The Needs of Children I

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The English text is the final prepared translation. Performed music, recording artifacts and selected unclear fragments are omitted. It is not a synchronized transcript of every sound in the Greek recording. English digital narration is available in a synthesized voice.

Download final English text (TXT)

My dear friends, dear mother, is it possible for your teenage child to be any different from the way you described in the email you sent me a few days ago?

Your child is normal. What do I mean by normal? You say your child keeps to himself, is gloomy at times, has his phone like an extension of his hand, is hard to talk to, cannot put up with much, and does not know what he wants. In other words, he is an ordinary child.

Dear friends of Unseen Passages, dear listeners of the Church of Piraeus radio station, the station that speaks to our souls, on 91.2 in Greece and around the world: wherever you are, I greet you. I also greet and warmly thank Vasilis Hatzinikolaou, who travels with us again today to every corner of the earth through his beautiful music.

And I greet you, my dear friend, sitting there listening to us and bearing with us despite all the troubles you are going through. Like the woman who wrote to me: she is a mother, and she loves her child. I am sure of that. She cares about what is best for her child. What parent does not love their child? What father or mother does not ache for their own flesh and blood? A parent would give anything for a child.

But sometimes a child needs you to give without making so many frantic moves. Sometimes giving means stepping back. Sometimes helping means becoming still. We seem to have confused these things. This mother is very worried about her child. She wants to help, to offer something, to change the child, and she asks me, “Is there a way? Is there a book?” There are books. Read them; they all help. Spiritual books, writings of the Fathers, books about the Church, books on psychology and education, lives of the saints: anything that offers advice about children can help. But what do we do afterward? It is like someone asking me, “Is there a good recipe book so I can make wonderful meals?” Is the book enough? It takes skill and repetition,

practice, close attention to what the book says, and the willingness to follow it consistently. After all, what does this program do? It repeats things we already know. Don’t you know that love is the answer to everything? That a gentle manner matters? That unity in the family, prayer, humility, dialogue, and a good, honest conversation matter? You know these things. But when the hour of temptation comes, when something takes hold of you that you cannot control, and you do not know where this wave of panic, confusion, and turmoil is coming from,

you forget everything, sermons and talks alike. Perhaps you have just come home from a fine talk at a parenting class, or heard something at the Divine Liturgy. On the way home you are glad and say, “How wonderful that was to hear.” Then you walk through your door, and your whole mood changes. You say, “But I can’t put any of that into practice here. That priest speaks well, but if he came to my house,” a mother says, “he would see that it doesn’t work.” I know it can be put into practice anywhere. We simply do not keep reminding ourselves of it. We forget; it slips away. Our hearts fill with the grace of God and the sweetness of good intentions. But that richness, that fragrance from God which enters our hearts, can soon be spent along the roads of life if we do not take care of it,

until it is gone and we have forgotten it.

I see this in myself too. I think I am in a good spiritual state, until something unexpected happens and irritates me beyond measure. My nerves fray, the peace I thought I had suddenly disappears, and a wave of irritation, anger, resentment, and bitterness takes its place.

Once, someone went to wash my car for me. I was calm and happy. My errands were done, someone had helped me, and he brought the car back. “Wonderful, thank you,” I said. We were about to go to a church. I got into the car, pleased that it was clean. We had been driving for five minutes when, in the sixth minute, I noticed something missing from above the steering wheel. I had put a little cross there from Jerusalem, with a tiny, discreet vial of water from the Jordan River. It was a lovely ornament, and I was very fond of it. I had attached it with something temporary, so it could be taken off and put back. Well, at the car wash, they had taken it off and...

it was lost, or broken, or they had simply forgotten to put it back. In any case, in that sixth minute I realized it was gone. A moment earlier I had been calm and thanking the man who had helped me. Suddenly I saw a different person inside myself. I could hardly bear it. I stopped talking and did not want to say another word. Anger can come out in what you say, but it can also come out as sulking: “I won’t speak to you. I’ll punish you with silence.” That too is a kind of warfare, isn’t it? Warfare is not only breaking dishes, hitting someone, or insulting them. Refusing to speak to someone is warfare too. It says, “As far as I’m concerned, you do not exist.”

As I sat there silent, suddenly angry, I asked myself, “How did I become like this in a single minute?” And I had to answer, “But I did.” I kept thinking, “Where is that beautiful sacred ornament, the cross with water from the Jordan? It was so lovely. Where did it go? Why didn’t he notice it and put it back? How could he bring me the car like this?” Then I began to think, “What are you saying? What if the car had been in an accident, or something serious had happened to you? So many people face serious troubles, and you are sitting here fretting over this little thing. And you claim to care about the water from the Jordan and that little cross. What does the cross mean? Doesn’t it teach humility, love, and unity? What is the point of putting a little cross in your car when you have torn its meaning out of your soul? Your brother is sitting beside you, and you will not speak to him. You have suddenly become angry and sullen. And now you are going to a church,

where, in a little while, you will preach and speak so sweetly about all these things.” That is the difference. Whether you are a parent with a family and children, someone without children, or someone living alone, at the office or anywhere else, you will struggle with the same things, the same passions. Each passion will simply take a different form for you. Your passions surface through your children; your irritation arises because of them. Mine arose because of a loss like this. For someone else, it may arise because of a missing document they lost, or a mistake you make in a text. There are always occasions to learn the same lessons from God: the lesson of maturity in life, the lesson of humility, the lesson of love,

and what truly comes first, second, third, and last in life. Through setbacks, your mistakes, and your passions, you begin to understand your priorities. You can learn, if you want to. If you do not learn, something else will come along. You will be hurt again, feel pain again, clash and quarrel again, and what is inside you will be revealed again. This is how life passes and how a person matures. So when this mother wrote that she was worried because her children were withdrawn and gloomy, I wondered whether she might be putting a little too much pressure on them. Perhaps she is not giving them what they need or respecting their individuality and freedom. A child, after all, is a person distinct from you.

You do not have to enter every corner of your child’s soul and manage every step and every breath. Give your child some room. Do not press so hard or worry so much. It is not a bad thing for a child to be a little withdrawn or gloomy at times. Who said it was bad? It may show that the child is looking within, trying to understand what is happening, to find a footing and an identity. The child is growing, struggling through life, and cannot tell you everything.

I once saw a film on television about a child who had moved to a new place and was being mocked and beaten at school. The child came home withdrawn, and the mother kept asking, “What’s wrong? What’s wrong? What’s wrong?”

The child could not tell the parents exactly what was wrong. Some things are hard to say. To open your heart, you need to feel trust and closeness. So the child kept saying, “Nothing’s wrong.” The mother, who really was perceptive, said, “I can tell something is wrong.” Yes, but simply seeing that something is wrong is not the point. That much is plain. Can you find the root of it? Finding the root takes care. If you want to reach the root of a little flower, you do not take a hoe and strike the ground wherever you please. You would destroy the whole plant. Instead, you gently work the soil until you reach the problem. And if the other person wants to speak, and it is the right moment for them to open up,

they will tell you. If they are not ready, respect that. But to respect it, I too must have a life that sustains me. My child cannot be my source of nourishment. I must not draw the life out of my child just so I can be happy; that would leave the child withered. I must have another source. That source is God, love, and my relationship with my husband or wife. Sustained there, I can let that happiness overflow into a loving home for my child. People often say, “You didn’t marry your child. You married your husband.” Or, as one child once said to his father, “You married my mother. Stop hovering over me all the time. You two are the couple.”

But sometimes the couple is not finding happiness, understanding, mutual support, and meaning in their own life together. Instead, they keep turning to the child and making the child the whole meaning of their lives. One evening I was due to give a talk at a parenting class in Athens. The topic was “Parents, the Ascetics of the Cities.” Parents are ascetics within the cities. They undertake ascesis, ascetic discipline: like monks, they struggle, train themselves, endure, and make sacrifices. Before I left for the talk, I checked my email and found a message so closely connected to the topic that I printed it out. I asked the sender, “May I quote a few lines from your message anonymously?” He replied, “Say whatever you want. I don’t mind. But,” he added, “it won’t change anything.”

“The way things are with parents today won’t change easily.” He went on to tell me about a friend who had met a young woman, but whose relationship ended sadly and without dignity. The young man’s spiritual father said that, unfortunately, the parents were to blame: they had interfered in the wrong way, confused the young couple, and the couple broke up. The parents had interfered. Then the person writing to me said, “My parents do the same thing, especially my mother.” In other words, his parents meddle in his life and put pressure on him too. “Often,” he continued, “we sit down to eat. I put food on my plate, and she comes over to add more because she says I need to eat more. At that moment I feel like hitting her or killing her.”

So much anger over something silly, over a spoonful of food. But this keeps happening, and it all builds up. “Of course I don’t hit her. In the end, I hit myself.”

“Another time”—I’m reading his words now; I have the printed page in front of me—“we were eating somewhere, and she told me to take off my jacket because she was hot. Can you imagine? I took it off, but I thought: even if I do nothing else good in my life, the fact that I’m not picking up this table and bringing it down on her head ought to get me into Paradise. This woman will make saints of us before our time.” He goes on: “Anyway, everyone is in a world of their own, at home and everywhere else. Sometimes I’ve thought I’d like to leave, go far away, sleep on a bench, and play the flute in the street for a little money.” And when he learned about the talk I was planning to give, he ended by saying, “I just saw on the website that you’re giving a talk to parents.”

“Tell them something—though what will they understand? They’re trying, but they’ve made a mess of it. If only they were ascetics, praying and keeping to their corner. But listen to me judging them, as though I were any better. Anyway, may they be well. Never mind. Everyone does what they can. Your blessing.” That is how this person ended his letter. I keep calling him a child, but did you notice that I haven’t told you his age? How old would you think he is? When he says, “We sit down to eat, I put food on my plate, and she comes over and adds more,” what age would you expect? And then he says they were eating somewhere and she told him, “Take off your jacket. It’s hot in here.” If you’re hot, take off your own jacket! What are you wearing?

Take off your own cardigan. Because you’re hot, I have to take off my jacket? Because you want more food, I have to eat more? Are you going to tell me how I feel when I’ve already had enough? At what age would you expect a parent to do these things? With a child, I’d say. Perhaps in primary school, maybe a little into secondary school. You would think it would stop around then.

At a very young age, you might say to your own child, “You’re cold,” or something like that. But do you know how old the person writing to me is? Somewhere between twenty-five and thirty. Can you imagine? That’s why they say that in Greece, in the end, a person, whether a man or a woman, has no parents.

Well... until they’re forty, and for as long as their parents are alive.

They call their children to check on them. Of course they care, but they’re showing that care in the wrong way. Then the child wants to leave, take to the streets, disappear somewhere, sleep on a bench, play the flute and collect a little money—anything to escape. He feels so much pressure that, as he says, he wanted to pick up the table and bring it down on her head. Don’t misunderstand him. He was speaking honestly to me. That was what he felt, and he said it. I don’t know whether sacred thoughts and deeds come to your mind when you’re angry, but when we’re angry, we often imagine punishing the other person, getting back at them, putting them in their place. That’s what this young man is saying: “I wanted to grab

the table and throw it, to make you see what your behavior is doing to me. Please, just leave me alone. You’re suffocating me. This isn’t love anymore.” Something has become unhealthy and confused, and it needs help. First, it needs awareness and understanding. The young man reaches the point of saying, “I feel I’ll go to Paradise just for enduring parents like this.” The pressure he endures is different from what children faced in the past, when they had to work from morning till night, in the fields or in workshops. The practical and physical hardship then may have been even greater. Children today really do have every comfort. Yet perhaps children back then had more freedom in some ways. They stood on their own feet. They felt they had a place in the world, a personality, and worth. Here, those things aren’t being recognized.

