The True Cross and Its Exaltation in Orthodox Tradition

On September 14, we celebrate the Exaltation of the Precious and Life-Giving Cross. On this same day, Saint John Chrysostom fell asleep in the Lord. We also commemorate the devout Empress Placilla, wife of the devout Emperor Theodosius the Great; the holy Sixth Ecumenical Council of the 170 Holy Fathers, who gathered in Constantinople against the Monothelites; the holy martyrs Papa Theokles and Valerian the Infant; and the holy New Venerable Martyr Macarius, who was martyred in Thessaloniki in 1527.

When Constantine, Equal to the Apostles, was about to fight Maxentius, he saw that the enemy army was larger than his own, and he was troubled and afraid. Then, at midday under a clear sky, a cross formed of stars appeared in the heavens. Around it, stars formed the words, “In this sign, conquer”—that is, “By the power of this sign, you will be victorious.” That night, he also saw Christ in a vision. Christ told him to make a banner like the Cross he had seen

and have it carried before his army. In this way, he would defeat his enemies. Constantine did so, and in the battle that followed he won a decisive victory. Through this miracle he understood the power of Christ crucified. He came to believe that Christ is the true God and became a Christian, as did his mother, Helena. After the First Ecumenical Council concluded in 325, Emperor Constantine honored the holy bishops who had taken part and sent them back to their homelands. He instructed Macarius, Bishop of Jerusalem, to search for Christ’s tomb and the Precious Cross,

for so much time had passed that Christians no longer knew where the Lord’s tomb was. He gave Macarius ample money for the search. Around that time, Empress Helena, the mother of Constantine the Great, received a vision from God commanding her to go in person to the Holy Land and find the Precious Cross. She asked her son for his consent and the money she needed. And so, despite her advanced age—she was then eighty—she went with divine zeal to Jerusalem in 326. Bishop Macarius and all the bishops welcomed her there. As soon as Saint Helena entered the city, she began her search,

but no one knew where the Place of the Skull was or where the Precious Cross lay buried. Then the bishops and the people prayed to God, and it was revealed to Bishop Macarius that Golgotha lay beneath the temple of Aphrodite, built by Emperor Hadrian in 136. Golgotha is the Hebrew name for the Place of the Skull, where Christ was crucified. The Precious Cross was buried there as well. The Empress gathered a great number of craftsmen and laborers and ordered them to tear that defiled temple down to its foundations and carry away the earth.

So they dug. Saint Helena was often present as the work went on. They found Christ’s tomb, and near it they found three crosses. Digging a little farther, they also found the nails with which Christ had been fastened to the Cross. They were deeply moved. Two crosses had clearly carried the bodies of the thieves; the third belonged to the Lord. But which one was it? The Lord’s Cross had a distinctive shape, while the other two were shaped like the letter tau. Yet the upper part, which had risen above the crossbeam and borne the inscription “Jesus of Nazareth, the King of the Jews,” may no longer have been there.

And the identity of the Cross was to be confirmed in an even clearer and more solemn way. A noble and deeply devout woman was gravely ill, and the doctors had given up hope for her. Each of the three crosses was laid upon the dying woman in turn. When the last one, the Cross of Christ, touched her, she became completely well.

According to another tradition, the woman had already died, and the Lord’s Cross raised her from the dead. Whichever account is right, the Cross was revealed unmistakably. The Precious Cross was about four and a half meters long and a meter and forty centimeters wide. According to Saint John Chrysostom, it was a handspan thick. It is also said to have had a footrest on which the feet of Christ the Master were placed.

Thus the words of the Psalm were fulfilled: “Exalt the Lord our God, and worship at His footstool, for He is holy.” When the people of Jerusalem and Christians from the surrounding areas heard that the Cross of Christ had been found, they all came running—men, women, and children—and begged Saint Helena

to let them kiss the Precious Cross. But those guarding it saw how many people had gathered and how fervent they were. Fearing that the people might seize it in their devotion and divide it among themselves, they said that no one could touch or kiss it. The people replied, “If we cannot kiss it, at least let us see it from a distance, we beg Your Majesty.” So, in response to the people’s plea and their faith, they built a high platform. Saint Macarius climbed onto it, took the Precious Cross, and raised it toward the four directions. At the sight of the Cross, the people cried out loudly and with tears, “Lord have mercy.”

