Keeping a Clear Mind

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The English text is the final prepared translation. Performed music, recording artifacts and selected unclear fragments are omitted. It is not a synchronized transcript of every sound in the Greek recording. English digital narration is available in a synthesized voice.

Download final English text (TXT)

Give thanks to God, my dear friend, all my dear friends. Thank God that you are alive and well, and that you can hear me now. I do not mean just me: thank God that you can hear at all. Greetings, dear friends. We are together once again on Unseen Passages, with Vasilis Hatzinikolaou, who keeps us company with his beautiful music and handles the sound for the program. And with all of you, we form one great gathering across the whole world.

Thank you so much for your messages. I do not read them out or mention them, because then I would constantly have to repeat all the kind things you say. Thank you very much. Pray that the things you say may be true, and that one day I might come close to them. I can see that you hold priests in high regard and imagine things about us that may not be true in reality. That is how you wish we were. I too wish I were as you imagine me. May we all become like that one day. Thank you so much for your love.

As for what you write to me, I can say a prayer to God, and I hope He hears us. I hope God will, and I believe that when He sees your good intentions, He will hear you and resolve the problems you face. That does not mean you will have no new problems; others will come. We simply change problems: one is resolved, another appears. But in the meantime, you will have strength.

You will have gained the wisdom of the saints. You will have learned to stay afloat through the waves and storms. In the end, you will learn that this is life. There is no life without waves, no sea that is always calm. No one passes through this world without hardships, trials, sorrows, heartaches, and unexpected problems. After all, are these not the things that bring us together?

Is that not why you leave your work, hurry to call a friend or a neighbor, and tell them to listen to this program and others like it? You know we will say something drawn from your own life. What we speak about is yours; it comes from your own pain. If it speaks to you, it is because this wine comes from your own grapes, grapes that were pressed as you suffered and bled. Then I say a few words, and you wonder, ‘How does he know? How can he speak of these things?’ I know because you tell me and write to me. I talk with people, and I look a little into my own heart, which goes through much the same as yours. That is why our problems are so alike, and why we are so alike. I may not know you, but I believe that does not matter. Sometimes even someone who does not go to church, who does not have the close, conscious relationship with God through the Church that we try to have, can hear these words. When we speak of real questions of life, drawn from our homes, our work, our souls, and our hearts, your heart and mine beat with the same rhythm.

When you sigh, I sigh too; we go through much the same troubles. That is why we understand one another. We have this mutual understanding and support, and we carry on with the struggle. But I began today’s program by telling you to glorify God because you can hear, because you are well, and because you have mental balance and health. It is no small thing to be mentally healthy: to be well, to understand what is happening, to be a normal person, calm, balanced, and at peace with yourself. Of course, we all have something. I do not think anyone is absolutely healthy mentally, absolutely. We all have something: fixations, fears, and quirks. Thank you.

Um...

We need awareness. We get stuck on things; we can be perfectionists. We all have something. But at least our overall mental state should allow us to live happily, harmoniously, and well with those around us.

Glorify God. Someone once asked me, ‘Can you find anything good to thank God for?’ I said, ‘Let us thank God that we can understand one another and communicate, that our minds still work and have not failed us.’ That is no small thing. The balance is so delicate.

Perhaps what I am saying today will not weigh heavily on you, because you do not realize what a great gift that balance is. When you are well, you do not know what it means to be unwell. Unless you have seen it, of course. Some of you have, and there are many people in the world who have seen it in dearly loved relatives and friends.

They have seen a serious loss of mental balance, a severe mental health problem that appears suddenly. A person can no longer think clearly. Something happens to their mind; they seem confused, as though they cannot communicate. May God protect us all. I want to share a few thoughts about how He can help us preserve this great gift. I remember going to catechism classes as a child at a Christian center. An elderly man sat outside in the little waiting room. He looked after the place, unlocking and opening it, then closing it again. He kept looking up at an icon of Christ. One day after class I went out and asked him, ‘What do you do here while you sit?’ He said, ‘I sit and pray to God.’ ‘But you are old,’ I said. ‘So?’ he replied. ‘What temptations do you have? What do you ask God for, when you have no temptations?’ He said, ‘We do not pray only about temptations.’

I asked, ‘What do you ask Him for?’ He said, ‘I ask Him not to let me lose this,’ and he pointed to his head. ‘I beg Him not to let me lose it.’ ‘Why?’ I asked. ‘What sort of prayer is that?’ ‘Listen to me,’ he said. ‘As the years go by, we do not know what will happen to our minds. So I beg Him.’ That made a deep impression on me. It was the first time I had heard someone pray for a clear mind and sound mental health: to stay alert, to understand what is happening, to remember and not forget, not to become confused or get stuck on some troubling idea that torments you. I was struck that this elderly man asked for such a thing in prayer and told me about it. I remembered it many years later.

Over the years, I have known people in different places around the world whose minds were affected in this way. I am not speaking about any particular place or person now. There have been quite a few people, acquaintances and friends, and you can see that something has happened to their minds.

I should say that some of these conditions can have a hereditary element. It is good to be aware of that, to think and talk about it, and to make careful, serious decisions before starting a family. If you know that you live with a serious inherited condition that your children might also inherit, you should take care.

I remember a young woman some years ago in central Greece. She had met a man from Thessaloniki. She told me, ‘Father, it does not matter that he is going through this trial. I feel strong enough to share his pain and bear this trial with him.’

‘I love him and I will marry him as he is. I understand it and I accept it.’ People who go through mental health difficulties want companionship too. Some people are able to take that on. But you have a duty to tell the other person. You must tell them, and if they cannot bear that burden, they should not go ahead. The start of a life together is a serious matter. These difficulties can affect your children. A parent may lash out at the children, the neighbors, or their husband or wife, even though those people have done nothing to cause it. There may be an underlying personal difficulty that needs treatment, medical care, support, conversation, or medication.

If you do not say this or recognize it, you may start thinking the problem is your neighbor, your cousin, your brother, your wife or husband, or your children. Yet they are not the cause. Many children can see this in their parents, and they say so. Over the years, talking with people young and old, I have heard young people speak very honestly about it: ‘Something is wrong with my father. Is he thinking clearly? Does what he says make sense? It does not make sense to me.’ What can you say to that child? That the child is always at fault, that they have made another mistake? Of course, the way a child responds to a parent may also be wrong. You cannot insult your parents. But as an adult, you cannot lash out at your child when the real trouble lies elsewhere and you need help.

You may need help from a specialist, and above all from Christ, who knows every illness of soul and body. But Christ Himself will send you to priests. Christ Himself will send you to doctors. He will say, ‘My child, when you have a headache, you go to the pharmacy. When your body is hungry, you go to the refrigerator. Now that you have a serious condition and need help, you should turn to someone qualified to help and support you.’ We need to take great care in choosing a partner or spouse, especially in this matter.

The other person may lack all sorts of things: an impressive education, a lot of money, property, land, savings, cars, and so on.

May they have all those things, but if they have mental balance, if they have a sound, steady soul, the ability to communicate, understanding, reason, and their wits about them—that matters. You might ask, ‘Are we all so irrational, then?’ But I’m not speaking only about you; I’m speaking about myself too. We all have something. As the saying goes, we have all taken a brick to the head. Every one of us has something.

Some of us have more of these difficulties, some less. The question is whether we can manage them well enough for life to go on. And if we cannot, what then? Some people do not even ask for help. They lack the humility to turn to a specialist. I cannot... I mean, you come to me with health concerns, perhaps about pregnancy, or other concerns.

Serious problems, say, with your stomach, your legs, your head, your ears, or your teeth, and you ask me to make the sign of the Cross over you or give you a blessing. Of course I will, and we pray. But that does not mean you should not also see a specialist, hear what they say, and receive treatment. That goes for bodily conditions and for what I am calling mental health conditions, including neurological ones.

These people need help when you can see that prayer alone is not helping them, and neither is reading spiritual books and Holy Scripture alone. When you have high or low blood pressure, a thyroid problem, high cholesterol, or any of these illnesses, what do you do? Do you just come to have prayers read over you?

You take your medicine. If you have diabetes, it is not enough for a priest to read prayers over you and for you to rely only on faith in God. Why do you go to the doctor for that? When your tooth hurts so badly you cannot sleep at night, why do you go to the dentist? You could pray. The same applies to some conditions of the human nervous system. I am not speaking about someone who lies or feels jealous and needs to talk, understand what is happening, gain self-knowledge, humble himself, and go to confession. Yes, spiritual guidance can help with that. But spiritual guidance alone cannot resolve every problem. A dentist may comfort you when tooth pain makes you panic, but being calm is not enough. You also need help, medicine, treatment, and the instruments the dentist uses to work on your teeth. That is how it is with all these things.

Some people believe differently, and I respect that. They believe that divine grace, which heals what is weak and supplies what is lacking, does everything. Yes, but do you know where I do not see that happening? Among the very people who say it. I have met people who made sweeping claims: God is enough for everything, we need nothing else, God gives everything and does everything. As if I were telling people to go somewhere God is absent. I am not telling anyone to go away from God. Yet when the time came, those very people who insisted that nothing was needed but prayer, confession, Holy Communion, and so on—when their own relatives

their parents, children, spouses, or other close family members became very seriously ill, they found they could not perform the miracle they had said would come so easily. Then they were the first to run to the doctors for help. That is a lesson in humility for us.

We often speak about theology in very impressive terms. We say powerful and meaningful spiritual things. But the theology of the Fathers was joined to what they actually did. They lived what they taught. Take the Holy Unmercenaries: they were physicians, priests, spiritual people, Saints. They could perform miracles. They healed people and took no payment.

“Unmercenary and wonderworking healers, visit us in our sickness; freely you received, freely give to us.” Those hymns were not written as mere figures of speech or symbols. They laid a hand on someone who was ill, and that person was healed. I admit I cannot do that. God has not given me that gift. If you have it, pray for all of us and heal those of us you can.

So there are people like the Holy Unmercenaries, Saints and wonderworkers. Such people still exist today; there will be people who can heal. But how many are there? How many people live on this planet—six billion? Six billion people. What are all the others to do if they have no wonderworking healer of souls and bodies nearby, someone who can heal mental illness? I too read beautiful accounts in the Synaxarion of Saints who healed illnesses of mind and body. You might have depression, and through their prayer or touch it would be taken away. They might give you something of theirs that their hand had blessed, and you would recover. Yes, but that happened then. Now...

What do we do? Is that help available to us? You call me to serve Holy Unction for you, and you have a serious mental or physical illness. Today I am focusing especially on mental well-being and how serious a matter it is.

And you find that even after Holy Unction, whatever measure of faith you had, the problem persists: overwhelming panic, terrible insomnia, anxiety, nightmares, ringing in the ears, trembling, dizziness, unsteadiness. Mental and physical symptoms all mixed together. What shall we say? Shall we serve Holy Unction again, just to make sure? And again, and again? Why? Because we do not want to humble ourselves and admit that we need a doctor too?

We need help from someone God has sent to us. Doctors have not been sent by some force opposed to God. God blesses doctors to heal us. Does He not guide their hands and their minds? I am not speaking about particular schools of medicine that reject God or seek to fight Christ. I believe that sound, established medicine and treatments that respect the person do not intrude on your spiritual life; they care for your health. I say this because we can become stubborn and fixated, saying, “I need nothing else. I know best. I will find the answer myself.” And in the end we receive no help. Nobody knows all the trouble I've seen.

Lots of troubles floating around these days, seems like everybody's sick, sick, sick, and I'm right in there with them, yes, well there's one thing that's for sure, it ain't no use crying, just get in there and pitch, sometimes you need help, that's when you kinda look up, you know, that's uh...

Me, oh yes, my love!

We make grand statements. As I said at the beginning, our theological language at conferences and in talks is beautiful: God’s uncreated grace heals everything and raises fallen humanity back to its ancient, first-created beauty. And we become like the first Adam and the second Adam, who is Christ, and all that. But does this happen in practice?

Everybody's always singin' the blues about his own troubles. The thing to do is to get with the big boss. That's right. Look up sometimes.

