The Acts of the Apostles 163

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the unchanged Greek original is the authoritative text.

With God's help we continue with the Book of Acts, where we now find ourselves at chapter 15, verse 32, at the point where the two envoys from Jerusalem, from the Apostolic Council, Judas and Silas, arrive in Antioch. And of course they read out to them.

They read out the letter publicly, as I was telling you last time; publicly they delivered it, and publicly they read it aloud. Now they remain, as verse 32 tells us: 'And Judas and Silas, being prophets also themselves, exhorted the brethren with many words, and confirmed them.'

With much teaching, it says, they consoled them, they helped them, and they strengthened the brethren.

We see that beyond the mission, beyond the letter, these two men, Silas and Judas, are at the same time also prophets; 'being prophets,' the Evangelist Luke tells us. And he notes, in an earlier chapter, the thirteenth: 'Now there were certain men in Antioch in the church that was there, prophets and teachers,' and so on. So here, of these two envoys, he says that they were prophets.

Because 'prophet' is a specific term, while 'teacher' is a general term. The prophets were also teachers, but the teachers were not prophets, at least not in the specific sense of the word. The prophets functioned under a special inspiration of the Holy Spirit.

The teachers, however, did not of course speak under the direct inspiration of the Holy Spirit, but still, those who were capable could unfold and point out the Christian truth. As the sacred Evangelist notes, 'they exhorted the brethren with many words.'

With much discourse. Yes, first of all, it is the work of the shepherds to console the people of God.

They console. The verb 'parakalo' in ancient Greek means to comfort, to console. Not in the sense we use it today, when we say, 'Please, Mr. So-and-so, would you do this or that,' or 'I ask God for something.' No. What we today would express with 'parakalo,' the corresponding word is 'I beseech God,' 'I beseech the Lord,' or 'I implore.' So the verb 'parakalo' means to comfort, and 'paraklisis' means consolation. But it also means the Paraklesis that we chant to the Most Holy Theotokos, in the modern sense of the term 'paraklisis,' the supplication.

That is why God says, 'Console, console my people,' says God, as Isaiah notes in his fortieth chapter. 'Priests, speak to the heart of Jerusalem, console her'; that is, console, console my people, says God.

Priests, speak with consoling words to the heart of the inhabitants of Jerusalem. This is a great thing, to console the people of God, because the people of God walk a path that is hard in every age. The road is not smooth in any age, from the time the Gospel began until history comes to an end.

There must therefore be people who will strengthen and console the people of God, so that they remain on their road, so that the people of God remain faithful; and this work is no small thing. Remember, long ago we used to say that Barnabas had the gift of consolation, because Barnabas in Hebrew is a compound word.

The beginning, the first part, 'Bar,' means child, son. We say, Christ tells Peter, 'Simon Bar-Jonah,' that is, child of Jonah. Therefore, Barnabas translated into Greek is 'son of consolation.' And we said then, when we were speaking about Barnabas, a long time ago, not this year, that he truly was a son of consolation.

And that it is a gift which the Spirit of God gives, which not everyone can have. One man has labored greatly in the struggle of life, has grown weary on the road of self-control, in the practice of virtue generally, because, as I told you, the road is hard; and this consoler comes and strengthens him.

And this strengthening is not like what usually happens with those women who go to a house and offer condolences, and in the end nothing comes of it. Consolation is to speak the Word of God so that it strengthens the other person, so that he can tell you, 'with what I heard, I was strengthened.' You heard it: I was strengthened, therefore I was consoled, I can continue on my road from here.

We have the opposite as well, when priests do not console, when they do not have the gift of consolation. Of course every priest, to a lesser or greater degree, either has it, or will cultivate it, or will ask for it with great effort, to have the gift of consolation, because his mission, his work as a shepherd, is such that he must be able to console and to strengthen.

When the other person tells you, 'But, father, I have grown weary of doing this,' you say, 'Look at what it says here, look at what is written in Scripture,' and the other person is strengthened.

That is, it presupposes a knowledge of Scripture, and it presupposes ways in which you will guide the other person and help him. But, as I told you, there is also the opposite side, where shepherds no longer look to console, to exhort the people of God.

You saw how strongly God says this through Isaiah: "Comfort, comfort, you priests, My people." What is this? God marks it again through the Prophet Jeremiah, in the 23rd chapter, and says: "The shepherds who scatter and destroy the sheep of My pasture."

The shepherds, he says, who scatter and destroy the sheep of my fold, says God. 'Therefore thus says the Lord against those who shepherd my people.' That is, this is what God says about the shepherds who, in this way, in this bad way, shepherd my people.

'You have scattered my sheep, and driven them away, and you have not visited them.' You, he says, scattered my sheep. Now let us analyze this. To scatter means: when scandal occurs, do the sheep not scatter? 'And you drove them away'; a driving out, you pushed them to leave; and you did not visit them. Look here: you did not visit them, because there must be, we might say, a pastoral communication of the shepherd, or of the shepherds, with the people of God.

The parish priest who knows his sheep, doesn't the Lord say he knows them by name, by name? A pastoral care of the person, a pastoral care of the person, by name: how are you doing, how is your spiritual life, how is your home, your child? Of course, you will say to me, is one shepherd enough for a whole people?

In earlier times there were many priests in one district. In any case, there is no question about it: the work is great. Notice, the work is great, and it will always be great, because we do not have enough shepherds to shepherd God's people as we ought.

And He says, "You did not visit My sheep. Behold, I," says God, "will take vengeance on you," I will bring My vengeance upon you, I will punish you, "according to your evil deeds," according to your wicked doings, "because priest and prophet have been defiled, and in My house I have seen their wickedness."

And the priest, he means the priesthood, and the prophet, prophet here now in the sense of the preacher, notice, the preacher, in this sense, what became of them? They were defiled. With what were they defiled? With worldliness, with worldly tricks, and they live in a worldly way. And what did they do? "I saw them," He says, "in My house; I saw their wicked schemes."

Within the temple, within the sacred places, carrying on a wicked way of life and wicked practices. A terrible thing, terrible.

But what Luke says here about the two apostles, Silas and Judas, impresses us: that "with much speech they consoled." With much speech, he says, they comforted the people, you see.

You know that the word of God is an unconquerable weapon in the hands of the shepherd. What does the shepherd have, in worldly terms? Is he girded with some revolver? Does he have, hidden under his cassock, some knife, so as to strike, to wound, to kill? He has no such things.

Does he call upon the policeman, the law? What, woe to us if the priest should come to call upon the law of the state. You have no power to face a situation. Indeed, "Set a watch, O Lord, before my mouth"; in this very case this is what I have to say.

That the weapon of the shepherd is the word of God, sharper, keener "than any two-edged sword," the Apostle Paul says in his letter to the Hebrews. "If only they knew," the venerable Metropolitan of Florina used to say, "if only they knew the power of the Word from the ambo."

If only they knew. The enemies do know the power of the Word. And precisely because they know the power of the Word, for that reason they prevent the word of God from being made, from being spoken, from being proclaimed. What a terrible power. This word John Chrysostom had, this word Basil the Great had, this word the fathers of our Church had, and they literally shattered their opponents, without having either pistols or knives.

But they had a noble life, a holy life, spotless and undefiled, and so they could speak, and their word would literally scourge. Whom did it scourge? Those who opposed them. But for the faithful, their word strengthened them. So here, it says, they comforted them with much discourse. Pay attention to this phrase, with much discourse. I want to pause here and comment on it. They do not grow weary of explaining, to each person and to everyone together, whatever is not easily understood. And the Apostle Paul will set this forth, this speaking to everyone together and to each person, using himself as the example, when he meets the priests of Ephesus on one of his journeys toward Jerusalem. He meets them and says to them, among many other things, Remember: night and day, for three years, with tears, I did not cease to admonish each one of you. Every word is grandeur.

Do you see? Night and day, with tears, each one of you, for three years, I did not cease admonishing you. Great souls, beautiful souls. So we have many things to say; we must explain, we must make clear what is unclear. And then the letter itself, remember how small it was, yet how much discussion took place before this letter could be written.

So the two Apostles, Silas and Judas, had to sit down and explain all these things: what was discussed, what, where, how, what, where each thing derives from, what the ceremonial law was and why and how.

All these things, then, had to be unfolded. Today, I think, suffering from a, how else to put it, grave illness, the illness of acedia, of spiritual torpor, of spiritual laziness, we modern Christians say, and the shepherds say it first, "the poor people," that we needn't say much in our sermons, because people are tired, their life is exhausting, and so why load them down and go on and on at them. Of course, when the people are standing during the Divine Liturgy and we talk nonsense for half an hour, then naturally they are tired.