“Do you respect me at all? Do you understand that I have my own way and my own life? Please respect that.” “They’re trying,” he says, “but they’ve made a mess of it.” And I read again: “If only they were ascetics, praying and keeping to their corner.” Parents like ascetics, praying and keeping to their corner. Step back and pray for your child. Be sure that you’re helping your child a great deal. Raising children is very hard. Being a parent is a gift, and it calls for much illumination from God: knowing what to say at each moment and how to act. This is the path God has called you to, because perhaps you are suited to family life. Not everyone is called to it.

Some people can barely manage a couple of tasks or work with another person. They go to the supermarket and can’t bear to wait seven or ten minutes in the checkout line. How could they find the patient endurance to raise children over so many years? To care for them, feed and clothe them, think about them, handle their affairs, listen to their problems, take them to doctors, schools, enrollment appointments, sports and music lessons—and deal as well with difficulties involving health, emotions, money, or learning? It takes heroism. It is a miracle, a holy calling. Being a parent today is a great undertaking. So respect the life you’ve been given. Find joy in it, make good use of it, value it, and recognize what it is.

Find some calm, even while you’re concerned. Have concern, but have peace as well. What should concern you most, really, is that you’re not at peace.

In the confusion of our times, in this sea of difficult relationships, I’m not claiming I can find all the answers. But when panic takes hold of you, you make far worse mistakes. That’s what I mean. Step aside for a moment and examine your own character. Ask yourself: What am I doing in my family? What am I offering my children? What am I giving them? Have I attended to my own needs before trying to meet my child’s? What does a little flower need? Water, soil, sunlight, air, and room to grow. Then it grows, doesn’t it? Of course, it also needs to be safe. It cannot grow beside animals that will devour it. It needs safety. Do you have that sense of security within yourself?

Can you give your child the sense that there is a father and mother beside them who are steady and calm, who can let go and trust? A child deeply needs to see peace, gentleness, and calm on your face—the qualities we see in the faces of God’s children. You are children of God. And you, mother and father, are called to show your child, whether young or grown, something of the face of God the Father, who cares, who loves, who is tender, good, and wise. So when you are overwhelmed by anxiety, when your child at home does not feel...

safe and at peace within, a very basic need goes unmet. This is something fundamental. Then everything else is unsettled too.

If a child cannot settle down and feels conflict, tension, and turmoil at home, that child cannot grow in a healthy way. Children need unity. They need to feel that their home is united, a place where they can come in and feel at ease, without arguments and shouting. They also need consistency. We must do what we say we’ll do. Our words and actions must agree; otherwise the child becomes confused. “My mother promised she’d buy me that phone, but she didn’t. When I brought it up again, she said, ‘Oh, stop it. I only said that so you’d leave me alone at the time.’”

That’s inconsistency, isn’t it? When you aren’t consistent, your child no longer knows what to expect from you. Your behavior seems unpredictable, as though you were drunk. In a child’s mind, A leads to B and B leads to C. There is a pattern they can follow. When that pattern breaks down, the child becomes confused and afraid.

When that child grows up and goes out into the world, home has taught them to expect setbacks and surprises at every turn. They cannot face life with the confidence to say, “I’ll manage; things are going well.” They are afraid of where the next blow might come from. They feel that something might strike them on the head or trouble their soul, because that is what they learned at home. They cannot relax.

And these things, you know, aren't things you can just tell your children. You can't sit them down and say, “Now I'm going to teach you, say, how to be calm.” You show them through your behavior, your smile, even the way you pick up the bread and break off a bite to eat your meal. You tell your child not to smoke because it harms their health, but then send the child to buy cigarettes for you because you're an adult. That is inconsistent. So you see, the issue isn't the child. The issue is you. “Tell me something to say to my child. What book should I read about my child?” Don't read a book about the child; read the child instead. Pay attention to the child's soul; it is speaking to you.

Your child is the best book you can read. Look closely and see what your child is telling you. Their eyes show their uncertainty. Their expression says, “Dad, you’ve confused me. Mom, you’ve let me down. You’ve frightened me. You’ve shaken my confidence. I don’t know where I’m going, who I am, or what I want.” The greatest gift you can give your child is your own growth, your own steadiness, your own sense of worth before God: knowing that you have worth and a grounded sense of who you are. When a child sees parents who are strong and humble, people with courage and hope,

a deep sense of responsibility, a healthy spirit, an appetite for life, energy for what comes, and a smile even in the face of problems, that helps the child. Of course there will be difficult moments too. If you appeared strong all the time, it would be an act, as though you were playing a part. You are human. Your child may sometimes see you panic, feel afraid, lose your footing, or waver in your faith. But let those be moments, and acknowledge them. Show your child what real life looks like: “My child, I’m struggling too. I’m trying too. You saw how shaken I was yesterday. Later that night, I thought about it again and remembered that God will not abandon us. I’m sorry my behavior unsettled, troubled, and frightened you.”

That is how things are.

Honesty, this genuine and sincere way of behaving, does not frighten a child. Do not be afraid to make a mistake at home. Do not be afraid to let your child see you at a moment when you have failed. That is not what will shake them. What shakes a child far more is hypocrisy, falsehood, and inconsistency when they become habitual, deliberate, and unrepented. Does a child need parents who are infallible, always at the top? That is not what we are saying. You will make mistakes. In fact, that helps teach your child that mistakes are part of life. Your child did not learn to write their first letters correctly all at once.

They made mistakes and scribbled on the page. So do you. You, their father or mother, are also a grown child who makes mistakes in life. That is nothing frightening. If your child says something about it, you can say, ‘My child, when you were little, I held your little hand to help you write A and B. Do you know how many scribbles you made? I did not reject you, because I knew you were a little child. And before God, I too am a child, trying to become a better person. I am giving it my honest best.’ That matters greatly. It matters greatly for your child to see you in difficult moments, but also in peaceful moments, full of trust, calm, and security in your thoughts about God.

as you face problems and wonder about your future, your work, building your home, or the loan you still have to pay off, let your child see that hope comes through in the end: ‘We will manage. God will provide. Of course we will find a solution. We will not let this overwhelm us.’ You can shape your character a little in this respect. Focus on thoughts that strengthen your faith in God and your trust in the power of the Lord, our Most Holy Theotokos, and our Saints. That is a great gift to your child, a great help. When you give in to fear, you undermine the very foundation of your child’s sense of security. You do them harm. And there is something else...

Well... Vasilis, I think you have already learned what I am talking about from your own home. Yours really is a loving family, and you have known its beauty. You have told me stories about it, and I can testify to it now: beautiful family moments, wonderful parents, brothers and sisters who are close. That is why your music is so beautiful too, Vasilis Chatzinikolaou: balanced, strong, hopeful, solid, poetic, and gentle all at once. How do you manage all that?

Let me give you the program’s email address: atheata.perasmata.gr. The station’s telephone number is 4118602.

4118640. Thank you. Thank you very much for the messages you send and the calls you make. The program is rebroadcast late at night on one day of the week. In a few days it will also be online, so you can listen again whenever you like, in your own time.

Thank you so much for the messages you send, and especially for your kind words about the book we published. It contains seven episodes of our program, Unseen Passages, in written form, with an accompanying CD and the texts of the talks. One of the talks is about the relationship between parents and children, and how it can become a little better. Now you might say, ‘You talk about these things, but you do not have a family of your own. Do you have children of your own to raise?’ A mother once went to a psychologist, and he talked to her and talked to her and talked to her. He put her in her place. At the end she asked him, ‘Do you have children yourself?’ The psychologist said, ‘No.’ ‘Ah, all right, I’m leaving,’ she said. ‘I will not listen to you. I will find a psychologist who also has children, so we can talk properly, because you will not understand me.’ In the end she went to another psychologist, and he told her much the same thing, because the question is not simply whether or not you have children.

The question is how honestly you seek to understand what is really happening in your home. What a beautiful thing it is to learn to love your child unconditionally, without bargaining or setting terms. ‘My child, I love you whatever you do, however you are, however you behave, and however you speak to me. There are many things about you I do not like. I do not like your hair, your grades, your torn trousers, or the five hundred earrings, two hundred rings, and all those bracelets you wear. But you are more than your ring or your earring. You are more than your grades. Your grades are one part of your life; they are not who you are.’

‘You are a person, and I love you. I love you whether you get a perfect twenty or not. Of course I want you to get a twenty. I hope you do, and that is why I work hard and pay for your school and tutoring and everything else. But my love does not depend on that twenty. Even if you bring home a twenty, I love you because you are my child. You are a creature of God, a person distinct from me, and you too have a sacred purpose in this world. I love you if your marriage takes root and all goes well, and I love you if your marriage runs into difficulties. I will not take it as a blow to my pride or worry about my standing with the relatives, the neighbors, or the people in our building. I will not start saying, “You have disgraced me.” My own embarrassment is not the first thing I care about. What matters to me is my relationship with you. I love you

with everything you carry, within you and around you, whatever that may be.’ There is a great difference between loving someone only when all is going well and loving them however they are. Your child is not your property, but a fellow traveler through life. Think of it before God. If God appeared and asked us, ‘Who are you?’ we would say, ‘Your children, Lord.’ I would say it, and my child would say it too. Son and daughter, father and mother would all say before God, ‘We are all Your children, Lord.’ So what are we to one another? Brothers and sisters. Our souls are like brothers and sisters. On this earth we are called father, mother, son, daughter, nephew, niece, and cousin, but we are brothers and sisters. Your child was born of you and truly is your child. Yet before God, that child is not your property. Your child belongs to God and is going toward Him. That is the purpose.

We are here to learn unity, love, forgiveness, and how to make room for one another in our hearts. We must respect one another, enter into one another’s heart and soul with love, and feel united while still giving one another the space that freedom needs. Yes, a child’s behavior can sometimes be very trying. A mother told me that her older child was hitting the younger one, and she did not know what to do. ‘Can you give me some advice? The older one grabs the little one and beats them badly. If I scold the older child, they get jealous and upset, thinking I do not love them. If I leave it alone, the younger one gets hurt. What should I do?’ Yes, that behavior is very trying. But make this distinction within yourself and say, ‘My little child is having difficulty

with their behavior, but I love them as a human being, as a person of worth, as a distinct person, as a soul.’ ‘I love you, but I have a problem with your behavior.’ Do you see? ‘What you are doing frightens me. I love you, but I am afraid when you are out at night, and I need to tell you so. I love you, but what you said a little while ago hurt me. My child, you treated me unfairly.’

‘I feel hurt by that. I love you, but I need to say it. I love you, but I am angry about what you did. I asked you to be quiet so I could sleep, and you made noise. I asked you to clear the plates, and you did not. I asked you to pick up the clothes you left lying around, and you did not. I love you very much, but I am very upset, and there will be a consequence. I still love you. I will always love you.’ You can color

everything you do, every word you say, and every gesture you make with love.

A person is more than their behavior. There is something deeper within them. Our behavior changes from moment to moment according to how we feel, our temptations, our anger, the passions, and the things that influence us. Are we going to judge a person by that alone?