Nobody knows the trouble I've seen, and I ain't gonna bug nobody about it either. I know where I can get help when I need it. I think that too, every time, every time. Perhaps you should try!

A young man told me about a woman he had met at a certain church. He went over and got to know her, but, he said, “There were so many difficulties. I could not communicate with her. Her thinking would get stuck, we could not understand each other, and her behavior was unsettled.” Does that not call for help and conversation? Of course, speak with your spiritual father and seek guidance from the Church. But when you see that this alone is not resolving the problem, you need further help.

But so that we do not reach that point, those of us who have some measure of spiritual and mental balance can preserve it through gratitude to God. Let us be grateful to God and thank Him for what we have. When you give thanks, you draw more of God’s mercy and love, and He continues to give you His gifts. Thank God.

Appreciate what you have, and be humble. Pride can creep in and leave a person confused in their thinking. All those who say strange things, reach the point of losing their minds, become confused, say irrational things, or behave irrationally lack humility. They do not simply accept life as God gives it. They insist on having things their own way. They interfere in other people’s lives. They do not recognize the worth of the person beside them and try to force that person to change. A mother’s child may want to become a mathematician, while she insists that the child become a lawyer. She argues, gets upset, and may even suffer a nervous breakdown through sheer insistence. You might think she meant well. Yes, but stubbornness like that conceals pride.

You rarely see a humble, simple person, someone who does not think too highly of himself, lose his bearings in that way. Even if he recognizes that he has a gift, he tries at once to remember his connection with others. He may say, ‘I’m intelligent, but I did not become intelligent on my own. Other people have helped me. I belong somewhere. I did not spring up like a mushroom. I owe what I have to others too.’ So he sees his intelligence as part of a group, a circle of friends, a family, a community. That keeps his feet on the ground. He is intelligent and humble, intelligent and connected to others. Success does not go to his head. He does not run off on his own, imagining that he is terribly important, like an unruly horse. He knows he belongs with others and that he is the fruit

of that whole community, of that whole family. Suppose you tell me, ‘Well done, Father. I like what you said.’ But it is not really mine. I bring myself back down to earth and say, ‘Look, you have read things. What have you said that is your own? Even what you are saying now came from people who talked with you and told you their troubles.’ I have read and studied. I have had teachers at university. And I do not make my own brain work. God gives me the light to think. A tiny injury to the brain, the slightest injury, could change everything. I could speak to you and you might not know who I am. You might tell me you see sounds and hear colors, and begin speaking irrationally. If you remember these things and look at your life with simplicity and humility, your thoughts settle down, you become calm, and then God’s grace truly gives you light.

You go forward well.

Take great care over this, and let us pray to God in this way. Sometimes God lets us pass through trials like these so that we may become humble, because growing more stubborn and proud only makes matters worse. Doctors say that a humble person who is willing to cooperate, as far as his condition allows, has a better chance of recovering quickly and seeing good results. Someone else goes on clinging to stubbornness and pride. Read a book, too, so that you can understand, gain some light, and find peace. See how the saints lived. Some of them needed doctors. They humbled themselves, went for examinations, undressed, and let the doctors examine them.

They went through the same procedures as every other human being. Are the billions of other people who live this way somehow beneath us? Are we the only ones who are better? Unless, of course, you have immense faith. At a talk, a woman raised her hand and said, ‘I get through all my illnesses with prayer and the power of Christ. I call on Him, and everything is healed.’ One person has told me this: that prayer alone makes everything well. She meant serious illnesses, including cancer and other medically confirmed conditions that are not easily cured without medicine. She told me God heals them all through prayer. I do not know. I have not seen that among people generally. One person told me about it.

I have not seen it happen myself. I heard her account, and I have no reason to disbelieve her or to doubt that Christ can do it. So I think it is a humble thing when Christ sends us to doctors. It is like the instruction in the Old Testament story of Naaman: ‘Go and wash in the Jordan.’ We need doctors, and above all we need humility. One of the greatest harms to our thinking is the pride that makes us believe we know everything, judge everyone, and even condemn those who seek help. I once heard someone criticize doctors, psychologists, and psychiatrists, saying that none of them were needed. And I thought: as we say these things, people of faith are listening. I personally know friends, acquaintances, and families in Greece and abroad. I know many people who

have difficulties like these and turn to others for help. How can we speak so offensively about them? How can we call them unbelievers or atheists, or say they do not value God’s grace and have abandoned the power of the Church? By what right, and with what authority, do we speak with such certainty? We could all be a little more humble. I say this about myself as well. Mental well-being is a very serious matter. As I said, it may not seem especially important to you because you have never been touched by it. May it never touch you. I pray that you will always have

a sound mind, clear thinking, a strong memory, and emotional balance. May you never be tossed from optimism in the morning to depression in the afternoon and despair at night, caught in a terrible cycle and wondering what is happening to your life.

Of course, these things are not all demonic either. We have another tendency: to assume that every illness we see is caused by demons or temptation. That is not so. I remember Father Paisios saying that he held a relic of Saint Arsenios the Cappadocian in his hand.

When someone came to him, he wanted to discern whether the person had a psychological condition or a spiritual affliction calling for help from the Church. So he would approach the sick person with the relic of Saint Arsenios hidden in his hand. The person did not know he was holding it. Father Paisios would gently touch the person’s back. If the condition was psychological or neurological and called for medical treatment, the person would remain as he was, without any unusual reaction.

There was no reaction. But if it was a spiritual affliction, Father Paisios would see the person grow agitated, shift in his seat, or move his body strangely. Then he understood that this person needed help from a priest and, above all, prayer. No one denies that. But we must not attribute everything to demons.

That also insults the person before us, who bears the image of God and may simply be suffering from a biological or neurological condition. We say instead that the person has become a dwelling place for demons. That is no way to treat a human being or the soul before us. Of course, some saints do say that each passion has its own demon.

They say that each of the passions has its own demon: if I become angry, there is the demon of anger; if I grow envious, the demon of envy; if I give in to gluttony, the demon of gluttony.

But if we look at every movement in our lives as though a demon were hiding behind it, we will stop seeing Christ. We will see only dark spirits and powers. Christ did not come to direct our attention toward darkness. He came to turn us toward the light.

Someone was sleepy and tired, and kept yawning. He told me, ‘It’s a temptation. It’s making me sleepy right now.’ I said, ‘But it’s late.’ ‘Yes,’ he said, ‘it’s a temptation.’ Certainly temptations can come when you sit down to pray at night. But sleepiness is not always a temptation.

Someone else was hungry and said, ‘See? The demon of gluttony!’ I asked, ‘How long has it been since you ate?’ ‘Since the afternoon.’ ‘Well, five hours have passed. That is not the demon of gluttony.’ Hunger may lead to gluttony once you start eating, but hunger itself is not demonic.

I do not think it is good to see everything in life as demonic or as a temptation. Learn to see Christ behind most things—perhaps even behind everything. Even when temptations come, the Lord permits them; nothing would happen without His permission. So everything is under His care and has a purpose. These experiences may help us and make us humble. Many people who thought very highly of themselves eventually had to turn to doctors. They humbled themselves and said, ‘Now I take my pills: one at noon, two in the morning, half a pill at night.’ That made them more willing to listen, more humane.

Their haughty manner and their certainty about themselves fell away. They had been unable to humble themselves before the Church, priests, or spiritual fathers, but now they humble themselves before a doctor. That doctor may not even go to church, yet they ask, ‘Doctor, what did you say? Please write exactly how I should take this on the box. Please, doctor, do not abandon me.’ And you become humble. You say, ‘So this is life. Life has humbled me. God has humbled me through these circumstances.’

‘My nervous system is worn down. My soul is tired. I lose my temper easily, get upset easily, and lose my inner balance. I need help.’ Give other people a chance to show you love. Feel your connection with them, and recognize that you too have needs. You are neither independent nor self-sufficient in this world. You may say, ‘I need no one. I am strong.’ Then you make an appointment and wait your turn. An ordinary person goes in ahead of you, while you, for all your education and intelligence, wait to see the doctor and receive treatment too. These experiences humble us. All of us are humbled by things like this.

There is a great deal about these matters that I do not understand either. I certainly cannot explain them to you scientifically. But I have lived through some situations like this, and they make me think. So did a young woman who told me, “I do not care what degrees the man I marry has. I want him to be emotionally balanced. I want someone I can talk things through with, someone whose mind is sound.” She did not mean he had to solve equations or be astonishingly clever, the sort of person who could go on a game show and win hundreds of thousands. She meant that he should be well, that they could talk and understand each other, and that he should have a steady character. These things matter in the spiritual life. And sometimes, because so many emails come in...

I can see that sometimes we bring a troubled inner life with us into the Church. You hear me keep saying “sometimes,” because I do not want to make this an absolute claim. I am speaking about a few cases I know. I may be completely wrong, and I ask you to forgive me. Do not take everything I say as certain. But we bring our nature, our character, and our inheritance into the Church. If something in us is troubled and needs help, it may show itself in unhealthy ways there too. If you had joined a football team instead of your parish, perhaps you would have expressed the same trouble there. You might have latched onto something in that setting. Then you come into the Church and feel relieved: “I have escaped it here.” You may even feel you can hide it here, because...

Within the Church, my psychological problem may not look like a psychological problem. It may look like a virtue, like zeal for God, even like holiness. The Church offers a great deal of room in which to hide things. That applies to me as I speak to you, too. Do you understand? I can say I am doing something for God, that it is spiritual, while hiding my own quirks and peculiarities behind it. I am speaking about myself. I may carry all sorts of unreasonable things inside me, yet you cannot see them behind the Church, behind my cassock, behind an outward appearance of reverence, modesty, and dignity. You think, “He is a priest in the Church. Surely what he says must make sense.” Yet what I say may make no sense at all.

I too may need spiritual, psychological, and medical help. May God protect and keep us all, and heal us if anything is wrong. But is truth not what matters most? Is honesty not what we seek? You cannot look Christ in the eyes without being truthful. You cannot look Christ in the eyes and tell Him lies. I might lie to you.

But when I face Christ, I must tell Him the whole truth: “Lord, I have my own troubled ways, and this is how I disguise them and hide them. Help me. Heal me.” Christ heals everything, as we have said, sometimes through the people of God. But I am not Christ, nor do I have the grace of the saints who worked such great miracles. That is why I tell many people to go to a doctor: perhaps a general physician, a neurologist, a psychiatrist, or a psychologist, depending on the situation and on how far I can help them. These matters are not simple. Those of you whose children study fields such as the human sciences will know that we cannot so easily simplify everything and call it all divine, demonic, a temptation, or holy. There is more to it than that. All these forms of help have their place, and they can help us draw closer to God and understand that every good gift and every perfect gift comes from Him. All that is good comes from God. Sound and truthful scientific knowledge that improves our lives also begins with God’s grace.

Some people misuse that knowledge, misinterpret it, distort it, or put it to deceitful and self-serving ends. So, of course, when someone goes to a doctor or seeks help from anyone, that person should be trustworthy—someone whose help friends, relatives, or acquaintances have received, and through whose help they found their balance and returned to the reality of everyday life.

That last point is very important: to live in the real world. Do not live in some other world. Know what is happening around you. Be a person of God, but keep your feet on the ground. Let your soul soar as high as it wishes toward heaven, while you still understand the here and now. Otherwise, your children may come and say, “My parents really are not thinking clearly. They do not know what they are saying.”

“I went out for a walk yesterday, and they berated me all night, going on and on.” You may be a saint, or I may think you are a saint, but you still may not know how to communicate with your child. Might you need someone to explain a few things to you? To help you understand why you act this way, what is troubling you, and what you might find if you look within yourself? Of course, your spiritual father will help. But sometimes spiritual fathers cannot do everything. I have found that myself. People come to me for help, and I cannot help them. Someone asks, “Why are you treating me this way and sending me elsewhere?” I may send that person to another spiritual father, a specialist, or a doctor. I tell him, “If I pretend to give you the help you think you need, I would be failing to respect you.”