But when we say right things, I ask, can we claim that the listener is tired? The fact is, when one says right things from the word of God, the listener is captivated. If it were a campaign speech he would stand there half an hour, an hour and more, listening to campaign speeches or any other speech, a political speech or anything else, and he would not grow tired. Why, then, would he grow tired of hearing the word of God? Perhaps the interest has died away; perhaps you who are speaking have seen to it that those who listen to you have no interest, because what is spoken is nonsense, incoherence, foolishness and silliness. In any case, this argument that the people are tired, I have told you this many times before, has shrunk the sermon: whereas before it was hours inside the Church, hours inside the Church, in the time of the Apostles, it came down, it came down in our day, it became something very small, it became 15 minutes, 10 minutes, 7 minutes, 5 minutes, 3 minutes.

During the season of Great Lent, every Friday the radio carries a broadcast from one of the churches of Athens where the Presanctified Liturgy is celebrated. What an opportunity, and to get onto the radio besides, for Paul to have a radio station, what would he say, what would he say, my dear ones, and supposing he were always a bishop or an auxiliary bishop, just one bishop.

In that liturgy, how long do you think his homily lasts? 15 seconds, three quarters of a minute. What is it? A few good wishes, that is, let us try, I don't know, to fast and so on, which lasts, as I told you, 10 to 15 seconds.

I have felt badly about it: you have the opportunity and you do not preach. "But they restrict me and I cannot, because of the time." What, so that the songs of the radio station, of the first program, the nonsense, may be heard, and the word of God may not be heard? Am I, or am I not, worthy of many tears? Again, in the catechesis of children, the whole weight, you see, has fallen onto entertainment, yes, onto entertainment. There are now, before there were not, but today there are, the so-called spiritual centers, where a parish has a hall, has spaces where it can gather the children and help them in every way, so that the Mysteries do not disrupt them: when a Mystery is celebrated, a Holy Matrimony, the catechism lesson is cancelled. The weight has fallen onto entertainment, but this is not catechesis; both the method and the content of catechesis have been terribly distorted.

Those of you who are interested and have the expertise, please read the history of catechetics and you will understand very well that this is a deviation. The conclusion: this is why we do not have children who receive living and true catechesis, who themselves become proper Christians and become living members of the Church of Christ.

Furthermore, concerning much speech, allow me, at least you are witnesses of the matter, and you know it very, very well: we think that the word of God runs dry. It does not run dry. Who told you that it runs dry? A speaker says, "Well, I have spoken about love, about humility, about almsgiving, about, about, about, 5, 10, 20, 30, 50 topics; I have nothing left to say." You do have something to say. How glad I was: I read in the latest Orthodox Press about a study course being held in Agia Paraskevi of Athens.

I say, Glory to God, a few things have been understood. A few things have been understood. Both as regards the time and as regards the content, the whole of Holy Scripture can be used without ever being exhausted. I have told you on other occasions: even with two or three hundred years, if I were to live them, I would never manage to get through a reading of Holy Scripture. As for an analysis of it, I would need the span of a whole Byzantine Empire. You will tell me this is an exaggeration? No, it is not an exaggeration. I tell you truly, it is not an exaggeration. We have so many things to say, so many treasures, from the Fathers of our Church and from the content of the Holy Scriptures, that it is impossible for us ever to say that we have nothing to say. A young theology graduate may be listening to me at this moment, and perhaps he would say, does he remember it? Of course I remember it. It is now a good many years since he received his degree. By now he has children, a family, and so on. So he took his degree and was about to go off to do his military service.

I said to him: now then, go and take what you have learned, since you are a theologian, and there in the army ask to begin speaking, so that you may get some practice. Well, of course, let me say this too: it is on the bald man's head that we learn the barber's trade, you know that saying, yes. That is to say, even if you make mistakes, it does not matter. Mistakes, what mistakes? You are not going to become some great orator. You will make a few mistakes; no one will take it amiss, since you will be speaking to your own comrades.

The world does not fall apart, but you will get practice, and when you come out, you will be able to speak very well. Or you will become a teacher, and speak very well. And he says to me, and what am I to tell them? The things you learned at the university. But those things are not for saying out loud. Who told you that those things are not to be spoken? And Father Antonios Alevizopoulos writes in the newspaper, I name names, it does no harm, and he says we must teach, this is how he puts it, applied theology, just as we speak of applied mathematics, that is, mathematics that bears upon its applications, and here theology that bears upon its application, upon applications, applied theology. So I wanted, this is what I had told him then, I hope he understood it, how am I to know, I hope he understood it, that what we learned at the university, I myself learned nothing because I am not a theologian, but these things can be turned into wonderful subjects,

both as a method and as an approach, and so on, in the shepherding of the people of God. Yes, indeed. The language too and all of this. Let us carry it across to the people. Let our people be informed and come to learn all these things. So you see how many things we have to say. They are not exhausted, they are not exhausted. The Word of God is bottomless; it is never, ever exhausted.

Even Nietzsche, the atheist, used to say, he who read the Scripture, an atheist, he said: however many times the pitcher is lowered into the great jar, it will be drawn up full. From the jar that is called Holy Scripture, it will be drawn up full; and it was an unbeliever who said this.

That word 'they strengthened' is worth pausing on. It says they kept strengthening the people, they stirred some of them into motion. What does this show us? It shows a man who is ready to fall, but who is receiving help and support to hold him up.

It calls to mind also that word of the Lord to the Apostle Peter, on that Great Thursday: Satan has asked to sift you as wheat. And you, He says to Peter, when you have once turned back, strengthen your brethren; that is, you, when one day you return, strengthen your brethren, because both you and the others will have been shaken.

You will have been scandalized. And what does the Lord say to the Angel, that is, to the Bishop of Sardis, in the book of the Apocalypse, in the third chapter, verse two?

Strengthen the things that remain, meaning the remaining members of the Church, which were about to die, that is, which were about to die spiritually. Strengthen them; how beautiful this is. People who are scandalized, people who are weary, disheartened, when from outside they say that Christianity has failed, that Christianity has given its lessons and now has no presence in the world, that this is, so to speak, the hour of idolatry. Some gentleman among you gave me today a leaflet about idolatry; but this effort is well known to me, the one that is being made, supposedly on Kithairon in Attica and in many other places, and many other places, and many other places, to bring back idolatry.

When people move in this way and think, from the preaching of the unbelievers and the atheists, that Christianity has worn thin, that it has had its day, that it has no more colour left to carry on, to stand, but they do not ask whether Christianity is, in fact, neither a political system, nor a social system, nor a philosophical system.

Of course, from the standpoint of those who stand and criticize, Christianity is certainly finished and paid off. But it is not, I have told you, that it is a philosophy, that it is a social order; it is salvation, it is salvation in precisely the genuine Christian sense.

Or rather, that man comes to live, to accept wholeness instead of the Resurrection of the dead. So how can you tell me that Christianity is finished and paid off? I will back you up.. So when the people hear such things, indeed: strengthen the things that remain, which were about to die, because today many of our Christians have already died, they have died spiritually, and whatever has remained, whatever has remained, the things that remain, meaning the members of the Church, you, and certain others still further out, must be strengthened and regain that early-Christian fervour.

And Paul writes to the Romans; you know that the Epistle to the Romans was written before Paul went to Rome, and he wrote it from Corinth.

So the Church of Rome existed before the Apostle Paul and the Apostle Peter visited it. They do not have Paul and Peter as their founders, and much less Peter, such that the Roman Church might claim that its founder is the Apostle Peter.

And because the Apostle Peter is taken to be the first and foremost, the Romans claim that they stand above all the other patriarchates. I say this so that you may be informed about all these matters, because Rome does not give up its claims.

What claim? These are not rights at all; they are forged things, by means of the Clementine writings that I was telling you about on a past occasion. The Pseudo-Clementine writings, the pretence that Saint Clement of Rome wrote certain works, who is commemorated today, Saint Clement of Rome, today the twenty-fourth of November, the pretence that the founder is the Apostle Peter and that the Apostle Paul is nothing.

These are not works of Saint Clement, but are works of a much later date; they belong to the third and fourth century. And it is a forgery; you see how history too is falsified, in order that Paul might be disparaged and Peter promoted, and so that Rome might be the presiding head of all the churches.

For deep within herself, Rome feels what she was feeling at that time: the desire to become ruler of the world. Know these things. So then, the Apostle Paul sends his epistle from Corinth to the Church of Rome before he has even visited it, and he writes:

For I long to see you, that I may impart to you some spiritual gift, to the end that you may be strengthened. He says, in the first chapter, the eleventh verse: I greatly long to see you, that is, to come to know you, that I may impart to you some spiritual gift, so that you may be able to be strengthened. This being strengthened is a great thing. Today, of course, we live in a fearful and corrosive age, in which we have need to strengthen one another. When we meet, whether in the street, in church, anywhere, each one of you strengthens the other, and you know, you will have experienced it, that when we strengthen the other, we ourselves are strengthened.

When we listen to someone else's problems, we solve our own.