From that time on, the Exaltation of the Precious Cross has been celebrated. On this feast day, we Christians fast because the Cross calls to mind Christ’s Passion. That is why the Gospel of the Lord’s Passion is read at the Divine Liturgy. When someone has the remains of a son, father, mother, or brother taken up, that day brings sorrow as they remember their loved one. In the same way, when we Christians look upon the Cross and remember that Christ was crucified on it for us sinners, and that He suffered as a man, we humble ourselves and show our contrition by fasting. When those Christians saw the Precious Cross and, even in this way, received what they had longed for, they glorified God. It is said that the Empress took the Cross and ordered it to be sawn

from top to bottom, across its width, making two crosses. She placed one in a silver case and entrusted it to Saint Macarius, Bishop of Jerusalem, to remain there. She took the other, along with the precious nails, to her son Constantine the Great in Constantinople. She also ordered churches to be built at Christ’s life-giving tomb, at Golgotha, in Bethlehem, and on the Mount of Olives, and she did many other good works there. Constantine the Great welcomed her and venerated the Precious Cross with deep longing. He entrusted it to the Patriarch of Constantinople to be kept in the treasury, and he placed one of the precious nails in his helmet

and another in his horse’s bridle. Thus the words of the prophet Zechariah were fulfilled: “On that day, what is on the bridles of the king’s horses shall be ‘Holy to the Lord Almighty.’” About three hundred years after the discovery and Exaltation of the Precious Cross, the Persians plundered Palestine and carried off the Cross in 614. Yet it was the Cross that conquered them, for it enlightened the souls of the conquerors and put an end to their worship of fire. And just as the Philistines, after seizing the Ark of the Covenant, were defeated by the Israelites, so too the Persians, who had taken the Precious Cross as plunder,

were defeated by Emperor Heraclius in 628. Returning in triumph to Constantinople, he raised the life-giving wood for a second time in the Great Church of Saint Sophia, before the cheering people of the city. It is said that a wonderfully fragrant liquid flowed from the knots in the Cross and healed every illness. The holy oil from the lamp beside the precious wood of the Cross also worked miracles; it was called the Oil of the Cross. Finally, the Cross is closely associated with basil, for tradition tells us that basil always grew at the site of Holy Golgotha,

where the Precious Cross lay buried. The pagans who had built the temple of Aphrodite above it would pull the basil out, but it always grew again. In remembrance of this, we accompany the Cross with basil when we perform both the small and the great blessing of water.

We see three crosses. In the middle stands the Lord’s Precious Cross, and to its right and left are the other crosses, bearing the two thieves.

The crosses of the two thieves do not have the same meaning: one becomes a means of salvation, the other a judgment. Yet both men crucified beside Christ were thieves—criminals. One of them is saved because he confessed Christ, though he had no good works to offer.

He said, “Remember me in Your Kingdom.” He worshiped Christ in his heart, and by Christ’s grace he entered Paradise. “Today you will be with Me in Paradise.” The other thief is condemned because he blasphemed Christ and remained apart from Him.

The earth is Golgotha. At the center stands the crucified and risen Lord. All of us stand around Christ, each upon our own cross—the cross of sin and death. Every one of us is a sinner. Our sinfulness, however, is not what distinguishes one person from another.

Sinfulness is common to all; what distinguishes us is our relationship with Christ. One person believes in Christ, receives Him, worships Him, repents, and is saved. Another wants no relationship with Him. He rejects Him and is condemned; he condemns himself. Each person is saved or condemned according to how they respond to Christ. So the Cross of Christ becomes a balance of justice, as the Church sings of the two thieves: “Between two thieves, Your Cross was revealed as a balance of justice: the one was brought down to Hades by the weight of his blasphemy, while the other was relieved of his sins and brought to the knowledge of God. Christ our God, glory to You.” May our veneration of the Cross of Christ extend into daily life as a continual acceptance of His life and grace.

of the life-giving Cross.

