δεν βγαίνεις να κάνεις παρέα με άλλα άτομα; Γιατί κάθεσαι στο σπίτι και σαπίζεις; Μήπως δεν σε αντέχουν οι άλλοι και γιατί να μη σε αντέχουν; Τι έχει η συμπεριφορά σου και δεν αντέχει ο άλλος να κάνει παρέα πολύ μαζί σου;

Το λέω για να απογοητευτείς, το λέω για να σκεφτείς, να δεις τα πράγματα αληθινά και να πεις «Είμαι ένας χαρακτήρας δύσκολος, γι' αυτό δεν με αντέχουν. Είμαι παράξενος, είμαι εγωκεντρικός, είμαι αλαζόνας, είμαι ξέρω εγώ ιδιότροπος και οι άλλοι δυσκολεύονται μαζί μου». Άρα λοιπόν το κλάμα και αυτό να σου οδηγήσει σε μια αυτογνωσία ότι κάτι δεν πάει καλά με τον χαρακτήρα μου. Δεν μπορεί να μην με θέλει κανείς, δεν μπορεί όπου πηγαίνω να τσακώνομαι συνέχεια με όλο τον κόσμο, να μου φταίνε όλοι. Με όλους έχω τσακωθεί, με όλους έχω παρεξηγηθεί. Είναι δυνατόν όλοι να είναι τόσο κακοί άνθρωποι σε αυτόν τον κόσμο; Κάτι δεν πάει καλά με εμένα.

Λεπτό το θέμα των δακρύων, τελικά είδες; Μπορεί να κλαις λόγω μοναξιάς, αλλά μέσα από αυτό μπορεί κάποιος να καταλάβει ότι το πρόβλημα είναι σε σένα κι ας κλαις. Έχουμε ταυτίσει το κλάμα με το δίκιο. Κλαίω επειδή είμαι αδικημένος, είμαι το θύμα, είμαι ο καημένος. Δεν είναι έτσι. Κλείνεσαι στο σπίτι.

Ένας άγνωστος, δεν πας καμία επίσκεψη, δεν δέχεσαι καμία επίσκεψη και δεν ανοίγεις το σπίτι σου ούτε κι εσύ και κυρίως δεν ανοίγεις την καρδιά σου. Δεν θες να λερώσει το χαλί, δεν θες να σκονίσουν τα έπιπλα αλλά κυρίως ξέρεις τι αποφεύγεις μερικές φορές; Να δεσμευτείς μέσα από τις παρέες. Δεν θες τη δέσμευση. Λες «Θέλω παρέες αλλά όχι και πολλή δέσμευση». Δεν γίνεται. Πρέπει να δεσμευτείς, πρέπει να δεθείς με ανθρώπους για να κάνεις παρέες, να ανοιχτείς. Το φοβάσαι αυτό, να ανοίξεις την καρδιά σου, να πεις και να ακούσεις, να σε δουν οι άλλοι, να δουν κάποια γυμνά κομμάτια της ψυχής σου τα οποία ίσως σε κάνουν και να προσβληθείς, ντροπιαστείς, μειωθείς, ταπεινωθείς. Να ακούσεις τη χαρά του άλλου, να ακούσει και αυτός τη δική σου τη λύπη και αντίστροφα, και να πάρεις μια θέση μέσα στην ομάδα των άλλων. Πώς θα κάνεις παρέα;

Θα φύγει αυτή η μοναξιά; Μερικοί άνθρωποι υποφέρουν από τη μοναξιά αλλά δεν κάνουν και κάτι να βγουν από αυτή τη μοναξιά. Παρακάθονται συνέχεια και περιμένουν ότι κάποιος πρέπει να με πλησιάσει. Και τι είπε ο Χριστός μας; Γίνε εσύ πλησίον. Δεν έχεις πλησίον κάποιον δίπλα σου; Γίνε εσύ σε κάποιον. Μην κλαις άγονα, στείρα για αυτή την υπόθεση.

Άλλη λέει: «Αμάρτησα. Να, είδατε, πάλι και αυτό αμαρτία, ένα λίγο που κάνω, και κλαίω και για όλα αυτά που κάνω και για όλες τις αμαρτίες μου και με πιάνει η απελπισία». Ναι, αλλά και το κλάμα της αμαρτίας σου και τα δάκρυα, όταν κάνεις κάποια λάθη, να είναι... να βγάζουν και αυτά κάπου. Να σε ωριμάζουν, να μην είναι δάκρυα απλώς εγωισμού, μιας παραξενιάς: «Γιατί να είμαι έτσι;» Και το θέμα είναι, μερικοί κλαίνε για αμαρτίες οι οποίες δεν είναι ουσιαστικές αμαρτίες της ψυχής. Δηλαδή σπάνια να δεις κάποιον να κλαίει, για παράδειγμα, επειδή, ας πούμε, φθονεί, επειδή ζηλεύει, επειδή συκοφάντησε κάποιον, επειδή κατέκρινε, επειδή υπονόμευσε τον άλλον, επειδή έβαλε λόγια και ο άλλος, ας πούμε, έχασε τη θέση του, τον βλέπουν στο γραφείο όλοι παράξενα. Αυτό δεν το παίρνει πολύ αμαρτία. Αμαρτία παίρνει, ας πούμε, «Δεν νήστεψα την Παρασκευή».