When we do not close our heart to the problems of another, then we have forgotten our own.

Pay attention, this point is very, very weighty and important. I think it could serve as a healing element. Because people, with their problems, keep turning round and round themselves.

But when we keep turning constantly, constantly around ourselves, there comes a moment when we fall ill.

But when we put a stop to these vicious cycles, this stranglehold of being endlessly preoccupied with ourselves, and we begin to turn outward in a straight line, not in circles, straight toward other people, that is, to listen to their problems, then we forget our own.

And I think this is a very good method for healing our own bad states, our bad psychological states, even if our problems essentially remain the same. Even if nothing has been solved. Did you grasp it? So when this happens and one person supports the other, then the one who supports the other is himself supported. It is very, very important.

It is like when I begin to tell another person something, something new comes into my knowledge, because through dialogue, and even through monologue, I am illumined and understand, at that very moment, something new. How many times, personally, when I am telling you something, new things come to my mind that I had not thought of any other time, nor had I prepared to tell you them.

So it happens to each of us when we tell another something and support him. Therefore, I beg you, the times are difficult, harsh; let each one support the other, so that in this way we may obtain from the Lord, the source of all support, that He support His Church.

And we move on to the next verse, the thirty-third, still of the same chapter, the fifteenth.

"And after they had spent some time there, they were sent off in peace from the brethren to the apostles."

The Apostles, Judas and Silas, stayed a considerable time in Antioch. You see, "after they had spent some time": some time, a month, two months, five months, six months, some time. In any case, not a very short time. Why? Because they found much work to do. What does it say? Yes, they found much work. How can we say there is no work to do? "Father, in the village what are you doing? I want to come to Larisa. Why? Have you made everyone in the village a good Christian?"

So that you should come and give, give your light to the city as well? My dear ones, they say they find no work in the village, there is none, they say, because there is no interest. When we have people with no appetite, do we not give them medicine to open up their appetite? And do we not even set on our table little radishes and appetizers, little sardines and what have you, to open up the appetite of the one dining with us? Why, then, on the spiritual table, should we not set out the appetizers, the very things that will stir up the appetite of the people of the village, so that they may be illumined and saved? Why? They found much work, they had to help, because Antioch was a very large city,

And it was also a transportation hub. You know that the Apostle Paul especially went to the great cities, because he knew that people from the villages and the smaller towns would go to the great cities to shop, let us say, and for other things. Just as in Ephesus, it says that all Asia passed through there, meaning Asia Minor, of course. Even if Luke is using a figure of hyperbole when he says all Asia, Paul stayed three years in Ephesus and preached every day, every day, every day. And indeed he preached at an unsuitable hour. What hour? From one to three in the afternoon. Why? Because this man Tyrannus, Tyrannus was his name, had a hall. He was an orator, a teacher, a professor; he taught rhetoric to some young men. When the school was dismissed, Paul would take those barren hours and preach, so that all Asia might hear him. They were not dozing from one to three, perhaps from one to four.

they did not hesitate; there was drive, there was the drive of interest, of interest, how important that is. So it means that they found a very great deal of work there, and the Gospel had to be heard, pay attention. That word "they were sent off," I read it again: "and after they had spent some time, they were sent off in peace from the brethren, the Antiochians, to the Apostles of Jerusalem." This "they were sent off" has something to tell us, pay attention; it means that they received a blessing to return. That is what "they were sent off" means. They did not leave on their own, neither did they leave Jerusalem on their own for Antioch, nor from Antioch for Jerusalem.

What does it tell us there, from Jerusalem?

A blessing means that I have my obedience to an authority. And this authority can be both God and other people. Let us learn, beloved, to take a blessing for every work of ours and for every step we take.

This is what "having been sent off" means: to learn to take a blessing. I have told you another time a story, it is from the Gerontikon, the sayings of the elders, in which a certain monk did not have his elder near him, but he had his elder's staff, and every day he would go and take a blessing from the staff of the elder.

Let me tell you something more, something all of you have seen, and which perhaps, perhaps, we have not weighed as much as we ought, even we the clergy. When the censing takes place and the Bishop is absent, and the Priest comes out to cense, or he holds the Holy Gospel at the Little Entrance, he makes a bow toward the bishop's throne. You will say to me, it is the icon of Christ; no, the icon of Christ is also on the iconostasis. But it is rather what we saw in the Gerontikon, where that monk takes a blessing from the staff, the rod of his elder; here too the Priest takes a blessing from the bishop, supposedly, of course, supposedly, that everything works very well within the Church, supposedly, or better, presupposed, yes.

So you see, the Church has its obedience to the priest, the priest to the bishop, and the bishop to God. Or rather, to Christ, as Saint Ignatius of Antioch says. But insofar, and only insofar, as they were sent on their way in peace, in peace.

it means that they themselves had peace, since they had a good conscience and obedience to the Church. It means also that the brethren of Antioch saw them off with wishes of peace. When the Hebrews sent someone off, they would say, "Go in peace."

And the Lord said this to the woman with the issue of blood: "Go in peace." Or, "peace be with you," may peace be with you. The Greeks would say, and we met it in the epistle, and let me tell you, the case rather strikes me, which ends in this way: "errosthe," that is, may you have health, from the verb ronnymi, whose noun is romi, that is, health, strength; and the opposite word is "arrostos," the sick one, the one who has no strength.

So, "errosthe" , remember, that is how the letter ended, which struck me, and perhaps struck you too, that it closes in Greek, with Greek forms, in the very heart of Jerusalem. This says a great deal about how deeply Greek learning had penetrated everywhere. We Greeks are remarkable, but we are stubborn; remarkable, but we are given to discord.

How does Solomos put it in the National Anthem? "Ah, that treacherous thing," he says, that treacherous discord that throws you down. We are remarkable, but we form factions; each of us wants to be the head; we have no concord, no cooperation. So, "errosthe" , he wrote the letter from the heart of Jerusalem, in the Greek manner, and indeed composed in Greek, beyond any doubt. He does not write the Hebrew form, "Have peace." The Greek form is "errosso," as I told you, from the verb "ronnymi," and it is expressed in the imperative of the perfect tense with a present meaning. How shall we render it in modern Greek? If it is plural, "hello to you all"; if singular, "hello to you" , that is, may you have health. That is what it means: to you, may there be health.

"Errosso," may you have health. Why did I say this, and why do I linger on this point? Pay attention to me: to say "hello" to someone is no bad thing , if he is your colleague, your relative, your friend, of roughly the same age, and so on. But I ask you, my brother, or I turn to the world of students today, the students of middle school, of primary and middle school, of high school, and so on , do you know what they say to their teachers?

To the spiritual father, to the priest, people say, "Hi," or, more politely, "Hello." I do not know; perhaps we have not learned this. Perhaps it sounds strange to the older ones, because we never used to say to the priest, "Hello." Come now, my child, we do not say, "Hello." We say, "Your blessing," "Bless," "Rejoice," not "Hello." To say to your teacher, "Hi" - no, surely not. You will tell me, "These are matters of habit." I do not know whether it is only a matter of what we get used to. To me it sounds wrong to say to my teacher, "Hi," or to say to a fellow priest, "Hi." I never said it. To the fathers of our monastery, I never said to anyone, ever, "Hi." But you will tell me, "Father, you belong to the previous generation. You are an old-fashioned man now, and now you see things as separated." It is not exactly like that. It is not exactly like that. Let us pay attention. We are passing through a decline in all...

in the areas of social life. Let us recognize this, and let us strive to correct and to preserve whatever we can. We will say "rejoice," we will say "bless," we will say "pray for us," we will say "good day to you" and whatever else is traditional to us , not "hey."

And we move to the next verse, the thirty-fourth. Fourth: "But it seemed good to Silas to remain there." It seemed good to Silas to stay in Antioch. How then does Luke say, just in the previous verse, that they were sent off, in the plural, when Silas waits, remains in Antioch? "They were sent off" does not mean they departed,

but that they received permission and the blessing to depart back. And consequently one of the two did so, yes. Just as when I receive my discharge from the army, it does not necessarily mean that I have left. I can remain a few days as well, for some reason, for reasons of transport.

Let us say I report that, because a bridge has collapsed somewhere on the route I would take, or for all I know there is heavy snow, my unit keeps me there longer. 'He was discharged' does not mean 'I departed.' It means I am able to leave, but I have not left.

So then Silas, together with Judas, received the blessing to return. But Silas wanted to stay, and in fact to stay as Paul's helper; and he remained Paul's inseparable helper in all of Paul's missionary journeys, of course.

Verse 35: "And Paul and Barnabas continued in Antioch, teaching and preaching, with many others also, the word of the Lord." Paul and Barnabas , working from one morning to the next, night and day. What were they doing? Teaching and preaching, but not by themselves; "with others also," together with others, and indeed together with many others, the word of the Lord.