That is what I wanted to say. And as for the words you say to your child, do not wound them with your words. Some parents say things you may have said yourself, perhaps more often when your children were little. Thankfully, as the years passed, you realized it and stopped. They say, for example, ‘You are a bad child.’ The child is not bad; the act was wrong. Dear little George did something wrong when he broke the glass. My good child did a bad thing, yes, but the child is good. George is still a good child even if he breaks every plate and dish in the house. We should not give a child the message, ‘You are a bad child.’ So many parents say it...

A child associates the word ‘bad’ with something deeply unpleasant, ugly, and dirty. So they begin to feel that they themselves are bad: ‘I am a dirty person in this world.’ Other parents say, ‘You are going to be the death of me. You will make me ill. You will be the death of me.’

You are putting the thought of death into your child’s mind and connecting it with who they are, as though they could cause someone to die. That is unbearable for a child. No, these are not trivial things. Someone will say, ‘Now you are picking over little words. This is exaggerated. You are analyzing everything too much.’ It is not like that. You say these things because you do not understand the weight words carry. Children take what we say to them literally.

If we tell them, ‘I love you,’ they feel loved. They do not think we are fooling them. If you say, ‘You are a bad child. Daddy does not love you. Mommy does not love you,’ the child believes it.

A child takes it seriously. “Why did I ever have you? Why did I get married, get myself into all this, and have children?” Those words sink into a child’s subconscious.

That is how the atmosphere at home becomes strained and unpleasant. The children grow confused and hurt. The parents get upset, then they quarrel with each other, and their relationship as a couple begins to falter. Add a little poverty and financial trouble, and the complaining starts again. If there is no place for God, prayer, love, church, or Holy Communion, things grow worse still. You hardly know where to begin putting things right, which hole to plug first, which fire to put out. Then someone calls and says, “Father, we’re separating. He’s sleeping on the sofa, and in two weeks he’ll leave. We’ll be on our own.” My dear people, why?

And what will you say to the child? Forgive me. I am not trying to make you emotional or turn this into something gloomy. You can stay as firm as a rock, make your decision, and go your own way, wherever your heart desires. But how did things come to this? How did this family life, this relationship, begin, and how did it end up here? It is a shame. I think that, for most couples, there could be a way back to each other: a way to fit together again, make amends, heal the wounds, and find balance. It can happen. Divorce is not inevitable. Problems can be resolved, but it takes work. It takes work, reflection, care, and self-knowledge.

It takes humility, resolve, and a willingness to pay the price. It costs you something. You cannot simply drift through life doing whatever you please. You have to make a serious decision to work hard, to sacrifice, to say, “I’m going to keep trying.” It takes sacrifice: doing what your wife asks sometimes, and your wife doing what you ask. That grates against the ego, which always wants independence and rebellion. Yet the same ego that makes you suffer now will go on making you suffer afterward. Just keep that trap in mind. If you cannot find a way to live together in the home you have now, I do not know whether another choice will bring you what you are looking for. Of course, I am not saying this is true in every case. Somewhere else, two people might be very well suited, and everything might be blessed, ideal, even perfect. But there is no guarantee.

What I mean is that you carry the problem within you. If your character truly needs work, shaping, and renewal, then whatever next step you take in life, after those first months when everything seems perfect and rosy, when you are walking on air and seeing stars of joy and happiness, the darkness may begin there too. We cannot escape the lessons God gives us in life. Through marriage, through family, and through children, you will learn a great deal. You will grow wise and mature. You will learn how to live. And when you have learned how to live, the Lord will take you to where life truly is, and you will live forever. You will have been enriched here on earth. You will have learned lessons

about working together, unity, humility, love, and God’s help. Isn’t that how things are? It is. Each of us has our own struggles, and we keep trying. Our time has passed, and I have not said everything I wanted to say. But this subject never ends: the relationship between parents and children, and the relationship between the parents themselves.

I may have confused you by stepping into your home like this. Forgive me. I know you do not want outsiders involved in your family problems and private affairs. I know you feel that you are the one who runs your home. I did not come to force anything on you or take charge. I came as a friend, simply to offer a blessing: may Christ dwell in your home and in every room, above all in the heart of each person who lives there. May Christ move among you, drive away evil spirits, sorrow, depression, discouragement, the troubles that weigh you down, and the demons that cloud your mind, and give you abundant light. I pray that Christ’s breath may fill your home, and that from his mouth may come light, love, refreshment, warmth, and whatever you need at any moment. May he clear your mind so that you can see plainly who is beside you: angels. May you see that your wife is an angel and a support to you,

that your husband is your joy, your helper, your support, the leader who supports you in life and gives you courage, strength, confidence, and security. Your children are little angels too. And all of you go hand in hand to meet God, both in this life and in the next. In a few years, all these troubles will have passed. Do you know why? Well, may you have strength as you continue your struggle. I pray that what is troubling you will be resolved this week. I pray that, through your prayers, God will soon give you the solution you are waiting for, an answer and illumination for the dilemma you face, so that you may have joy. You have reason for joy: the sun is still there, shining outside. Whether you can see it today where you are, whether it is hidden behind clouds or on the other side of the earth, the sun is there.

God says to you, “I, the Creator, make such radiant creatures so that you may understand something of my own radiance, my warmth, and my love, take comfort, and keep going.” So may you have strength and continue on your way. We will be together again next week. Please join me then. Once again, something you bring to me will give me a subject to think and speak about. Rejoice!

The Greek text follows the source recording. Music, chanting and unclear passages are identified separately; the full Greek audio is retained.

Download Greek transcript (TXT)

Αγαπητοί μου, μαμά, κυρία μαμά, είναι δυνατόν το παιδί σου, το οποίο είναι στην εφηβεία του, να μην είναι έτσι όπως το περιγράφεις στο email που μου έγραψες τις τελευταίες μέρες.

Είναι φυσιολογικό το παιδί σου. Δηλαδή, τι θα πει φυσιολογικό; Αυτό που λες, ότι είναι στις κλειστές του, ότι είναι μελαγχολικό ώρες-ώρες, ότι έχει το κινητό του σαν προέκταση του χεριού του, ότι δεν μπορεί να του μιλάς εύκολα, δεν σηκώνει πολλά, δεν ξέρει τι θέλει, δηλαδή, είναι ένα κανονικό παιδί.

Αγαπητοί φίλοι στα Αθέατα Περάσματα, αγαπητοί ακροατές της Πειραϊκής Εκκλησίας, του σταθμού που μιλάει στην ψυχή μας, στους 91,2, στην Ελλάδα και σε όλο τον κόσμο, σε χαιρετώ όπου κι αν βρίσκεσαι. Χαιρετώ και ευχαριστώ πολύ τον Βασίλη Χατζηνικολάου, που και σήμερα ταξιδεύει κι αυτός μαζί μας σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης με την όμορφη μουσική του.

Και σ' εσένα, αγαπητέ μου φίλε, που κάθεσαι και μας ακούς και μας υπομένεις παρ' όλα τα προβλήματα που περνάς. Σαν την κυρία, η οποία είναι μητέρα, η οποία αγαπά το παιδί της. Είμαι σίγουρος γι' αυτό, ότι το αγαπά το παιδί της, νοιάζεται για το καλό του. Δεν υπάρχει γονιός που δεν αγαπά το παιδί του, δεν υπάρχει πατέρας, μητέρα που δεν καίγεται η καρδιά του για τα σπλάχνα του. Τα πάντα να δώσει κανείς για το παιδί του.

Αλλά καμιά φορά το παιδί θέλει να του δίνεις πράγματα χωρίς να κάνεις τόσες σπασμωδικές ενέργειες και κινήσεις. Καμιά φορά δίνω θα πει κάθομαι στην άκρη, καμιά φορά βοηθάω θα πει ησυχάζω. Έχουμε κάπως αλλάξει τους όρους. Λοιπόν, η μητέρα αυτή ανησυχεί πολύ για το παιδί της και θέλει να το βοηθήσει, θέλει να του προσφέρει πράγματα, να το αλλάξει, και μου λέει: Υπάρχει τρόπος; Υπάρχει κάνα βιβλίο; Υπάρχει. Όλα τα βιβλία να διαβάσεις βοηθούν, όλα βοηθούν. Βιβλία πνευματικά, πατερικά, εκκλησιαστικά, ψυχολογικά, βίοι αγίων, παιδαγωγικά, όλα που μας δίνουν μια συμβουλή για τα παιδιά. Καλό είναι, αλλά τι κάνουμε μετά; Σαν να μου λέει κανείς: Υπάρχει κάποιο ωραίο βιβλίο με συνταγές για να κάνω καταπληκτικά φαγητά; Αρκεί το βιβλίο; Θέλει τέχνη, θέλει επανάληψη,

εξάσκηση, θέλει προσοχή τι λέει στο βιβλίο και υπακοή στο βιβλίο και συνέπεια σε αυτά που λέει το βιβλίο. Γιατί, εδώ που τα λέμε, και αυτή η εκπομπή τι κάνει; Τίποτα, μια επανάληψη κάνει, διότι τα ξέρουμε όλα. Δεν ξέρεις, ας πούμε, ότι η λύση για όλα είναι η αγάπη; Δεν ξέρεις ότι η λύση για όλα είναι ο καλός ο τρόπος; Δεν ξέρεις ότι η λύση για όλα είναι η ενότητα μέσα στην οικογένεια, η προσευχή, η ταπείνωση, ο διάλογος, η όμορφη συζήτηση; Τα ξέρεις, αλλά όταν έρθει η ώρα του πειρασμού, όταν έρθει η ώρα που σε πιάνει και σένα αυτό που δεν ξέρεις να το ελέγξεις, που δεν ξέρεις από πού έρχεται και πώς βγαίνει μέσα σου αυτό το κύμα, αυτός ο πανικός, αυτή η σύγχυση και ταραχή,

τα ξεχνάς όλα, και κηρύγματα και ομιλίες. Μπορεί να έχεις γυρίσει από τη γειτονιά σου, από μια ωραία ομιλία εσύ, σε μια σχολή γονέων, σε μια θεία λειτουργία να ακούσεις κάτι. Μετά, μόλις πας σπίτι, στον δρόμο χαίρεσαι, λες: Τι ωραία που τα ακούσαμε. Πας στο σπίτι και αλλάζει όλη σου η διάθεση. Λες: Δεν γίνεται όμως τώρα αυτά να εφαρμοστούν. Καλά τα λέγει αυτός εκεί ο πάτερ, αλλά δεν είναι. Αν έρθεις στο δικό μου το σπίτι, λέει μια μητέρα, θα δεις ότι αυτά δεν εφαρμόζονται. Εγώ ξέρω ότι παντού εφαρμόζονται, απλώς μας λείπει η σταθερότητα στην υπενθύμιση μέσα μας. Ξεχνιόμαστε, μας φεύγουν αυτά. Γεμίζει η καρδιά μας με τη χάρη του Θεού, με τη γλυκύτητα των αποφάσεων, αλλά αυτός ο χυμός, αυτό το μύρο του Θεού που μπαίνει στην καρδιά μας, μετά από λίγο, αν δεν το προσέξουμε στους δρόμους της ζωής,

σπαταλάμε και χάνεται και το ξεχνάμε.

Το παρατηρώ και στον εαυτό μου, δηλαδή υποτίθεται ότι είμαι σε μια καλή φόρμα πνευματικής ατμόσφαιρας μέσα μου, ώσπου να συμβεί κάτι αναπάντεχο στη ζωή μου, το οποίο μπορεί να με εκνευρίσει αφάνταστα, να σου σπάσουν τα νεύρα, να φύγει απότομα η γαλήνη που νόμιζες ότι είχες και να έρθει ένα κύμα εκνευρισμού, θυμού, αγανάκτησης, πίκρας.