Είναι αυτό αμαρτία; Είναι αμαρτία, αλλά δεν είναι το μεγαλύτερο, σαφέστατα δεν είναι το μεγαλύτερο σε σχέση με την ασπλαχνία, σε σχέση με τη σκληροκαρδία. Δεν είναι αυτό το αμάρτημα για να κλαις. Να κλαις για τις αμαρτίες σου δημιουργικά, να μαλακώνει η ψυχή σου από τον προσωπικό σου πόνο και από την προσωπική σου αποτυχία. Αμάρτησες, κατάλαβες πόσο αποτυχημένος άνθρωπος είσαι και εσύ στη ζωή, κάνεις αποτυχημένες κινήσεις. Έτσι είναι και οι άλλοι, συμπάθησέ τους, αγάπησέ τους. Ίδιος είσαι και εσύ όπως είναι και οι άλλοι, και οι άλλοι έχουν ανάγκη όπως εσύ, συμπαράσταση και καλοσύνη. Βέβαια πολλοί που κλαίνε από τις αμαρτίες τους, άδικα όσο και να προσπαθήσεις να τους βγάλεις μερικές φορές από αυτή την κατάσταση των ενοχών και να τους δώσεις ελπίδα, δεν θέλουν αυτό. Θέλουν το δάκρυ τους να είναι πάντα έτσι, να τους πικραίνει, ενώ τους λέω εγώ...

Κάνε το δάκρυ σου δροσιά και την ψυχή σου, να δροσιστεί η ψυχή σου και να πει «Μ' αγαπάει ο Θεός». «Όχι», λέει, «εγώ θέλω να βουλιάζω εκεί στις ενοχές, στις τύψεις». Και όχι γιατί το λέει ο Χριστός αυτό, γιατί ο Χριστός δεν ζήτησε αυτό το πράγμα, να βουλιάζουμε στις τύψεις, δεν ζήτησε να κλαίμε απαρηγόρητα. Και γι' αυτό κάποιοι λένε μάλιστα ότι η μεγάλη αμαρτία των χριστιανών, λέει, δεν είναι ότι κάνουν αμαρτίες, αλλά είναι ότι δεν έχουν χαρά. Η μελαγχολία τους, το μίζερο κλίμα τους, η παραπονιάρικη συμπεριφορά τους, αυτό το γκρινιάρικο, αυτό το ύφος το καταθλιπτικό, που πάει ένας νέος άνθρωπος να πλησιάσει και αντί να βρει ανθρώπους οι οποίοι αισθάνονται λυτρωμένοι από τον Χριστό, ανακουφισμένοι, αναγεννημένοι... Δεν είναι καθόλου προτεσταντική αυτή η νοοτροπία. Δεν είναι προτεσταντικό το να πεις ότι πραγματικά μπαίνοντας μέσα στην εκκλησία η ψυχή μου ευαισθητοποιείται, εξομολογούμαι, η ψυχή μου αρχίζει να ισορροπεί, κοινωνάω, παίρνω μέσα μου το σώμα και το αίμα του Κυρίου, δυναμώνω.

Μεταμορφώνομαι και ζω αυτό που λέει ο Απόστολος Παύλος, «αμαρτωλός, ηλεήθην, ελεήθηκα απ' τον Θεό». Αυτή η αίσθηση λοιπόν ότι ο Χριστός, είμαι εγώ αμαρτωλός, ναι, έχω πολλά πάθη, δεν πάω καλά πολύ, αλλά έχω ελπίδα. Έχω πιάσει το χέρι του Χριστού και δεν υπάρχει περίπτωση να χάσω τον δρόμο μου όσο είμαι κοντά Του. Και ρωτάω μερικές φορές τέτοιους ανθρώπους που κλαίνε για αμαρτίες τους: τελικά τι θα πει Ευαγγέλιο; Πες μου λίγο τι θα πει Ευαγγέλιο. Μήπως χαίρεσαι δηλαδή, σ' αρέσει και παίρνεις μια κρυφή ευχαρίστηση με αυτά τα δάκρυα που συνέχεια έχεις χωρίς να πρέπει συνέχεια να κλαις; Μερικοί δεν κλαίνε καθόλου, το άκρο της αναισθησίας και της αδιαφορίας, και μερικοί κλαίνε συνέχεια χωρίς λόγο, λόγω μιας θλίψης που την επιδιώκουν όμως.

Νιώθεις ότι έχεις αξία έτσι όταν αισθάνεσαι βρώμικος, ανάξιος; Σου αρέσει λίγο αυτός ο ρόλος του θύματος; Δεν ξέρω, μυστήρια πράγματα. Και κάποιοι κλαίνε χωρίς να ξέρουν γιατί. Αισθάνονται ένα ψυχικό αδιέξοδο, ότι «Κάτι έχω αλλά δεν ξέρω τι έχω, κάτι με πνίγει, κάτι έχω έτσι εδώ στο στήθος, ένα πλάκωμα». Λέω «Κάνεις προσευχή;» Λέει «Κάνω». «Κοινώνησες, εξομολογήθηκες, διάβασες;» «Ναι, ναι, τίποτα δεν με πιάνει», λέει. «Τι έχεις τότε;» «Δεν ξέρω», λέει, «δεν έχω ένα νόημα, δεν έχω ένα κίνητρο στη ζωή μου, όλα τα βλέπω μαύρα, δεν μπορώ να χαρώ με τίποτα». Τότε να σου πω κάτι: βρες λύση. Βρες λύση.