Here Luke comes back to tell us about Paul and Barnabas at work: teaching and proclaiming the Gospel. Pay attention. Whom were they teaching? There is a distinction here between teaching and proclaiming the Gospel.

It is not a hendiadys, not the same idea expressed with two different words. Rather, what is it?

"They taught" means they taught those already believers, says John Chrysostom. And to whom do they preach the Gospel? They preach to those who had not yet heard, those who had never before heard the proclamation of the Gospel. Consequently there were two ranks: those who were coming to listen, and to these the Gospel is proclaimed; and those who had heard, believed, were baptized and became members of the Church , these were being taught.

The faithful, of course, at some point had the Gospel proclaimed to them; but they must also always be taught, for their whole lives long.

We received , figuratively speaking , we received our catechism when we were baptized. Did you receive your catechism when you were baptized? Who saw to it that you learned the content of your faith? Woe to us; what answer do we have to give to God?

In this same case, theoretically you received your catechism and the Gospel of Christ was proclaimed to you. Now what must happen? The teaching, the instruction, must endure and continue. My beloved, in all the cities, in every village, in all the parishes, at least once a week, for a sufficient length of time, at least one hour, there should be continual instruction, teaching, never stopping , both because new people come, and because it serves as a reminder.

Someone once told me , I was once reading a book , that in Scotland there is a bridge that joins a river, that is, the two banks of the river; it is a great bridge.

There the humidity is very great. There is a crew that paints the bridge, because it rusts. When the crew has reached the other end of the bridge, it has begun to rust again, and they start once more from the beginning. When do they finish? Never.

At one time , I used to think this about myself, because I have known it for many years, before I became a clergyman, when I would go to the 404 Military Hospital , it resembled that Scottish bridge. When I would begin and pass through all the wards, new patients would come in, because some would leave, and I had to begin again from the start, with the can of paint and the brush, to begin painting, to begin anew, to begin again to say the same things.

We never finish, never ever, never. Do not say, "We know it"; do not say, "We have learned it." Here you will begin to hear the Word of God until the day we die. This we must know. Thus continual teaching recalls the old and adds the new.

The Apostles, it says, worked together with many fellow laborers; they had co-workers. There is nothing better than having co-workers, that is, many laborers in the same work. Let there be a wonderful collaboration, both in breadth and in depth, in the work of the Lord. Let there be no authoritarianism, no attitude of 'I will accomplish everything myself.' No. Others too can work, and others should be brought forward and enabled to work as well.

Unfortunately, however, there is a climate that does not foster this kind of collaboration. I will simply say: what a deep shame. 'And after some days, Paul said to Barnabas, Let us return now and visit our brethren,' says verse thirty-six.

In every city where we proclaimed the word of the Lord, let us see how they are doing.

That is, after some days Paul said. Do not take these 'days' too precisely, as though it were five or six days; no, it is a certain span of time. That is how they spoke back then; that is how they wrote. Paul said to Barnabas, let us go and visit those to whom we preached the Gospel, the brethren who believed, where they had gone, to Cyprus and to the southern parts of Asia Minor, Antioch of Pisidia, Derbe, Lystra. You remember them; we spoke of them last year.

In these places, city by city, it says, where we proclaimed the word, that is, where we preached the word of the Lord. And what are we to see there? How they are doing, how the faith is faring. We founded churches; how are these churches doing? Are they doing well?

The work of the ministry of the Gospel, my beloved, as you see, is not exhausted in evangelization. I was telling you this earlier. Rather, it extends also to the perpetual care of the flock. This position of Paul's is wonderful, that they should return to the places where they preached, so that they might see how the brethren are doing.

Paul is not seeking new territory; he wants to tend also to the territory already won. Of course, had he had many co-workers, he himself would have pressed forward and left co-workers behind. But he did not yet have many co-workers; that would be achieved later.

How are they doing, those who heard the preaching of the Gospel, in faith, in love, in hope? How are they doing? Do they remain faithful? Have bad laborers perhaps reached them, like the Judaizing Christians who came to tell them distorted things?

Let us go, Barnabas, to visit all these brethren, to see how they are doing. This is what is called the upkeep of the work. But this wonderful proposal of Paul's became the occasion of a sharp contention, of which we will speak, God willing, next Sunday.

Συνεχίζομεν με τη βοήθεια του Θεού το βιβλίο των Πράξεων, βρισκόμενοι στο 15ο κεφάλαιο, στον 32ο στίχο, εκεί που πλέον φτάνουν στην Αντιόχεια οι δύο απεσταλμένοι των Ιεροσολύμων, της Αποστολικής Συνόδου, ο Ιούδας και ο Σύλλας, οι οποίοι τους διάβασαν βεβαίως.

Δημοσίως την επιστολή, όπως σας έλεγα την περασμένη φορά, δημοσίως την επέδωσαν και δημοσίως την ανέγνωσαν. Τώρα παραμένουν, όπως μας λέγει το 32ο χωρίο, Ιούδας τε και Σίλας, και αυτοί προφήται όντες, διά λόγου πολλού παρεκάλεσαν τους αδελφούς και επεστήριξαν.

Με πολύ λόγο, λέει, τους παρηγόρησαν, τους βοήθησαν και τους στήριξαν τους αδελφούς.

Βλέπουμε ότι εκτός της αποστολής, της επιστολής, οι δύο αυτοί, Σύλλας και Ιούδας, είναι ταυτόχρονα και προφήται, προφήται όντες, μας λέγει ο Ευαγγελιστής Λουκάς. Και σημειώνει, ήσαν δέ τινες, σε ένα προηγούμενο κεφάλαιο το 13ο, ήσαν δέ τινες εν Αντιοχεία κατά την ούσαν εκκλησίαν, κατά την εκεί υπάρχουσαν εκκλησία, προφήται και διδάσκαλοι και τα λοιπά, ώστε εδώ προφήτου και διδασκάλου, εδώ λέγει για τους δύο αυτούς απεσταλμένους ότι ήσαν προφήται.

Διότι προφήτης είναι ένας ειδικός όρος. Ενώ διδάσκαλος είναι ένας γενικός όρος. Οι προφήτες ήσαν και διδάσκαλοι. Αλλά οι διδάσκαλοι δεν ήσαν προφήται. Τουλάχιστον με την ειδική σημασία της λέξεως. Οι προφήτες διετέλουν υπό ειδικήν έμπνευσιν του Αγίου Πνεύματος.

Οι διδάσκαλοι όμως δεν ομίλουν βέβαια υπό την άμεσον έμπνευσιν του Αγίου Πνεύματος, αλλά όμως μπορούσαν όσοι ικανοί να αναπτύσσουν και να υποδεικνύουν την χριστιανική αλήθεια. Όπως σημειώνει ο Ιερός Ευαγγελιστής, διά λόγου πολλού παρεκάλεσαν τους αδελφούς.

Διαλόγου πολλού Ναι, καταρχάς έργο των ποιμένων είναι να παρακαλούν τον λαό του Θεού.

Παρακαλούν. Το ρήμα παρακαλώ στην αρχαία ελληνική θα πει παρηγορώ. Όχι με την έννοια της σημερινής που λέμε σε παρακαλώ κύριε Τάδε το και το. Ή παρακαλώ το Θεό, όχι. Παρακαλώ σήμερα θα το λέγαμε, η αντίστοιχη λέξη λέγεται δέομαι του Θεού, δέομαι του Κυρίου ή ικετεύω. Το ρήμα λοιπόν παρακαλώ θα πει παρηγορώ, παράκλησις θα πει παρηγορία, θα πει όμως και την παράκληση που λέμε στην Παναγία με τη σύγχρονη σημασία του όρου παράκλησις, το παρακαλώ.

Γι' αυτό λέγει ο Θεός, παρακαλείτε, παρακαλείτε τον λαόν μου, λέγει ο Θεός, σημειώνει ο Ισαΐας στο τεσσαρακοστό του κεφάλαιο. Ιερείς, λαλήσατε εις την καρδίαν Ιερουσαλήμ, παρακαλέσατε αυτήν, δηλαδή παρηγορείτε, παρηγορείτε τον λαόν μου, λέγει ο Θεός.

Ιερείς, λαλήσατε με παρηγορητικά λόγια εις την καρδία των κατοίκων της Ιερουσαλήμου. Είναι μεγάλο πράγμα αυτό, να παρηγορεί κανείς τον λαόν του Θεού, διότι ο λαός του Θεού έχει μία πορεία σε κάθε εποχή αντίξοη. Ο δρόμος δεν είναι ομαλός σε καμία εποχή, από τον καιρό που ξεκίνησε το Ευαγγέλιο μέχρι που να τελειώσει η ιστορία.

