Saint Anastasia the Patrician: Between History and Hagiographical Tradition

Saint Anastasia the Patrician: Between History and Hagiographical Tradition. Venerable Anastasia the Patrician was a prominent figure in women’s monasticism in Egypt during the reign of Justinian (527–565). Born into an aristocratic family in Constantinople, she held the rank of patrician at the imperial court. She left the city because of Empress Theodora’s jealousy.

She founded a women’s monastery near Alexandria, known as the Monastery of the Patrician. To escape Justinian’s search for her, she withdrew into the Egyptian desert. She went to Abba Daniel of Scetis, who dressed her in a male monk’s clothing and instructed her to live in a cave under the name of Anastasios the eunuch.

Venerable Anastasia remained there in seclusion, praying, fasting, and living in metanoia, or repentance, until her repose. Her sex was discovered after her death, when disciples of Abba Daniel prepared her body for the funeral and burial.

This is what the hagiographical texts presented below tell us. Their wide circulation in Byzantine manuscripts, together with the account of the saint in the Synaxarion of the Great Church of Constantinople, suggests that devotion to her spread and became firmly established during the Byzantine period.

A separate question is whether Venerable Anastasia the Patrician has any connection with Saint Patricia of Constantinople, whose relics are kept and especially venerated by the Roman Catholic Church in Naples, Italy.

Antonio Borrelli gives a brief account of the saint, whose feast is celebrated on August 25. A Greek translation of his text appears below. Saint Patricia, said to be descended from the great Emperor Constantine, was born in Constantinople. She received an education suited to the imperial court from her nurse, Aglaia, and took vows of chastity while still young.

She left the city because her relative, Emperor Constantius II, dated here to 668–685, had proposed marriage to her. She arrived in Rome with Aglaia and several attendants, and received the monastic habit from Pope Liberius.

When her father died, Patricia returned to Constantinople. She renounced any claim to the imperial crown, distributed her wealth to the poor, and set out on a pilgrimage to the Holy Land.

A terrible storm caused her ship to wreck on the coast of Naples, at the small island of Megaride, where Castel dell’Ovo stands. There was a small, secluded place there, and sadly, after a brief illness, she died.

After a heavenly revelation to her nurse Aglaia, her funeral was held with great solemnity. The bishop, the city’s duke, and a large crowd took part. A cart drawn by two oxen, with no one guiding them, stopped before the monastery of the Basilian Fathers at Caponapoli.

The monastery of the Basilian Fathers was dedicated to Saints Nicander and Marcian. During a stop in Naples on an earlier journey to Rome, Saint Patricia had chosen it as the place where her body would rest. Her relics remained there with the sisters who had followed her.

In time, they would be called the Patrician Sisters after her—the sisters of Saint Patricia. When the Basilian monks moved to the monastery of Saint Sebastian, the sisters who followed the Rule of Saint Benedict kept this monastery going, and it flourished for centuries.

Because of historical and political events, the relics were moved in 1864 to the Monastery of San Gregorio Armeno. Wrapped in wax, they are kept in a silver and gold reliquary adorned with precious stones, in the chapel beside the monastery’s monumental church.

People had always flocked to venerate her, especially because of the miracle of blood flowing from her relics. Myrrh, as at the tombs of other saints, flowed from her grave. A great quantity flowed one year on September 13, sometime between 1190 and 1214.

The blood, however, flowed miraculously from the socket of a tooth that a Roman knight had pulled from her body some centuries after her death, out of excessive devotion to the saint. The tooth and the blood are preserved in a precious reliquary.

Over the centuries, the blood flowed in smaller amounts and at different times. Today, after prayer, it appears abundantly along the walls of the vial. This miracle is less well known than the other one that takes place in Naples: the miracle of Saint Januarius, or San Gennaro, the city’s principal patron saint.

Saint Patricia is a co-patron of Naples, and her feast is on August 25. Her Synaxarion places her youth in the reign of Emperor Constantius. But the dates 668–685 belong to the reign of Constantine IV, called Pogonatos, and not to that of Constantius, who ruled from 337 to 361.