Πάει κάποιος να πλύνει μια φορά το αυτοκίνητο, το αυτοκίνητο που έχω, να μου το πλύνει. Εγώ ήρεμος, χαρούμενος, οι δουλειές μου γίνανε, με εξυπηρέτησε κάποιος, μου φέρνει το αυτοκίνητο, τι ωραία, σε ευχαριστώ, και ήταν να πάμε σε κάποια εκκλησία. Μπαίνουμε στο αυτοκίνητο, λέω ωραία, καθάρισα το αυτοκίνητο, οδηγούσαμε για 5 λεπτά. Το έκτο λεπτό διαπιστώνω ότι πάνω από το τιμόνι, που είχα βάλει ένα σταυρουδάκι από τα Ιεροσόλυμα, που είχε και ένα ειδικό μπουκαλάκι πολύ μικρό και πολύ διακριτικό από τον Ιορδάνη, που ήταν πολύ ωραίο διακοσμητικό αλλά ήταν με νερό από τον Ιορδάνη, και πολύ μου άρεσε αυτό, το είχα κολλήσει με ένα πρόχειρο υλικό και αυτό βγαίνει και ξανακολλάει. Εκεί λοιπόν στο πλυντήριο που έπλυναν το αυτοκίνητο, αυτό το βγάλαν και...

χάθηκε, ή έσπασε, ή δεν το ξαναβάλανε στη θέση του. Πάντως εκείνη την ώρα, το έκτο λεπτό, διαπίστωσα ότι λείπει. Και ξαφνικά, εκεί που ήμουν ήρεμος και ευχαριστούσα τον άνθρωπο που με είχε εξυπηρετήσει, βλέπω μέσα μου έναν άλλο άνθρωπο. Και δεν άντεχα. Και ξαφνικά, εκεί που μίλαγα, δεν ήθελα να ξαναμιλήσω. Υπάρχει ο θυμός που βγαίνει σαν συζήτηση και υπάρχει και ο θυμός που βγαίνει σαν αυτό που λέμε «μουτρώνω, δεν θέλω να μιλήσω μαζί σου, σε εκδικούμαι διά της σιωπής», που και αυτό είναι πόλεμος, έτσι; Πόλεμος δεν είναι μόνο να σπάς πιάτα και να χτυπάς τον άλλον και να του μιλάς και να τον προσβάλλεις. Πόλεμος είναι και να μη σου μιλώ, δηλαδή για μένα δεν υπάρχεις.

Ενώ δεν μιλούσα, επειδή ξαφνικά θύμωσα, αναρωτιόμουν μέσα μου και έλεγα: Καλά, σε ένα λεπτό πώς έγινε έτσι; Και όμως, λέω, έγινα. Απαντούσα πάλι: Και όμως, έγινα. Πού είναι τώρα αυτό το ωραίο... ιερό διακοσμητικό που είχε το σταυρό με το νερό του Ιορδάνη και ήταν τόσο όμορφο και αισθητικά έτσι ωραίο, καλλιτεχνικό; Πού πήγε; Γιατί δεν είχε το νου του να το βρει, να μου το βάλει στη θέση; Πώς μου φέρνει το αυτοκίνητο; Και μετά άρχισα να σκέφτομαι και λέω: Καλά, τι είναι αυτά που λες τώρα; Αν το αυτοκίνητο είχε τρακάρει, αν είχες πάθει κάτι άλλο σοβαρό; Τόσος κόσμος έχει τόσα σοβαρά θέματα και εσύ κάθεσαι και ασχολείσαι με αυτό που πήγε τώρα, αυτό το πραγματάκι. Και υποτίθεται ότι σε νοιάζει το νερό του Ιορδάνη και το σταυρουδάκι. Και τι είναι το σταυρουδάκι, τι είναι το σταυρουδάκι; Δεν είναι μήνυμα ταπείνωσης; Δεν είναι μήνυμα αγάπης; Δεν είναι μήνυμα ενότητας; Ε, τι να το κάνεις το σταυρουδάκι και να το βάλεις στο αυτοκίνητο; Το έχεις γκρεμίσει, λέω, από την ψυχή σου. Εδώ δεν μιλάς στον αδερφό σου, είναι δίπλα σου και δεν του μιλάς, ξαφνικά θυμώνεις και μουτρώνεις. Και πας τώρα σε μια εκκλησία,

Στην οποία θα κάνεις κήρυγμα μετά από λίγο και θα τα λες μελιστάλαχτα. Αυτή είναι η διαφορά. Και σε σένα που είσαι γονέας και έχεις οικογένεια και παιδιά, και στον άλλον που δεν έχει παιδιά, και στον άλλον που ζει στη μοναξιά του, στο γραφείο του, παντού, όπου και να είσαι, θα παλέψεις με τα ίδια πράγματα, με τα ίδια πάθη. Άλλο που το κάθε πάθος σε σένα θα πάρει άλλη μορφή. Εσένα τα πάθη σου βγαίνουν μέσα από τα παιδιά σου. Ο εκνευρισμός σου βγαίνει με αφορμή τα παιδιά. Εμένα θα βγει με αφορμή μια τέτοια ζημιά. Το άλλο θα του βγει με αφορμή ένα έγγραφο που λείπει και που το 'χασε, ένα λάθος που κάνεις σ' ένα κείμενο. Πάντα αφορμές υπάρχουν για να πάρουμε τα ίδια μαθήματα από το Θεό: το μάθημα της ωριμότητας στη ζωή, το μάθημα της ταπείνωσης, το μάθημα της αγάπης.

μάθημα του τι τελικά είναι το πρώτο και το δεύτερο και το τρίτο και το τελευταίο στη ζωή. Καταλαβαίνεις τις προτεραιότητες, καταλαβαίνεις μέσα από όλα αυτά, από τα χτυπήματα, από τα λάθη σου, από τα πάθη σου, μαθαίνεις αν θέλεις. Αν δεν μάθεις, θα ξανάρθει κάτι, πάλι θα χτυπηθείς, πάλι θα πονέσεις, πάλι θα συγκρουστείς, πάλι θα τσακωθείς και θα αποκαλυφθείς. Και έτσι περνάει η ζωή και έτσι ο άνθρωπος ωριμάζει. Έτσι λοιπόν και αυτή η κυρία, γράφοντας αυτό το μήνυμα ότι ανησυχεί για τα παιδιά της που είναι κλειστά, είναι μελαγχολικά, σκέφτηκα μήπως τελικά και αυτή η γυναίκα καταπιέζει λίγο τα παιδιά της και δεν τους δίνει αυτό που έχουν ανάγκη, δεν σέβεται την προσωπικότητα, την ελευθερία, ότι το παιδί είναι τελικά κάτι ξεχωριστό από σένα.

Δεν είσαι υποχρεωμένος εσύ και υποχρεωμένη να μπεις μες στην ψυχή του παιδιού, να το ρυθμίζεις σε κάθε του βήμα και σε κάθε του αναπνοή. Άσε το παιδί, μην το ενοχλείς τόσο πολύ, μην νοιάζεσαι τόσο πολύ. Δεν είναι κακό το να είναι λίγο κλειστό το παιδί, να έχει τις κλειστές του, να είναι λίγο μελαγχολικό, δεν είναι κακό αυτό, ποιος το είπε ότι είναι κακό; Είναι και αυτό δείγμα ότι ψάχνει μέσα του τι του συμβαίνει, ψάχνει να πατήσει τα πόδια του, να βρει την ταυτότητά του, ωριμάζει, παλεύει στη ζωή, δεν μπορεί να στα πει κι όλα.

Είδα ένα έργο μια φορά στην τηλεόραση, ένα παιδάκι που το κοροϊδεύαν στο σχολείο, είχε μετακομίσει και το κοροϊδεύανε και το χτυπάγανε και πήγαινε σπίτι και ήταν κλειστό και του λέγει η μάνα του: Τι έχεις, τι έχεις, τι έχεις;

Δεν μπορούσε το παιδί να πει στους γονείς το ακριβώς τι έχει. Δεν λέγονται όλα εύκολα, και για να τα πει κανείς πρέπει να βρει και ένα κλίμα εμπιστοσύνης, να βρει ένα κλίμα οικειότητας για να ανοίξει την καρδιά του. Και της έλεγε: «Δεν έχω τίποτα». Και η μάνα, η έξυπνη, που όντως ήταν έξυπνη, λέει: «Εγώ κατάλαβα ότι κάτι έχεις». Ναι, το θέμα δεν είναι να καταλάβεις ότι κάτι έχει. Αυτό φαίνεται, εντάξει; Τη ρίζα μπορεί να την βρεις. Και η ρίζα θέλει τρόπο. Για να βρεις τη ρίζα σε ένα λουλουδάκι, δεν παίρνεις μια τσάπα να χτυπήσεις τη γη και ό,τι γίνει. Θα καταστρέψεις όλο το φυτό, όλο το δεντράκι. Τι κάνεις; Σιγά σιγά σκαλίζεις να φτάσεις εκεί που υπάρχει το πρόβλημα, και αν θέλει ο άλλος και αν είναι η κατάλληλη στιγμή η ψυχή του

να ανοιχτεί, θα σου πει. Αν δεν είναι έτοιμος, σεβάσου το. Αλλά για να το σεβαστώ θα πρέπει κι εγώ να ζω κάτι, να είμαι κι εγώ κάπου να τροφοδοτούμαι, και η πηγή της τροφοδοσίας μου να μην είναι το παιδί μου. Να μην παίρνω από το παιδί τους ζωτικούς χυμούς για να γίνω εγώ ευτυχισμένος και ευτυχισμένη. Γιατί αυτό το παιδί θα το μαράνει. Εγώ θα έχω βρει άλλη πηγή. Η πηγή είναι ο Θεός, η αγάπη, η σχέση μου με το σύζυγο και με τη σύζυγο. Εκεί θα τροφοδοτούμαι και σαν ένα ξεχείλισμα αυτής της ευτυχίας θα βγαίνει στο παιδί το κλίμα της αγάπης. Δεν παντρεύτηκες το παιδί σου, το λένε πολλοί. Τον άντρα σου, λέει, παντρεύτηκες. Ή είπε ένα παιδί στη μάνα του μια φορά: Τη μάνα μου παντρεύτηκες, εμένα μην ασχολείσαι μαζί μου όλη την ώρα. Εσείς είστε το ζευγάρι.

Όμως το ζευγάρι δεν ζει αυτή τη δική του ευτυχία, κατανόηση, αλληλοστήριξη, νοηματοδότηση στη ζωή, θέλει συνέχεια το παιδί, βρήκε το παιδί σαν νόημα. Και είχα να κάνω μια ομιλία ένα βράδυ σε μια σχολή γονέων στην Αθήνα, και πριν φύγω, το θέμα ήταν «Οι γονείς, οι ασκητές των πόλεων», ήταν το θέμα σε αυτή την ομιλία. Οι γονείς είναι οι ασκητές μέσα στις πόλεις. Αυτοί είναι οι ασκητές των πόλεων, οι γονείς, οι οποίοι κάνουν άσκηση, σαν μοναχοί παλεύουν, ασκούνται, υπομένουν, θυσιάζονται. Πριν πάω στην ομιλία για το θέμα αυτό, μπαίνω να δω τα email που είχα και βλέπω ένα email που ήταν τόσο σχετικό με την ομιλία που το εκτύπωσα και ρώτησα τον αποστολέα του. Του λέω: Μου επιτρέπεις να πω ανώνυμα κάποιες φράσεις και κάποια κομμάτια του κειμένου σου; Μου λέει: Πες ό,τι θες, δεν με πειράζει. Δεν αλλάζει όμως, μου λέει, και τίποτα.

