Empress Theodora and the Restoration of Holy Icons

Empress Theodora was the wife of Emperor Theophilos the Iconoclast. Yet she did not share his false beliefs; she was Orthodox and devout. Blessed Theodora had been remarkably intelligent and devout since childhood, and everyone respected and admired her virtue and holiness. She married Theophilos, who had inherited from his father a fierce hatred of the holy icons. But Theodora, together with her mother Theoktiste and her children, Michael and five daughters, remained steadfastly faithful to Holy Orthodoxy. In a chest in her room, she kept hidden the precious Cross and icons of Christ and the Theotokos. She kissed and venerated them

in secret at night, praying before them and asking God to have mercy on the Orthodox. Her devotion often put the courageous Theodora in danger from her hostile husband, Emperor Theophilos. Yet the grace of God always protected her. God foresaw her good intentions and her courageous commitment to Orthodoxy, and in time would appoint her to restore the holy icons. Because she was also so intelligent, she could answer wisely and emerge unharmed when a difficult trial arose. Theodora lived with her husband Theophilos under these difficult conditions for twelve years.

Then the wrath of God came upon Theophilos, and he fell gravely ill with dysentery, so ill that he was in danger of dying. His mouth opened unnaturally wide. It was a pitiful sight, and Empress Theodora was deeply distressed.

As soon as she fell into a light sleep, she had a vision of the spotless Theotokos, holding the divine Child in her arms and surrounded by radiant angels. She also saw her husband Theophilos being beaten and rebuked by them. The empress awoke and saw Theophilos draw a shallow breath and cry out, “Woe to me, wretched man! I am being beaten because of the holy icons!” Theodora took out the icon of the Theotokos that she had hidden and placed it upon him. With tears she begged the glorious Lady to forgive and enlighten her husband. In that condition, he saw that one of the people present had a small icon worn on the chest. He reached out, took it, and kissed it again and again.

At once the mouth that had raged so fiercely against the holy icons returned to its natural state, and he was relieved of the terrible torment that had afflicted him. The empress then brought out the venerable holy icons she had kept in her own small chests and urged Theophilos to honor and kiss them with all his soul. Soon afterward he died, confessing that we should honor and kiss the holy icons. After Theophilos died on January 20, 842, his son Michael, only three or five years old, was proclaimed emperor. His mother, Empress Theodora, governed on his behalf, together with her brother Bardas, her paternal uncle who held the rank of magistros, and Theoktistos the logothete. The new rulers agreed that the holy icons should be restored, and they knew that clergy and people agreed as well.

First they removed Patriarch John, who had remained on the patriarchal throne only because Theophilos wanted him there. Then they convened a Synod to restore Orthodox order. It was attended by renowned ascetics who had suffered for Orthodoxy, as well as monks. Among them were the fellow monks and disciples of the celebrated champion Theodore the Studite. The brothers Theophanes and Theodore, known as the Branded, were also present. Thus came that just reversal in human affairs: God rewards those who struggle for Him and brings truth to triumph after violent upheaval and fierce trials.

The Synod deposed Patriarch John, and Methodios was ordained in his place. It also deposed the iconoclast bishops. Their sees were given to men who had distinguished themselves and suffered persecution under the iconoclast emperors. Theodora confirmed the Synod’s decisions. To honor the restoration of the icons, a magnificent celebration was held on the first Sunday of Lent, which that year, 842, fell on February 19. From then on, this feast was established as the Sunday of Orthodoxy. Its first celebration under Empress Theodora

took place in this way. After she had conferred with the Patriarch, all the Metropolitans, Archbishops, bishops, abbots, clergy, and monks in Constantinople gathered in the church of Hagia Sophia. Officials from throughout the empire came too, along with an uncountable crowd. Then the empress, the young emperor, and the senators arrived, all carrying candles. The Patriarch and the bishops came out to welcome the rulers amid the indescribable joy of the crowds inside and outside the church. What followed was a wondrous sight: the rulers, the Patriarch, all the clergy and monks,

the other regents, the senators, the remaining civil and military officials, and countless people—men and women of every age—set out in a long and deeply moving procession. Carrying the holy icons, the precious Cross, and the Holy Gospel, they went down to the imperial gates called the Kanaria, while more and more people joined them. There they offered a long prayer. From the rulers and the Patriarch to the poorest person in the crowd, countless voices could be heard crying, “Lord have mercy,” with tears and sighs mingled with joy. After the procession, the whole gathering

returned to the church, where the Divine Liturgy was celebrated with great splendor. The celebration left such a deep impression that the civil and Church leaders agreed to observe this holy and venerable feast every year on the first Sunday of Lent, to remember and preserve the triumph of Orthodoxy.