Πρέπει λοιπόν να υπάρχουν οι άνθρωποι οι οποίοι θα στηρίζουν και θα παρηγορούν τον λαό του Θεού για να μένει στο δρόμο του, να μένει πιστός ο λαός του Θεού, και το έργο αυτό δεν είναι μικρό. Θυμηθείτε όταν παλιά λέγαμε ότι ο Βαρνάβας είχε το χάρισμα της παρακλήσεως, διότι Βαρνάβας εβραϊκά είναι σύνθετος λέξις.

Το αρχικό, το πρώτο, Βαρ, θα πει παιδί, υιός. Λέμε, ο Χριστός λέει στον Πέτρο Σίμων Βαριωνά, δηλαδή παιδί του Ιωνά. Συνεπώς, Βαρνάβας μεταφράζεται ελληνικά Υιός παρακλήσεως. Και λέγαμε τότε που μιλούσαμε για τον Βαρνάβα, πολύς καιρός, όχι φέτος, ότι ήταν όντως Υιός παρακλήσεως.

και ότι είναι ένα χάρισμα το οποίο δίδει το Πνεύμα του Θεού που δεν μπορεί ο καθένας να το έχει. Ο άλλος κοπίασε πολύ στον αγώνα της ζωής, κουράστηκε στον δρόμο της εγκράτειας, γενικά να ασκεί την αρετήν, διότι σας είπα ο δρόμος είναι αντίξοος και να έρχεται αυτός ο παρηγορητής και να ενισχύει.

Και η ενίσχυση δεν είναι όπως γίνεται συνήθως από εκείνες που πάνε σε ένα σπίτι και παρηγορούν και στο τέλος δεν βγαίνει τίποτα, η παρηγορία είναι το να μιλείς το Λόγο του Θεού και να ενισχύει στον άλλον, να σου πει ο άλλος με αυτά που άκουσα ενισχύθηκα, το ακούσατε, ενισχύθηκα, συνεπώς παρηγορήθηκα, μπορώ να συνεχίσω το δρόμο μου παρακάτω.

Έχουμε και το αντίθετο, όταν οι ιερείς δεν παρηγορούν, δεν έχουν το χάρισμα της παρακλήσεως, βέβαια κάθε ιερεύς, λίγο ή πολύ, ή το έχει, ή θα το καλλιεργήσει, ή θα το ζητάει επίπονα να έχει το χάρισμα της παρακλήσεως, επειδή η Αποστολή του, το έργο του, ως ποιμήν, είναι τέτοιο που πρέπει να μπορεί να παρηγορεί, να στηρίζει.

Όταν ο άλλος σου πει, μα πάτερ μου βαρέθηκα να το κάνω αυτό, κοιτάξε τι λέει εδώ, τι είναι γραμμένο στη Γραφή, ο άλλος ενισχύεται.

Δηλαδή προϋποθέτει και γνώση της Γραφής, προϋποθέτει και τρόπους που θα δείξεις τον άλλον και θα τον βοηθήσεις. Έχω όμως σας είπα και την αντίθετη πλευρά που ποιμένες πλέον δεν κοιτάζουν να παρηγορήσουν, να παρακαλέσουν το λαό του Θεού.

Που είδατε πόσο έντονα το λέγει ο Θεός δια του Ισαΐου, παρακαλείτε, παρακαλείτε, ιερείς, τον λαόν μου, τι είναι αυτό, να το σημειώνει πάλι ο Θεός δια του Προφήτου Ιερεμίου, στο 23ο κεφάλαιο και λέγει. Οι ποιμένες, οι διασκορπίζοντες και απολλύοντες τα πρόβατα της νομής μου.

Οι ποιμένες λέει οι οποίοι σκορπίζουν και καταστρέφουν τα πρόβατα της στάνης μου λέει ο Θεός. Δια τούτο τάδε λέγει Κύριος επί τους ποιμαίνοντας τον λαόν μου. Γι' αυτό τούτα λέγει ο Θεός, για τους ποιμένες που με αυτόν τον τρόπο, τον κακό τρόπο ποιμένουν το λαό μου.

Υμείς διεσκορπίσατε τα πρόβατά μου και εξώσατε αυτά και ουκ επεσκέψασθε αυτά. Σεις λέει, τα σκορπίσατε τα πρόβατά μου, τώρα να κάνουμε ανάλυση, θα πει σκορπίζω. Όταν γίνεται σκανδαλισμός, δεν σκορπίζουν τα πρόβατα και εξώσατε αυτά, έξωσης, τα σπρώξατε να φύγουν και δεν τα επισκεφθήκατε, κοιτάξτε εδώ, δεν τα επισκεφθήκατε, διότι πρέπει να υπάρχει μία θα λέγαμε ποιμαντική επικοινωνία του ποιμένους ή των ποιμένων με το λαό του Θεού.

Να πει ο εφημέριος που γνωρίζει τα πρόβατα, δεν λέει ο Κύριος και γνωρίζει κατ' όνομα, κατ' όνομα, μία θα λέγαμε ποιμαντική του προσώπου, ποιμαντική του προσώπου, κατ' όνομα, πως πηγαίνεις, πως πάει η πνευματική σου ζωή, πως πάει το σπίτι σου, το παιδί σου, βέβαια θα μου πείτε αρκεί ένας ποιμήν για ένα ολόκληρο λαό;

Παλιότερα υπήρχαν πολλοί ιερείς σε ένα τομέα. Πάντως δεν τίθεται θέμα, η δουλειά είναι πολλή. Προσέξτε, η δουλειά είναι πολλή και θα είναι πολλή, πάντοτε, διότι δεν έχουμε αριθμό ποιμένων για να ποιμένουν το λαό του Θεού όπως θα έπρεπε.

Και λέγει, Δεν επισκεφθήκατε τα πρόβατά μου, ιδού εγώ, λέει ο Θεός, εκδικώ εφ' υμάς, θα επιφέρω την εκδίκησή μου σε εσάς, θα σας τιμωρήσω, κατά τα πονηρά επιτηδεύματα υμών, σύμφωνα με τα πονηρά σας καμώματα, ότι ιερεύς και προφήτης εμολύνθησαν και εν τω οίκω μου είδον πονηρίας αυτών.

Και ο ιερεύς, το ιερατείον θέλει να πει, και ο προφήτης, προφήτε εδώ τώρα με την έννοια, ο ομιλητής, προσέξτε, ο ομιλητής, με αυτή την έννοια, τι έγιναν αυτοί, εμολύνθησαν, με τι εμολύνθησαν, με την κοσμικότητα, με τα κοσμικά τερτίπια, και ζουν κατά κοσμικόν τρόπον, και τι έκαναν, τους είδα λέει στον οίκον μου, είδα τις πονηριές τους.

Μέσα στο ναό, μέσα στους χώρους τους ιερούς, να μετέρχονται πονηρό τρόπο ζωής και πονηρά επιτηδεύματα. Φοβερό πράγμα, φοβερό.

Μας εντυπωσιάζει όμως αυτό που λέγει εδώ ο Λουκάς για τους δύο αποστόλους, τον Σύλλα και τον Ιούδα. Ότι διαλόγου πολλού παρεκάλεσαν. Με πολύ λόγο λέει παρηγόρησαν το λαό, βλέπετε.

Ξέρετε ότι ο λόγος του Θεού είναι όπλο ακαταμάχητον στα χέρια του ποιμένους, τι έχει κατά κόσμον ο ποιμήν, είναι ζωσμένος κανένα περίστροφο, έχει τίποτα από μέσα από το ράσο του κανένα μαχαίρι, ώστε να χτυπήσει, να πλήξει, να μυθεί, να σκοτώσει, μην έχει τέτοια πράγματα.

Επικαλείται το χωροφύλακα, το νόμο, τι, αλίμονο να φτάσει ο ιερεύς, να επικαλείται το νόμο της πολιτείας. Δεν έχεις δύναμη να αντιμετωπίσεις μια κατάσταση. Βέβαια, θου Κύριε φυλακήν τω στόματί μου, εν τη αυτή περιπτώσει τούτο έχω να πω.

Ότι το όπλο του ποιμένος είναι ο λόγος του Θεού, τομώτερος, κοφτερότερος. Από κάθε δίστομον μάχαιραν, λέγει στην προς Εβραίους ο Απόστολος Παύλος. Εάν ήξεραν, έλεγε ο σεβαστός Μητροπολίτης Φλωρίνης, αν ήξεραν τη δύναμη του Λόγου από τον Άμβωνα.

Αν ήξεραν. Την ξέρουν τη δύναμη του Λόγου οι εχθροί. Επειδή λοιπόν τη γνωρίζουν τη δύναμη του Λόγου, γι' αυτό το λόγο εμποδίζουν να γίνεται, να εκφέρεται, να εκφωνείται ο Λόγος του Θεού. Τι φοβερή δύναμις. Αυτόν τον λόγο είχε ο Ιερός Χρυσόστομος, αυτόν τον λόγο είχε ο Μέγας Βασίλειος, αυτόν τον λόγο είχαν οι πατέρες της Εκκλησίας μας και τσάκιζαν κυριολεκτικά, χωρίς να έχουν ούτε πιστόλια, ούτε μαχαίρια.