Η κατάσταση που υπάρχει, που είναι σήμερα οι γονείς, δεν αλλάζουν εύκολα. Και έλεγε λοιπόν για έναν φίλο του, ο οποίος χώρισε, ενώ είχε γνωρίσει μια κοπέλα, και χώρισε με έναν τρόπο άδοξο και έτσι λυπηρό. Και είπε ο πνευματικός, λέει, του παιδιού που χώρισε ότι για όλα έφταιγαν δυστυχώς οι γονείς που ανακατεύτηκαν με λάθος τρόπο και το ζευγάρι, τα παιδιά, μπερδεύτηκαν και χώρισαν. Ανακατεύτηκαν οι γονείς. Και λέει λοιπόν στη συνέχεια το άτομο που μου έγραψε το μήνυμα: «Και οι δικοί μου γονείς τα ίδια κάνουν, ειδικά η μητέρα μου». Δηλαδή, και οι δικοί μου γονείς ανακατεύονται και με πιέζουν στη ζωή. «Πολλές φορές», συνεχίζει, «καθόμαστε να φάμε. Βάζω εγώ φαγητό στο πιάτο μου και έρχεται να μου βάλει κι άλλο. Γιατί λέει πρέπει να φάω περισσότερο. Εμένα μου έρχεται εκείνη τη στιγμή να τη χτυπήσω ή να τη σκοτώσω».

Θυμός για μια χαζομάρα, για μια κουταλιά φαγητό, τόσος θυμός. Αλλά γίνεται συνέχεια αυτή η κατάσταση, οπότε μαζεύονται. «Και φυσικά δεν τη χτυπάω, χτυπάω τον εαυτό μου τελικά».

«Μια άλλη φορά», αυτό είναι, τώρα το διαβάζω, έχω πάλι μπροστά μου την τυπωμένη αυτή σελίδα, «μια άλλη φορά ήμασταν κάπου και τρώγαμε και μου λέει να βγάλω το μπουφάν μου γιατί αυτή ζεσταινόταν. Το διανοείσαι; Εγώ το έβγαλα, αλλά σκεφτόμουν ότι και μόνο γι' αυτό που κάνω τώρα, που δεν πιάνω το τραπέζι να της το φέρω στο κεφάλι, και τίποτα άλλο καλό να μην κάνω στη ζωή μου, πρέπει να πάω στον Παράδεισο. Θα μας αγιάσει πριν την ώρα μας δηλαδή αυτή η γυναίκα». Και συνεχίζει: «Τέλος πάντων, ο καθένας είναι στον κόσμο του και στο σπίτι και παντού. Κάποιες φορές σκεφτόμουν ότι θα μου άρεσε να έφευγα, να πήγαινα κάπου μακριά, να κοιμάμαι σε κάνα παγκάκι και να παίζω φλογέρα στον δρόμο, να μου δίνουν κανένα λεφτό». Και τελειώνει λέγοντάς μου, όταν ενημερώθηκε για την ομιλία που είχα σκοπό να κάνω: «Τώρα είδα στη σελίδα ότι έχετε ομιλία σε γονείς».

«Να τους πείτε, και τι να καταλάβουν κι αυτοί; Προσπαθούν, αλλά σαλάτα τα έχουν κάνει. Μακάρι να ήταν ασκητές, να προσεύχονταν και να κάθονταν στη γωνιά τους. Τώρα βέβαια τι τους κρίνω κι εγώ, σαν να είμαι καλύτερος. Τέλος πάντων, καλά να είναι, δεν πειράζει. Ό,τι μπορεί ο καθένας κάνει. Την ευχή σας». Έτσι τελείωσε την επιστολή του το άτομο αυτό, το παιδί αυτό. Και λέω παιδί, ενώ δεν ξέρω, το κατάλαβες; Ότι αν δεν σου έλεγα την ηλικία, ας πούμε, τώρα, και ούτε σου είπα ακόμα, καταλαβαίνεις πόσο είναι; Όταν λέει ότι καθόμαστε να φάμε, βάζω το φαγητό και έρχεται και μου βάζει κι άλλο, αυτό σε ποια ηλικία θα περίμενες να το ακούσεις; Ο άλλος λέει, παρακάτω λέει ότι πήγαμε κάπου, τρώγαμε και μου λέει: «Βγάλε το μπουφάν, κάνει ζέστη εδώ μέσα». Άμα κάνει ζέστη εδώ μέσα, βγάλε το δικό σου, τι φοράς;

Το δικό σου, τη δική σου τη ζακέτα. Επειδή εσύ ζεσταίνεσαι, να βγάλω εγώ το μπουφάν μου; Επειδή εσύ θες να φας κι άλλο, να φάω εγώ; Ή εσύ θα μου πεις πώς νιώθω αφού εγώ χόρτασα; Αυτά σε ποια ηλικία θα περίμενες να τα κάνει; Για μένα, σε ένα παιδί. Θα περίμενες λογικά στο δημοτικό, λίγο στο γυμνάσιο, κάπου εκεί. Νομίζω σταματάνε τα πράγματα.

Άντε και πρώτη ηλικία να πεις, ένα παιδί δικό σου, ξέρω εγώ, κρυώνεις. Εδώ πέρα ξέρεις τι ηλικίας είναι το άτομο που μου γράφει; Είναι από 25 με 30, κάπου εκεί. Το διανοείσαι; Γι' αυτό λένε ότι στην Ελλάδα τελικά ο άνθρωπος, και ο άντρας και η γυναίκα, δεν έχει γονείς.

Εεεε... Μέχρι τα 40 και μέχρι τα όσο ζουν οι γονείς.

Τηλεφωνάνε παιδάκια, τηλεφωνάνε να νοιαστούνε σ'... Σίγουρα ενδιαφέρον είναι, αλλά είναι ένα λανθασμένο ενδιαφέρον. Και μετά το παιδί θέλει να φύγει, να πάει στους δρόμους, να πάρει τους δρόμους, να χαθεί, να μην ξέρει πού βρίσκεται, να παίζει φλογέρα, να μαζεύει λεφτά, αρκεί και φέρνει αυτό μέσα τόση πίεση που μου ερχόταν, λέει, να πάρω το τραπέζι, να της το φέρω στο κεφάλι. Αλλά μην το παρεξηγείς αυτό, γιατί μου εκφράστηκε ειλικρινά. Αυτό αισθάνθηκε, αυτό είπε. Όταν θυμώνεις, εσύ δεν ξέρω αν σου έρχονται στο μυαλό όταν θυμώνεις ιερές έννοιες και ιερές πράξεις, αλλά όταν θυμώνουμε συνήθως θέλουμε, βλέπουμε τον άλλο μέσα στη φαντασία μας να τον τιμωρούμε, να τον εκδικούμαστε, να τον βάζουμε στη θέση του. Ε, κι αυτό λέει το παιδί. Μου ήρθε να πιάσω

το τραπέζι, να το πετάξω, να σου πω τι θα γίνει επιτέλους. Μα επιτέλους, άσε με. Με πνίγει αυτή η συμπεριφορά σου που δεν είναι πλέον αγάπη αυτό. Είναι κάτι νοσηρό, είναι κάτι... Μπερδεμένο, ψυχολογικό, αρρωστημένο που θέλει βοήθεια και θέλει αρχικά επίγνωση και κατανόηση και φτάνει το παιδί στο σημείο να λέει ότι θα πάω στον παράδεισο τελικά νιώθω ότι πραγματικά μόνο που αντέχω τέτοιους γονείς μόνο που αντέχω τέτοια πίεση που δεν είναι η πίεση του παλιού καιρού που τα παιδιά έπρεπε να πάνε για δουλειά, να δουλεύουν από το πρωί στο βράδυ, να είναι στα χωράφια ή να πηγαίνουν στα συνεργεία ή να πηγαίνουν, κόποι πολύ μεγάλοι ίσως τότε και μεγαλύτεροι σε επίπεδο έτσι πρακτικού και σωματικού κόπου. Σήμερα τα παιδιά είναι όντως, έχουν όλες τις ανέσεις, αλλά ίσως τότε είχαν μια άλλη αίσθηση ελευθερίας σε μερικά πράγματα, πατούσαν στα πόδια τους, αισθάνονταν μια ισορροπία στη ζωή, ότι βρήκα τη θέση μου στον κόσμο, ότι έχω προσωπικότητα, ότι έχω αξία. Εδώ πέρα αυτά δεν αναγνωρίζονται.

Με σέβεσαι, λέω, εσύ τίποτα, δεν με καταλαβαίνεις ότι και εγώ έχω τον τρόπο μου, έχω τη ζωή μου, σεβαστείτε το. Σαλάτα, λέει, τα έχουν κάνει, προσπαθούν, λέει, αλλά σαλάτα τα έχουν κάνει. Και μακάρι να ήταν ασκητές, διαβάζω πάλι, να προσεύχονταν και να κάθονταν στη γωνιά τους, δηλαδή γονείς σαν ασκητές, να προσεύχονταν και να κάθονταν στη γωνιά τους. Κάτσε στην άκρη σου, προσευχήσου για το παιδί σου και να είσαι σίγουρος και σίγουρη ότι το βοηθάς πολύ το παιδί. Είναι πολύ δύσκολο να μεγαλώνεις παιδιά, είναι πολύ δύσκολο, είναι χάρισμα να είσαι γονιός, είναι χάρισμα και θέλει πολλή φώτιση από το Θεό, τι να πεις την κάθε στιγμή, πώς να φερθείς. Είναι ο δρόμος που σε κάλεσε ο Θεός γιατί μάλλον είσαι κατάλληλο πρόσωπο να κάνεις οικογένεια, δεν είναι όλοι να κάνουν οικογένεια.

Ο άλλος δεν αντέχει δύο πραγματάκια να κάνει, να συνεργαστεί με έναν άνθρωπο. Πάει στο σούπερ μάρκετ και δεν έχει υπομονή να πληρώσει στο ταμείο, να περιμένει στην ουρά για 10 λεπτά, για 7 λεπτά. Πώς να έχει υπομονή να μεγαλώνει παιδιά για τόσα χρόνια; Να τα φροντίζει, να τα ταΐζει, να τα ντύνει, να τα σκέφτεται, να αναλαμβάνει τις υποθέσεις τους, να ακούει τα προβλήματά τους, να τρέχεις στους γιατρούς τους, στα σχολεία τους, στις εγγραφές τους, στα γυμναστήριά τους, στις μουσικές τους και να έχει και προβλήματα με δυσκολίες άλλες, υγείας, ψυχολογικά, οικονομικά, μαθησιακά. Είναι ηρωισμός, είναι θαύμα, είναι αγιότητα. Το να είσαι τελικά σήμερα γονέας είναι μεγάλη υπόθεση. Γι' αυτό σεβάσου το αυτό που ζεις, να το χαρείς, αξιοποίησέ το, εκτίμησέ το, αναγνώρισέ το.