This brings us closer to Justinian than to Constantine the Great, to whom Saint Patricia is said to be related. In other respects, the two accounts in the Synaxarion have many striking similarities: noble and aristocratic birth; departure from the city to escape an emperor’s marriage proposal or an empress’s jealousy; monastic life; and a period living in the desert.

The account of Saint Patricia contains details that suggest some confusion. Although she is travelling toward the Holy Land, she is shipwrecked in the opposite direction, at Naples. And although it is not stated outright, she is regarded as the founder of a monastery and a women’s monastic order.

Her body is discovered and buried through a miracle. Finally, Saint Patricia’s account clearly contains many legendary themes added later, of the kind found in hagiographical legends.

Heavenly revelations disclose the divine will. Animals, guided by God, point out where the saint’s relics should rest. Blood and myrrh flow from the holy relics as signs of the saint’s living presence.

There are also wondrous events surrounding the removal of part of a relic by a believer who acted on his own initiative, though with reverent intentions. The saint’s relics probably came to Naples, perhaps during the plundering and transfer of holy relics to the West after the Fourth Crusade. There, people did not know the precise circumstances or even the saint’s name. Those who had taken the relics remembered only her title, the Patrician.

From vague accounts passed down by word of mouth, this spurious life story was fashioned. That may also explain why the renowned Bollandist hagiographer did not include Saint Patricia in his collection of saints’ lives, although he wrote at length about Saint Anastasia the Patrician.

So Saint Patricia of Naples may well be Saint Anastasia the Patrician, whose story was altered through a blending of historical and hagiographical traditions, something fairly common in accounts of the saints. The holy relics in Naples probably belong to Saint Anastasia the Patrician. It would be a blessing if a portion could return to where it belongs: to the Orthodox Church, and specifically to the parish church of Saint Anastasia the Patrician in the Holy Metropolis.

Finally, Saint Anastasia links the two foremost sees of the Orthodox East: the Ecumenical Patriarchate, first in rank, and the Apostolic See of Saint Mark, second in rank. She was born and lived in Constantinople, but became a nun, lived an ascetic life, and reposed in holiness in Egypt.

She therefore belongs to the traditions of the saints of both Constantinople and Egypt. It is especially significant that her parish church is in the Holy Metropolis of Peristeri. Through its Metropolitan, Chrysostom, a graduate of the Holy Theological School of Halki, that Metropolis has spiritual ties with the Ecumenical Throne. It also has ties with the Church of Alexandria through several of its clergy, some of whom now serve as bishops in the dioceses of the ancient Patriarchate of Alexandria.

You truly became an angel in your ascetic life, venerable Mother Anastasia, and received the joy of the angels. Raise me from the depths of my transgressions, that I may continually cry out in praise of your life. Rejoice, venerable mother, radiant with light, who found unfading joy and cast aside the heights of earthly fortune. Rejoice, you who cultivated the glory of a radiant life. Rejoice, lamp of holy ascesis; rejoice, torch of godly wisdom.

Αγία Αναστασία η Πατρικία Μεταξύ ιστορικής και αγιολογικής παραδόσεως Η Οσία Αναστασία η Πατρικία αποτελεί μεγάλη μορφή του γυναικείου μοναχισμού της Αιγύπτου της εποχής του Ιουστινιανού (527-565). Γόνος αριστοκρατικής οικογένειας της Κωνσταντινούπολης, πατρικία η ίδια στην αυτοκρατορική αυλή, έφυγε από την πόλη λόγω του φθόνου της αυτοκράτειρας Θεοδώρας.

Ίδρυσε μονή κοντά στην Αλεξάνδρεια, τη γυναικεία μονή της Πατρικίας, και για να ξεφύγει από την αναζήτηση του Ιουστινιανού αποσύρθηκε στην αιγυπτιακή έρημο. Προσέφυγε στον Αββά Δανιήλ τον Σκητιώτη, ο οποίος την ένδυσε με ανδρικά μοναχικά ενδύματα και της όρισε να εγκαταβιώσει μέσα σε σπήλαιο ως ευνούχος Αναστάσιος.

Εκεί έγκλειστη παρέμεινε η Οσία Αναστασία με προσευχή, μετάνοια και νηστεία ως την κοίμησή της. Το πραγματικό της φύλο αποκαλύφθηκε μετά τον θάνατό της, όταν το σκήνωμά της προετοιμαζόταν από υποτακτικούς του Αββά Δανιήλ για την κηδεία και την ταφή της.