Suppose you want to feel close to God, so you go to a doctor and say, “Doctor, I came to you to feel close to God.” Would he not say, “My child, you have come to the wrong person. I am a doctor. If you have a headache or something wrong with your arms or legs, I can treat you. If you want to feel close to God, go to a church, go to a priest, and pray. He can help you draw close to God.” That is where an honest doctor would send you. The honest thing for me, too, is to recognize that I cannot take responsibility for everyone and everything when I cannot give them the support they need. I could harm them. Questions of health, childbirth, having children, psychology, and mental illness—I cannot take all of these on and tell you what to do. That would be different if I were a saint. But when I see the mistakes I make, and perhaps others make too, I am humbled. I say, “Better leave it alone. Stop making pronouncements and offering words of wisdom.” There have been times when I have said, “Do this; do not worry,” and things did not turn out as I said. Father Porphyrios, for example, told a woman with cancer, in a case I know of, “Do not have surgery.” She said, “But the doctors told me to.” He said, “Do not have it.”

“Nothing will happen to you. You will live.” She did not have the cancer operation. She lived for many more years and eventually died of old age, not cancer. But that is an enormous responsibility. I cannot simply read about Father Porphyrios telling that woman not to have surgery and then say the same to every woman who comes to me with a tumour: “Do not have surgery. I am telling you so.”

Father Porphyrios, and anyone like him, is not someone whose life and words we can copy mechanically. First we would need to follow his holiness. Then the grace to heal might come into our souls, and only then, if God illumined us, could we speak as he did. Then we might place a hand on a sick person’s face and take away their sorrow. I read about a saint who had this gift: when you looked into his eyes, he took away your sorrow and gave you joy—not just for a moment, but for good. If you and I meet and talk, we may feel happier for a while. What matters is whether I can take away the condition that troubles you, perhaps something inherited, and truly free you from it. May I become able to do that one day, or may someone else.

Until then, we will use the humble means available to us: my own prayer, the holy Mysteries, and God’s help, along with the support of specialists. Through them, too, I will see God’s hand at work. Someone had a serious operation with Father Porphyrios’s blessing. Father Porphyrios told him, “I could see God moving your surgeon’s hands. God guided the doctor to operate on you, give you your medicine, and treat you.” Let us ask God to preserve our mental balance. When we face a difficulty, let us seek help from someone with the right expertise, even when it costs us money, causes difficulty, or puts us under pressure. We cannot know everything. There are things we need to learn. Once, someone who badly needed help was seeing a psychologist and...

Paying for those appointments, as he had to. I told him, “You need to go back to the specialist you were seeing.” He said, “But it is very expensive.” I replied, “First, I cannot give you the fifty minutes or the hour that person gave you to talk everything through. There are many others waiting outside. And second, the fact that you raise the cost suggests you came here looking for something easier, more convenient, cheaper, and less demanding. It does not work that way. I wish I had that specialist’s knowledge. Of course, I would not charge you. But sometimes caring for...

Our mental health has to cost us something before we appreciate what a great gift it is. Those of us who enjoy a good measure of that health, who can find our balance and understand one another as we are doing now, should thank God deeply. We should love all those going through such trials; perhaps this is the cross they carry. I have heard that many great minds, people who gave much to the world, also went through breakdowns, crises, nervous turmoil, or confusion. God allowed them to experience this part of human suffering, so that afterward they could understand others and become more compassionate, humble, and kind. Vasilis, you too should glorify God for the illumined nous, the spiritual mind, and the musical heart He has given you. Your beautiful music keeps us company again today.

If you disagree with what I have said, forgive me and carry on with your own approach. I have no objection. If the path you have chosen works and bears fruit, I have no reason to tell you to change it. If I have upset or confused you, forgive me. Forget what I said.

Do what you believe draws you closer to God and helps you find balance, bringing order and steadiness to your inner life. Pray for us too—for me and for everyone who suffers, a little or a great deal, through trials of the mind and soul. May God help us grow in humility, live simply, and thank Him for what He has already given us. May we not think too highly of ourselves, but learn to bring our nous, our spiritual mind, along with our will and desires, into obedience. May we learn to work with others and trust them, ready to learn and humbly accept their help. And I hope God will lead us, even in this life, toward peace and balance...

And toward eternal life. There we will all have a mind as simple and humble as a child’s, yet also full of wisdom, for our nous, our spiritual mind, will be able to behold God Himself and delight in Him. Until then, in this life, we will do what we can to preserve what we already have. Let us not lose that gift.

Let us preserve it by glorifying God and continuing the beautiful struggle of the spiritual life, which leads us toward inner rest and happiness. May Christ bless you. May Christ bring peace to your nous, your spiritual mind, calm your thoughts, desires, and confusion, and give you His longed-for peace and love, and His everlasting joy. May God give you strength. Until we meet and speak again, farewell.

The Greek text follows the source recording. Music, chanting and unclear passages are identified separately; the full Greek audio is retained.

Download Greek transcript (TXT)

Ευχαριστείς, αγαπητέ μου φίλε και αγαπητοί μου φίλοι, το Θεό. Να ευχαριστείς το Θεό που ζεις και είσαι στα καλά σου και μπορείς τώρα και με ακούς, όχι εμένα μόνο, γενικά, που μπορείς και ακούς να ευχαριστείς το Θεό. Σας χαιρετώ, αγαπητοί μου φίλοι, άλλη μια φορά μαζί στα αθέατα περάσματα με τον Βασίλη Χατζηνικολάου, που μας κρατά συντροφιά με την όμορφη μουσική του και επεξεργάζεται τον ήχο της εκπομπής, και με όλους εσάς να κάνουμε αυτή τη μεγάλη παρέα σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης, σε όλο τον κόσμο.

Ευχαριστώ πάρα πολύ για τα μηνύματα. Δεν τα λέω, δεν τα αναφέρω, διότι θα πρέπει διαρκώς να λέω λόγια έτσι τόσο καλά που λέτε, και σας ευχαριστώ πάρα πολύ. Αυτά που λες να κάνεις προσευχή να ισχύουν. Αυτά που λες να κάνεις προσευχή κάποτε και εγώ να τα πλησιάζω. Βλέπω ότι η καρδιά σου βάζει ψηλά τους ιερείς και φαντάζεται πολλά πράγματα που μπορεί να μην ισχύουν στην πραγματικότητα, αλλά έτσι θα ήθελες και εσύ να είναι, και εγώ θα ήθελα να είμαι όπως με φαντάζεσαι, και μακάρι κάποτε να γίνουμε έτσι όλοι. Ευχαριστώ, λοιπόν, πάρα πολύ για την αγάπη σου.

Για όσα γράφεις, και μπορώ να κάνω μια προσευχή στο Θεό, και ελπίζω ο Θεός να μας ακούσει, και ελπίζω ο Θεός, και πιστεύω ότι ο Θεός, άμα δει τη δική σου την καλή προαίρεση, θα σε ακούσει και θα λύσει τα προβλήματα που έχεις. Όχι για να μην έχεις καινούργια· θα έρθουν άλλα. Απλώς αλλάζουμε προβλήματα: λύνεται το ένα, εμφανίζεται το άλλο. Αλλά εσύ, εν τω μεταξύ, θα έχεις δύναμη.

Θα έχεις αποκτήσει τη σοφία των Αγίων. Έχεις μάθει να επιπλέεις πάνω από τα κύματα και τις τρικυμίες. Και θα μάθεις στο τέλος ότι αυτό είναι η ζωή. Δεν υπάρχει ζωή ακύμαντη, δεν υπάρχει θάλασσα χωρίς κύμα. Δεν υπάρχει άνθρωπος ο οποίος δεν θα περάσει στον κόσμο αυτό περιπέτειες, δοκιμασίες, θλίψεις, στεναχώριες, αναπάντεχα προβλήματα. Αυτά άλλωστε δεν είναι που μας συνδέουν;

Αυτό άλλωστε, δεν αφήνεις τις δουλειές σου, τρέχεις, παίρνεις τηλέφωνο τη φίλη σου, το γείτονά σου, να του πεις να ακούσει αυτή την εκπομπή και άλλες εκπομπές; Γιατί ξέρεις ότι θα πούμε κάτι το οποίο είναι βγαλμένο μέσα από τη δική σου τη ζωή. Δικά σου είναι αυτά που λέμε. Από το δικό σου τον πόνο. Και αν σου αρέσουν, είναι ακριβώς επειδή είναι το κρασί από τα δικά σου τα σταφύλια που πατήθηκαν, που πόνεσες, που μάτωσες, και τώρα λέμε δύο λόγια και λες: «Είναι που τα ξέρει, πώς τα λέει;» Μα τα ξέρω επειδή εσύ μου τα λες, εσύ τα γράφεις, με ανθρώπους συζητώ και λίγο και τη δική μου την καρδιά την κοιτώ, που κι αυτή περίπου τα ίδια περνά σαν και εσένα, και γι' αυτό μοιάζουν όλα τα προβλήματα, γι' αυτό μοιάζουμε όλοι. Δεν σε ξέρω, αλλά δεν έχει σημασία κι αν σε ξέρω, και το πιστεύω αυτό, ότι υπάρχουν φορές που κι ένας άνθρωπος χωρίς να πηγαίνει στην εκκλησία, χωρίς να έχει πολλή σχέση με το Θεό, έτσι όπως εμείς, εκκλησιαστική, πολύ συνειδητή σχέση, μπορεί να ακούσει αυτά τα λόγια. Γιατί όταν μιλάμε για τέτοια θέματα, αληθινά θέματα, υπαρξιακά της ζωής μας, βγαλμένα μέσα από το σπίτι μας, από τη δουλειά μας, από την ψυχή μας, από την καρδιά μας, ε, όλους τους ίδιους χτύπους κάνει η καρδιά, και η δική μου και η δική σου.

Όταν εσύ αναστενάζεις, αναστενάζω κι εγώ, ίδια βάσανα περίπου περνάμε. Γι' αυτό και καταλαβαινόμαστε. Υπάρχει αυτή η αλληλοκατανόηση και η αλληλοστήριξη και συνεχίζουμε τον αγώνα. Ξεκίνησα όμως αυτή την εκπομπή σήμερα λέγοντάς σου να δοξάζεις το Θεό που μπορείς και ακούς και είσαι στα καλά σου και έχεις ψυχική ισορροπία και υγεία. Δεν είναι μικρό πράγμα αυτό, να είσαι υγιής ψυχικά. Να είσαι στα καλά σου, να καταλαβαίνεις, να είσαι άνθρωπος νορμάλ, ήρεμος, ισορροπημένος, αρμονικός με τον εαυτό σου. Φυσικά, όλοι έχουμε, κάτι έχουμε. Δεν υπάρχει άνθρωπος ο οποίος είναι, νομίζω, απολύτως υγιής και ψυχικά, απολύτως. Όλοι κάτι έχουμε: εμμονές, φοβίες, παραξενιές. Σας ευχαριστώ.

Εεεε...

Δεΐ συνείδηση, κολλάμε κάπου, τελειομανίες, όλοι κάτι έχουμε, αλλά τουλάχιστον ο μέσος όρος της ψυχικής μας κατάστασης να είναι τέτοιος που να μπορούμε να ζήσουμε ευτυχισμένα και αρμονικά και όμορφα με τους διπλανούς μας.

Δοξάζεις το Θεό. Μου είχε πει κάποιος ότι βρίσκεις τίποτα καλό να ευχαριστήσεις το Θεό; Του λέω, να ευχαριστούμε το Θεό που μπορούμε και συνεννοούμαστε και επικοινωνούμε και τα μυαλά μας δουλεύουν και δεν έχουμε πάθει, δεν έχει πάθει το μυαλό μας. Δεν είναι μικρό πράγμα αυτό. Είναι τόσο λεπτή αυτή η ισορροπία.

Ότι σήμερα αυτό που θα πω δεν θα σε απασχολήσει έντονα πάρα πολύ, γιατί δεν το καταλαβαίνεις ότι είναι μεγάλο δώρο αυτή η ισορροπία. Επειδή είσαι καλά, δεν το καταλαβαίνεις τι θα πει να μην είσαι καλά. Μόνο αν έχεις, ναι, εσείς δύο-τρεις άνθρωποι εδώ και άλλοι δύο-τρεις παρακεί, αλλά υπάρχουν στον κόσμο αρκετοί που έχουν ζήσει σε συγγενικά τους πρόσωπα, σε φιλικά τους πρόσωπα πολύ αγαπημένα.