14 του μηνός Σεπτεμβρίου, εορτάζεται και επιτελείται η ύψωση του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού. Την ίδια μέρα κοιμήθηκε εν Κυρίω ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, επιτελείται η μνήμη της ευσεβεστάτης βασιλίσσης Πλακίλλης, συζύγου του ευσεβεστάτου βασιλέως Θεοδοσίου του Μεγάλου. Επιτελείται η μνήμη της Αγίας Έκτης Οικουμενικής Συνόδου των Αγίων 170 Πατέρων, οι οποίοι συνήρθαν στην Κωνσταντινούπολη κατά των Μονοθελητών. Επιτελείται η μνήμη των Αγίων Μαρτύρων Πάπα Θεοκλέους και Βαλεριανού του Νηπίου και του Αγίου Νέου Οσιομάρτυρος Μακαρίου, ο οποίος μαρτύρησε στη Θεσσαλονίκη το έτος 1527.

Ο Ισαπόστολος Κωνσταντίνος, όταν έμελλε να πολεμήσει κατά του Μαξεντίου, βλέποντας ότι το στράτευμα των εχθρών ήταν μεγαλύτερο από το δικό του, βρισκόταν σε απορία και φόβο. Καθώς βρισκόταν σε αυτή την κατάσταση, φάνηκε στον ουρανό κατά το μεσημέρι, και ενώ ο ουρανός ήταν καθαρός, τύπος σταυρού που σχηματιζόταν με αστέρια και γύρω του φάνηκαν γράμματα, και αυτά με αστέρια, τα οποία σχημάτιζαν τις λέξεις «Εν τούτω νίκα», δηλαδή με τη δύναμη του σημείου αυτού θα νικήσεις. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και κατά τη νύκτα εκείνη είδε σε όραμα το Χριστό που του είπε να κατασκευάσει μια σημαία παρόμοια με τον τύπο του Σταυρού που φάνηκε

να τη βαστάζουν εμπρός από το στράτευμα και έτσι θα κατατροπώσει τους εχθρούς. Αυτό έκανε και κατά τη συμπλοκή που ακολούθησε νίκησε τους εχθρούς του κατά κράτος. Από το θαύμα αυτό κατάλαβε τη δύναμη του Σταυρωθέντος Χριστού και αφού πίστεψε ότι αυτός είναι αληθινός Θεός έγινε χριστιανός, όπως και η μητέρα του Ελένη. Μετά το τέλος των εργασιών της πρώτης Οικουμενικής Συνόδου που έγινε το 325, ο βασιλέας Κωνσταντίνος, αφού τίμησε καθώς έπρεπε τους Αγίους Αρχιερείς που έλαβαν μέρος σε αυτή, τους πρόπεμψε κατά την επιστροφή στους τόπους τους. Στον δε επίσκοπο των Ιεροσολύμων Μακάριο παρήγγειλε να ερευνήσει για να βρει τον τάφο του Χριστού και τον Τίμιο Σταυρό,

από την πολυκαιρία οι χριστιανοί δεν γνώριζαν καθόλου πού βρισκόταν ο τάφος του Κυρίου. Του έδωσε δε και αρκετά χρήματα για την έρευνα αυτή. Κατά δε τις ημέρες εκείνες είδε η Βασίλισσα Ελένη, η μητέρα του μεγάλου Κωνσταντίνου, όραμα από το Θεό που την πρόσταζε να πάει αυτοπροσώπως στους Αγίους Τόπους για να βρει τον Τίμιο Σταυρό. Ζήτησε λοιπόν τη συγκατάθεση του γιου της και τα απαιτούμενα έξοδα και έτσι παρά τη μεγάλη της ηλικία, ήταν τότε 80 ετών, με θείο ζήλο πήγε στην Ιερουσαλήμ το 326, όπου την προϋπάντησε ο Επίσκοπος Μακάριος με όλους τους αρχιερείς. Αφού εισήλθε η Αγία στην πόλη άρχισε αμέσως να ερευνά

όμως δεν βρισκόταν κανείς που να γνώριζε πού ήταν ο τόπος του κρανίου ή πού ήταν ο Τίμιος Σταυρός παραχωμένος. Τότε έκαναν οι αρχιερείς και ο λαός δέηση προς το Θεό και αποκαλύφθηκε στον επίσκοπο Μακάριο ότι εκεί που ήταν ο ναός της Αφροδίτης, τον οποίο είχε κτίσει το 136 ο τότε αυτοκράτορας Αδριανός, εκεί ήταν ο λεγόμενος εβραϊκά Γολγοθάς, στα ελληνικά δε κρανίου τόπος, όπου σταυρώθηκε ο Χριστός, εκεί δε ήταν χωμένος και ο Τίμιος Σταυρός. Τότε μάζεψε η Βασίλισσα μεγάλο πλήθος τεχνιτών και εργατών και διέταξε να γκρεμίσουν από τα θεμέλιά του τον ακάθαρτο εκείνο ναό και να ρίξουν μακριά το χώμα.