Centuries have passed since then. One royal family has succeeded another, and the order of succession has changed. Yet the Sunday of Orthodoxy remains a precious treasure of the whole Eastern Church, carrying our minds and hearts back to those days

when rulers, clergy, and people not only did not sideline religious sentiment but also made it one of the chief guiding forces of daily life, both public and private.

Why are the icons whose restoration we celebrate today justified, and how do they serve us? Saint John of Damascus tells us. To depict God, says this great teacher of the Church’s doctrine, would be utter madness and irreverence. That is why icons were not commonly used in the Old Testament. But in His compassion, God truly became man for our salvation. He did not merely appear in human form, as He did to Abraham or to the prophets. He became truly human, lived on earth among us, worked miracles, suffered, and was crucified.

He rose from the dead and ascended into heaven. All these things truly happened, and people saw Him. They were written down so that we might remember them and so that those who were not there could learn of them. Thus we too, though we have not seen, but have heard and believed, may be counted worthy of the Lord’s blessing. Yet not everyone can read, and not everyone spends time reading. So the Fathers decided to show these events in icons as vivid reminders, much as one depicts great deeds. Often the Lord’s Passion is far from our minds. But as soon as we see an icon of the Crucifixion of Christ, we remember His saving Passion, fall to the ground, and venerate—not

the material, but the One depicted. Nor do we venerate the material of the Gospel book or of the Cross, but what they reveal. The same is true of the Theotokos: the honor we show her is directed toward the One who took flesh from her. In the same way, depictions of the saints’ great deeds inspire us to courage and zeal, to imitate their virtue, and to glorify God. As we have said, when fellow servants honor those who have served faithfully, they show their love for their common Master. And the honor shown to an icon passes to its prototype—the person depicted. This is an unwritten tradition, just like praying toward the East,

the veneration of the Cross, and many similar customs. Thus the holy icons rest upon the Incarnation, the Lord Jesus Christ’s becoming human, and they help bring about our sanctification.

Η βασίλισσα Θεοδώρα ήταν σύζυγος του βασιλέα Θεοφίλου του Εικονομάχου, όχι όμως κακόδοξη καθώς εκείνος, αλλά ορθόδοξη και ευσεβής. Ήταν δε η μακαρία ευφυέστατη και ευσεβέστατη από την παιδική της ηλικία, γι' αυτό και όλοι τη σέβονταν και τη θαύμαζαν για την αρετή και την αγιότητά της. Παντρεύτηκε τον Θεόφιλο, αν και αυτός είχε από τον πατέρα του κληρονομήσει την κατά των Αγίων εικόνων λύσσα, αυτή όμως με τη μητέρα της Θεοκτίστη και τα παιδιά της, δηλαδή τον Μιχαήλ και τις πέντε θυγατέρες, έμεινε πιστότατη στην Αγία Ορθοδοξία, έχοντας κρυμμένα σε κιβώτιο μέσα στο δωμάτιό της τον Τίμιο Σταυρό και τις εικόνες του Χριστού και της Θεοτόκου, τις οποίες ασπαζόταν και προσκυνούσε

Κρυφά τη νύχτα, προσευχόταν μπροστά σ' αυτές και παρακαλούσε τον Θεό να κάνει έλεος στους Ορθοδόξους. Και για την ευσέβειά της αυτή πολλές φορές κινδύνευσε η γενναιόφρων Θεοδώρα από τον κακόφρονα σύζυγό της, βασιλέα Θεόφιλο, αλλά πάντοτε τη σκέπαζε η Χάρη του Θεού, ο οποίος, προγνωρίζοντας την αγαθή της προαίρεση και το γενναίο υπέρ της Ορθοδοξίας φρόνημα, την προόριζε εν καιρώ να αναστηλώσει αυτή την Ορθοδοξία, επειδή δε ήταν, καθώς προαναφέρθηκε, και ευφυέστατη, κατόρθωνε με εύστοχες απαντήσεις να βγαίνει αβλαβής από δύσκολες περιστάσεις όταν της συνέβαινε πειρασμός. Με δύσκολες λοιπόν συνθήκες έζησε η Θεοδώρα επί 12 έτη με τον σύζυγό της Θεόφιλο.