Ανισορροπία και του έντονου ψυχικού προβλήματος, που ξαφνικά εμφανίζεται κάτι που ο άνθρωπος δεν μπορεί να σκεφτεί σωστά. Κάτι παθαίνει το μυαλό του, σαν να τρελαίνεται, σαν να χαζεύει, σαν να μην μπορεί να επικοινωνήσει. Ο Θεός να μας προστατεύει όλους. Και θα πούμε μερικές σκέψεις για το πώς μπορεί να μας προστατεύει ώστε αυτό να μην το χάσουμε, το μεγάλο δώρο του Θεού. Θυμάμαι κάποτε που πήγαινα μικρό στο κατηχητικό και παρακολουθούσα κατηχητικό. Ήταν ένα κατηχητικό σε μια λέσχη χριστιανική και καθόταν ένας παππούς έξω στο θάλαμο εκεί πέρα, στην αναμονή, στο σαλονάκι, και φύλαγε, άνοιγε, ξεκλείδωνε και κλείδωνε το χώρο. Οπότε κοίταζε μια εικόνα του Χριστού συνέχεια ψηλά και την κοίταζε. Εγώ τότε βγήκα μια φορά έξω μετά το μάθημα και του λέω: «Εσείς, του λέω, εδώ τι κάνετε που κάθεστε;» Μου λέει: «Κάθομαι, λέει, και κάνω προσευχή στο Θεό». «Μα, λέω, είστε μεγάλος». «Ε, μου λέει, και;» «Μα εσείς, λέω, τι πειρασμούς έχετε και τι παρακαλάτε το Θεό αφού δεν έχετε πειρασμούς;» «Μα, λέει, δεν κάνουμε μόνο προσευχή για τους πειρασμούς».

Του λέω: «Εσείς τι του ζητάτε;» Μου λέει: «Του ζητάω να μην το χάσω». Και μου δείχνει με τα δάχτυλά του το μυαλό του. «Τον παρακαλάω να μην το χάσω». «Γιατί, του λέω, τι προσευχή είναι αυτή;» «Άκου πού σου λέω, μου λέει. Γιατί όσο περνάνε τα χρόνια δεν ξέρουμε το μυαλό μας πώς θα είναι. Τον παρακαλάω». Και μου έκανε πολύ εντύπωση. Πρώτη φορά άκουσα τέτοια προσευχή να υπάρχει διαύγεια στο μυαλό, να υπάρχει ψυχική κατάσταση υγείας, ζωντάνια, να καταλαβαίνεις τι γίνεται, να θυμάσαι, να μην ξεχνάς, να μην μπερδεύεσαι, να μην έχεις σύγχυση, να μην έχεις κολλήματα στο μυαλό, να μην κολλάει το μυαλό σου κάπου, σου μπαίνει μια τρελή ιδέα και από αυτό βασανίζεσαι. Και μου έκανε εντύπωση αυτός ο παππούς ότι ζητούσε κάτι τέτοιο στην προσευχή του και μου το είπε. Και το θυμήθηκα μετά από πολλά χρόνια.

Συνέβησαν στη ζωή διάφορα περιστατικά που άτομα έτσι γνωστά, φιλικά, από εδώ και από εκεί, σε πολλά μέρη του κόσμου, δεν μιλάμε για κάποιο συγκεκριμένο τόπο, δεν έχω δηλαδή στο νου μου κάποιο συγκεκριμένο τώρα πρόσωπο για το οποίο θα συζητήσω, υπάρχουν αρκετά τέτοια άτομα και το καταλαβαίνεις που παθαίνει το μυαλό τους.

Να πω, είναι και μερικά θέματα βέβαια κληρονομικά, τα οποία είναι πολύ καλό να τα προσέχει κανείς, να τα ξέρει, να τα σκέφτεται, να τα συζητάει και πριν ξεκινήσει να κάνει την οικογένειά του, να κάνει πολύ συνετές και σωστές και σοβαρές κινήσεις στα θέματα αυτά. Δηλαδή αν ξέρεις ότι σε βασανίζει κάποια τέτοια βεβαρημένη κληρονομική κατάσταση, η οποία πάλι θα συνεχίσει να είναι κληρονομική και στα δικά σου παιδιά, καλό είναι να προσέχεις.

Μου κάνει εντύπωση μια κοπέλα πριν από χρόνια σε μια περιοχή στη Στερεά Ελλάδα που είχε γνωρίσει κάποιον που κι αυτός ήταν από τη Θεσσαλονίκη και μου λέει: «Δεν έχει σημασία, πάτερ, που περνάει αυτή τη δοκιμασία. Εγώ νιώθω πολύ δυνατή να σηκώσω αυτόν τον πόνο και τη δοκιμασία του».

«Αγαπώ και θα τον παντρευτώ κι ας είναι έτσι όπως είναι. Το κατάλαβα, το δέχτηκα». Διότι κι αυτοί οι άνθρωποι που περνούν κάποια ψυχική δοκιμασία πώς θα περάσουν τη ζωή τους; Θέλουν κι αυτοί μια συντροφιά. Κάποιοι αντέχουν να το κάνουν. Αλλά οφείλεις να το πεις, οφείλεις να το πεις. Και αν ο άλλος δεν αντέχει να σηκώσει αυτό το βάρος, να μην προχωρήσει. Είναι πολύ σοβαρό θέμα το ξεκίνημα της ζωής σου, γιατί αυτό μετά θα βγει στα παιδιά σου, γιατί μετά αυτό δημιουργεί γονείς οι οποίοι ξεσπούν στα παιδιά τους, στους γείτονές τους, στον άντρα τους ή στη γυναίκα τους ανάλογα, χωρίς να τους φταίνε πραγματικά αυτοί. Υπάρχει κάτι άλλο σαν υπόβαθρο στη ζωή, κάτι άλλο προσωπικό που χρειάζεται θεραπεία, νοσηλεία, στήριξη, συζήτηση, φάρμακα, αγωγή φαρμακευτική.

Δεν το λες αυτό, δεν το καταλαβαίνεις και μετά νομίζεις ότι σου φταίει ο γείτονάς σου, ο ξαδερφός σου, ο αδερφός σου, η γυναίκα σου, ο άντρας σου, τα παιδιά σου. Ενώ δεν φταίνε αυτά και το λένε πολλά παιδιά. Το βλέπουν παιδιά στους γονείς τους. Όλα αυτά τα χρόνια που έχουμε επικοινωνία με τους ανθρώπους, και τους νεότερους και τους μεγαλύτερους, τα νέα παιδιά που είναι έτσι πολύ ειλικρινή το λένε αυτό. Λέει: «Δεν πάει καλά, λέει, ο πατέρας μου. Είναι στα καλά του; Είναι τρελός; Είναι σοβαρός; Αυτά που λέει στέκουνε; Δεν στέκουνε, λέει, αυτά που μου λέει». Εκεί τι να πεις, τι να πεις στο παιδί; Ότι φταίει πάντα το παιδί, ότι και εδώ έκανες λάθος; Φυσικά φταίει ο τρόπος ίσως που το παιδί αντιμετωπίζει τους γονείς του μετά. Δεν μπορείς να τους βρίζεις. Αλλά και εσύ ο μεγάλος δεν μπορείς να ξεσπάς στο παιδί, ενώ ξέρεις ότι κάτι άλλο σου φταίει, ενώ χρειάζεται κάποια άλλη βοήθεια.

Ενός ανθρώπου ειδικού και βοήθεια πάνω απ' όλα του πρώτου ειδικού, ο οποίος είναι ειδικός για όλες τις παθήσεις ψυχών και σωμάτων, του Χριστού. Αλλά ο ίδιος ο Χριστός θα σε στείλει στους ιερείς. Ο ίδιος ο Χριστός θα σε στείλει στους γιατρούς. Ο ίδιος ο Χριστός θα σου πει: «Παιδί μου, όπως όταν έχεις πονοκέφαλο πας στο φαρμακείο, όπως όταν πεινάει το σώμα σου πηγαίνεις στο ψυγείο, έτσι και τώρα που έχεις μια σοβαρή πάθηση, που χρειάζεσαι βοήθεια, θα πρέπει να καταφύγεις σε κάποιον άνθρωπο ειδικό να σε βοηθήσει, να σε στηρίξει». Θέλει μεγάλη προσοχή η επιλογή συντρόφου, συζύγου, ειδικά στο κομμάτι αυτό.

Όλα τα άλλα ο άλλος μπορεί να μην τα έχει. Δηλαδή φοβερή μόρφωση, πολλά λεφτά, περιουσία, κτήματα, καταθέσεις, αυτοκίνητα κλπ.

Μακάρι να τα έχει, αλλά αν έχει ψυχική ισορροπία, αν έχει σωστή ψυχή, στρωτή ψυχή, συνεννόηση, κατανόηση, λογική, να έχει τα λογικά του. Μα θα πεις τώρα, τι, παράλογοι είμαστε; Μα δεν μιλάω για σένα μόνο, μιλάω και για μένα. Όλοι έχουμε αυτό που λέμε, όλοι έχουμε φάει, που λένε, το τούβλο μας στο κεφάλι. Κάτι έχουμε όλοι, όλοι κάτι έχουμε.

Άλλος κάτι πιο πολύ, άλλος πιο λίγο. Το ζήτημα είναι αν μπορούμε να το κυβερνάμε αυτό, να το διαχειριζόμαστε σωστά έτσι που να μπορεί να κυλάει η ζωή και να συνεχίσουμε να ζούμε. Αν δεν μπορούμε, τι θα γίνει; Και μερικοί δεν ζητούν και βοήθεια. Δεν έχουν αυτή την ταπείνωση να καταφύγουν στον ειδικό. Δεν μπορώ να... Δηλαδή έρχεσαι με θέματα, ας πούμε, υγείας, εγκυμοσύνης, έτσι, θέματα εγκυμοσύνης, θέματα.

Θέματα... Εμ... Σοβαρά, ας πούμε, στο στομάχι σου, στα πόδια σου, στο κεφάλι σου, τα αυτιά σου, τα δόντια σου, και μου λες ας πούμε να σε σταυρώσω, μου λες να σε ευλογήσω. Ωραία, θα το κάνω και το κάνουμε και προσευχόμαστε. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν θα πας και στον ειδικό να σου πει τη γνώμη του, να σου δώσει τη θεραπεία του για όλα τα θέματα, και τα σωματικά και τα ψυχικά, με την έννοια ψυχικά όταν λέω τα νευρολογικά.

Χρειάζονται βοήθεια αυτοί οι άνθρωποι, αφού βλέπεις ότι δεν βοηθιέται από την προσευχή μόνο. Δεν βοηθιέται από τη μελέτη των πνευματικών βιβλίων και της Αγίας Γραφής μόνο. Δηλαδή όταν έχεις πίεση, υπέρταση, υπόταση, όταν έχεις θυρεοειδή, όταν έχεις χοληστερίνη, όταν έχεις όλες αυτές τις ασθένειες, τι κάνεις; Έρχεσαι να σου διαβάσουν ευχές;

Θα πάρεις το χάπι σου. Όταν έχεις ζάχαρο, γιατί έχεις το ζάχαρο, δεν αρκεί να σου διαβάζω ευχές, προσευχές, ο κάθε ιερέας, και να πιστεύεις μόνο στο Θεό. Γιατί πας στους γιατρούς εκεί; Όταν πονάει το δόντι σου και δεν μπορείς να κοιμηθείς το βράδυ με τίποτα, γιατί πας στον οδοντίατρο; Να κάνεις προσευχή. Έτσι και σε μερικά θέματα του νευρικού συστήματος του ανθρώπου. Δεν μιλάμε για έναν άνθρωπο ο οποίος, πώς να πω, λέει ψέματα ή ζηλεύει, που θέλει πραγματικά συζήτηση, θέλει εξήγηση, θέλει να καταλάβει, να έχει μια αυτογνωσία, να ταπεινωθεί, να εξομολογηθεί. Ναι, αυτό το θέμα λύνεται με πνευματική καθοδήγηση. Αλλά δεν λύνονται όλα τα θέματα μόνο με πνευματική καθοδήγηση. Όπως και ο οδοντίατρος θα σε παρηγορήσει να μην είσαι πανικόβλητος όταν σε πιάνει το δόντι σου, αλλά δεν αρκεί να είσαι ήρεμος. Θέλει και βοήθεια, θέλει και φάρμακο, θέλει και επέμβαση, θέλει και τα μηχανήματα που θα σου βάλει να σου κάνει τα δόντια. Έτσι είναι όλα.

Υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι πιστεύουν διαφορετικά, εντάξει, το σέβομαι, που νομίζουν ότι αυτό που λέω, ότι η Θεία Χάρις, η τα ασθενή θεραπεύουσα και τα ελλείποντα αναπληρούσα, αυτή κάνει τα πάντα, η Χάρις του Θεού. Ναι, αλλά δεν το βλέπω αυτό να γίνεται, ξέρεις πού; Όχι σε μακρινά άτομα, σε αυτούς τους ίδιους που το λένε. Έχω τύχει περιστατικά ανθρώπων οι οποίοι έλεγαν μεγάλα λόγια τέτοια, ότι ο Θεός φτάνει για όλα, δεν χρειαζόμαστε τίποτα άλλο, όλα τα χαρίζει ο Θεός, όλα τα κάνει ο Θεός. Ναι, λες κι εγώ είπα να πάνε κάπου που δεν είναι ο Θεός. Δεν το λέω εγώ να πάνε, θέλω να πω, πολλοί άνθρωποι, πήγαινε εκεί κάπου αλλού. Και όταν ήρθε η ώρα, σε αυτά τα ίδια τα άτομα που διατείνονταν και πίστευαν ότι δεν χρειάζεται τίποτα άλλο παρά μόνο προσευχή, εξομολόγηση, θεία κοινωνία κλπ., τα ίδια αυτά τα άτομα, όταν συγγενικά τους πρόσωπα,

γονείς, παιδιά, σύζυγοι, πολύ στενοί συγγενείς, πάθαιναν κάτι πολύ πολύ σοβαρό, πρώτον αδυνατούσαν οι ίδιοι να κάνουν το θαύμα που έλεγαν ότι θα κάνουν και ότι τα πάντα γίνονται τόσο εύκολα, και μετά πρώτοι έτρεχαν στους γιατρούς και ζητούσαν βοήθεια. Και είναι μια ταπείνωση αυτό στο ήθος μας.

Ο θεολογικός μας λόγος πολλές φορές είναι πολύ εντυπωσιακός, λέμε λόγια πάρα πολύ δυνατά, σημαντικά, πνευματικά, αλλά ο θεολογικός λόγος των Πατέρων συνοδευόταν και από μια πρακτική. Οι ίδιοι έλεγαν και έκαναν. Όταν, ας πούμε, λέμε οι Άγιοι Ανάργυροι ήταν γιατροί, ιερείς, πνευματικοί άνθρωποι, Άγιοι, και έλεγαν και έκαναν, μπορούσαν και έκαναν θαύματα και ήταν Ανάργυροι και ήταν θεραπευτές.

Ανάργυροι και Θαυματουργοί, επισκέψασθε τας ασθενείας ημών, δωρεάν ελάβετε, δωρεάν δότε ημίν. Τα τροπάρια αυτά δεν τα βγάλαμε έτσι σαν σχήμα λόγου, συμβολικά κλπ., κλπ. Ακουμπούσαν το χέρι στον ασθενή και τον έκαναν καλά. Ωραία. Ομολογώ ότι εγώ δεν μπορώ να το κάνω αυτό. Δεν έχω αυτό το δώρο από το Θεό. Το έχεις εσύ να το κάνεις και να προσευχηθείς για όλους εμάς και να θεραπεύεις και όσους μπορείς από εμάς.

Αυτοί οι άνθρωποι λοιπόν, οι Ανάργυροι, οι Άγιοι, οι Θαυματουργοί, που υπάρχουν και σήμερα, θα υπάρχουν και τέτοιοι άνθρωποι που μπορούν να θεραπεύσουν. Πόσοι είναι όμως αυτοί οι άνθρωποι; Ο πλανήτης έχει πόσα; Έξι δισεκατομμύρια ανθρώπους; Έξι δισεκατομμύρια ανθρώπους. Αυτοί οι υπόλοιποι τι θα κάνουν, αν δίπλα τους δεν υπάρχουν τέτοιοι θαυματουργοί θεραπευτές ψυχών και σωμάτων και να μπορούν να θεραπεύουν τις ψυχικές παθήσεις; Και εγώ διαβάζω στο Συναξαριστή κάτι πολύ ωραία περιστατικά με Αγίους, οι οποίοι, λέει, θεράπευαν ψυχικές και σωματικές ασθένειες. Δηλαδή είχες κατάθλιψη και στην έπαιρναν με την προσευχή τους, με το άγγιγμά τους, σου έδιναν ένα δικό τους αντικείμενο ευλογημένο από το χέρι τους και μετά γινόσουν καλά. Ναι, αλλά, αλλά αυτό ίσχυε τότε. Τώρα...

Τι κάνουμε; Υπάρχει αυτή η δυνατότητα; Δηλαδή με καλείς να σου κάνω ένα ευχέλαιο, εντάξει, και έχεις μια σοβαρή ψυχική πάθηση ή και σωματική πάθηση. Αλλά σήμερα κυρίως εστιάζω και στην ψυχική ισορροπία, πόσο σοβαρό είναι αυτό το θέμα.

Ε... Και βλέπεις ότι και μετά το ευχέλαιο και με τη μικρή πίστη που είχες και τη μεγάλη και ό,τι έχει ο καθένας, συνεχίζει το πρόβλημα να σε πιάνει. Ο απίστευτος πανικός, η φοβερή αϋπνία, η ανησυχία, οι εφιάλτες, τα βουητά στα αυτιά, το τρέμουλο, η ζάλη, η αστάθεια. Όλα αυτά ανακατεμένα ψυχικά και σωματικά προβλήματα. Τι θα πούμε; Θα κάνουμε κι άλλο ευχέλαιο να σιγουρευτούμε; Φέρτε κι άλλο ευχέλαιο, κι άλλο ευχέλαιο. Γιατί; Για να μην ταπεινωθούμε να πούμε ότι έχουμε ανάγκη και από τον γιατρό;

Ανάγκη και από τον άνθρωπο ο οποίος από το Θεό είναι σταλμένος, δεν τον έχει στείλει κάποια αντίθεη δύναμη. Ο Θεός ευλογεί τους γιατρούς να μας θεραπεύσουν. Αυτός δεν κινεί τα χέρια των γιατρών; Αυτός δεν κινεί το νου των γιατρών; Δεν μιλάω για ειδικές σχολές ιατρικές που έχουν σκοπό ή αρνούνται τον Θεό ή θέλουν να πολεμήσουν τον Χριστό κλπ. Νομίζω ότι η ισορροπημένη, η κλασική ιατρική, παραδεδομένη, και οι θεραπείες που σέβονται τον άνθρωπο είναι ουδέτερες από τέτοιες καταστάσεις. Δεν παρεμβαίνουν δηλαδή στην πνευματική σου ζωή, αλλά θεραπεύουν την υγεία σου. Το λέω αυτό γιατί πολλές φορές μας πιάνει ένα τέτοιο πείσμα και μια εμμονή και λέμε δεν χρειαζόμαστε τίποτα άλλο, ξέρω εγώ, θα βρω εγώ τη λύση, και στο τέλος δεν βοηθιέσαι. Nobody knows all the trouble I've seen.

Lots of troubles floating around these days, seems like everybody's sick, sick, sick, and I'm right in there with them, yes, well there's one thing that's for sure, it ain't no use crying, just get in there and pitch, sometimes you need help, that's when you kinda look up, you know, that's uh...

Me, oh yes, my love!

Και λέμε μεγάλα λόγια, αυτό έλεγα στην αρχή. Ο θεολογικός μας λόγος σε συνέδρια και σε ομιλίες είναι πανέμορφος. Ότι η άκτιστη χάρη του Θεού θεραπεύει τα πάντα και ανορθώνει τον άνθρωπο, τον πεσμένο, στο αρχαίο και πρωτόκτιστο κάλλος και γινόμαστε όπως ήταν ο πρώτος Αδάμ και ο δεύτερος Αδάμ, που είναι ο Χριστός, και όλα αυτά. Αλλά στην πράξη αυτό ισχύει;

Everybody's always singin' the blues about his own troubles. The thing to do is to get with the big boss. That's right. Look up sometimes.

[Μη ομιλητικό τμήμα της ηχογράφησης.]

Nobody knows the trouble I've seen, and I ain't gonna bug nobody about it either. I know where I can get help when I need it. Νομίζω και αυτό, κάθε φορά, κάθε φορά. Ίσως πρέπει να προσπαθείτε!

Ένας νέος και μου λέει, γνώρισε μια κοπέλα, λέει, η οποία ήταν στην τάδε εκκλησία και πήγαινε και έκανε την... Πλησίασα, τη γνώρισα, αλλά είχε πάρα πολλά, λέει, δεν μπορούσα να συνεννοηθώ. Το μυαλό της ήτανε, κολλούσε, δεν μπορούσαμε να τα βρούμε, δεν είχε στρωτή συμπεριφορά, δεν είχε νορμάλ χαρακτήρα. Αυτό δεν θέλει βοήθεια, δεν θέλει συζήτηση; Βεβαίως με το πνευματικό, βεβαίως με την καθοδήγηση της Εκκλησίας, ναι, αλλά όταν βλέπεις ότι αυτό δεν αντιμετωπίζεται έτσι μόνο, τότε έχεις ανάγκη και κάτι περισσότερο για να βοηθηθούμε.

Αλλά για να μην φτάσουμε σε αυτό το σημείο, όσοι είμαστε, υποτίθεται ότι έχουμε μια κάποια σχετική πνευματική και ψυχική ισορροπία, μπορούμε να κρατήσουμε την κατάσταση αυτή με την ευγνωμοσύνη μας στο Θεό. Να ευγνωμονούμε το Θεό. Να ευχαριστούμε για αυτό που έχουμε. Όταν ευχαριστείς, ελκύεις πιο πολύ το έλεος του Θεού και την αγάπη Του και συνεχίζει να σου δίνει τα δώρα Του. Να ευχαριστείς τον Θεό.

Εκτιμάς αυτό που έχεις, να έχεις ταπείνωση, γιατί συνήθως εγωιστές άνθρωποι, κάπου δηλαδή έχει μπει και ένας εγωισμός για να μπλέξει κανείς στα μυαλά του. Όλοι οι άνθρωποι που είπαν παράξενα πράγματα, που έφτασαν σε σημείο να τρελαίνονται, να μπερδεύονται, να λένε παράλογα λόγια, να παραλογίζονται στη συμπεριφορά τους, δεν έχουν ταπείνωση. Δεν δέχονται τη ζωή δηλαδή απλά όπως τη δίνει ο Θεός, αλλά θέλουν αυτοί δικά τους, όπως τα θέλουν αυτοί να τα κάνουν τα πράγματα. Επεμβαίνουν στους άλλους. Δεν αναγνωρίζουν την αξία του άλλου δίπλα τους, θέλουν να τον αλλάξουν με το ζόρι. Δηλαδή μια μάνα που το παιδί της θέλει να γίνει μαθηματικός και αυτή θέλει οπωσδήποτε να γίνει δικηγόρος και επιμένει και νευριάζει και τσακώνεται και συγχύζεται, μπορεί στο τέλος να πάθει νευρικό κλονισμό από την επιμονή της. Και θα νομίζεις μετά ότι το έκανε για καλό σκοπό. Ναι, αλλά αυτό το πείσμα κρύβει έναν εγωισμό.