Σε κάποιον άνθρωπο, πήγαινε σε κάποιον κληρικό που είναι πιο εξειδικευμένος σε ψυχικά θέματα να σου μιλήσει για το πρόβλημά σου, να μην κλαίς έτσι και περνάνε ατελείωτες... «Πόσο καιρό», λέω, «είσαι έτσι και κλαις;» Λέει «Έτσι, τους τελευταίους μήνες. Και κλαίω», λέει, «το βράδυ και κάθομαι στη μοναξιά μου και στεναχωριέμαι». Μα είναι κρίμα, λέω, να περνάνε ατελείωτες μέρες και ώρες μέσα στην κατάθλιψη και στη μελαγχολία και τα δάκρυα. Να πας να βρεις έναν γιατρό να σε βοηθήσει. «Γιατί», λέει, «επιτρέπεται να πάω;» Δηλαδή τι πρέπει να σου πω; Κάτσε να πεθάνεις για να μην πας σε έναν γιατρό; Να πας σε έναν γιατρό. Είτε είναι ψυχίατρος είτε είναι ψυχολόγος είτε είναι ειδικός για τέτοια θέματα, ένας πνευματικός που γνωρίζει, ένας άλλος ειδικός. Να βοηθηθούμε δεν πρέπει; Μαραζώνεις, αρρωσταίνεις και βουλιάζεις και κυρίως αν αυτό κρατάει μήνες, τα αφήνεις. Νομίζω ότι εβδομάδα δεν πρέπει να αφήσει ένας άνθρωπος.

Να μην ξέρει τι του φταίει. Κάπου να βγάλει μια κραυγή, να βγάλει μια φωνή, να πάρει ένα τηλέφωνο. Κάνε μια επίσκεψη κάπου, να το πεις αυτό σε έναν έμπιστο άνθρωπό σου, να σου πει μια λύση. Μην το κρατάς μόνος σου. Άνοιξε το στόμα σου. Τι είπα; Κάνε το δάκρυ σου λόγο. Πες τι έχεις, τι θέλεις, τι νιώθεις. Ακόμα και το να πεις αυτό το μπέρδεμά σου είναι επικοινωνία, είναι μοίρασμα.

Μερικοί άνθρωποι κλαίνε για έναν άλλο λόγο, διότι δεν μπορούν να ζήσουν την επιθυμία τους, αυτό που θέλουν κατά βάθος. «Θέλω», λέει, «κάποια πράγματα, αλλά δεν μπορώ να τα ζήσω. Δεν μπορώ να τα ζήσω. Θέλω κάποιες καταστάσεις, θέλω κάποια δουλειά, θέλω κάτι να κάνω, θέλω κάπου να πάω, να ταξιδέψω, να μορφωθώ, να παντρευτώ, έχω όνειρα», οτιδήποτε. Έχει κανείς μια επιθυμία.

Πόθο μες στην ψυχή του και όταν αυτόν τον πόθο δεν μπορεί να τον ζήσει είναι ένα μαρτύριο, είναι κάτι πολύ επώδυνο. Έτσι λεγόταν ο προφήτης Δανιήλ, «Ανήρ επιθυμιών», ήταν ένας άνθρωπος γεμάτος ιερές επιθυμίες. Ήθελε πράγματα, ήθελε να νιώσει τον Θεό, ήθελε να δει τη Βασιλεία του Θεού. Είναι μεγάλο πράγμα ο άνθρωπος να επιθυμεί, το οποίο βέβαια συνεπάγεται χαρά αλλά και ευθύνη και κόπο και τίμημα και να πληρώσεις για αυτό που επιθυμείς. Δεν είναι έτσι απλό, εύκολο. Αυτό το θέλει πολύ ο Χριστός, να ζήσουμε την επιθυμία μας.

Μέσα σου ένας σπόρος που θέλει να ανθίσει στη ζωή. Έχεις γεννηθεί για ένα σκοπό κι εσύ. Κι εγώ κάτι θέλω να κάνω, κάπως θέλω να ζήσω, κάπου θέλω να δραστηριοποιηθώ. Κι εσύ το ίδιο. Αυτό πρέπει να το φέρεις στην επιφάνεια. Ήθελε ο Χριστός πάντα οι άνθρωποι να ζουν την επιθυμία τους.

Πόθο της καρδιάς τους. Επιθυμία δεν είναι η αμαρτία. Ακόμα και όταν ο άνθρωπος επιθυμεί μια αμαρτία, στο βάθος, στον πυρήνα της καρδιάς του, ξεκινάει από έναν αγαθό σκοπό. Κανείς δεν γεννήθηκε από το Θεό για να θέλει αμαρτίες. Θέλουμε κάτι άλλο το οποίο δεν το έχουμε βρει. Βρες αυτό το άλλο. Το θέλει πολύ ο Χριστός. Να ζήσεις το όνειρό σου.

Μου έκανε εντύπωση κάτι που διάβασα για αυτή τη γυναίκα την αιμορροούσα, που αιμορραγούσε 12 χρόνια, υπέφερε. Άρα δεν το είχα σκεφτεί αυτό, άρα 12 χρόνια αυτή η γυναίκα δεν μπορούσε να ζήσει την επιθυμία της συζυγίας, να κάνει μια οικογένεια. Δεν θα είχε αυτή την επιθυμία να την αγαπήσει κάποιος άνθρωπος; Δεν θα είχε επιθυμία να κάνει ένα παιδάκι; Εγώ πάντα έβλεπα αυτό το θαύμα απλώς έτσι, ότι ήταν μια γυναίκα που είχε αιμορραγία και σταμάτησε η αιμορραγία. Με τόση πίστη, σίγουρα αυτή η επιθυμία συγκλόνισε, κίνησε την καρδιά του Χριστού και του είπε: «Θέλω κάτι. Το θέλω πολύ δυνατά όμως».