Ηρέμησε σε συνδυασμό με μια αγωνία, δηλαδή να έχεις και αγωνία αλλά και ηρεμία. Η αγωνία σου να είναι ότι δεν είσαι ήρεμος, βασικά αυτό.

Σε αυτό το χάος της εποχής μας, μέσα σε αυτό το πέλαγος, μέσα σε αυτή τη δυσκολία των σχέσεων, δεν είναι ότι τώρα εγώ θα βρω τις λύσεις. Αλλά όταν σε πιάνει ο πανικός κάνεις πολύ χειρότερα λάθη. Αυτό θέλω να πω. Στάσου στην ακρούλα σου και κάνε μια επανεξέταση του χαρακτήρα σου και πες: τι κάνω εγώ στην οικογένειά μου, τι προσφέρω στα παιδιά μου, τι τους δίνω; Έχω καλύψει τις δικές μου ανάγκες για να πάω να καλύψω τώρα και τις ανάγκες του παιδιού μου; Ένα λουλουδάκι τι θέλει; Θέλει νερό, θέλει γη, θέλει ήλιο, αέρα, ελευθερία και μεγαλώνει. Έτσι δεν είναι; Μεγαλώνει μετά. Και φυσικά το λουλουδάκι θέλει να νιώθει ασφάλεια. Δεν μπορεί να είναι το λουλούδι δίπλα σε ζώα που θα το φάνε και θα το κατασπαράξουν. Θέλει ασφάλεια. Εσύ έχεις ασφάλεια εσωτερική;

Στο παιδί σου αυτή την αίσθηση, ότι έχει δίπλα του έναν πατέρα και μια μάνα, οι οποίοι είναι ασφαλείς, ήρεμοι άνθρωποι, αφήνονται, εμπιστεύονται. Μεγάλη ανάγκη αυτή να είσαι άνθρωπος που όταν σε βλέπει το παιδί σου, να βλέπει στο πρόσωπό σου ζωγραφισμένη αυτή την ηρεμία και την πραότητα και την ειρήνη που έχουν τα πρόσωπα των παιδιών του Θεού. Είστε παιδιά του Θεού. Και εσύ καλείσαι, ο μπαμπάς και η μαμά, να δείξεις στο παιδί σου, είτε είναι μικρό είτε είναι μεγάλο, αυτό το πρόσωπο του Θεού, του Θεού Πατέρα που φροντίζει, που αγαπά, που είναι στοργικός, που είναι καλός, που είναι σοφός. Όταν λοιπόν εσύ είσαι πνιγμένος στο άγχος, όταν το παιδί στο σπίτι δεν νιώθει...

ασφάλεια η ψυχούλα του και γαλήνη, αυτό είναι κάτι πολύ πρωτογενές ως ανάγκη. Είναι πολύ βασικό δηλαδή. Μετά διασαλεύονται όλα τα άλλα.

Δεν ηρεμήσει το παιδί και νιώθει σύγκρουση, ένταση, ταραχή στο σπίτι, δεν μπορεί να μεγαλώσει φυσιολογικά. Έχει ανάγκη από ενότητα, να νιώθει ότι στο σπίτι του υπάρχει ενότητα. Ένα κλίμα που μπαίνει μέσα και νιώθει καλά, χωρίς να ακούει εντάσεις, φωνές. Έχει ανάγκη να βλέπει ότι υπάρχει συνέπεια στο σπίτι του. Λέμε και κάνουμε αυτά που λέμε. Αυτά που λέμε είναι αυτά που κάνουμε και αυτά που κάνουμε είναι αυτά που λέμε. Αλλιώς μπερδεύεται το παιδί. Μου είπε η μάνα μου ότι θα μου πάρει αυτό το κινητό και ενώ μου το υποσχέθηκε δεν το έκανε. Και όταν της το ξαναείπα μου είπε: έλα τώρα, σταμάτα. Είπα ξείπα, λέει, έτσι το είπα για να ησυχάσω εκείνη την ώρα από σένα.

Ασυνέπεια λέγεται αυτό, ε; Δεν είσαι συνεπής και το παιδί πλέον δεν ξέρει τι περιμένει από σένα, δεν ξέρει τι να περιμένει. Βλέπει μια συμπεριφορά αλλοπρόσαλλη. Σαν να έχεις μεθύσει. Το Α φέρνει το Β και το Β φέρνει το Γ κι έτσι υπάρχει μια λογική στο μυαλό του παιδιού. Όταν όμως δεν βρίσκει την αλληλουχία των γεγονότων, συγχύζεται, φοβάται.

Και όταν μεγαλώσει και βγει στη ζωή, έχει προετοιμαστεί από το σπίτι του ότι η ζωή είναι έτσι: πάντα θα έρχονται αναποδιές, θα έρχονται πράγματα απρόβλεπτα. Δεν βγαίνει με εμπιστοσύνη, ότι θα τα καταφέρω, καλά πάνε τα πράγματα. Φοβάται από πού θα του έρθει, νιώθει ότι από κάπου θα του έρθει κάτι στο κεφάλι, θα του έρθει κάτι στην ψυχή να τον ταράξει, γιατί έτσι έχει μάθει από το σπίτι. Δεν μπορεί να χαλαρώσει.

Και αυτά, ξέρεις, δεν είναι να τα πεις, να πεις στα παιδιά «καθίστε κάτω να σας διδάξω, ξέρω εγώ, ηρεμία». Αυτό το δείχνεις, το βλέπεις με τη συμπεριφορά σου, με το χαμόγελό σου, με τον τρόπο που πιάνεις το ψωμί και κόβεις την μπουκιά σου για να φας το φαΐ σου. Του λες να μην καπνίζει γιατί βλάπτει την υγεία, και το στέλνεις το παιδί να πάρει τσιγάρα για σένα, επειδή εσύ είσαι μεγάλος. Ναι, αλλά αυτό είναι ασυνέπεια. Είδες λοιπόν ότι το θέμα δεν είναι το παιδί; Το θέμα είσαι εσύ. «Πέστε», λέει, «κάτι στο παιδί. Τι βιβλίο να διαβάσω για το παιδί;» Να μην διαβάσεις ένα βιβλίο για το παιδί, αλλά να διαβάσεις το ίδιο το παιδί, την ψυχή του η οποία σου μιλάει.

Καλύτερο βιβλίο να διαβάσεις είναι το ίδιο το παιδί. Διάβασέ το να δεις τι σου λέει. Τα μάτια του σου δείχνουν την απορία του. Η έκφραση του προσώπου του σου δείχνει ότι μπαμπά, με έχεις μπερδέψει. Μαμά, με έχεις απογοητεύσει. Με έχετε τρομάξει. Με έχετε κάνει να κλονίζομαι. Να μην ξέρω πού πηγαίνω, ποιος είμαι, τι θέλω. Το μεγαλύτερο δώρο που μπορεί να κάνεις στο παιδί σου είναι αυτό: η δική σου πρόοδος, η δική σου ασφάλεια, η δική σου αίσθηση αξίας, ότι νιώθω ότι μπροστά στο Θεό αξίζω, ότι έχω μια συγκροτημένη προσωπικότητα. Όταν το παιδί βλέπει λοιπόν τους γονείς του έτσι δυναμικούς, ισχυρούς, ταπεινούς, αλλά και προσωπικότητες γενναίες, με ανεβασμένο ηθικό

υψηλό αίσθημα ευθύνης, με ευεξία ψυχής, με όρεξη για τη ζωή, με ζωντάνια στα διάφορα γεγονότα, με χαμόγελο μπροστά στα προβλήματα και με τόνωση. Και φυσικά, και φυσικά με τις στιγμές τις δύσκολες, γιατί όλα αυτά που λέω αν είναι μόνο έτσι θα είναι ένα θέατρο, που όλοι παίζουμε ένα ρόλο. Όχι, θα έχεις και τις στιγμές τις δύσκολες. Άνθρωπος είσαι, θα σε δει το παιδί σου και να πανικοβάλλεσαι κάποια στιγμή, θα σε δει και να φοβάσαι και να κλονίζεσαι και να χάνεις την πίστη σου, αλλά να είναι κάποιες στιγμές. Και δεύτερον, να το παραδέχεσαι και αυτό. Και να του δίνεις το μήνυμα της αληθινής ζωής, ότι παιδί μου, στον αγώνα είμαι κι εγώ, το παλεύω κι εγώ. Και όπως με είδες χτες που κλονίστηκα, μετά το βράδυ το ξανασκέφτηκα και θυμήθηκα ότι ο Θεός δεν θα μας αφήσει και ζητώ συγγνώμη που η συμπεριφορά μου σε κλόνισε και σε σκανδάλισε και σε τρόμαξε.

Είναι έτσι τα πράγματα.

Η τιμιότητα, αυτή η γνήσια και αυθεντική συμπεριφορά δεν τρομάζει το παιδί. Μη φοβάσαι να κάνεις λάθος στο σπίτι σου, μη φοβάσαι να σε δει το παιδί σου σε μια αποτυχημένη σου στιγμή, δεν είναι αυτό που θα το κλονίσει το παιδί. Το κλονίζει πιο πολύ η υποκρισία, η ψευτιά, η ασυνέπεια που γίνεται συστηματικά, εκούσια και αμετανόητα. Λοιπόν, το παιδί ζητάει αλάθητους τους γονείς του να είναι στην κορυφή. Δεν είπαμε αυτό. Λάθη να κάνεις, ίσα ίσα για να του μάθεις ότι στη ζωή υπάρχει και το λάθος. Όπως το παιδί δεν έμαθε να γράφει τα πρώτα γράμματα της ορθογραφίας με τη μία αμέσως.

Έκανε λάθη, έκανε μουτζούρες. Έτσι και εσύ, και εσύ ένα μεγάλο παιδί είσαι, ο πατέρας του, η μάνα του, που κάνεις λάθη στη ζωή. Δεν είναι τρομακτικό αυτό. Και αν σου πει τίποτα, θα πεις: «Παιδί μου, και εγώ, όταν ήσουν μικρός, και μικρή, και σου βάζα το χεράκι να γράφεις το α και το β, ξέρεις πόσες μουτζούρες έκανες; Δεν σε απέρριψα, γιατί ήξερα ότι είσαι μικρό παιδί. Και εγώ μπροστά στο Θεό ένα παιδί είμαι που προσπαθώ να γίνω καλύτερος και καλύτερη. Το παλεύω φιλότιμα για έναν τέτοιο σκοπό». Μεγάλη υπόθεση, μεγάλη υπόθεση να σε βλέπει το παιδί σε αυτές τις στιγμές, και τις στιγμές τις δύσκολες, αλλά και τις στιγμές τις ήρεμες, τις γεμάτες εμπιστοσύνη και γαλήνη και ασφάλεια, στις σκέψεις σου για το Θεό.

μπροστά στα προβλήματα που σκέφτεσαι για το μέλλον σου, για τη δουλειά σου, για το χτίσιμο του σπιτιού σου, για το δάνειο που ακόμα δεν έχει ξεπληρωθεί και πότε θα τελειώσει, να βλέπει ότι βγαίνει μια ελπίδα στο τέλος. Αυτό: θα τα καταφέρουμε όμως, έχει ο Θεός. Βεβαίως, θα βρούμε λύση. Θα βρούμε λύση, δεν θα μας πάρει από κάτω. Το χαρακτήρα σου μπορείς να τον διαμορφώσεις λίγο σε αυτό το κομμάτι. Να εστιάζεις δηλαδή και να στοχεύεις σε σκέψεις που αυξάνουν την πίστη στο Θεό, την εμπιστοσύνη στη δύναμη του Κυρίου, της Παναγίας μας, των Αγίων μας. Και αυτό είναι πολύ μεγάλη προσφορά στο παιδί, πολύ μεγάλη βοήθεια. Όταν φοβάσαι υπονομεύεις όλη τη βάση για την ασφάλεια του παιδιού σου, του κάνεις κακό δηλαδή. Και κάτι άλλο που...