Όμως η οργή του Θεού έφτασε στον θεοόργηστο Θεόφιλο και ασθένησε βαριά από δυσεντερία, τόσο ώστε κινδύνευε να αποθάνει. Τότε άνοιξε το στόμα του υπερβολικά και ήταν θέαμα ελεεινό, το οποίο έκανε τη βασίλισσα Θεοδώρα να θλίβεται.

Και μόλις την πήρε λίγος ύπνος, είδε σε όραμα την άχραντη Θεοτόκο με το θείο βρέφος στην αγκαλιά της, περικυκλωμένη από λαμπροφανείς αγγέλους, συγχρόνως δε είδε τον σύζυγό της Θεόφιλο να δέρνεται και να ονειδίζεται από αυτούς. Ξύπνησε η βασίλισσα και είδε ότι ο Θεόφιλος, παίρνοντας μικρή αναπνοή, φώναξε: «Αλίμονο σ' εμένα τον άθλιο! Διότι για τις Άγιες εικόνες με δέρνουν!» Αφού ανέσυρε η Θεοδώρα την εικόνα της Θεοτόκου, την οποία είχε κρυμμένη, την έβαλε πάνω στον Θεόφιλο και παρακαλούσε με δάκρυα την υπερένδοξο Δέσποινα να συγχωρήσει και να φωτίσει τον σύζυγό της. Εκείνος, καθώς βρισκόταν σε τέτοια κατάσταση, είδε έναν από τους παρευρισκομένους να έχει μια εγκόλπια εικόνα, άπλωσε το χέρι του και, αφού την άρπαξε, την καταφιλούσε.

Αμέσως δε το στόμα εκείνο, το οποίο τόσο κατά των Αγίων εικόνων μαινόταν, επανήλθε στη φυσική του κατάσταση και ανακουφίστηκε από τη μεγάλη εκείνη παίδευση που τον κατατυρανούσε. Έβγαλε τότε η βασίλισσα τις σεπτές και άγιες εικόνες, τις οποίες είχε κλεισμένες μέσα στα δικά της σκευώτια, και προέτρεψε τον Θεόφιλο να τις τιμά και να τις ασπάζεται με όλη του την ψυχή. Μετά από λίγο τελείωσε αυτός τη ζωή του ομολογώντας ότι πρέπει να τιμούμε και να ασπαζόμαστε τις Άγιες εικόνες. Μετά το θάνατο του Θεοφίλου, που έγινε στις 20 Ιανουαρίου του 842, ανακηρύχθηκε βασιλέας ο γιος του Μιχαήλ, μόλις τριών ή πέντε ετών. Τον επιτρόπευε δε η μητέρα του, βασίλισσα Θεοδώρα, με συνεπιτρόπους τον αδελφό της Βάρδα, τον από τον πατέρα της θείο που είχε το αξίωμα του μαγίστρου, και τον λογοθέτη Θεόκτιστο. Σύμφωνοι οι νέοι άρχοντες στο να αναστηλωθούν οι Άγιες εικόνες, ήξεραν συγχρόνως ότι και κλήρος και λαός ήταν σύμφωνοι.

Πρώτον απομάκρυναν τον Πατριάρχη Ιωάννη, τον οποίο μόνο η θέληση του Θεοφίλου στήριζε στον θρόνο, και συνεκάλεσαν σύνοδο για την επαναφορά του Ορθοδόξου καθεστώτος. Στη σύνοδο αυτή έλαβαν μέρος και ονομαστοί ασκητές για τα υπέρ της Ορθοδοξίας παθήματά τους και μοναχοί, μεταξύ των οποίων διέπρεπαν του περίφημου πρωταθλητού Θεοδώρου του Στουδίτου οι συμμοναστές και οι μαθητές, παραβρέθηκαν δε και οι αυτάδελφοι Θεοφάνης και Θεόδωρος οι Γραπτοί. Έγινε κατά αυτόν τον τρόπο η δικαία εκείνη αντιστροφή των ανθρωπίνων πραγμάτων, κατά την οποία ο Θεός βραβεύει τους αγωνιστές του και φέρνει τον θρίαμβο της αλήθειας μετά από σφοδρούς κλυδωνισμούς της και θυελλώδεις δοκιμασίες.