Λοιπόν έσκαψαν... Πολλές φορές κατά τις εργασίες εκείνες ήταν παρούσα η Αγία Ελένη, βρήκαν τον τάφο του Χριστού, κοντά δε στον τάφο βρήκαν τρεις σταυρούς και καθώς έσκαψαν παρέκει βρήκαν και τα καρφιά με τα οποία καρφώθηκε ο Χριστός στο σταυρό. Η συγκίνηση υπήρξε πολύ μεγάλη. Προφανώς οι δυο σταυροί ήταν που δέχθηκαν τα σώματα των ληστών, ο δε τρίτος ήταν του Κυρίου. Ποιος όμως από τους τρεις; Διακριτικό του σταυρού εκείνου γνώρισμα ήταν το ιδιαίτερό του σχήμα, καθώς οι άλλοι ήταν σχηματισμένοι κατά το σημείο Ταύ. Αλλά είτε διότι το τμήμα εκείνο που εξείχε ως κορυφή και πάνω στο οποίο ήταν η επιγραφή «Ιησούς ο Ναζωραίος, ο βασιλεύς των Ιουδαίων» δεν υπήρχε πλέον,

διότι η βεβαίωση της ταυτότητας του Σταυρού έπρεπε να εκδηλωθεί κατά πανηγυρικότερο και ασφαλέστερο ακόμη τρόπο, έγινε το εξής. Κάποια ευγενής και ευσεβέστατη γυναίκα ήταν βαριά άρρωστη και οι γιατροί την είχαν απελπίσει. Ακούμπησαν στην ετοιμοθάνατη καθένα ξεχωριστά από τους τρεις σταυρούς και με τον τελευταίο, το Σταυρό του Χριστού, η ετοιμοθάνατη έγινε τελείως υγιής.

Άλλη παράδοση, η γυναίκα αυτή είχε ήδη πεθάνει και ο Σταυρός του Κυρίου την ανέστησε. Είτε όμως το ένα συνέβη είτε το άλλο, η φανέρωση έγινε πανηγυρικά. Το δε μέγεθος του Τιμίου Σταυρού ήταν περίπου κατά μεν το μήκος τεσσεράμισι μέτρα, κατά το πλάτος και σαράντα, το δε πάχος του, κατά τον Άγιο Ιωάννη το Χρυσόστομο, ήταν μία πιθαμή. Λέγεται ακόμη ότι είχε και υποπόδιο όπου τοποθετήθηκαν τα πόδια του Δεσπότου Χριστού.

Έτσι εκπληρώθηκε το ψαλμικό «Υψούτε Κύριον τον Θεόν ημών και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδών αυτού, ότι Άγιος εστί». Ο λαός των Ιεροσολύμων και όσοι χριστιανοί ήταν από τα γύρω μέρη, όταν άκουσαν ότι βρέθηκε ο Σταυρός του Χριστού, έτρεξαν όλοι, άνδρες, γυναίκες, παιδιά, και παρακαλούσαν την Αγία Ελένη

να τους δώσει τον Τίμιο Σταυρό να τον ασπαστούν. Εκείνοι δε, βλέποντας το πλήθος και τη ζέση του λαού και φοβούμενοι μήπως από την πίστη τους τον αρπάξουν για να τον μοιραστούν, είπαν ότι δεν ήταν δυνατόν ούτε να τον εγγίσουν ούτε να τον ασπαστούν. Ο λαός τότε είπε: «Εάν δεν είναι δυνατόν να τον ασπαστούμε, τουλάχιστον να τον δούμε από μακριά, παρακαλούμε τη Βασιλεία Σου». Τότε για την παράκληση και την πίστη του λαού έκαναν θρόνο υψηλό, πάνω στον οποίο ανέβηκε ο Άγιος Μακάριος και αφού πήρε τον Τίμιο Σταυρό, τον ύψωσε προς τις τέσσερις κατευθύνσεις. Ο δε λαός, βλέποντας τον Σταυρό, έκραξε μεγαλόφωνα και με δάκρυα το «Κύριε ελέησον».