Σίγουρα τα μάτια της ήταν κι αυτής υγρά. Ο πόθος, κάτι που σε συγκλονίζει, σε κάνει να συγκινείσαι, να κλαις. Και ένιωσε ο Χριστός, λέει, να βγαίνει δύναμη από μέσα του. «Έγνων δύναμιν ἐξελθοῦσαν». Κατάλαβα, λέω, ότι από μέσα μου κάτι βγαίνει, γιατί συντονίστηκα με αυτή τη γυναίκα και αυτή η γυναίκα συντονίστηκε μαζί μου. Παραδόθηκε στον Χριστό.

Του έδειξε την επιθυμία της, ότι θέλω από σένα να με βοηθήσεις, σε εμπιστεύομαι, και τη θεράπευσε και τη βοήθησε όχι απλώς να γίνει καλά οργανικά, σωματικά, να σταματήσει το αίμα να κυλάει και να χάνεται μονίμως και να έχει τέτοια ταλαιπωρία, αλλά τη βοήθησε με τον τρόπο αυτό να κάνει, αν θέλει, και οικογένεια, να βρει έναν άνθρωπο, να νιώσει γυναίκα, να νιώσει επιθυμητή.

Γιατί όταν μια γυναίκα τότε είχε αιμορραγία για 12 χρόνια, δεν την πλησίαζε κανείς. Γιατί υπήρχαν νομοθεσίες στην Παλαιά Διαθήκη, νόμοι που έλεγαν ότι ο άνδρας που αγγίζει γυναίκα που έχει τέτοια θέματα του μηνιαίου κύκλου της και λοιπά, είναι και αυτός, θέλει να κάνει καθάρσεις, πλύσεις, τελετές. Αν αγγίξει ακάθαρτο, γίνεσαι και ακάθαρτος. Έτσι υπήρχε η αντίληψη. Άρα αυτή η γυναίκα ήταν απομονωμένη. Δεν την πλησίαζε κανείς. Πόσο μάλλον να γίνει μητέρα.

Δάκρυα. Πλημμυρίζει η γη δάκρυα. Μια μέρα σκεφτόμουν πόσα δάκρυα χύνονται κάθε μέρα στον κόσμο. Πόσα δάκρυα. Άλλες φορές έχω σκεφτεί πόσα να είναι τα... Γιατί είχα πάει στην Αμερική και λέγανε διάφορα σε ένα εστιατόριο, λέγανε: «Ξέρεις πόσες πατάτες τρώνε κάθε μέρα στην Αμερική; Τόνους. Πόσα μπιφτέκια; Τόνους. Πόσα σκουπίδια; Τόνους». Και λέω μέσα μου, πόσα να είναι τα δάκρυα των πονεμένων, των ανθρώπων που χάνουν δικούς τους, που έχουν τα παιδιά τους έτσι που ταλαιπωρούνται; Και αυτά είναι δάκρυα πολύ επώδυνα, να κλαις για τους δικούς σου. Μερικές φορές βέβαια υπερβάλλουμε, κλαίμε για τους δικούς μας, γιατί κατά βάθος μέσα από τους δικούς μας θέλουμε εμείς να πάρουμε κάτι από αυτούς. Λέει κανείς: «Μα εγώ για το παιδί μου κάνω τα πάντα». Ναι, κάνεις τα πάντα γιατί θες να πάρεις μετά τα πάντα. Του κάνεις ένα σπίτι δίπλα στο δικό σου γιατί το θέλεις δίπλα στο σπίτι σου.

Μετά δεν κάθεται γιατί θέλει να ζήσει την ελευθερία του, γιατί το πιέζεις και το πνίγεις και κλαις. Αν αναλύσεις γιατί κλαις, θα καταλάβεις ότι σου το είχαν πει και οι πνευματικοί: μην πάρεις το παιδί με το ζόρι και του φορτωθείς. Και εσύ δεν το κάνεις αυτό. Και τελικά βγαίνει αυτή η πίκρα, έρχεται αυτή η συνέπεια και την πληρώνεις και στεναχωριέσαι. Θες το παιδί να σε υπακούει, θες να σε ρωτάει, θες να του υποδεικνύεις εσύ. «Παιδί μου, τι το πήρες το αυτοκίνητο άσπρο; Σου είχα πει να το πάρεις ασημί. Δεν σ' το είπα όταν πήγαμε στην έκθεση μαζί;» Και λέει: «Ρε μάνα, εσένα παντρεύτηκα;»

Συνέχεια, μονίμως, μέχρι όσο, με όποια ηλικία και αν φτάσει, επέμβαση στη ζωή του άλλου. Ποια να παντρευτεί, ποια να παντρευτεί, πώς να ζήσει, πώς να μεγαλώσει τα παιδιά. «Το παιδί κρύωσε, ντύσ' το». Τι είναι αυτά που κάνεις; Αυτό το πράγμα, θα έρθει η ώρα που θα κλάψεις γι' αυτό.

Δεν αντέχει ο άλλος. Και μετά νομίζεις ότι αγαπάς το παιδί και κάνεις όλα για το καλό σου και κλαις για το καλό του. Δεν κλαις για το καλό του εκείνη την ώρα. Ξέρεις γιατί κλαις; Κλαις γιατί πικράθηκες που δεν έγινε το δικό σου ακριβώς. Σεβάσου το. Άσ' το παιδί, αυτή είναι αγάπη. Σε αγαπάει το παιδί σου, εκτιμάει τα δώρα σου και θα εκτιμήσει πάρα πολύ την ελευθερία και το σεβασμό που θα του χαρίσεις. Άσ' το παιδάκι και θα βρει το δρόμο του, συμφωνείς; Η ελευθερία, Βασίλη, πιστεύω είναι κάτι που αξίζει να πληρώσεις όσο χρειαστεί για να την έχεις. Και ο σεβασμός. Άφησέ με να ζήσω χωρίς να με πνίγεις. Βασίλη Χατζηνικολάου, σε παρακαλώ, ένα μουσικό άκουσμα που να μην μας πνίγει, να μας ανοίγει σε πελάγη ελευθερίας.