Είχαν όμως βίον σπουδαίον, άγιον, ακηλίδωτον και μπορούσαν να ομιλούν και να μαστίζει κυριολεκτικά ο λόγος ο δικός τους. Ποιους; Τους αντιτιθεμένους. Τους πιστούς ο λόγος να ενισχύει. Εδώ λοιπόν παρηγόρησαν λέγει, διαλόγου πολλού, προσέξτε αυτό το διαλόγου πολλού, θέλω να μείνω και να σχολιάσω, δεν βαρύνονται να εξηγούν στον καθέναν και σε όλους μαζί, ό,τι δεν κατανοείται ευκόλως. Θα προβάλλει μάλιστα αυτό το σε όλους μαζί και στον καθέναν ο Απόστολος Παύλος, τον εαυτό του, Όταν συναντά τους πρεσβυτέρους της Εφέσου, σε ένα του ταξίδι που πήγαινε προς Ιεροσόλυμα, συναντά και τους λέγει Μεταξύ των πολλών, και θυμηθείτε, νύχτα και ημέρα, τρία χρόνια, μετά δακρύων, δεν έπαψα να νουθετώ έναν έκαστον εξ υμών, κάθε λέξη και μεγαλείο,

Είδατε; Νύχτα και ημέρα, μετά δακρύων, έναν έκαστον, επί τριετίαν, δεν έπαψα να σας νουθετώ. Μεγάλες ψυχές, ωραίες ψυχές. Έτσι έχουμε πολλά να πούμε, πρέπει να εξηγήσουμε, να εξηγήσουμε τα ασαφή, ύστερα η επιστολή, ενθυμηθείτε πόσο μικρή ήταν, αλλά πόσος λόγος έγινε προκειμένου να γραφεί αυτή η επιστολή.

Έπρεπε συνεπώς οι δύο Απόστολοι, Σίλας και Ιούδας, να καθίσουν να εξηγήσουν όλα αυτά τα πράγματα, τι συζητήθηκε, τι, πού, πώς, τι, από πού κρατάει το κάθε πράγμα, τι ήταν ο τελετουργικός νόμος και γιατί και πώς.

Όλα αυτά λοιπόν έπρεπε να αναπτυχθούν. Σήμερα, νομίζομαι, πάσχοντες από μίαν, πώς αλλιώς να το πει, βαριά την ασθένεια της ακηδίας, της πνευματικής τεμπελιάς, εμείς οι σύγχρονοι χριστιανοί λέμε, το λένε πρώτοι οι ποιμένες, ο καημένος ο λαός, ότι δεν χρειάζεται να λέμε πολλά στα κηρύγματα, γιατί ο κόσμος είναι κουρασμένος, η ζωή του είναι κούραση, και συνεπώς, τι να του φορτώνομε και να του λέμε και να του λέμε, βέβαια, Όταν ο λαός είναι όρθιος στη Θεία Λειτουργία και λέμε μισή ώρα ανοησίες, τότε βεβαίως είναι κουρασμένος.

Όταν λέμε σωστά πράγματα, ερωτώ, μπορούμε να επικαλεστούμε ότι είναι κουρασμένος; Το θέμα να πει σωστά πράγματα εις τον Λόγον του Θεού, ο άλλος συναρπάζεται. Εάν ήταν ένας προεκλογικός λόγος θα στεκόταν εκεί και μισή ώρα και μία ώρα και περισσότερο να ακούει προεκλογικών λόγων ή οποιοδήποτε άλλο λόγο, έναν πολιτικό λόγο ή οτιδήποτε άλλο, δεν θα κουραζόταν. Γιατί θα κουραστεί να ακούει το λόγο του Θεού; Μήπως εξέλιπε το ενδιαφέρον, μήπως εσύ που ομιλείς εφρόντισες να μην έχουν ενδιαφέρον εκείνοι που σε ακούν, γιατί λέγονται ανοησίες, ασυναρτησίες και βλακείες και κουταμάρες. Μήπως, πάντως, αυτό το επιχείρημα ότι ο κόσμος είναι κουρασμένος, σας το έχω πει και άλλες πολλές φορές, έκανε το κήρυγμα, ενώ πρώτα ήταν ώρες μες στην Εκκλησία, ώρες μες στην Εκκλησία, στην εποχή των Αποστόλων, κατέβηκε, κατέβηκε στην εποχή μας, έγινε κάτι πολύ λίγο, έγινε 15 λεπτά, έγινε 10 λεπτά, έγινε 7 λεπτά, έγινε 5 λεπτά, έγινε 3 λεπτά.

Κατά την περίοδο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, κάθε Παρασκευή στο ραδιόφωνο έχει αναμετάδοση από κάποιο ναό των Αθηνών, που είναι προηγιασμένη η λειτουργία. Τι ευκαιρία και να μπει μάλιστα στο ραδιόφωνο, να έχει ο Παύλος ραδιοφωνικό σταθμό, τι θα έλεγε, τι θα έλεγε, αγαπητοί μου, και να είναι πάντα επίσκοπος ή βοηθός επίσκοπος, ένας επίσκοπος να είναι.

Στη λειτουργία αυτή, πόσο κρατάει λέτε η ομιλία του; 15 δευτερόλεπτα, τα τρία τέταρτα του ενός λεπτού, τι είναι, μερικές ευχές, δηλαδή, ας προσπαθήσουμε, ξέρω εγώ, να νηστεύομε και τα λοιπά, που κρατάει, σας είπα, 10-15 δευτερόλεπτα.

Έχω αισθανθεί άσχημα, έχεις την ευκαιρία και δεν κάνεις κήρυγμα, μα με περιορίζουν και δεν μπορώ γιατί ο χρόνος, τι, να ακούγονται τα τραγούδια του ραδιοφωνικού σταθμού, του πρώτου προγράμματος, οι ανοησίες και να μην ακούγεται ο Λόγος του Θεού, είμαι θα ή δεν είμαι θα άξιος πολλών δακρύων, ακόμα στην κατήχηση των παιδιών, όλο το βάρος θέλετε που έχει πέσει, στην ψυχαγωγία, ναι στην ψυχαγωγία, υπάρχουν, πρώτα δεν υπήρχαν, υπάρχουν σήμερα, τα λεγόμενα πνευματικά κέντρα, που μια ενορία έχει μια αίθουσα, έχει χώρους που μπορεί εκεί να μαζέψει τα παιδιά και να τα βοηθήσει με κάθε τρόπο, να μην εμποδίζουν από τα μυστήρια, που γίνεται ένα μυστήριο, ένας γάμος, και ματαιώνεται το κατηχητικό μάθημα, το βάρος έχει πέσει στην ψυχαγωγία, αυτό όμως δεν είναι κατήχησις, έχει φοβερά παραποιηθεί και η μέθοδος και το περιεχόμενο της κατηχήσεως,

Όσοι ενδιαφέρεστε και έχετε ειδικότητα, διαβάσετε παρακαλώ την ιστορία της κατηχητικής και θα αντιληφθείτε πάρα πολύ καλά ότι πρόκειται περί μιας εκτροπής. Συμπέρασμα, γι' αυτό δεν έχουμε παιδιά τα οποία παίρνουν ζώσα και αληθινή κατήχηση, που να γίνουν σωστοί χριστιανοί αυτοί και να γίνουν ζωντανά μέλη της Εκκλησίας του Χριστού.

Ακόμη, για τον Λόγο τον Πολύν, ας μου επιτραπεί, τουλάχιστον εσείς είσαστε μάρτυρες του πράγματος, και τον γνωρίζετε πολύ, πολύ καλά, νομίζουμε ότι ο Λόγος του Θεού εξαντλείται, δεν εξαντλείται, ποιος σας το είπε αυτό ότι εξαντλείται, ένας ομιλητής λέγει, ε, μίλησα περί αγάπης, περί ταπεινοφροσύνης, περί ελεημοσύνης, περί, περί, περί, περί, 5, 10, 20, 30, 50 θέματα, δεν έχω πια τι να πω, δεν έχεις τι να πεις, Πόσο χάρηκα, διάβασα στον τελευταίο Ορθόδοξο Τύπον, ένα φροντιστήριο που γίνεται στην Αγία Παρασκευή Αθηνών.