Από τότε επικράτησε να εορτάζεται η ύψωση αυτή του Τιμίου Σταυρού. Κατά τη σημερινή δε εορτή της υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, έχουμε οι χριστιανοί νηστεία, διότι ο Σταυρός είναι ανάμνηση του πάθους του Χριστού, γι' αυτό και διαβάζεται στη Θεία Λειτουργία το Ευαγγέλιο των Παθών του Κυρίου. Και όπως κάποιος που κάνει ανακομιδή των λειψάνων του γιου ή του πατέρα ή της μητέρας του ή του αδελφού του, εκείνη τη μέρα λυπάται καθώς θυμάται το συγγενή του, έτσι και εμείς οι χριστιανοί, βλέποντας το Σταυρό και αναλογιζόμενοι ότι ο Χριστός σταυρώθηκε σε αυτόν για μας τους αμαρτωλούς και ότι ως άνθρωπος έπαθε, ταπεινωνόμαστε και δείχνουμε συντριβή καρδίας νηστεύοντας. Καθώς λοιπόν τότε οι χριστιανοί είδαν τον Τίμιο Σταυρό και απόλαυσαν, έστω και κατά αυτόν τον τρόπο, εκείνο που ποθούσαν, δόξασαν το Θεό. Λέγεται δε ότι τον πήρε η βασίλισσα και πρόσταξε να τον πριονήσουν

από πάνω μέχρι κάτω κατά πλάτος και τον μοίρασαν έτσι σε δυο σταυρούς. Από αυτούς, τον ένα τοποθέτησε σε ασημένια θήκη και τον παρέδωσε στον επίσκοπο της Ιερουσαλήμ Άγιο Μακάριο για να μένει εκεί, τον δε άλλο με τους τιμίους ήλους πήγε στον γιο της τον Μέγα Κωνσταντίνο στην Κωνσταντινούπολη. Ακόμη παρήγγειλε να κτίσουν εκκλησίες στο ζωηφόρο μνήμα του Χριστού, στο Γολγοθά, στη Βηθλεέμ, στο όρος των Ελαιών και άλλα πολλά καλά έκανε εκεί. Ο δε Μέγας Κωνσταντίνος, αφού την υποδέχθηκε και με πόθο προσκύνησε τον Τίμιο Σταυρό, αυτόν παρέδωσε στον Πατριάρχη της Κωνσταντινουπόλεως για να φυλάγεται στο σκευοφυλάκιο, από δε τους Τιμίους Ήλους ένα έβαλε στην περικεφαλαία του,

άλλο στο χαλινάρι του αλόγου του και έτσι πληρώθηκε ο λόγος του προφήτου Ζαχαρίου που είπε «Εν τη ημέρα εκείνη, το επί των χαλινών του ίππου του βασιλέως, Άγιον τω Κυρίω Παντοκράτορι». Μετά παρέλευση τριακοσίων περίπου ετών από την εύρεση και ύψωση του Τιμίου Σταυρού, οι Πέρσες, αφού λεηλάτησαν την Παλαιστίνη, πήραν μαζί τους το 614 και τον Τίμιο Σταυρό. Αυτός όμως μάλλον αυτούς τους κατέκτησε, διότι φώτισε τις ψυχές των κατακτητών και κατάργησε τη λατρεία του πυρός. Ακόμη, όπως όταν οι Φιλισταίοι, αφού άρπαξαν την κιβωτό της Διαθήκης, κατατροπώθηκαν από τους Ισραηλίτες, έτσι και οι Πέρσες που λαφυραγώγησαν τον Τίμιο Σταυρό,