Εεεε... Πιστεύω αυτό το πήρες, όλα αυτά που λέω δεν τα έχεις πάρει, Βασίλη, από το σπίτι σου βασικά γιατί είστε οικογένεια όντως αγαπημένη που έχετε ζήσει την ομορφιά. Μου έχεις πει ιστορίες γι' αυτό, τα ξέρω, το μαρτυράω τώρα, όμορφες οικογενειακές στιγμές με ωραίους γονείς, δεμένα αδέρφια και γι' αυτό βγαίνει και τόσο ωραία η μουσική σου, Βασίλη Χατζηνικολάου, ισορροπημένη, δυναμική, αισιόδοξη, στιβαρή και ποιητική και γλυκιά ταυτόχρονα. Όλα αυτά πώς τα καταφέρνεις;

Πω ότι το email της εκπομπής είναι atheata.perasmata.gr. Το τηλέφωνο του σταθμού είναι 4118602.

4118640. Ευχαριστώ. Ευχαριστώ πάρα πολύ για τα μηνύματα που στέλνετε και τα τηλέφωνα που παίρνετε. Η εκπομπή αναμεταδίδεται σε κάποια μέρα της εβδομάδας νυχτερινή ώρα. Και σε λίγες μέρες θα υπάρχει και στο διαδίκτυο για να την ακούς όποια στιγμή θέλεις εσύ, με την ησυχία σου σε επανάληψη.

Ευχαριστώ πάρα πολύ για τα μηνύματα που στέλνετε και ιδιαιτέρως για τις ευχαριστίες για το βιβλίο που βγάλαμε, 7 από τις εκπομπές που κάνουμε στα Αθέατα Περάσματα, γραμμένες σε κείμενο, με συνοδευτικό CD, αλλά και με το κείμενο των ομιλιών. Εκεί πράγματι υπάρχει και μια ομιλία που αναφέρεται στη σχέση των γονέων με τα παιδιά και πώς μπορεί αυτή η σχέση να γίνει κάπως καλύτερη. Θα μου πεις τώρα: «Εσύ τα λες, αλλά δεν έχεις δική σου οικογένεια. Έχεις δικά σου παιδιά να τα μεγαλώσεις;» Είχε πάει κάποια μητέρα σε έναν ψυχολόγο και της είπε, της είπε, της είπε. Την έβαλε στη θέση της. Στο τέλος τον ρωτάει: «Έχεις παιδιά εσύ;» Λέει ο κύριος ψυχολόγος, λέει αυτός: «Όχι». «Α, καλά, φεύγω», λέει. «Δεν θα σε ακούσω. Θα βρω ψυχολόγο που έχει κι αυτός παιδιά, για να τα πούμε καλύτερα, γιατί εσύ δεν θα με νιώσεις». Τελικά πήγε και στον άλλον και ο άλλος περίπου τα ίδια της είπε, γιατί το πρόβλημα δεν είναι αν έχεις ή δεν έχεις παιδιά μόνο.

Πρόβλημα είναι κατά πόσο είσαι αληθινός στην αναζήτηση του τι πραγματικά συμβαίνει στο σπίτι σου. Τι ωραίο πράγμα μες στο σπίτι είναι να μάθεις να αγαπάς το παιδί σου ανεπιφύλακτα, αδιαπραγμάτευτα και χωρίς όρους. Σ' αγαπάω, παιδί μου, ό,τι και να κάνεις, όπως και να είσαι, όπως και αν φερθείς. Όπως κι αν μου μιλήσεις. Δεν μ' αρέσουν πολλά πράγματα πάνω σου. Δεν μ' αρέσουν τα μαλλιά σου. Δεν μ' αρέσουν οι βαθμοί σου. Δεν μ' αρέσει το σχισμένο παντελόνι σου και τα 500 σκουλαρίκια που φοράς και τα 200 δαχτυλίδια και τα πολλά βραχιόλια. Δεν μ' αρέσουν πολλά πράγματα. Αλλά εσύ, που δεν είσαι το δαχτυλίδι σου, που δεν είσαι το σκουλαρίκι σου, εσύ είσαι κάτι άλλο. Δεν είσαι οι βαθμοί σου. Οι βαθμοί σου είναι κάτι στη ζωή σου, αλλά δεν είσαι εσύ οι βαθμοί.

Είσαι μια προσωπικότητα και σ' αγαπάω. Σ' αγαπάω είτε πάρεις 20, που αυτό θέλω να πάρεις και αυτό εύχομαι να πάρεις και γι' αυτό κουράζομαι και πληρώνω τα σχολεία σου και τα φροντιστήριά σου και όλα και όλα και όλα. Ναι, 20 θέλω να πάρεις, αλλά δεν θα σ' αγαπώ επειδή πήρες 20. Και 20 να μου φέρεις, εγώ θα σ' αγαπώ επειδή είσαι το παιδί μου. Είσαι ένα πλάσμα του Θεού, είσαι μια προσωπικότητα ξεχωριστή από μένα, που έχεις ένα σκοπό ιερό και εσύ σε αυτόν τον κόσμο. Σ' αγαπώ κι αν ο γάμος σου στεριώσει και πάνε όλα καλά, σ' αγαπώ κι αν ο γάμος σου δυσκολευτεί. Δεν νιώθω προσβολή εγωιστική, ούτε θίγεται το δικό μου το κύρος στους συγγενείς και στη γειτονιά και στην πολυκατοικία και να αρχίσω να λέω «με έκανες ρεζίλι». Δεν είναι αυτό που θα κοιτάξω πρώτο, το δικό μου το ρεζίλι. Εγώ κοιτάω τη σχέση μου μαζί σου. Σ' αγαπάω

το πακέτο των πραγμάτων που κουβαλάς πάνω σου και γύρω σου, ό,τι έχεις. Μεγάλη διαφορά να αγαπάς τον άλλον όταν όλα του πάνε καλά μόνο και να αγαπάς τον άλλον όπως και να είναι. Το παιδί δεν είναι κτήμα σου, είναι ένας συνοδοιπόρος στη ζωή. Αν το καλοσκεφτούμε μπροστά στο Θεό, αν εμφανιστεί ο Θεός και μας πει «τι είστε;» και θα του πούμε «παιδιά σου, Κύριε» και εγώ θα το πω αυτό και το παιδί μου θα το πει αυτό και ο γιος και η κόρη και ο πατέρας και η μάνα μπροστά στο Θεό, τι λέμε; «Όλοι είμαστε παιδιά σου, Κύριε». Άρα τι είστε μεταξύ σας; Αδέρφια. Οι ψυχές μας είναι σαν αδέρφια. Σε αυτή τη γη ονομαζόμαστε πατέρας, μάνα, γιος, κόρη, ανίψια, ξαδέρφια, αλλά είμαστε αδέρφια. Το παιδί γεννήθηκε από σένα, όντως, είναι παιδί σου, όντως, αλλά για το Θεό δεν είναι κτήμα σου. Στο Θεό ανήκει, εκεί πηγαίνει, αυτός είναι ο σκοπός.

Μάθουμε μεταξύ μας την έννοια της ενότητας, της αγάπης, της συγχώρεσης, της αλληλοπεριχώρησης. Να σέβεται ο ένας τον άλλον, να μπαίνει ο ένας μες στην καρδιά του άλλου και στην ψυχή του άλλου και ταυτόχρονα να τον αγαπά, να τον σέβεται, να νιώθουμε ενότητα και απόσταση όμως μαζί, ως προς την ελευθερία του άλλου. Όντως, η συμπεριφορά του παιδιού μερικές φορές είναι πολύ εκνευριστική, δύσκολη. Μου έλεγε μια μάνα, έβλεπε το μεγαλύτερο παιδάκι της να χτυπάει το μικρό τώρα και δεν ήξερε τι να κάνει η γυναίκα. «Δεν μπορείτε να μου πείτε μια γνώμη; Τι να κάνω; Το πιάνει, λέει, το τσακίζει στο ξύλο. Όταν το μαλώσω, ζηλεύει και στεναχωριέται ότι δεν το αγαπάω. Αν το αφήσω, πληγώνεται το μικρό που τρώει το ξύλο. Τι να κάνω;» Όντως είναι εκνευριστική συμπεριφορά. Αλλά κάνε τη διάκριση αυτή μέσα σου και να λες «το παιδάκι μου έχει μια δυσκολία

στη συμπεριφορά του, μα ως άνθρωπο, ως αξία, ως προσωπικότητα, ως ψυχή, το αγαπάω». Σε αγαπάω, αλλά έχω πρόβλημα με τη συμπεριφορά σου. Κατάλαβες; Αυτό που κάνεις με φοβίζει. Σε αγαπάω, αλλά φοβάμαι που λείπεις το βράδυ. Θα στο πω αυτό, με φοβίζει. Σε αγαπάω, αλλά νιώθω αδικία με αυτό που είπες πριν λίγο, παιδί μου, με αδίκησες.

Νιώθω αδικία, σ' αγαπάω, αλλά πρέπει να σου το πω και αυτό. Σ' αγαπάω, αλλά θυμώνω με αυτό που μου έκανες. Εντάξει, σου είπα να κάνεις ησυχία να κοιμηθώ και κάνεις θόρυβο. Σου είπα να μαζέψεις τα πιάτα και δεν τα μάζεψες. Σου είπα να πάρεις τα ρούχα σου που τα έχεις πεταμένα και δεν τα πήρες. Σ' αγαπάω πάρα πολύ, αλλά έχω πάρα πολύ εκνευριστεί. Και θα σε τιμωρήσω. Ενώ σ' αγαπώ. Πάντα θα σ' αγαπώ. Μπορείς να χρωματίσεις

με αγάπη όλες σου τις ενέργειες και όλα σου τα λόγια και όλες σου τις κινήσεις.

Ο άνθρωπος δεν είναι οι συμπεριφορές του μόνο, ο άνθρωπος είναι πέρα από τη συμπεριφορά του κάτι βαθύτερο. Η συμπεριφορά μας είναι, εντάξει, ανάλογα τη στιγμή, ανάλογα το πώς νιώθουμε, τους πειρασμούς μας, τα νεύρα μας, τα πάθη μας, τις επιρροές μας. Εντάξει, από εκεί θα κρίνουμε μόνο τον άνθρωπο;

Αυτά. Και τα λόγια που λες, ας πούμε, στο παιδί σου, μην το πληγώνεις με τα λόγια. Κάτι λόγια, κάτι γονείς που λένε, τα έχεις πει, μερικές φορές τα έχεις πει και εσύ και τώρα αλλά και παλιότερα έλεγες πολλά τέτοια που ήταν πιο μικρά και περάσανε τα χρόνια και ευτυχώς κατάλαβες και τα σταμάτησες. Του τύπου, ας πούμε, λόγια: «Είσαι κακό παιδί», λέει, «εσύ είσαι κακό παιδί». Δεν είναι κακό παιδί, είναι κακή η πράξη που έκανε. Ότι αυτό, ο καλός ο Γιωργάκης τώρα έκανε κάτι κακό, έσπασε το ποτήρι. Το καλό μου το παιδάκι έκανε μια κακή πράξη, ναι, αλλά το παιδάκι είναι καλό, πάντα είναι καλό. Ο Γιωργάκης είναι πάντα καλός και όλα τα πιάτα και τα σερβίτσια να σου σπάσει, είναι καλό παιδάκι και δεν είναι σωστό να περάσουμε στο παιδί αυτό το μήνυμα ότι είσαι κακό παιδί. Κακό παιδί! Το λένε πολλοί γονείς έτσι...