Λέω, δόξα τω Θεώ, κατενοήθησαν μερικά πράγματα. Κατενοήθησαν μερικά πράγματα. Και για τον χρόνον, και διά το περιεχόμενον, και ολόκληρη η Αγία Γραφή μπορεί να χρησιμοποιηθεί χωρίς να τελειώνει ποτέ. Εγώ σας έχω πει άλλες φορές, 200-300 χρόνια, αν ζήσω, δεν θα καταφέρω να κάνω ανάγνωση της Αγίας Γραφής. Όσο για ανάλυση, θα χρειαζόμενα τους χρόνους μιας Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Υπερβολή θα μου πείτε; Όχι, δεν είναι υπερβολή, σας το λέγω αλήθεια, δεν είναι υπερβολή, έχουμε τόσα πράγματα να πούμε, τόσους θησαυρούς, από τους πατέρες της Εκκλησίας μας, και από το περιεχόμενο των Αγίων Γραφών, που μπορούμε να πούμε ότι δεν έχουμε τι να πούμε. Ένας νεαρός πτυχιούχος της Θεολογίας μπορεί να μ' ακούει αυτή την ώρα και ίσως θα έλεγε, το θυμάται; Βεβαίως το θυμάμαι, όταν πήρε το πτυχίο του είναι κάμποσα χρόνια. Τώρα αυτός έχει και παιδιά, οικογένεια κτλ. Πήρε λοιπόν το πτυχίο του και θα πήγαινε στρατιώτης.

Του λέω, άντε τώρα, εκείνα που έμαθες, αφού είσαι θεολόγος, εκεί στο στρατό, ζήτησε να αρχίσεις να ομιλείς, για να εξασκηθείς. Ε, βέβαια, να πω και τούτο: στου κασίδη το κεφάλι μαθαίνουμε μπαρμπεριό, ε, το ξέρετε αυτό, ε, ναι. Δηλαδή, και λάθη να κάνεις, δεν πειράζει. Λάθη, τι λάθη; Δεν θα γίνεις κανένας ρήτορας. Κάποια λάθη θα κάνεις, δεν έχεις να παρεξηγηθείς, θα μιλάς σε συναδέλφους σου.

Δεν χαλάει ο κόσμος, αλλά θα εξασκηθείς, και αν βγεις έξω, θα μπορείς να μιλείς πολύ καλά. Ή θα γίνεις εκπαιδευτικός, να μιλείς πολύ καλά. Και μου λέει, και τι να τους πω; Αυτά που έμαθες στο Πανεπιστήμιο. Μα αυτά δεν λέγονται. Ποιος σου είπε ότι δεν λέγονται αυτά; Και γράφει στη εφημερίδα ο πατήρ Αντώνιος Αλεβιζόπουλος, λέω και ονόματα δεν πειράζει, και λέγει, πρέπει να διδάξουμε, έτσι το λέει, εφηρμοσμένην θεολογίαν, πώς λέμε για εφηρμοσμένα μαθηματικά, έτσι, δηλαδή τα μαθηματικά που είναι πάνω στις εφαρμογές, και εδώ η θεολογία που είναι πάνω στην εφαρμογή, σε εφαρμογές, εφηρμοσμένη θεολογία. Ήθελα λοιπόν, αυτό του είχα πει τότε, ελπίζω να το κατενόησε, πού να ξέρω, ελπίζω το κατενόησε, ότι μάθαμε στο Πανεπιστήμιο, εγώ δεν έμαθα τίποτα γιατί δεν είμαι θεολόγος, αυτά μπορούν να περάσουν θαυμάσια θέματα,

και ως μέθοδος και ως τρόπος και τα λοιπά, στην ποιμαντική του λαού του Θεού. Ναι, βεβαίως. Και η γλώσσα και όλα αυτά. Να τα μεταφέρουμε στο λαό. Ο λαός μας να πληροφορηθεί και να μάθει όλα αυτά. Βλέπετε λοιπόν πόσα πράγματα έχουμε να πούμε. Δεν εξαντλούνται, δεν εξαντλούνται. Ο λόγος του Θεού είναι απύθμενος, δεν εξαντλείται ποτέ μα ποτέ.

Εάν ο Νίτσε, ο άθεος, έλεγε, που διάβαζε τη Γραφή, άθεος, όσες φορές λέει το λαγήνι κατέβει μέσα στο πιθάρι, θα ανασυρθεί γεμάτο. Στο πιθάρι που λέγεται Αγία Γραφή, θα ανασυρθεί γεμάτο, και το έλεγε αυτό ένας άπιστος.

Άξιο εκείνο το 'επεστήριξαν', εστήριζαν λέει τους ανθρώπους, τους εκίνησαν μερικά, τι δείχνει αυτό; Δείχνει άνθρωπον έτοιμο να πέσει, που δέχεται όμως βοήθεια και στήριγμα.

Θυμίζει ακόμα εκείνον τον λόγον του Κυρίου στον Απόστολο Πέτρο, εκείνη τη Μεγάλη Πέμπτη, εζήτησε ο διάβολος σινιάσαι υμάς ως τον σίτον. Σύ ποτέ, λέει στον Πέτρο, σύ ποτέ επιστρέψας, στήριξον τους αδελφούς σου, σύ λέει κάποτε όταν θα γυρίσεις, να στηρίξεις τους αδελφούς σου, γιατί, γιατί και εσύ και οι άλλοι θα έχετε σαλευθεί.

Θα έχετε σκανδαλιστεί. Και τι λέγει ο Κύριος εις τον Άγγελον, δηλαδή τον Επίσκοπον των Σάρδεων, στο βιβλίο της Αποκαλύψεως, στο τρίτο κεφάλαιο, στίχος 2;

«Στήρισον τα λοιπά», εννοείται τα λοιπά μέλη της Εκκλησίας, «ά έμελλον αποθνήσκειν», τα οποία επρόκειτο να πεθάνουν, εννοείται πνευματικώς να πεθάνουν. Στήριξέ τα, ωραίο αυτό, άνθρωποι σκανδαλισμένοι, άνθρωποι κουρασμένοι, απογοητευμένοι, όταν απ' έξω λέγουν ότι ο Χριστιανισμός απέτυχε, ότι ο Χριστιανισμός έδωσε τα μαθήματά του και πια δεν έχει παρουσία εις τον κόσμο, είναι η ώρα φερ' ειπείν της ειδωλολατρίας, μου έδωσε κάποιος κύριος από σας σήμερα ένα έντυπο για την ειδωλολατρία, μου είναι γνωστή όμως αυτή η προσπάθεια που γίνεται, δήθεν στον Κιθαιρώνα της Αττικής και άλλα πολλά, και άλλα πολλά, και άλλα πολλά, να επαναφέρουμε την ειδωλολατρία.

Όταν οι άνθρωποι έτσι κινούνται και νομίζουν από τα κηρύγματα των απίστων και των αθέων ότι ο χριστιανισμός ξέφτισε, πέρασε πια, δεν έχει μπογιά να περάσει, να σταθεί, αλλά δεν ρωτούν ότι ο χριστιανισμός δεν είναι ούτε πολιτικό σύστημα, ούτε κοινωνικό σύστημα, ούτε φιλοσοφικό σύστημα.

Βέβαια από την πλευρά αυτοί που αυτοί στέκονται και κριτικάρουν, σίγουρα είναι εξοφλημένος ο χριστιανισμός. Μα δεν είναι, σας είπα, ότι φιλοσοφία, ότι κοινωνισμός, είναι σωτηρία, είναι σωτηρία με την έννοια ακριβώς την ακραιφνή χριστιανική.

Ή που έρχεται ο άνθρωπος να ζει, να δεχθεί την ολοκληρία αντί της Αναστάσεως των νεκρών. Πώς λοιπόν μου λες ότι εξόφλησε ο Χριστιανισμός; Θα σε στηρίξω. Όταν ακούει λοιπόν ο λαός τέτοια πράγματα, βέβαια, στήρισον τα λοιπά ά έμελλον αποθνήσκειν, διότι σήμερα πολλοί έχουν ήδη οι Χριστιανοί μας πεθάνει, πνευματικώς έχουν πεθάνει, ό,τι έχει μείνει, ό,τι έχει μείνει, τα λοιπά, εννοείται μέλη της Εκκλησίας, εσείς, κάποιοι άλλοι ακόμη πιο έξω, να στηριχθούν και να αποκτήσουν πάλι εκείνον τον πρωτοχριστιανικόν ενθουσιασμόν.

Ο δε Παύλος γράφει στους Ρωμαίους, ξέρετε ότι η προς Ρωμαίους επιστολή εγράφη πριν ο Παύλος πάει στη Ρώμη, και την έγραψε από την Κόρινθο.

Η Εκκλησία λοιπόν της Ρώμης υπήρχε πριν την επισκεφθεί ο Απόστολος Παύλος και ο Απόστολος Πέτρος. Δεν έχουν ιδρυτάς τον Παύλον και τον Πέτρον, πολύ δε παραπάνω τον Πέτρον, ώστε να υποστηρίζει η Ρωμαϊκή Εκκλησία ότι ιδρυτής της είναι ο Απόστολος Πέτρος.