Ευχαριστώ πολύ. 41-18-602 και 41-18-640. Περίμενε, Βασίλη. Και το email της εκπομπής είναι atheata.perasmata.gr. Η εκπομπή αναμεταδίδεται σε κάποια μέρα της εβδομάδος και υπάρχει και στο διαδίκτυο σε λίγες μέρες, θα μπει, ώστε να την κατεβάζεις, να την ακούς κάποια άλλη ώρα αν τώρα δουλεύεις και τώρα που γύρισες από τη δουλειά μπορεί να την ακούσεις. Βασίλη, σε ευχαριστώ.

Κάτι που διάβασα: λέει ο Ιάειρος, όταν πέθανε το κοριτσάκι του, πήγε στον Χριστό κλαμμένος και αυτός. «Σε παρακαλώ, το παιδί μου χάνεται», έκλαιγε, και ο Χριστός κατάλαβε ότι αυτός ο άνθρωπος έχει ανάγκη να βοηθηθεί το παιδί του, αλλά κατάλαβε, λένε μάλλον, ότι δεν ήταν μόνο αντικείμενο αγάπης του το παιδί, αλλά ήταν και αντικείμενο της επιθυμίας του.

Όχι απλώς το αγαπούσε, αλλά το ήθελε πάρα πολύ να το κάνει αυτός όπως ήθελε. Και απόδειξη: πού είναι η μάνα; Ρωτάνε πολλοί. Ο Ιάειρος πήγε μόνος. Δεν υπήρχε άλλος άντρας στην Καινή Διαθήκη που να πηγαίνει στο Χριστό για το παιδί του. Όλες οι μάνες πηγαίνουν για τα παιδιά. Αυτός εδώ, ένας άντρας, αύξησε πάρα πολύ την αρμοδιότητά του πάνω στο παιδί του, η μάνα ανύπαρκτη, και λέει: «Σε παρακαλώ, το παιδί μου».

Και γι' αυτό ο Χριστός μας, λένε, όταν πήγε να κάνει το θαύμα, να το αναστήσει, που είχε πεθάνει το παιδάκι, δωδεκάχρονο κορίτσι, ζήτησε να μπει μέσα η μάνα και ο πατέρας και να σταθούν οι δύο απέναντι. Και ο Χριστός θεραπεύει το παιδί, το ανασταίνει το παιδί και λέει στους γονείς: «Δώστε του να φάει και να πιει». Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει: κλαίτε για το παιδί σας, λυπάστε για αυτό που συνέβη, είστε οι γονείς. Τόση ώρα δεν ήσασταν και οι δύο μαζί. Ήταν μόνο ένας, τώρα εγώ σας έβαλα και τους δύο για να δει ότι έχει δυο γονείς. Αλλά από εσάς τους δυο γονείς ξέρετε τι θέλει το παιδί; Το φαγάκι του, το νεράκι του και τα βασικά. Τα άλλα αφήστε το να τα βρει πατώντας στα πόδια του, κάνοντας τη δική του τη ζωή. Δώδεκα χρονών αρχίζει το κοριτσάκι και μεγαλώνει και μπορεί να γίνει σιγά σιγά μητέρα εκείνη την εποχή. Παντρεύονταν πολύ νωρίς τα παιδιά και μπορούσαν. Και ο Χριστός λέει: «Αφήστε το κορίτσι σας, μην το πνίγετε». Δεν τους είπε: «Πνίξτε το στην αγάπη, στα φιλιά, αγκαλιάστε το, κάντε το να σκάσει».

Την υπερβολική υπερπροστασία και αγάπη σας. Όχι. Λίγο νεράκι, λίγο φαγάκι και αφήστε το να περπατήσει, να αισθανθεί ότι μπαίνει στην κοινωνία. Νομίζεις ότι κλαις για αυτόν και για αυτήν, για το παιδί σου κλπ. Αλλά στην πραγματικότητα κλαις γιατί χάνεις. Νομίζεις ότι χάνεις πρόσωπα που ήταν οι προεκτάσεις του εαυτού σου. Νόμιζες ότι θα είναι συνέχεια δικό σου, μα δεν είναι ένα αντικείμενό σου. Δεν είναι ένα τραπέζι το παιδί σου που θες να το πηγαίνεις όπου θες εσύ, να το έχεις όσο θες εσύ κοντά σου. Όχι, θα ανοίξει τα φτερά του, θα βγει στη ζωή του. Γι' αυτό λοιπόν πολλές φορές τα δάκρυα μπορεί να μην είναι και τόσο πολύ καθαρά. Όταν όμως κάτσεις και τα συζητήσεις με τον εαυτό σου και πεις: «Τώρα γιατί; Τι θέλω πραγματικά; Γιατί κλαίω για το παιδί μου; Γιατί δεν του δίνω μόνο τα απαραίτητα; Του δίνω, θέλω να παίρνω».