Αυτά γράφουν τα αγιολογικά κείμενα που δημοσιεύονται στη συνέχεια. Θα πρέπει εδώ να επισημανθεί ότι η μεγάλη διάδοση των κειμένων αυτών σε βυζαντινά χειρόγραφα, αλλά και η αναφορά του Συναξαρίου της Αγίας στο Συναξάριο της Μεγάλης Εκκλησίας της Κωνσταντινουπόλεως, υποδηλώνουν διάδοση και εδραίωση της τιμής της Αγίας κατά τη βυζαντινή περίοδο.

Διαφέρουσα είναι η πιθανή σχέση της Οσίας Αναστασίας της Πατρικίας με την Αγία Πατρικία της Κωνσταντινουπόλεως, της οποίας τα λείψανα φυλάγονται και τιμώνται ιδιαιτέρως στη Νάπολη της Ιταλίας από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία.

Το συναξάρι της Αγίας, που εορτάζεται στις 25 Αυγούστου, παραθέτει συνοπτικά ο Αντόνιο Μπορέλι, από το κείμενο του οποίου δημοσιεύεται στη συνέχεια σε ελληνική μετάφραση. Η Αγία Πατρικία, καταγόμενη από τον μεγάλο αυτοκράτορα Κωνσταντίνο, γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, έλαβε αυλική παιδεία από την τροφό Αγλαΐα και έδωσε όρκους αγνείας σε νεαρή ηλικία.

Για να μην η μάλιστα πιστή έφυγε από την πόλη επειδή ο Αυτοκράτορας Κωνσταντιος ο Β' 668 έως 685 συγγενής της της είχε προτείνει γάμο. Εκείνη έφτασε στη Ρώμη μαζί με την Αγλαΐα και με άλλες θεραπαινίδες και κοντά στον Πάπα Λιβέριο έλαβε το μοναχικό σχήμα.

Όταν πέθανε ο πατέρας της, η Πατρικία γύρισε στην Κωνσταντινούπολη και, παραιτούμενη από κάθε απαίτηση για την αυτοκρατορική κορώνα, μοίρασε την περιουσία της στους φτωχούς και πήγε για προσκύνηση στην Αγία Γη.

Μια φοβερή καταιγίδα την έκανε να ναυαγήσει στις ακτές της Νάπολης και ακριβώς στη νησίδα Μεγαρίδα, Φρούριο του Αυγού. Εκεί ήταν μια μικρή έρημος όπου, δυστυχώς, μετά από μια σύντομη ασθένεια, απέθανε.

Η νεκρώσιμη τελετή, κατόπιν ουράνιας αποκάλυψης στην τροφό Αγλαΐα, έγινε με τρόπο επίσημο, με τη συμμετοχή του επισκόπου, του δούκα της πόλης και μεγάλου πλήθους. Το κάρο που το έσερναν δύο ταύροι, χωρίς καθοδήγηση, σταματά μπροστά στο μοναστήρι της Καπονάπολης των Βασιλιανών Πατέρων

Πατέρων που ήταν αφιερωμένο στους Αγίους Νίκανδρο και Μαρκιανό, το οποίο η Πατρικία, σε ένα σταθμό της στη Νάπολη σε προηγούμενο ταξίδι στη Ρώμη, είχε υποδείξει ως τόπο που θα αναπαυόταν το σώμα της. Εκεί παρέμεινε το λείψανο με τις συναδελφές που την είχαν ακολουθήσει και αποφάσιστηκαν το λείψανο.

και από αυτήν θα καλούνταν στο μέλλον Πατρικιανές, δηλαδή οι αδελφές της Αγίας Πατρικίας. Το μοναστήρι, όταν μετακινήθηκαν από εκεί οι Βασιλιανοί μοναχοί σε εκείνο του Αγίου Σεβαστιανού, διατηρήθηκε από τις αδελφές που ακολούθησαν τον κανόνα του Αγίου Βενεδίκτου και για αιώνες είχε μια λαμπρή παρουσία.