Πολύ σπάνια να δεις άνθρωπο ταπεινό, απλό, που δεν έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του ότι είναι το κάτι άλλο, ή και αν νιώσει ότι είναι το κάτι άλλο προσπαθεί αμέσως να νιώσει και την ενότητα με τους άλλους. Δηλαδή είμαι έξυπνος, αλλά δεν είμαι μόνος μου, είμαι έξυπνος μέσα σε μια παρέα, οι άλλοι με βοηθούν και είμαι έξυπνος. Ανήκω κάπου, δεν φύτρωσα σαν μανιτάρι, ό,τι έχω το χρωστάω και στους άλλους. Οπότε την εξυπνάδα του αυτομάτως την εντάσσει σε μια ομάδα, σε μια παρέα, σε μια οικογένεια, σε μια κοινότητα. Οπότε αυτό τον προσγειώνει και είναι έξυπνος αλλά ταπεινός, έξυπνος αλλά ενωμένος με τους υπόλοιπους. Δεν παίρνει το μυαλό του αέρα. Δεν αρχίζει να τρέχει μόνος του και να νομίζει ότι κάτι είναι, ένα ατίθασο άλογο που φαντάζεται ότι είναι σπουδαίο και σημαντικό. Είναι μαζί με άλλους και αισθάνεται ότι είναι καρπός

όλης αυτής της κοινότητας, όλης αυτής της οικογένειας. Δηλαδή τώρα μου λες, μπράβο πάτερ, λες κάτι και μου αρέσει. Μα δεν είναι δικό μου. Αρχίζω και βάζω το μυαλό μου και το προσγειώνω και του λέω, κοίταξε, έχεις διαβάσει πράγματα. Τι δικό σου είπες; Ακόμα και αυτό που λες, τώρα σου το είπαν κάποιοι άνθρωποι, συζητήσανε, σου είπαν τα προβλήματά τους. Δεν είναι δικά σου αυτά που λες. Είχες διαβάσει, σπούδασες, είχες δασκάλους, δασκάλες, στα πανεπιστήμια. Και το μυαλό που σκέφτεται δεν το κάνεις εσύ και σκέφτεται. Ο Θεός σε φωτίζει και σκέφτεσαι. Θα μπορούσε κάτι να... μια μικρή βλάβη στον εγκέφαλο, ελάχιστη βλάβη, πολύ μικρή βλάβη, και τα πάντα αλλάζουν. Και σου μιλάω και δεν καταλαβαίνεις ποιος είμαι. Και σου μιλάω και μου λες ότι βλέπεις ήχους και ακούς χρώματα και παραλογίζεσαι. Αν αυτά σκεφτείς και δεις τη ζωή σου με αυτή την απλότητα και με την ταπείνωση, το μυαλό σου μπαίνει στη θέση του και ηρεμείς και μετά όντως σε φωτίζει η χάρις του Θεού.

Προχωράς όμορφα.

Να το προσέξεις πάρα πολύ και έτσι να παρακαλάμε τον Θεό. Και να ξέρουμε ότι μερικές φορές, όταν ο Θεός αφήσει και περάσουμε τέτοιες δοκιμασίες, τις αφήνει για να ταπεινωθούμε, όχι για να γίνουμε πιο πεισματάρηδες και πιο εγωιστές, γιατί μετά η κατάσταση επιδεινώνεται. Πάντα οι γιατροί λένε ότι ο άνθρωπος ο ταπεινός, ο βολικός, ο συνεργάσιμος, όσο γίνεται φυσικά στην κατάσταση αυτή, έχει πιο πολλές πιθανότητες να γίνει γρήγορα καλά και να δει αποτελέσματα θεαματικά και όμορφα. Ενώ άλλος συνεχίζει το πείσμα του, συνεχίζει τον εγωισμό του. Διάβασε και ένα βιβλίο έτσι να καταλάβεις, να φωτιστείς, να ηρεμήσεις, να δεις πώς έζησαν και οι Άγιοι άνθρωποι, που κάποιοι χρειάστηκαν και πήγαν και σε γιατρούς και ταπεινώθηκαν και εξετάστηκαν και γδύθηκαν, έπρεπε να τους κάνουν εξετάσεις,

να περάσουν όλες τις διαδικασίες που περνούν όλοι οι κοινοί θνητοί, όλοι οι άνθρωποι. Γιατί δηλαδή τα υπόλοιπα έξι δισεκατομμύρια του πληθυσμού που ζουν με έναν τρόπο, α, είναι τι είναι αυτοί οι άνθρωποι, υποδεέστεροι ή μόνο εμείς είμαστε καλύτεροι; Εκτός αν έχεις την πίστη, την τεράστια πίστη. Μου έλεγε, μας έλεγε σε μια ομιλία, μια κυρία σήκωσε το χέρι της και είπε ότι εγώ όλες τις αρρώστιες μου, λέει, τις περνάω με την προσευχή και με τη δύναμη του Χριστού. Τον επικαλούμαι και όλα θεραπεύονται. Ένας άνθρωπος μου το έχει πει αυτό. Ότι μόνο με την προσευχή τα πάντα γίνονται καλά. Μιλάμε για σοβαρές αρρώστιες, μου είπε. Για καρκίνους, για θέματα υγείας, δηλαδή ιατρικά αποδεδειγμένα ότι δεν γίνονται καλά εύκολα χωρίς φάρμακα. Και αυτή μου είπε ότι με την προσευχή τα κάνει όλα καλά ο Θεός, τα χαρίζει. Δεν το ξέρω αυτό, εγώ δεν το έχω δει αυτό στο πλήθος των ανθρώπων. Ένας άνθρωπος μου το είπε.

Δεν το είδα στην πράξη. Το άκουσα, δεν έχω λόγο να μην το πιστέψω και να μην πιστεύω ότι ο Χριστός μπορεί να το κάνει. Άρα νομίζω ότι είναι ταπεινό αυτό, να μας στέλνει ο Χριστός στους γιατρούς και να μας λέει πήγαινε να λουστείς στον Ιορδάνη, όπως λέει στην Παλαιά Διαθήκη και στον Νεεμάν σε αυτήν την ιστορία. Λοιπόν, έχουμε ανάγκη και τους γιατρούς, έχουμε ανάγκη πάνω απ' όλα την ταπείνωση. Γιατί η μεγαλύτερη βλάβη του μυαλού μας είναι αυτός ο εγωισμός και αυτή η εντύπωση ότι ξέρουμε τα πάντα, ότι κρίνουμε τους πάντες, ότι κατηγορούμε και τους άλλους που πάνε. Και σκεφτόμουν μια φορά, άκουγα κάποιον που μίλαγε, κατηγορούσε γιατρούς, ψυχολόγους, ψυχιάτρους, δεν χρειάζεται τίποτα, και λέω, μα τώρα που τα λέμε αυτά, τώρα που τα λέμε, μας ακούν άνθρωποι, πιστοί άνθρωποι, ξέρω εγώ ανθρώπους δικούς, δηλαδή δεν μπορεί να με διαψεύσουν, φίλους, γνωστούς, οικογένειες στην Ελλάδα, στο εξωτερικό, αλλού, ξέρω πόσα άτομα τα οποία

έχουν τέτοια προβλήματα και καταφεύγουν και ζητούν τη βοήθεια. Πώς μιλάμε τόσο προσβλητικά γι' αυτά τα άτομα; Πώς χαρακτηρίζουμε τα άτομα ας πούμε αυτά ότι είναι άπιστα, άθεα, ότι δεν εκτιμούν τη χάρη του Θεού, ότι εγκαταλείπουν τη δύναμη της Εκκλησίας; Πώς το κάνουμε αυτό, με ποιο δικαίωμα δηλαδή και με τι εξουσία, με τόση σιγουριά; Δηλαδή λίγο πιο ταπεινά θα μπορούσαμε, ο καθένας για τον εαυτό του, έτσι, και εγώ για τον εαυτό μου το λέω τώρα αυτό. Αλλά επειδή είναι τόσο σοβαρό το θέμα αυτό της ψυχικής ισορροπίας, σου είπα, δεν θα σε ενδιαφέρει πολύ το θέμα εσένα αυτό, γιατί δεν σε αγγίζει, δεν σε έχει αγγίξει. Ποτέ μα ποτέ να μη σε αγγίξει. Εύχομαι να είσαι πάντα έτσι,

γερό μυαλό, δυνατή σκέψη, γερή μνήμη, ισορροπία συναισθημάτων, να μην είσαι κυκλοθυμικός, να μη σε πιάνει το πρωί αισιοδοξία, το απόγευμα κατάθλιψη, το βράδυ απελπισία και ένας κύκλος τρελός τέτοιος που λες τι θα κάνω στη ζωή μου, τι γίνεται.

Δεν είναι φυσικά και όλα δαιμονικά. Άλλη μια τάση που σκεφτόμαστε ότι πολλές παθήσεις που βλέπουμε πάντα είναι δαιμονικά, όλα είναι πειρασμικά. Δεν είναι όλα πειρασμικά. Θυμάμαι έλεγε ο πατήρ Παΐσιος ότι είχε το λείψανο του Αγίου Αρσενίου, του Καππαδόκη, στα χέρια του.

Όταν κάποιος άνθρωπος τον πλησίαζε, που ήθελε να διαπιστώσει αν έχει κάτι ψυχικής παθήσεως ή πνευματικής παθήσεως που ήθελε εκκλησιαστική βοήθεια μόνο, πλησίαζε τον ασθενή με το λείψανο του Αγίου Αρσενίου, κρυφά όμως, δεν το έβλεπε αυτός ο ασθενής ότι κρατούσε στο χέρι του ο πατήρ Παΐσιος το Άγιο Λείψανο, και τον ακουμπούσε στην πλάτη απαλά. Και όταν ήταν κάτι καθαρά ψυχικό, νευρολογικής φύσεως, που ήθελε βοήθεια από τα φάρμακα αυτού του κόσμου, ο άνθρωπος συνέχιζε να είναι καλά, έτσι, κανονικός.

Δεν αντιδρούσε. Όταν ήταν κάτι καθαρά πνευματικής φύσης, τότε έβλεπε έτσι μια ταραχή, μια μετακίνηση από τη θέση που καθόταν, κουνιόταν το σώμα του παράξενα και καταλάβαινε ότι αυτός ο άνθρωπος θέλει βοήθεια από ιερέα, από προσευχή, κυρίως από προσευχή. Δεν το αρνείται κανείς αυτό. Αλλά δεν κάνει να δαιμονοποιούμε τα πάντα.

Και αυτό είναι μια προσβολή και προς τον άνθρωπο, προς την εικόνα του Θεού, η οποία απλώς πάσχει από ένα βιολογικό πρόβλημα νευρικής φύσεως κλπ. και εμείς το αποδίδουμε ότι έχει γίνει κατοικητήριο των δαιμόνων. Και αυτό δεν είναι ευγενικό για την ψυχή που έχουμε απέναντί μας και για τον άνθρωπο που είναι απέναντί μας. Βέβαια υπάρχουν Άγιοι οι οποίοι αναφέρουν ότι κάθε πάθος είναι και ένα δαιμόνιο.

Πάθος ίδιον δαίμονα κέκτηται ο κάθε άνθρωπος, δηλαδή αν θυμώσω είναι το δαιμόνιο του θυμού, αν λίγο ζηλέψω το δαιμόνιο της ζήλιας, αν έχω λαιμαργία το δαιμόνιο της λαιμαργίας.

Άμα φτάσουμε έτσι να βλέπουμε τη ζωή μας σε κάθε κίνησή μας, ότι όλα κρύβουν πίσω ένα δαιμόνιο, τότε δεν θα βλέπουμε τον Χριστό. Θα βλέπουμε συνέχεια σκοτεινά πνεύματα και τέτοιες δυνάμεις. Και ο Χριστός δεν ήρθε για να μας δίνει την έμφαση και να μας βοηθάει να εστιάζουμε στο σκοτάδι, αλλά στο φως.

Ήταν κάποιος που ήταν νυσταγμένος, κουρασμένος, χασμουριόταν απ' τη νύστα και απ' την κούραση και μου λέει ότι είναι ο πειρασμός. Λοιπόν, τον βάζει να νυστάζει και την ώρα του. Λέω, μα αφού η ώρα είναι περασμένη. Ναι, λέει, είναι πειρασμός τώρα. Σίγουρα υπάρχει και πειρασμός όταν πας να κάνεις προσευχή το βράδυ. Αλλά δεν είναι όλα πειρασμικά.