Ρόλους που δεν μου ανήκουν. Θέλω να απορροφήσω το παιδί μου, να το κάνω τελείως δικό μου, χωρίς να έχει δική του προσωπικότητα, δική του θέληση. Θα κλάψεις αν το κάνεις αυτό. Θα κλάψεις. Και κάτι άλλο, όταν κλαις για δικά σου άτομα, συγγενείς, παιδιά κλπ., πρόσεχε, πρόσεχε στη ζωή. Μην κατακρίνεις άλλους που περνάνε δύσκολα στο σπίτι τους. Γιατί θα έρθει η ώρα που θα κλάψεις και στο δικό σου σπίτι για παρόμοιο θέμα. Στη μικρή μου πείρα στην εκκλησιαστική ζωή και στους ανθρώπους που γνώρισα, έχω δει πολλά περιστατικά ανθρώπων που ό,τι είπαν για άλλες οικογένειες, για άλλα παιδιά, θέματα δουλειάς, συμπεριφοράς, χαρακτήρων, ηθικής, αγωγής, ψυχολογίας, και κατηγορούσαν άλλους, σχολίαζαν άλλους, ήρθε η ώρα και έκλαψαν στο δικό τους το σπίτι και χτύπησε η πόρτα το ίδιο το δικό τους το σπίτι.

Κάποιος σχολίαζε μια συγγενή τους που είχε χωρίσει, μια κοπέλα συγγενή του που είχε χωρίσει, και λέει: «Τι παιδιά είναι αυτά; Να λοιπόν, τα παιδιά το χωρίσανε, κάνανε και λοιπά. Εμείς, δόξα τω Θεώ, εμείς καλά». Ήρθε η ώρα, περάσανε έξι χρόνια και χώρισε το δικό του το παιδί και έκλαιγε μετά. Τώρα κλαις, αλλά ξεχνάς ότι ήσουν σκληρός. Κατέκρινε ο άλλος την έκτρωση που έκανε μια κοπέλα με τρόπο πολύ υποτιμητικό, δηλαδή και την εξευτέλισε την κοπέλα που έκανε την έκτρωση και την οικογένειά της. Το έλεγε εδώ, το έλεγε εκεί, το σχολίαζε, το κουτσομπόλευε. Μετά από χρόνια η δική του κόρη. Το στόμα έκλεισε. Έκλαιγε και έσκαγε και έλεγε, ας πούμε: «Τι με βρήκε;» Και πάλι από εγωισμό έκλαιγε γιατί έλεγε: «Γίναμε ρεζίλι». Μόνο αυτό σκέφτονται μερικοί, γινόμαστε ρεζίλι. Το δράμα του παιδιού που έχει κάνει την έκτρωση, το αδιέξοδο που φτάνει, το λάθος που έκανε, το παιδάκι που έφυγε,

τα σκέφτεται συνολικά; Σκέφτεται μόνο: «Τι θα πουν για μας; Τι θα πουν για μας; Πώς μας βλέπουν;» Είμαστε άνθρωποι. Αν καταλάβεις ότι είσαι άνθρωπος, που ό,τι σχολιάζεις πρώτα θα το πάθεις, θα γίνεις πολύ πιο επιεικής και συμπαθής και τα δάκρυά σου θα σε μαλακώνουν και δεν θα σε κάνουν σκληρό και τότε θα σε αγαπάει και ο Θεός. Θα δεις, θα μειωθούν τότε τα δάκρυα του πόνου και θα έρθουν δάκρυα ευγνωμοσύνης. Ό,τι πεις για άλλους θα έρθει η ώρα που θα το δεις και θα το ζήσεις σε κοντινά σου πρόσωπα. Και τα πιο συγκλονιστικά δάκρυα είναι τα δάκρυα του πένθους. Α, εκεί δεν έχεις να πεις. Σε άνθρωπο που πενθεί πας και του δίνεις ένα μαντηλάκι, δεν του λες «Σταμάτα», και κλαις κι εσύ μαζί του. Εκεί δεν έχεις να πεις τίποτα γιατί είναι, είναι φοβερό. Ο θάνατος είναι όντως μια φοβερή τραγωδία, είναι μια ανατροπή των πάντων, της λογικής μας.

Μια αντιφατικότητα, δηλαδή δεν μπορεί να διανοηθείς κάτι τόσο ωραίο, που ένας άνθρωπος που τον αγαπάς και περνάς ωραία και απολαμβάνεις και χαίρεσαι, και είναι τρέλα μετά αυτό που γίνεται, είναι τρέλα, τρελαίνεσαι, φτάνεις στα όρια της τρέλας, είναι απίστευτο, πελώριο ερωτηματικό, είναι κάτι φοβερό.

Λοιπόν, κλαις για τέτοια θέματα πόνου, πένθους, απώλειας αγαπημένων προσώπων, δεν μπορεί να σου πει κανείς τίποτα. Μίλα. Μίλα για το άτομο που αγαπούσες. Πες πόσο ωραία περνούσατε. Θυμήσου σκηνές. Μην κρύψεις τα δάκρυα αυτά, μην τα στεγνώσεις με το ζόρι. Θυμήσου τι σου έδωσε, τι του έδωσες, τι είπατε, τα δώρα που κάνατε, τα μέρη που επισκεφθήκατε, στιγμές ωραίες που ζήσατε.

Σε βοηθάνε όμως και αυτά τα δάκρυα. Σε βοηθάνε ακόμα και αυτά τα δάκρυα του πένθους να δεις πολλά πράγματα, να δεις την αγάπη που είχατε, η οποία δεν χάνεται. Δεν χάθηκε τίποτα από τα ωραία που ζήσατε. Δεν μπορεί κάτι ωραίο να χαθεί. Δεν έχεις τον άνθρωπό σου, αλλά αυτή η ανάμνηση της αγάπης, τον κρατάς ζωντανό. Την ψυχή του την νιώθεις.