Η σύνοδος καθήρεσε τον Πατριάρχη Ιωάννη, αντί του οποίου χειροτονήθηκε ο Μεθόδιος. Καθήρεσε επίσης και τους Εικονομάχους αρχιερείς, οι επισκοπές των οποίων δόθηκαν σε εκείνους που περισσότερο διακρίθηκαν και διώχθηκαν από τους Εικονομάχους αυτοκράτορες. Οι αποφάσεις της συνόδου επικυρώθηκαν από τη Θεοδώρα. Προς τιμήν δε της Αναστηλώσεως των Εικόνων, τελέσθηκε μεγαλοπρεπής πανήγυρη κατά την πρώτη Κυριακή των Νηστειών, η οποία κατά το έτος εκείνο, δηλαδή το 842, συνέπεσε την 19η Φεβρουαρίου. Η πανήγυρη αυτή καθιερώθηκε από τότε υπό τον τίτλο Κυριακή της Ορθοδοξίας, η πρώτη της δε τέλεση επί της βασιλίσσης Θεοδώρας,

Έγινε ως εξής. Μετά από συνεννόησή της με τον Πατριάρχη, μαζεύτηκαν στον Ναό της Αγίας Σοφίας όλοι οι στην Κωνσταντινούπολη μητροπολίτες, αρχιεπίσκοποι, επίσκοποι, ηγούμενοι, κληρικοί, μοναχοί. Εκεί δε συνέρρευσαν και επίσημοι όλου του κράτους και πλήθος λαού αναρίθμητο. Κατόπιν προσήλθαν και η βασίλισσα και ο μικρός βασιλέας και οι συγκλητικοί, όλοι βαστάζοντας λαμπάδες, και βγήκαν ο Πατριάρχης και οι αρχιερείς προς υποδοχή των βασιλέων εν μέσω ανέκφραστου ενθουσιασμού του πλήθους που ήταν μέσα και έξω από τον ναό. Διαδραματίστηκε τότε εξαίσιο θέαμα: βασιλείς, Πατριάρχης, ο κλήρος όλος και οι μοναχοί,

της βασιλικής αρχής οι άλλοι επίτροποι και οι συγκλητικοί και οι λοιποί αξιωματικοί πολιτείας και στρατού και αναρίθμητος λαός, άνδρες, γυναίκες κάθε ηλικίας, βγήκαν σε μακριά πανηγυρική και συγκινητικότατη λιτανεία. Με τις Άγιες εικόνες, τον Τίμιο Σταυρό και το Άγιο Ευαγγέλιο κατέβηκαν μέχρι τις βασιλικές πύλες που λέγονταν Κανάρια, ενώ ακατάπαυστα πληθύνονταν. Εκεί έγινε εκτενής ευχή, κατά το διάστημα της οποίας από τους βασιλείς και τον Πατριάρχη μέχρι τον τελευταίο πτωχό του λαού ακούγονταν άπειρα «Κύριε ελέησον» εν μέσω δακρύων και στεναγμών αναμεμειγμένων με χαρά. Μετά τη λιτανεία η συνοδεία

με όλη της την πυκνότητα επέστρεψε στον ναό, όπου τελέσθηκε η Θεία Λειτουργία με πολλή λαμπρότητα και μεγαλοπρέπεια. Και υπήρξε τέτοια η από την πανήγυρη εκείνη εντύπωση, ώστε πολιτικοί και εκκλησιαστικοί άρχοντες με κοινή συμφωνία αποφάσισαν να τελείται η αγία και σεβάσμια αυτή εορτή κατά την πρώτη Κυριακή των Νηστειών προς ανάμνηση και διαιώνιση του θριάμβου της Ορθοδοξίας.