Εξαιτίας ιστορικών και πολιτικών γεγονότων, το 1864 τα λείψανα μεταφέρθηκαν στο μοναστήρι του Αγίου Γρηγορίου των Αρμενίων. Περιτυλιγμένα με κερί διατηρούνται σε μια λήκυθο από ασήμι και χρυσό, διακοσμημένη με πολύτιμα πετράδια, στο παρεκκλήσι που βρίσκεται δίπλα στη μνημειακή εκκλησία του μοναστηριού.

Πολύς κόσμος έτρεχε πάντα για να τη λατρεύσει, εκπληκτώς για το θαύμα της ανάβλυσης του αίματος. Το μύρο ανέβλυζε, όπως στους άλλους τάφους των Αγίων, από το μνήμα. Η μεγάλη ποσότητα βγήκε μια χρονιά στις 13 Σεπτεμβρίου, ανάμεσα στα έτη 1190 και 1214.

Το αίμα, αντιθέτως, ανέβλυσε θαυμαστά από ένα φατνίο δοντιού που ένας Ρωμαίος ιππότης, από υπερβολική λατρεία προς την Αγία, είχε ξεριζώσει από το σώμα της κάποιους αιώνες μετά τον θάνατό της. Το δόντι και το αίμα διατηρούνται σε μια λειψανοθήκη μεγάλης αξίας.

Στους αιώνες που πέρασαν, η ανάβλυση του αίματος γινόταν με μέτρο και σε διαφορετικούς χρόνους. Σήμερα, μετά από προσευχή, αναβλύζει πλούσιο στα τοιχώματα της φιάλης. Ούτω το θαύμα είναι λιγότερο γνωστό από το άλλο που συμβαίνει επίσης στη Νάπολη, εκείνο δηλαδή του Αγίου Ιανουαρίου, Σαν Τζενάρο, κύριου προστάτη της Νάπολης.

Η Αγία Πατρικία είναι η συμπροστάτης της Νάπολης. Η γιορτή της είναι στις 25 Αυγούστου. Το Συναξάρι τοποθετεί τη νεότητα της Αγίας στα χρόνια του αυτοκράτορα Κωνσταντίου. Οι χρονολογίες όμως 668 έως 685 συμπίπτουν με τη βασιλεία του Κωνσταντίνου Τετάρτου, του Πωγωνάτου, και όχι με τα χρόνια που βασίλεψε ο Κωνστάντιος, το 337 έως 361.

Ερχόμαστε λοιπόν πιο κοντά στον Ιουστινιανό παρά στον Μέγα Κωνσταντίνο, συγγενής του οποίου θεωρείται η Αγία Πατρικία. Κατά τα λοιπά, τα δύο συναξάρια παρουσιάζουν πολλές και εντυπωσιακές ομοιότητες: ευγενής και αριστοκρατική καταγωγή, αναχώρηση από την πόλη για να αποφευχθούν προτάσεις γάμου του Αυτοκράτορα ή ζήλια της Αυτοκράτειρας, μοναστική ζωή, διαβίωση στην έρημο.

Το συναξάρι της Αγίας Πατρικίας αναφέρεται σε περιγραφές που προδίδουν κάποια σύγχυση, ενώ η Αγία πηγαίνει προς τους Αγίους Τόπους, ναυαγεί στην αντίθετη κατεύθυνση, στη Νάπολη. Αν και δεν αναφέρεται ρητώς, η Αγία θεωρείται ιδρύτρια μονής και γυναικείου μοναστικού τάγματος.

Το λείψανό της ανακαλύπτεται και κηδεύεται με θαυματουργικό τρόπο. Τέλος, στο συναξάρι της Αγίας Πατρικίας είναι ενσωματωμένα προφανώς εκ των υστέρων πολλά μυθικά αγιολογικά μοτίβα που ανήκουν στην κατηγορία των λεγομένων αγιολογικών μύθων.

Ουράνιες αποκαλύψεις που φανερώνουν τη Θεία θέληση, ζώα που με θεϊκή καθοδήγηση υποδεικνύουν τον τόπο όπου θα αναπαυτούν τα λείψανα της Αγίας. Ανάβλυση αίματος και μύρου από Άγια Λείψανα ως απόδειξη της ζωντανής παρουσίας της Αγίας.