Προσεύχεσαι για αυτή. Και το κλάμα σου γίνεται έτσι μια παρηγοριά από το Θεό και σου λέει: «Σας ενώνω εγώ». Έχεις σημάδια στην ψυχή σου από τον άνθρωπο που έφυγε. Δεν είναι χαμένος. Σου έχει αφήσει σημάδια. Έχει χαράξει στην καρδιά σου, σαν τους κορμούς των δέντρων που, λέει, ας πούμε, την αγάπη τους γράφουν οι άνθρωποι, τα νέα παιδιά, και εσύ έχεις χαραγμένη στην ψυχή σου την αγάπη του ανθρώπου που αγαπούσες, είτε είναι παιδί σου, είτε είναι γυναίκα σου, άντρας σου, γείτονάς σου, συγγενής σου, αδερφός σου, μάνα σου, πατέρας σου.

Υπάρχει η ψυχή τους. Υπάρχει και το χάραγμα της αγάπης τους μέσα σου. Και καταλαβαίνεις βέβαια και τη ματαιότητα και το αβέβαιο της ανθρώπινης ζωής. Και λες, απ' την άλλη λες: «Πόσο είχα αγαπήσει, ρε παιδί μου, έναν άνθρωπο ο οποίος τελικά έφυγε. Πώς γίνεται να δίνω τόσο πολύ αγάπη και να θεωρώ ότι είναι το παν, και τώρα αυτό που είχα το παν έφυγε; Πώς γίνεται αυτό;» Εκεί βλέπεις το τέλος, βλέπεις τη ζωή, βλέπεις τη ζωή που τελειώνει και το θάνατο που τα ισοπεδώνει όλα και την αγάπη που τα κρατάει όλα όρθια. Και είναι φοβερό. Και οι άνθρωποι που κλαίνε επειδή απογοητεύτηκαν όχι από τους ανθρώπους που έφυγαν αλλά από τους ζωντανούς που είχαν εμπιστευτεί, άνθρωποι και αυτοί οι άνθρωποι πάντως μας ωριμάζουν και μας κάνουν πολύ δυνατούς.

Καταλαβαίνεις ότι η ζωή θα σου φέρει εκπλήξεις και πόνο ακόμα και από εκεί που δεν το περιμένεις.

Θυμήσου βέβαια και εσύ ότι έχεις και εσύ πληγώσει ανθρώπους στο παρελθόν και τους έκανες και εσύ να κλαίνε. Δεν έχει γίνει καμία φορά αυτό και στη ζωή σου; Λέμε, «Α, τι μου έκανε! Α, με απογοήτευσε, εγώ τον εμπιστεύτηκα». Και εσύ έχεις προχωρήσει σε τέτοια βήματα και έχεις πονέσει ανθρώπους και τους έκανες να λυπηθούν, τους παράτησες, δεν τους μιλάς τώρα, ξέκοψες.

Και αυτοί κλαίγανε και εσύ δεν το ήξερες, και αυτοί περιμένανε να τηλεφωνήσουν και δεν το έπαιρνες. Και αυτός ο άνθρωπος τον οποίο τότε είχες πληγώσει, λέω, δεν ξέρω. Αλλά μου είχε πει κάποιος πολύ πληγωμένος που έκλαψε πολύ από προδοσία ανθρώπου. Λέει: «Εύχομαι, πάτερ, όχι ως κατάρα», μου λέει, «όχι να πάθει κακό, όχι. Αλλά εύχομαι», λέει, «όποτε θέλει ο Θεός, να καταλάβει πόσο πόνεσα». Αυτή η προσευχή δεν πάει χαμένη στον Θεό.

Προσευχή του πληγωμένου, του αδικημένου. Πικραμένου ανθρώπου που έκανε καλό και πήρε απάντηση την κακία, την αδικία, την πίκρα την τεράστια. Και αυτό είναι, η αδικία βοά στον Θεό και του λέει: «Τι γίνεται; Μια δικαιοσύνη, σε παρακαλώ». Και λέει: «Θεέ μου, σε παρακαλώ, δεν θέλω να εκδικηθείς, αλλά να καταλάβει κάποτε πόσο πολύ μου στοίχισε αυτό που μου έκανε». Και γίνεται μετά από χρόνια κάτι, κάτι, κάτι, πονάς και εσύ και λες:

«Τόσο πολύ πονάει τελικά να σε πληγώνει; Τόσο πολύ;» Λοιπόν, σήμερα πέρασε η ώρα με δάκρυα. Τι να πω; Παρακαλώ να μην κλαίει κανείς. Απαγορεύονται τα δάκρυα εν ώρα εκπομπής, γιατί σε βλέπουν και άλλοι. Αν εσύ είσαι εντάξει, αν είσαι μόνος, κλάψε όσο θες. Αλλά το θέμα δεν είναι να κλαίεις. Αυτό λέμε τόση ώρα. Όταν κλαίς, να σκέφτεσαι γιατί κλαίς. Να σκέφτεσαι τι ζητάς και μην λες ότι όλα πήγαν λάθος στη ζωή σου και «αν τα ήξερα αυτά νωρίτερα», όπως μου είπες εσύ