Υπάρχει και πραγματικά ένας με πείναγε, να, είδες λέει το δαιμόνιο της λαιμαργίας. Μα πόσες ώρες έχεις να φας; Λέει, από το απόγευμα. Ωραία, και έχουν περάσει πέντε ώρες. Δεν είναι το δαιμόνιο της λαιμαργίας. Άλλο το ότι η πείνα σου μπορεί να εξελιχθεί σε λαιμαργία, άμα αρχίσεις και τρως. Αλλά δεν είναι η πείνα αυτή καθεαυτή κάτι το δαιμονικό.

Στη ζωή μας, νομίζω δεν είναι καλό να δαιμονοποιείς όλα, δηλαδή δαιμονικά, όλα πειρασμικά. Μάθε να βλέπεις πίσω από τα περισσότερα πράγματα τον Χριστό, μην πω πίσω από όλα τα πράγματα τον Χριστό, γιατί και πίσω από τους πειρασμούς, ο Κύριος επιτρέπει και γίνονται όλα αυτά, δεν θα γινόταν τίποτα αν Αυτός δεν το επέτρεπε. Άρα όλα είναι υπό έλεγχο και όλα έχουν ένα σκοπό. Και αν βοηθηθείς και ταπεινωθείς... Γιατί πολλοί άνθρωποι με πολύ μεγάλη ιδέα για τον εαυτό τους χρειάστηκε να καταφύγουν σε γιατρούς και μετά ταπεινώθηκαν και είπαν: τώρα παίρνω τα χαπάκια μου, ένα το μεσημέρι, δύο το πρωί, μισό το βράδυ κλπ. Και αυτή η στάση τους έκανε πιο διαλλακτικούς, πιο ανθρώπινους.

Έφυγε αυτό το αγέρωχο ύφος που είχαν κι αυτή η αυτοπεποίθηση. Κι εκεί που δεν μπορούσαν να ταπεινωθούν σε εκκλησίες και σε ιερείς και σε πνευματικούς, ταπεινώνονται τώρα σε ένα γιατρό. Ο οποίος μπορεί και να μην πηγαίνει στην εκκλησία, αλλά τον ρωτάνε: γιατρέ, πώς είπατε; Γράψτε πάνω στο κουτί ακριβώς πώς θα παίρνω, γιατρέ, γιατί σας παρακαλώ, μην με εγκαταλείψετε. Και ταπεινώνεσαι. Και λες: να η ζωή τελικά. Με ταπείνωσε η ζωή. Με ταπείνωσε ο Θεός μέσα από τα πράγματα.

Το νευρικό μου σύστημα, κουράστηκε η ψυχή μου, εύκολα αρπάζομαι, εύκολα νευριάζω, εύκολα χάνω την ψυχική μου ισορροπία και θέλω βοήθεια. Να δώσεις και σ' άλλους ευκαιρία να δείξουν αγάπη. Να νιώσεις και την ενότητα με τους ανθρώπους και ότι έχεις ανάγκες κι εσύ. Και ότι δεν είσαι αυτόνομος στον κόσμο αυτό και αυτάρκης. Δεν χρειάζομαι κανέναν. Εγώ είμαι δυνατός. Και μετά έχεις το ραντεβού σου και περιμένεις στην ουρά και προηγείται από σένα ένας άνθρωπος απλός καθημερινότητας και εσύ ως σπουδαίος και μορφωμένος και πανέξυπνος περιμένεις μετά από αυτόν να μπεις στο γιατρό για να πάρεις κι εσύ τη θεραπεία σου και ταπεινώνεσαι μέσα από αυτά τα γεγονότα. Όλοι μας ταπεινωνόμαστε από τέτοιες ιστορίες.

Πολλά από τα θέματα αυτά και εγώ έχω άγνοια. Σίγουρα. Δεν ξέρω επιστημονικά να σας τα εξηγήσω. Απλώς επειδή έχω ζήσει μερικές τέτοιες καταστάσεις και επειδή προβληματίζομαι και με προβλημάτισε και αυτή η κοπέλα που μου είπε ότι δεν με νοιάζουν τα πτυχία αυτού που θα παντρευτώ, θέλω, λέει, η ψυχή του να είναι ισορροπημένη. Να έχω απέναντί μου έναν άνθρωπο με τον οποίο να μπορώ να συνεννοηθώ. Να είναι εντάξει άνθρωπος, στα μυαλά του. Όχι να λύνει εξισώσεις οπωσδήποτε ή να πιάνει πουλιά στον αέρα ως προς την ευφυΐα και την εξυπνάδα. Να πάει σαν σε τηλεπαιχνίδι να πάρει τις εκατοντάδες χιλιάδες δώρο. Δεν εννοώ αυτό. Το μυαλό του να είναι στη θέση του. Να είναι στα καλά του ο άνθρωπος. Να μιλάμε και να τα βρίσκουμε. Να είναι στρωτός χαρακτήρας. Αυτά είναι το ζητούμενο στην πνευματική ζωή. Και μερικές φορές επειδή τα email είναι πάρα πολλά

έρχονται, διακρίνω ότι μερικές φορές μπαίνουμε και μέσα στην εκκλησία με έναν αρρωστημένο, μερικές φορές, ψυχικό κόσμο. Βλέπεις συνέχεια λέω αυτή τη φράση, μερικές φορές, μερικές φορές, γιατί δεν θέλω να το απολυτοποιήσω αυτό που λέω. Θέλω να πω ότι εγώ ξέρω μερικά περιστατικά και μιλάω. Μπορώ να κάνω τελείως λάθος αυτά που λέω και να με συγχωρέσεις. Μην τα λάβεις και τοις μετρητοίς. Αλλά βλέπω ότι κουβαλάς κάτι μες στην εκκλησία, τη φύση σου, το χαρακτήρα σου, την κληρονομικότητά σου, και αυτό το κάτι αν είναι αρρωστημένο και προβληματικό και θέλει βοήθεια θα εκφραστεί λανθασμένα και μες στην εκκλησία, αρρωστημένα θα εκφραστεί και μες στην εκκλησία. Δηλαδή αν δεν είχες συνδεθεί με την ενορία σου και είχες πάει σε μια ποδοσφαιρική ομάδα, αυτή την αρρωστημένη ψυχική σου κατάσταση πιθανόν θα την έβγαζες εκεί. Θα κόλλαγες κάπου, μετά μπαίνεις μέσα στην εκκλησία και κάπως επαναπαύεσαι και λες εδώ τη γλιτώσαμε. Και όχι απλώς τη γλιτώσαμε, εδώ κρυβόμαστε κιόλας διότι

το ψυχικό μου πρόβλημα μέσα στην Εκκλησία δεν θα φανεί ότι είναι ψυχικό πρόβλημα, θα φανεί ότι είναι αρετή, θα φανεί ότι είναι ζήλος για το Θεό, θα φανεί ότι είναι αγιότητα και πραγματικά η Εκκλησία προσφέρει ένα τεράστιο πεδίο και ένα τεράστιο στέγαστρο και υπόστεγο να κρύψεις πολλά πράγματα, και εγώ που σου μιλώ. Κατάλαβες; Δηλαδή μπορώ να λέω ότι κάνω κάτι για το Θεό, ότι είναι αυτό πνευματικό και από πίσω να κρύβω δικές μου λόξες, παραξενιές, για μένα μιλώ έτσι, ιδιοτροπίες, ιδιορρυθμίες, ό,τι πιο παράλογο και τρελό θέλεις μπορώ να το κουβαλάω μέσα μου, αλλά πίσω από την Εκκλησία, πίσω από το ράσο, πίσω από αυτήν την όλη εικόνα, την ευλαβική, τη σεμνή, την αξιοπρεπή εξωτερικά, δεν μπορείς να το καταλάβεις αυτό. Και λες, εκκλησία είναι, ιερέας είναι, δεν είναι δυνατόν αυτό που λέει να μην πατάει καλά, να μην στέκει καλά, και όμως μπορεί και αυτό που λέω εγώ να μην στέκει καθόλου καλά.

Μπορεί και εγώ να έχω ανάγκη βοήθειας πνευματικής, ψυχικής, αλλά και ιατρικής. Ο Θεός να μας προστατεύει και να μας φυλάει όλους και να μας θεραπεύει αν έχουμε κάτι. Αλλά η αλήθεια δεν είναι πάνω απ' όλα; Η ειλικρίνεια δεν είναι το ζητούμενο; Το να κοιτάς τον Χριστό στα μάτια δεν μπορεί να το κάνεις χωρίς να είσαι αληθινός. Δεν μπορεί να κοιτάξεις τον Χριστό στα μάτια και να λες σ' Αυτόν ψέματα. Σε εσένα μπορεί να πω ψέματα.

Αλλά άμα δω τον Χριστό πρέπει να πω όλη την αλήθεια και να του πω: Κύριε, έχω την τρέλα μου και την καμουφλάρω έτσι και την περνάω έτσι και την κρύβω έτσι. Βοήθησέ με, θεράπευσέ με. Και ό,τι θεραπεύεται από τους ανθρώπους του Θεού, γιατί ο Χριστός, είπαμε, όλα τα θεραπεύει ο Χριστός. Αλλά εγώ δεν είμαι ο Χριστός, ούτε έχω τη δύναμη της χάρης των Αγίων που έκαναν τόσο μεγάλα θαύματα. Γι' αυτό και λες σε πολλούς ανθρώπους: θα πας σε ένα γιατρό, θα πας σε παθολόγο, θα πας σε νευρολόγο, θα πας σε ψυχίατρο, θα πας σε ψυχολόγο, ανάλογα την περίσταση και ανάλογα πού μπορώ να φτάσω. Δεν είναι απλά τα πράγματα. Και όσοι από εσάς έχετε παιδιά που σπουδάζουν, και μάλιστα επιστήμες τέτοιου είδους, οι ανθρωπιστικές επιστήμες όπως λέγονται, θα ξέρετε ότι δεν μπορούμε να τα απλουστεύουμε όλα τόσο εύκολα και να τα ονομάζουμε όλα θεϊκά, δαιμονικά, πειρασμικά, άγια. Δεν είναι μόνο έτσι τα πράγματα. Όλα χρειάζονται και όλα βοηθούν να πλησιάσουμε περισσότερο το Θεό και να καταλάβουμε ότι από Αυτόν ξεκινάει κάθε δόσις αγαθή και παν δώρημα τέλειον. Όλα τα ωραία από το Θεό είναι και όλες οι γνώσεις επιστημονικές, οι ισορροπημένες, οι αληθινές που προάγουν τον πολιτισμό και τη ζωή μας ξεκινούν από τη χάρη του Θεού.

Άλλο που κάποιοι άνθρωποι τις κακοποιούν αυτές, ή τις παρερμηνεύουν, ή τις ακρωτηριάζουν, ή τις χρησιμοποιούν με δόλιους σκοπούς και ιδιοτέλεια και κίνητρα. Γι' αυτό φυσικά χρειάζεται και σε κάθε γιατρό που θα πάει κανείς και σε κάθε άνθρωπο που θα ζητήσει βοήθεια να είναι άνθρωπος σωστός. Είναι άνθρωπος της εμπιστοσύνης, άνθρωπος στον οποίο πήγαν άλλοι άνθρωποι, φίλοι του, συγγενείς του, γνωστοί του και βοηθήθηκαν και ισορρόπησαν και επανεντάχθηκαν στην πραγματικότητα της ζωής κανονικά.

Αυτό που είπα είναι πολύ σημαντικό, να ζεις την πραγματικότητα της ζωής. Να μην ζεις άλλους κόσμους, να ξέρεις τι γίνεται, να είσαι του Θεού άνθρωπος, αλλά να πατάς στη γη. Και η ψυχή σου ας πετάει όσο ψηλά θέλει στα ουράνια, αλλά να καταλαβαίνεις και το εδώ και τώρα. Για να μην έρχονται τα παιδιά σου που σου λένε: καλά, δεν πάνε καλά οι δικοί μου, δεν ξέρουν τι λένε.