Αιώνες πέρασαν από τότε, οι βασιλικές γενεές διαδέχθηκαν η μία την άλλη, οι τάξεις της διαδοχής άλλαξαν, αλλά η Κυριακή της Ορθοδοξίας μένει κτήμα πολύτιμο όλης της Ανατολικής Εκκλησίας και φέρνει τον νου και την καρδιά μας στους καλούς εκείνους χρόνους

κατά τους οποίους βασιλεία, κλήρος, λαός όχι μόνο δεν παραγκώνιζαν το θρησκευτικό αίσθημα, αλλά το είχαν ως ένα από τα κύρια και βασικά ελατήρια της καθημερινής δημόσιας και ιδιωτικής ζωής.

Δικαιολογείται η ύπαρξη των εικόνων, των οποίων την αναστήλωση σήμερα εορτάζουμε, και πώς λειτουργούν αυτές, μας το λέγει ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός. Είναι γνώρισμα τελείας παραφροσύνης και ασέβειας το να εικονίζει κανείς τον Θεό, τονίζει ο μεγάλος αυτός δογματικός της Εκκλησίας μας. Γι' αυτό στην Παλαιά Διαθήκη δεν ήταν συνηθισμένη η χρήση των εικόνων. Αφού όμως ο Θεός, χάριν της ευσπλαχνίας Του, έγινε αληθινά άνθρωπος για τη δική μας σωτηρία, όχι όπως εμφανίστηκε στον Αβραάμ με μορφή ανθρώπινη, ούτε όπως στους προφήτες, αλλά κατ' ουσίαν έγινε αληθινά άνθρωπος και έζησε πάνω στη γη και τοις ανθρώποις συνανεστράφη, θαυματούργησε, έπαθε, σταυρώθηκε,

αναστήθηκε, αναλήφθηκε και όλα αυτά έχουν γίνει αληθινά και τον είδαν οι άνθρωποι. Γράφτηκαν βέβαια για να τα φέρουμε στη μνήμη μας και να τα διδαχθούν αυτοί που δεν ήταν παρόντες εκείνο τον καιρό για να αξιωθούμε του μακαρισμού του Κυρίου, αν και δεν είδαμε αλλά ακούσαμε και πιστεύσαμε. Επειδή όμως δεν γνωρίζουν όλοι γράμματα, ούτε καταγίνονται με την ανάγνωση, οι πατέρες αποφάσισαν να παρασταθούν αυτά με εικόνες για συνοπτική υπενθύμιση, όπως μερικά ανδραγαθήματα. Χωρίς αμφιβολία, ενώ πολλές φορές δεν έχουμε στον νου μας το πάθος του Κυρίου, μόλις δούμε την εικόνα της Σταυρώσεως του Χριστού, θυμούμαστε το σωτήριο πάθος, πέφτουμε στη γη και προσκυνούμε όχι

την ύλη, αλλά τον εικονιζόμενο, όπως και δεν προσκυνούμε την ύλη του Ευαγγελίου ούτε την ύλη του Σταυρού, αλλά αυτό που εικονίζεται. Έτσι και για τη Θεομήτορα. Η τιμή δηλαδή προς αυτή κατευθύνεται σε Αυτόν που σαρκώθηκε από τα σπλάχνα της, παρόμοια δε και τα ανδραγαθήματα των Αγίων Ανδρών, τα οποία μας παρακινούν στην ανδρεία και τον ζήλο και τη μίμηση της αρετής τους και τη δόξα του Θεού. Διότι, όπως είπαμε, η τιμή προς τους ευγνώμονας από τους συνδούλους αποδεικνύει την καλή διάθεση προς τον κοινό δεσπότη και η τιμή της εικόνος καταλήγει στο πρωτότυπο. Είναι δε άγραφη παράδοση, όπως ακριβώς και η προσκύνηση προς Ανατολάς,

η προσκύνηση του Σταυρού και πάρα πολλά όμοια με αυτά. Έτσι λοιπόν οι Άγιες εικόνες στηρίζονται στη σάρκωση, στην ενανθρώπιση του Κυρίου Ιησού και συντελούν στον αγιασμό μας.