στη Θεσσαλονίκη, λέει, «αν τα ήξερα αυτά νωρίτερα, θα ήταν αλλιώς η ζωή μου». Ωραία, από εδώ και πέρα η ζωή σου. «Μα», λέει, «δεν πέρασαν τόσα χρόνια;» Από εδώ και πέρα, σου ξαναλέω. Πέρασαν 50 χρόνια; Ωραία, θα ζήσεις άλλα 40, άλλα 50, δεν ξέρω πόσο θα σε αφήσει ο Θεός. Δεν είναι λίγο. «Εγώ», λέει, «που γέρασα, τι να κάνω τώρα που είμαι 80; Και αυτά δεν τα ήξερα και δεν τα είχα σκεφτεί έτσι». Δεν υπάρχει απελπισία. Και άλλες δύο μέρες να σου μένουν στη ζωή να ζήσεις, μιλάω για μένα γιατί εσύ θα ζήσεις πολλές, λέω, πες ότι ζεις άλλες δυο μέρες μόνο. Είναι πολλές και αρκετές για να ζήσω μια ποιότητα στη ζωή μου, μια ποιοτική ζωή. Μια ζωή αναγεννημένη κοντά στον Θεό, μια ζωή μέσα στα μυστήρια της Εκκλησίας, να πλησιάσω, να εξομολογηθώ, να μεταμορφωθώ, να κοινωνήσω. Προλαβαίνω. Προλαβαίνω να κάνω πολλά, ακόμα και λίγος χρόνος να μου έχει μείνει. Να λοιπόν που τα πράγματα θέλουν ψάξιμο στο βάθος και όχι απλώς επιφάνεια. Μην κοιτάς το δάκρυ μόνο,

τι κρύβει αυτός ο πόνος μέσα. Γιατί κλαις; Τι θέλεις; Τι ζητάς; Για να ξέρεις πού να παλεύεις και πώς να το επιδιώκεις αυτό. Και μου έκανε εντύπωση, έλεγε ένας ασκητής ήτανε, και για να σου πω αυτό, τη σημασία του βάθους, να προχωράμε πέρα από την επιφάνεια των δακρυών.

Ήταν ένας ασκητής και είχε χάσει τη βελόνα του, λέει. Και την έψαχνε. Ήταν έξω από το κελί του και έψαχνε στα χώματα εκεί. Ήταν ηλιοβασίλεμα και έπεφτε ο ήλιος και ήταν οι τελευταίες ακτίνες και έβλεπε ο άνθρωπος. Και περνάει ένας άλλος ασκητής και του λέει: «Με βοηθάς λίγο, πάτερ;» Λέει: «Έχω χάσει τη βελόνα μου, ψάχνεις και εσύ λίγο;» «Λέω να ψάξω». Ψάχνανε, ψάχνανε, δεν βρίσκανε τη βελόνα. Λέει: «Ρε πάτερ, πού είναι αυτή η βελόνα; Πού την έχεις χάσει; Δεν την βρίσκω. Έχω φάει τον τόπο», λέει, «δεν φαίνεται πουθενά. Πού την έχασες ακριβώς;»

«Μέσα», λέει, «μέσα στη σπηλιά την έχασα». «Καλά, την έχασες μέσα στη σπηλιά και ψάχνουμε εδώ;» «Ε, ναι, αλλά εδώ έχει φως», λέει, «μέσα δεν έχει φως». Μάλιστα. Έτσι κάνουμε. Έχει κάπου, φαίνεται κάτι, κοιτάμε μόνο εκεί. Η βελόνα όμως δεν είναι εκεί. Η βελόνα μας έχει χαθεί κάπου πιο βαθιά. Το πρόβλημα, ο καημός μας, η πίκρα μας, η λύπη μας, οι στεναχώριες μας είναι άλλες. Για άλλα κλαίμε, άλλα μας φταίνε. Αυτά τα άλλα, αν τα βρούμε, είναι ένα πολύ μεγάλο βήμα. Να ξέρουμε πραγματικά γιατί κλαίμε. Αυτά τα άλλα, αν τα μοιραστούμε με άλλους ανθρώπους και τα πούμε με έμπιστα πρόσωπα που μας αγαπούν... Πόσο μου έκανε εντύπωση μια κοπέλα, κλαίγοντας, που μου λέει: «Δεν πάω σε γάμους. Κλαίω και αυτοί νομίζουν ότι συγκινούμαι, και εγώ κλαίω επειδή με τρώει το μαράζι». Αλλά είναι μεγάλη υπόθεση να μπορείς να πεις ότι «εγώ δεν κλαίω επειδή συγκινήθηκα και εύχομαι να πάει καλά. Κλαίω επειδή λιώνω από τη στεναχώρια, γιατί κι εγώ να μην έχω παντρευτεί ακόμα;» Είναι σημαντικό να μπορείς να το μοιραστείς αυτό.

Και μετά να κάνεις και βήματα, να πεις: «Δεν αρκούν τα κλάματα. Πρέπει να κάνω και βήματα και να κάνω και εγώ την ωραία οικογένειά μου». Βασίλη, σε παρακαλώ, μη με μαλώσεις, θα κλάψω. Πέρασε η ώρα, αυτό. Μου λέει ο Βασίλης: «Τελειώνει ο χρόνος, πρέπει να τελειώσουμε». Να σας αφήσω. Να είστε, εύχομαι να είσαι πολύ χαρούμενος και ευλογημένος, και ο Θεός να σκουπίζει τα δάκρυα της ψυχής σου. Και αν δεν έχεις δάκρυα στα μάτια, στην καρδιά μετράνε εξίσου τα δάκρυα του πόνου, της καρδιάς, της ευαισθησίας, της καλοσύνης, της αγάπης, της προσευχής. Και μέσα στην καρδιά μετράνε, ζυγίζουνε για αυτά, τα βλέπει ο Θεός και λάμπουνε. Και να περάσει η ευλογημένη εβδομάδα σου και με το καλό να τα πούμε την άλλη εβδομάδα με ένα καινούριο θέμα που ίσως πάλι μας φέρει ένα δάκρυ. Λέω ίσως, δεν ξέρω. Καλή δύναμη.