Επειδή το παιδί έχει συνδυάσει αυτήν την έννοια, κακό, κακό, με κάτι πολύ δυσάρεστο, πολύ άσχημο, πολύ βρώμικο, του περνάει σαν αίσθηση ότι είναι ένα κακό πλάσμα. «Είμαι βρώμικος άνθρωπος εγώ στον κόσμο». Άλλοι γονείς λένε «θα με πεθάνεις πια, θα με αρρωστήσεις, θα με πεθάνεις».

Βάζεις στο μυαλό του παιδιού σου την έννοια του θανάτου σε σχέση με το πρόσωπό του, δηλαδή ότι γίνεται αιτία να πεθάνει ένας άνθρωπος. Αυτό για το παιδί είναι αβάσταχτο. Όχι, δεν είναι καθόλου ασήμαντα. «Και τώρα», λέει, «τα ψιλολόγια, αυτά είναι υπερβολές και τρέχα γύρευε τώρα, υπερβολές. Ψάχνεις και τα αναλύεις πολύ». Δεν είναι έτσι. Εσύ τα λες επειδή δεν καταλαβαίνεις τη βαρύτητα των λόγων. Τα παιδιά παίρνουν τοις μετρητοίς αυτά που τους λέμε.

Αν τους πεις «σ' αγαπώ», αισθάνονται ότι τα αγαπάμε. Δεν λένε ότι με κοροϊδεύει. Αν πεις «είσαι κακό παιδί, δεν σ' αγαπάει ο μπαμπάς, δεν σ' αγαπάει η μαμά», το πιστεύει.

Το παίρνει σοβαρά το παιδί. «Τι ήθελα και σε έκανα, τι ήθελα και παντρεύτηκα και έμπλεξα και έκανα παιδιά». Λόγια που μπαίνουν στο υποσυνείδητο του παιδιού.

Έτσι γίνεται ένα κλίμα στο σπίτι δύσκολο, δυσάρεστο, τα παιδάκια μπερδεύονται, πληγώνονται, οι γονείς συγχύζονται, μετά τσακώνονται και αυτοί μεταξύ τους, μετά η σχέση τους κλονίζεται και μεταξύ τους, του ζευγαριού. Αν υπάρχει και λίγη φτώχεια και οικονομικά προβλήματα, αρχίζει πάλι και γκρίνια. Αν δεν υπάρχει και Θεός και προσευχή και αγάπη και εκκλησιασμός και θεία κοινωνία, χειρότερη κατάσταση και δεν ξέρεις τι να πρωτοσυμμαζέψεις. Δεν ξέρεις ποια τρύπα να βουλώσεις, δεν ξέρεις ποια φωτιά πρώτη να σβήσεις και μετά σε παίρνουν τηλέφωνο και λέει «πάτερ, χωρίζουμε, κοιμάται στον καναπέ και μετά από δύο εβδομάδες θα φύγει, θα μείνουμε μόνοι». Γιατί, ρε παιδιά;

Και τι θα πείτε στο παιδί δηλαδή; Όχι, δεν θέλω να σε συγκινήσω, συγγνώμη, δεν θέλω να αλλάξω το κλίμα, να το κάνω μελαγχολικό για να συγκινηθείς. Μη συγκινηθείς, κάτσε έτσι βράχος, κάνε την απόφασή σου, πάρ' τη και τράβα το δρόμο σου, ό,τι ποθεί η ψυχή σου. Αλλά πώς κατέληξαν έτσι τα πράγματα; Πώς ήρθαν έτσι; Πώς ξεκίνησε και πώς κατέληξε αυτή η οικογενειακή ζωή, αυτή η σχέση; Κρίμα είναι. Και στα περισσότερα ζευγάρια νομίζω ότι θα μπορούσε να υπάρξει σμίξιμο, ταίριασμα, επανόρθωση, επούλωση των πληγών, ισορροπία. Μπορεί να γίνει, δεν είναι αναπόφευκτο δηλαδή ότι πρέπει να πάρεις ένα διαζύγιο. Λύνονται τα προβλήματα, αλλά θέλει κόπο. Θέλει κόπο, θέλει μελέτη, φροντίδα, αυτογνωσία.

Ταπείνωση, απόφαση και κόστος. Αυτό στοιχίζει δηλαδή, δεν είναι λεύτερη ζωή χύμα. Είναι μια ζωή που θα την πάρεις απόφαση σοβαρά να κάνεις κόπους, να θυσιαστείς, να πεις «θα το παλέψω». Θέλει θυσίες. Να κάνεις το χατίρι, ας πούμε, της γυναίκας σου, η γυναίκα το χατίρι του άντρα. Αυτό πειράζει το εγώ μας, που θέλει συνέχεια ανεξαρτησία και επανάσταση. Αλλά αυτό το εγώ που τώρα σε κάνει να ταλαιπωρείσαι θα συνεχίσει να σε ταλαιπωρεί και μετά. Αυτή την παγίδα μόνο έχε στο νου σου. Αν δεν μπορείς σ' αυτό το σπίτι που είσαι να τα βρεις, δεν ξέρω αν μπορέσεις σε κάποια άλλη επιλογή να τα βρεις. Σίγουρα δεν είναι απόλυτο αυτό που λέω. Μπορεί κάπου αλλού κανείς να είναι πολύ ταιριαστή η κατάσταση, όλα ευλογημένα, ιδανικά, τέλεια, αλλά δεν είναι σίγουρο αυτό.

Το πρόβλημα το έχεις μέσα σου, αυτό θέλω να πω. Αν είναι όντως ο χαρακτήρας σου τέτοιος που θέλει φτιάξιμο, δούλεμα, επεξεργασία, κατάρτιση, αναγέννηση, και στην επόμενη κίνηση που θα κάνεις στη ζωή σου, μετά από τους πρώτους μήνες που θα είναι όλα τέλεια, ρόδινα, θα πετάς στα σύννεφα και θα βλέπεις αστεράκια χαράς και ευτυχίας, μετά θα αρχίσουν πάλι τα μαύρα σκοτάδια και εκεί. Γι' αυτό δεν γλιτώνουμε τα μαθήματα της ζωής που μας δίνει ο Θεός. Και μέσα από το γάμο και μέσα από την οικογένεια και τα παιδιά θα μάθεις πολλά. Και θα γίνεις ένας άνθρωπος σοφός, ώριμος, θα μάθεις να ζεις. Και όταν μάθεις να ζεις, θα σε πάρει ο Κύριος για να πας εκεί που είναι η όντως ζωή και θα ζεις για πάντα, έχοντας όμως πλουτίσει σε αυτόν τον πλανήτη, θα έχεις πάρει μαθήματα

συνεργασίας, ενότητας, ταπείνωσης, αγάπης, θεϊκής βοήθειας. Έτσι δεν είναι τα πράγματα; Έτσι είναι τα πράγματα, δεν γίνεται αλλιώς. Εγώ έχω άλλα, εσύ έχεις άλλα και το παλεύουμε. Και πέρασε και αυτή η ώρα και δεν είπα όλα που ήθελα να πω. Αλλά αυτό το θέμα δεν τελειώνει ποτέ, για τη σχέση των γονέων με τα παιδιά και τη σχέση των γονέων μεταξύ τους.

Κάπου σε μπέρδεψα έτσι που μπήκα στο σπίτι σου, συγχώρεσέ με. Ξέρω ότι δεν θέλεις να μπαίνουν τρίτοι στα οικογενειακά σας προβλήματα και στα θέματά σας. Ξέρω ότι αισθάνεσαι ότι εσύ κυβερνάς το σπίτι σου και εγώ δεν μπήκα να επηρεάσω κάτι με το ζόρι, ούτε να κυβερνήσω εγώ. Εγώ σαν ένας φίλος μπήκα να σας πω έτσι μια ευχή, να ευχηθώ ο Χριστός να κατοικεί στο σπίτι σου και στα δωμάτια του σπιτιού σου, κυρίως στο δωμάτιο της καρδιάς του καθενός και της καθεμιάς που μένει στο σπίτι σου, να κυκλοφορεί ανάμεσά σας ο Χριστός, να διώχνει τα κακά πνεύματα, τη θλίψη, την κατάθλιψη, την απογοήτευση, τις ταλαιπωρίες που σας λυγίζουν, τα δαιμόνια που σας σκοτίζουν το μυαλό και να σας δίνει πολύ φως. Να φυσάει, εύχομαι, ο Χριστός στο σπίτι σου και από το στόμα του να βγαίνει φως, να βγαίνει αγάπη, να βγαίνει δροσιά και ζεστασιά και ό,τι έχεις ανάγκη κάθε φορά και να ξαστερώνει το μυαλό σου και να βλέπεις καθαρά τι έχεις απέναντί σου. Ότι έχεις αγγέλους, ότι η γυναίκα σου είναι ένας άγγελος, στήριγμά σου,

ο άντρας σου είναι η χαρά σου, ο βοηθός σου, το στήριγμά σου, ο αρχηγός που σε... στηρίζει στη ζωή και σου δίνει πολύ κουράγιο και δύναμη και αυτοπεποίθηση και ασφάλεια. Και τα παιδιά σου είναι κι αυτά αγγελούδια. Και πάτε έτσι όλοι μαζί χέρι με χέρι πιασμένοι να συναντήσετε το Θεό. Και σε αυτή τη ζωή και στην άλλη. Που μετά από μερικά χρόνια όλα αυτά θα έχουν λυθεί. Ξέρεις γιατί; Λοιπόν, καλή συνέχεια στον αγώνα σου. Εύχομαι αυτή τη βδομάδα να λυθεί αυτό που σε απασχολεί. Εύχομαι πολύ σύντομα με την προσευχή που κάνεις να δώσει ο Θεός τη λύση που περιμένεις και την απάντηση και τη φώτιση στο δίλημμα που έχεις και να χαίρεσαι. Αξίζει να χαίρεσαι εφόσον έξω ο ήλιος υπάρχει και λάμπει, είτε τον βλέπεις σήμερα εκεί που είσαι, είτε είναι πίσω από τα σύννεφα κρυμμένος, είτε είναι στο άλλο ημισφαίριο της γης, υπάρχει ο ήλιος.

Σου λέει ο Θεός, «εγώ που είμαι ο δημιουργός, φτιάχνω τέτοια μα... πλάσματα, τέτοια δημιουργήματα τόσο φωτεινά για να καταλάβεις τη δική μου ακτινοβολία, τη δική μου θερμότητα, τη δική μου αγάπη και να παρηγορηθείς και να συνεχίσεις». Καλή δύναμη λοιπόν και καλή συνέχεια. Την άλλη εβδομάδα θα είμαστε πάλι μαζί και σε παρακαλώ να είσαι εκεί να τα πούμε με ένα θέμα που πάλι εσύ θα μου δώσεις ερέθισμα να σκεφτώ και να πω. Χαίρε!