νικήθηκαν από το βασιλέα Ηράκλειο το 628, ο οποίος επανερχόμενος νικητής και θριαμβευτής στην Κωνσταντινούπολη ανύψωσε το ζωηφόρο ξύλο για δεύτερη φορά στη Μεγάλη Εκκλησία, την Αγία Σοφία, ενώπιον του επευφημούντος λαού της Κωνσταντινουπόλεως. Αναφέρεται ότι από τους ρόζους του Σταυρού αυτού έρρεε ευωδέστατο υγρό με το οποίο γιατρευόταν κάθε ασθένεια. Αλλά και το Άγιο Έλαιο της κανδήλας του τιμίου ξύλου του Σταυρού έκανε θαύματα, το ονόμαζαν δε Έλαιο του Σταυρού. Τέλος, ο Σταυρός συνδέεται στενά με το βασιλικό, διότι καθώς ιστορείται, βασιλικός βλάστανε πάντοτε πάνω στον τόπο του Αγίου Γολγοθά.

Στον οποίο ήταν καταχωμένος ο Τίμιος Σταυρός, έβγαζαν το βασιλικό οι ειδωλολάτρες που είχανε πάνω το ναό της Αφροδίτης, αλλά αυτός πάλι έβγαινε. Σε ανάμνηση αυτού, με βασιλικό μόνο συνοδεύουμε το Σταυρό με τον οποίο κάνουμε το μικρό και τον μεγάλο αγιασμό.

Βλέπουμε τρεις σταυρούς. Στο μέσον είναι ο Τίμιος του Κυρίου Σταυρός, ενώ δεξιά και αριστερά είναι οι άλλοι σταυροί, πάνω στους οποίους βρίσκονται δύο ληστές.

Οι σταυροί των δύο ληστών δεν μοιάζουν μεταξύ τους, διότι ο ένας γίνεται σωτήριος, ενώ ο άλλος γίνεται καταδίκη, παρά το γεγονός ότι και οι δυο συσταυρωμένοι με το Χριστό είναι ληστές, δηλαδή κακούργοι εγκληματίες. Ο ένας σταυρωμένος ληστής σώζεται όχι για τα καλά του έργα, αλλά επειδή ομολόγησε το Χριστό.

Λέγοντας «Μνήσθητί μου εν τη βασιλεία σου». Προσκύνησε πνευματικά το Χριστό και έτσι με τη χάρη του Χριστού ανήλθε στον Παράδεισο. «Σήμερον μετ' εμού έση εν τω παραδείσω». Ο άλλος ληστής καταδικάζεται όχι για τα εγκλήματά του, αλλά διότι βλασφήμησε τον Χριστό και έμεινε μακριά του.

Γολγοθάς είναι η γη. Στο μέσον βρίσκεται ο Σταυρωμένος και Αναστάς Κύριος. Και όλοι οι άνθρωποι βρισκόμαστε γύρω από το Χριστό, πάνω στο Σταυρό μας, στο Σταυρό της αμαρτίας και του θανάτου. Όλοι ανεξαιρέτως είμαστε αμαρτωλοί. Εκείνο όμως που μπορεί να διακρίνει τους ανθρώπους δεν είναι η αμαρτωλότητα.

Είναι κοινή, αλλά η σχέση με το Χριστό. Ο ένας πιστεύει στο Χριστό, τον δέχεται, τον προσκυνεί, μετανοεί και σώζεται. Ο άλλος δεν θέλει να έχει σχέση μαζί του. Τον απορρίπτει και καταδικάζεται, καταδικάζει τον εαυτό του. Καθένας σώζεται ή καταδικάζεται ανάλογα με τη συμπεριφορά που δείχνει απέναντι στο Χριστό. Έτσι ο Σταυρός του Χριστού γίνεται ζυγός δικαιοσύνης όπως ψάλλει η Εκκλησία για την περίπτωση των δύο ληστών. «Εν μέσω δύο ληστών, ζυγός δικαιοσύνης ευρέθη ο Σταυρός, του μεν καταγομένου εις άδην, τω βάρει της βλασφημίας, του δε κουφιζομένου πταισμάτων προς γνώσιν θεολογίας, Χριστέ ο Θεός, δόξα σοι». Η προσκύνηση του Σταυρού του Χριστού ας επεκτείνεται στην καθημερινή ζωή ως συνεχής αποδοχή της ζωής και της χάριτος

Βαϊφόρου σταυρού