Θαυμαστά συμβάντα που συνοδεύουν την αποκοπή τμήματος λειψάνου μετά από αυθαίρετη αλλά ευλαβών προθέσεων πρωτοβουλία κάποιου πιστού. Πιθανότατα τα λείψανα της Αγίας βρέθηκαν στη Νάπολη, ίσως κατά τη λεηλασία Αγίων Λειψάνων και τη μεταφορά τους στη Δύση μετά την Τέταρτη Σταυροφορία, και εκεί, χωρίς γνώση των ακριβών περιστατικών αλλά και του ίδιου του ονόματος της Αγίας, από το οποίο είχε διατηρηθεί στη μνήμη των αρπάγων μόνο ο τίτλος της Πατρικίας.

Με βάση προφορικές και ασαφείς ενδείξεις πλάστηκε ο νόθος αυτός βίος. Γι' αυτό άλλωστε την Αγία Πατρικία δεν την περιλαμβάνει στο αγιολόγιό του ο περίφημος βολανδιστής αγιολόγος, ο οποίος ωστόσο αναφέρεται εκτενώς στην Αγία Αναστασία, την Πατρικία.

Άρα, η Αγία Πατρικία της Νάπολης είναι μάλλον η Αγία Αναστασία η Πατρικία, παραποιημένη ιστορικά και αγιολογικά με μια διαδικασία συμφυρμών που είναι μάλλον συνήθεις στην αγιολογία μας. Τα Ιερά Λείψανα της Νάπολης πιθανότατα ανήκουν στην Αγία Αναστασία την Πατρικία και ευχής έργον θα ήταν τμήμα τους να επαναπατριστεί εκεί όπου ανήκει, στην Ορθόδοξη Εκκλησία και μάλιστα στον Ενοριακό Ναό της Αγίας Αναστασίας της Πατρικίας στην Ιερά Μητρόπολη.

Τέλος, είναι άξιο μνημόνευσης ότι η Αγία Αναστασία συνδέει τους δύο πρώτους θρόνους της Ορθόδοξης Ανατολής, Το πρωτόθρονο Οικουμενικό Πατριαρχείο με τη δευτερόθρονο Αποστολική Καθέδρα του Αγίου Μάρκου, αφού γεννήθηκε και έζησε στην Κωνσταντινούπολη, αλλά μόνασε, ασκήτευσε και κοιμήθηκε οσιακά στην Αίγυπτο.

Ανήκει λοιπόν τόσο στο Κωνσταντινουπολίτικο όσο και στο Αιγυπτιακό Αγιολόγιο. Και είναι οπωσδήποτε ιδιαίτερης σημασίας το γεγονός ότι ο Ενοριακός της Ναός βρίσκεται στην Ιερά Μητρόπολη Περιστερίου, που έχει πνευματικές σχέσεις με τον Οικουμενικό Θρόνο διά του Μητροπολίτου της Κυρίου Χρυσοστόμου, αποφοίτου της Ιεράς Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, με την των Αλεξανδρέων Εκκλησία μέσω μιας σειράς κληρικών της που υπηρετούν ακόμη και ως επίσκοποι πλέον στις επαρχίες του Παλαιφάτου Πατριαρχείου Αλεξανδρείας.

Άγγελος εν ασκήσει αληθώς ανεδείχθης, Αναστασία οσία μήτερ, και αγγελικής τυχούσα χαράς. Ανάστησόν με βυθού παραπτώσεων, ως αν την πολιτείαν σου μακαρίζω βοών συνεχώς. Κέραι Ωσία, λε λαμπρισμένη, η Ευρούσα χαράν την ακύρατον, και ύψος απορρίψασα ευκληρίας γεϊράς, χαίρε κλέος γεωργήσασα πολιτείας λαμπράς, κέραι οτι παρίδες το του έως χάβλων, κέραι οτι καθς τον του δρά φαύλων, Χαίρε λαμπάς, οσίας ασεός, χαίρε πυρσό εν Θεού φρονήσεως, χαίρε δι' εις ο εχθ ανετρά, δι' ο Χριστός αστεί, χρισμίγκελε