Μια βόλτα χτες και με βρίζανε όλη τη νύχτα και λέγανε και λέγανε το ένα και το άλλο. Μπορεί να είσαι Άγιος, να νομίζω ότι είσαι Άγιος, αλλά δεν ξέρεις να επικοινωνήσεις με το παιδί σου. Δεν έχεις ανάγκη από κάποιον να σου εξηγήσει πέντε πράγματα; Δεν έχεις ανάγκη να σου εξηγήσει κάποιος γιατί κάνεις έτσι; Τι είναι αυτό που σου φταίει; Να σκαλίσεις λίγο μέσα σου. Βεβαίως ο πνευματικός θα σε βοηθήσει. Αλλά μερικές φορές και οι πνευματικοί δεν μπορούν τα πάντα. Εγώ το έχω διαπιστώσει, υπάρχουν άνθρωποι που έρχονται να βοηθηθούν και δεν μπορώ. Και μου λέει: γιατί μου φέρεστε έτσι και με στέλνετε αλλού; Ή θα τον στείλω σε άλλο πνευματικό ή θα τον στείλω σε ειδικό ή σε γιατρό. Γιατί, του λέω, αν σε βοηθήσω δήθεν τώρα που νομίζεις ότι είναι βοήθεια αυτό που ζητάς, είναι σαν να μη σε σέβομαι.

Θες να νιώσεις το Θεό και πας σε έναν γιατρό και του πεις: γιατρέ μου, ήρθα σε εσένα να νιώσω το Θεό. Δεν θα σου πει: παιδί μου, ήρθες σε λάθος άτομο, εγώ είμαι γιατρός, αν έχεις κανένα πονοκέφαλο, αν έχεις τίποτα στα χέρια σου, στα πόδια σου, να σε κάνω καλά. Αν θες να νιώσεις το Θεό, πήγαινε σε μια εκκλησία, πήγαινε σε έναν ιερέα να προσευχηθείς, να σε βοηθήσει να είστε μαζί. Εκεί θα σε στείλει. Αυτό είναι το τίμιο. Έτσι και εγώ. Το τίμιο δεν είναι να αναλαμβάνω τα πάντα και τους πάντες χωρίς να μπορώ να τους στηρίξω, γιατί τους κάνω ζημιά. Θέματα υγείας, θέματα τοκετού, θέματα τεκνογονίας, θέματα ψυχολογίας, ψυχικών παθήσεων. Δεν μπορώ να τα αναλάβω όλα και να σου πω εγώ τι θα κάνεις. Εκτός αν είμαι άνθρωπος Άγιος. Αλλά από τα αποτελέσματα, από τις γκάφες που γίνονται και που κάνω και που ίσως κάνουν κι άλλοι, ταπεινωνόμαστε και λέμε άσ' τα καλύτερα. Άσε τους χρησμούς και τις σοφίες. Γιατί όσες φορές είπα θα κάνεις αυτό και μην ανησυχείς, δεν είναι έτσι. Επειδή άμα ο πατήρ Πορφύριος, για παράδειγμα, είπε σε μια κυρία, ξέρω περιστατικά ανθρώπων καρκινοπαθών, που τους είπε ο πατήρ Πορφύριος: δεν θα κάνεις εγχείρηση. Μα οι γιατροί είπαν να κάνω. Δεν θα κάνεις.

Δεν θα πάθεις τίποτα, θα ζήσεις. Και δεν κάνανε εγχείρηση καρκίνου. Έζησαν άλλα 100 χρόνια και δεν πέθανε τελικά από καρκίνο, πέθανε από βαθιά γεράματα. Αυτό όμως είναι τεράστια ευθύνη. Δεν σημαίνει επειδή το έκανε αυτός, διαβάζω το βίο του, το βιβλίο του, τι είπε ο πατήρ Πορφύριος στην τάδε κυρία, δεν θα κάνεις επέμβαση. Ωραία, όποια λοιπόν κυρία έρθει να μου πει ότι έχει έναν όγκο κάπου, δεν θα κάνεις επέμβαση, στο λέω εγώ.

Ο πατήρ Πορφύριος και κάθε πατήρ Πορφύριος δεν είναι πρόσωπα των οποίων αντιγράφουμε το βίο τους και τα λόγια τους μηχανικά. Αυτό που θα έπρεπε να αντιγράψουμε πρώτα είναι η αγιότητά τους και μετά θα έρθει και η θεραπευτική χάρη τους στην ψυχή μας και μετά, αν μας φωτίσει ο Θεός, να πούμε όλα αυτά. Μετά να βάλουμε το χέρι μας στο πρόσωπο του ασθενούς και να του πάρουμε τη θλίψη. Βεβαίως, διάβασα, ξέρω για έναν Άγιο που είχε το χάρισμα, λέει, όταν τον κοίταζες στα μάτια σου έπαιρνε κάθε στεναχώρια, σου μετέδιδε χαρά, για πάντα όμως, όχι για μια στιγμή, γιατί κι εγώ αν σε συναντήσω και τα πούμε λίγο θα χαρούμε, αλλά το θέμα είναι να σου πάρει το πρόβλημα, το παθολογικό που έχεις, πρόβλημα κληρονομικότητας ξέρω εγώ, να στο αφαιρέσει, ώστε να γίνω όμως, αν ποτέ γίνω ή οποιοσδήποτε γίνει, ώστε να γίνουμε, μακάρι.

Ως τότε θα χρησιμοποιούμε τις ταπεινές μεθόδους που είναι η δική μου προσευχή, τα θεία μυστήρια, η βοήθεια του Θεού, αλλά και η συμπαράσταση των ειδικών ανθρώπων, χωρίς να πάψω να βλέπω πίσω κι απ' αυτούς το χέρι του Θεού. Ένας είχε κάνει εγχείρηση σοβαρή, πάλι με την ευχή του πατρός Πορφυρίου, και του είπε αυτός: «Έβλεπα εγώ, λέει, το Θεό που κουνούσε τα χέρια του γιατρού σου. Ο Θεός, λέει, καθοδηγούσε τον γιατρό να σε θεραπεύσει, να σε εγχειρήσει, να σου δώσει τα φάρμακά σου, να σου δώσει τη θεραπεία σου». Να παρακαλάμε τον Θεό για την ψυχική μας ισορροπία και όπου συναντάμε δυσκολία να ζητάμε τον ειδικό άνθρωπο, το οποίο θα πρέπει καμιά φορά και να μας κοστίσει και να μας δυσκολέψει και να μας στριμώξει. Δεν γίνεται αλλιώς. Είναι και μερικές γνώσεις, είναι και μερικά πράγματα που δεν τα ξέρουμε όλα. Είναι μερικές γνώσεις που δεν τις έχουμε. Κάποτε κάποιος πήγαινε σε έναν ψυχολόγο επειδή είχε σοβαρή ανάγκη και

πλήρωνε εκεί πέρα γιατί έπρεπε να πληρώσει. Του είπα: «Πρέπει να πας σε έναν ειδικό, εκεί που πήγαινες». «Μα, μου λέει, είναι πολύ ακριβά». «Αλλά εγώ, πρώτον, δεν μπορώ να σου αφιερώσω, του λέω, 50 λεπτά ή μια ώρα που σου αφιέρωνε αυτός ο άνθρωπος, να μιλήσεις τόσο αναλυτικά, γιατί απ' έξω περιμένουν άλλοι πόσοι άνθρωποι. Και δεύτερον, και μόνο που το λες, δείχνεις ότι τα κίνητρά σου που ήρθες εδώ είναι για κάτι πιο εύκολο, κάτι πιο βολικό, κάτι πιο φτηνό οικονομικά και ανώδυνο. Δεν είναι έτσι. Μακάρι να ξέρω τις γνώσεις αυτές, κι ας μην, εννοείται δεν θα πλήρωνες, αλλά πρέπει καμιά φορά να μας κοστίσει η

υγεία της ψυχής μας για να εκτιμήσουμε το μεγάλο αυτό δώρο. Όσοι όμως έχουν σε έναν σχετικά μεγάλο βαθμό την υγεία αυτή, έτσι, και ισορροπούμε και συνεννοούμαστε και τώρα τα λέμε και τα βρίσκουμε, να ευχαριστούμε πολύ το Θεό, να αγαπάμε τους ανθρώπους όλους, οι οποίοι περνούν τέτοιες δοκιμασίες και ίσως είναι και ο σταυρός τους. Και έχω ακούσει ότι πολλοί μεγάλα πνεύματα στην ανθρωπότητα και μεγάλοι άνθρωποι, σπουδαίοι έτσι άνθρωποι που πρόσφεραν πολλά στον κόσμο, πέρασαν και τέτοιου είδους μερικές φορές κλονισμούς, κρίσεις, νευρική αναστάτωση, σύγχυση φρενών κλπ. Και επέτρεψε ο Θεός να περάσουν και αυτή τη δοκιμασία για να γευτούν όλο το φάσμα του ανθρώπινου πόνου και να καταλαβαίνουν μετά και αυτοί τους άλλους και να γίνουν και πιο ανθρώπινοι και πιο ταπεινοί και πιο καλοί. Βασίλη, να δοξάζεις και εσύ το Θεό που σου έχει δώσει νου φωτισμένο και καρδιά μελωδική και μας συντροφεύεις και σήμερα και αυτή τη φορά

με την όμορφη μουσική σου. Αν διαφωνείς με αυτά που σου είπα, να με συγχωρέσεις και να συνεχίσεις να κάνεις το δικό σου πρόγραμμα και τη δική σου. Δεν έχω κανένα πρόβλημα και καμία αντίρρηση. Αν ο δρόμος που επιλέγεις είναι αποτελεσματικός και φέρνει καρπούς, δεν έχω λόγο να πω κάτι διαφορετικό από αυτό που κάνεις. Αν σε στεναχώρησα, αν σε μπέρδεψα, συγχώρεσέ με, ξέχνα αυτό που σου είπα.

Κάνε κι εσύ ό,τι νομίζεις ότι σε φέρνει πιο κοντά στον Θεό και στην ισορροπία και στην εσωτερική έτσι τακτοποίηση της ψυχής, σε ένα στρωτό ψυχικό κόσμο. Και προσευχήσου και για μας και για μένα και για όλους τους άλλους που πάσχουμε είτε λίγο είτε πολύ και από τέτοιες ψυχικές δοκιμασίες. Να μας βοηθήσει ο Θεός να ταπεινωθούμε, να ζήσουμε με απλότητα, να ευχαριστούμε το Θεό για αυτά που ήδη μας έχει δώσει, μην έχουμε μεγάλη ιδέα για τον εαυτό μας, αλλά να υποτάσσουμε το νου μας και τα θελήματά μας και τις επιθυμίες μας και να μαθαίνουμε να συνεργαζόμαστε και να εμπιστευόμαστε τους άλλους με πνεύμα μαθητείας και ταπεινής αποδοχής. Και ο Θεός θα μας οδηγήσει κάποτε και σε αυτόν τον κόσμο, ελπίζω, στην ηρεμία και ισορροπία

και στην αιώνια ζωή, όπου εκεί πραγματικά όλοι θα είμαστε με ένα παιδικό μυαλό, απλό μυαλό, ταπεινό, αλλά και πάρα πολύ σοφό, γιατί θα χωράει ο νους μας εκεί να βλέπει και να απολαμβάνει τον ίδιο το Θεό. Ως τότε σε αυτή τη ζωή ό,τι μπορούμε θα κάνουμε, ό,τι μπορούμε να σώσουμε και να κρατήσουμε αυτό που ήδη έχουμε. Μην χάσουμε αυτό.

Να το κρατήσουμε δοξάζοντας τον Θεό και συνεχίζοντας τον όμορφο αγώνα της πνευματικής ζωής που μας φέρνει πιο κοντά στον δρόμο αυτό της εσωτερικής ανάπαυσης και ευτυχίας. Ο Χριστός να σε ευλογεί, ο Χριστός να γαληνεύει τον νου σου, να χαλιναγωγεί τις σκέψεις και επιθυμίες σου και τα μπερδέματά σου και να σου δώσει την πολυπόθητη ειρήνη και αγάπη του και την παντοτινή χαρά του. Καλή δύναμη και καλή αντάμωση την επόμενη φορά που θα τα πούμε πάλι. Σε χαιρετώ.