Και επειδή είτε ο Απόστολος Πέτρος πρωτοκορυφαίος να θεωρηθεί, ότι οι Ρώμοι είναι υπεράνω όλων των άλλων πατριαρχείων. Το λέγω να είσαστε ενήμεροι με όλα αυτά τα πράγματα, διότι οι Ρώμοι δεν παραιτείται των δικαιωμάτων της.

Ποιο δικαίωμα; Δεν είναι δικαιώματα αυτά, είναι πλαστά πράγματα, διαμέσου των Κλημεντίων που σας έλεγα μια περασμένη φορά. Τα ψευδοκλημέντια, δήθεν ότι έγραψε κάποια συγγράμματα ο Άγιος Κλήμης Ρώμης, σήμερα γιορτάζεται, ο Άγιος Κλήμης Ρώμης, σήμερα 24 Νοεμβρίου, ότι δήθεν ιδρυτής είναι ο Απόστολος Πέτρος και ο Απόστολος Παύλος δεν είναι τίποτα.

Αυτά δεν είναι έργα του Αγίου Κλήμεντος, αλλά είναι έργα πολύ μεταγενέστερα, Τρίτου και Τετάρτου αιώνος είναι. Και είναι πλαστογραφία, βλέπετε πώς πλαστογραφείται και η ιστορία, δια να προσβληθεί ο Παύλος και να προβληθεί ο Πέτρος, και έτσι οι Ρώμοι να είναι οι προκαθήμενοι όλων των εκκλησιών.

Γιατί μέσα της αισθάνεται ό,τι και αισθάνεται τότε η Ρώμη να γίνει κοσμοκράτηρα. Αυτά για να τα γνωρίζετε. Λοιπόν, ο Απόστολος Παύλος από την Κόρινθο στέλνει την επιστολή του στην εκκλησία της Ρώμης πριν ακόμη την επισκεφθεί και γράφει

Επιποθώ γαρ ιδείν υμάς, ίνα τι μεταδώ χάρισμα υμίν πνευματικόν, εις το στηριχθήναι υμάς. Λέει, στο πρώτο κεφάλαιο, των ενδέκατων στίχων, ποθώ πολύ να σας δω, δηλαδή να σας γνωρίσω, για να σας μεταδώσω κάποιο πνευματικό χάρισμα, για να μπορείτε να στηριχθείτε. Αυτό το να στηριχθείτε είναι σπουδαίο. Σήμερα βέβαια ζούμε σε μια εποχή φοβερή και καταλυτική, που έχουμε ανάγκη να αλληλοστηριζόμεθα. Όταν συναντώμεθα ή στον δρόμο, στην εκκλησία, οπουδήποτε, ο καθένας σας στηρίζει τον άλλον και γνωρίζετε, θα το έχετε δοκιμάσει, ότι όταν στηρίζουμε τον άλλον, στηριζόμεθα εμείς.

Όταν ακούμε τα προβλήματα του άλλου, λύγουμε τα δικά μας προβλήματα.

Όταν δεν κλείνουμε την καρδιά μας από τα προβλήματα του άλλου, τότε τα δικά μας τα έχουμε ξεχάσει.

Προσέξτε, αυτό το σημείο είναι πάρα πολύ σπουδαίο και σημαντικό. Νομίζω ότι θα μπορούσε να αποτελέσει στοιχείον θεραπευτικό. Επειδή οι άνθρωποι με τα προβλήματά τους στρέφονται γύρω από τον εαυτό τους.

Όταν όμως στρεφόμεθα διαρκώς και διαρκώς γύρω από τον εαυτό μας, κάποτε έρχεται στιγμή και αρρωσταίνουμε.

Όταν όμως παύσουμε αυτών των φαύλων κύκλων, αυτόν τον κλοιό, να ενδιαφερόμεθα διαρκώς δια των εαυτών μας, και αρχίζουμε να στρεφόμεθα ευθυγράμμως, όχι κυκλικώς, ευθυγράμμως προς τους άλλους ανθρώπους, δηλαδή να ακούσουμε τα προβλήματά τους, τότε ξεχνάμε τα δικά μας.

και νομίζω ότι είναι μια πολύ καλή μέθοδος θεραπείας των δικών μας κακών καταστάσεων, ψυχολογικών κακών καταστάσεων, έστω κι αν τα προβλήματά μας ουσιαστικά παραμένουν τα ίδια. Να μην έχει λυθεί τίποτα. Το αντιληφθήκατε; Όταν λοιπόν γίνεται αυτό και στηρίζει ο ένας τον άλλον, τότε εκείνος που στηρίζει τον άλλον στηρίζεται. Είναι πάρα πολύ σπουδαίο.

Όπως όταν αρχίζω να του λέω του άλλου κάτι, κάτι καινούργιο θα έρθει στη γνώση μου, διότι με τον διάλογο, ακόμα και με τον μονόλογο, να φωτιστώ και να κατανοήσω την ώρα εκείνη κάτι καινούργιο. Εγώ προσωπικά πόσες φορές, όταν σας λέω κάτι, έρχονται στο μυαλό μου καινούργια πράγματα, που δεν τα είχα σκεφτεί κάποια άλλη φορά, ούτε τα ετοίμασα να σας τα πω.

Έτσι γίνεται στον καθέναν μας όταν λέμε στον άλλον κάτι και τον στηρίζουμε. Λοιπόν, σας παρακαλώ πολύ, η εποχή είναι δύσκολη, χαλεπή, ο ένας ας στηρίζει τον άλλον, για να μπορούμε έτσι να πετύχουμε από τον Κύριο του στηριγμού να στηρίζει την Εκκλησία του.

Και πηγαίνουμε στον επόμενο στίχο, στον 33ο, πάντα του αυτού κεφαλαίου, του 15ου.

Ποιήσαντες δε χρόνον, απελύθησαν μετ' ειρήνης από των αδελφών προς τους Αποστόλους.

Έμειναν κάμποσο καιρό οι Απόστολοι, ο Ιούδας και ο Σίλας, εις την Αντιόχειαν. Είδατε, ποιήσαντες δε χρόνον, κάποιο καιρό, ένα μήνα, δύο μήνες, πέντε μήνες, έξι μήνες, κάποιο καιρό. Πάντως όχι πολύ μικρό καιρό. Γιατί; Γιατί βρήκαν πολλή δουλειά. Τι λέγει; Ναι, βρήκαν πολλή δουλειά. Πώς μπορούμε να λέμε εμείς ότι δεν υπάρχει δουλειά; Παππούλη μου, στο χωριό τι κάνεις; Θέλω να έρθω στη Λάρισα. Γιατί; Τους έκανες όλους καλούς χριστιανούς στο χωριό;

Ώστε να έρθεις, να δώσεις, να δώσεις τα φώτα σου και στην πόλη; Αγαπητοί μου, δεν βρίσκουν δουλειά στο χωριό, δεν υπάρχει λέει, γιατί δεν υπάρχει ενδιαφέρον. Όταν έχουμε ανόρεκτους ανθρώπους, δεν τους δίνουμε φάρμακα να ανοίξει η όρεξή τους, και ακόμη δεν βάζουμε στο τραπέζι μας ρεπανάκια και ορεκτικά, σαρδελίτσες και δεν ξέρω τι, για να ανοίξει η όρεξη στον συνδαιτυμόνα; Γιατί στο πνευματικό τραπέζι να μην βάλουμε τα ορεκτικά, εκείνα τα οποία θα προκαλέσουν την όρεξη στους ανθρώπους του χωριού, να φωτιστούν και να σωθούν; Γιατί; Βρήκαν πολλή δουλειά, έπρεπε να βοηθήσουν, γιατί η Αντιόχεια ήταν μια πολύ μεγάλη πόλη,

και είτο και κόμβος συγκοινωνιακός ξέρετε πως ο Απόστολος Παύλος ιδιαίτερα επήγαινε στις μεγάλες πόλεις γιατί ήξερε ότι στις μεγάλες πηγαίνουν από τα χωριά και τις μικρές πόλεις να ψωνίσουν υποθέστο και τα λοιπά όπως στην Έφεσο πέρασαν λέει όλη η Ασία λέει εννοείται η μικρά Ασία σχήμα υπερβολής έστω λέει ο Λουκάς όλη η Ασία πέρασε τρία χρόνια που έμεινε ο Παύλος στην Έφεσο και έκανε κάθε μέρα, κάθε μέρα, κάθε μέρα κήρυγμα και μάλιστα ακατάλληλην ώρα ποια ώρα, μία με τρεις μεσημέρι, γιατί διότι αυτός ο τύρανος, τύρανος το όνομά του είχε μία αίθουσα, ήταν ο ρήτορ ήταν δάσκαλος, καθηγητής, μάθαινε τη ρητορική σε κάποιους νέους, σχολούσε το σχολείο και έπαιρνε αυτές τις άγονες ώρες να κάνει κήρυγμα ώστε να τον ακούσει όλη η Ασία. Δεν ίσταζαν μία με τρεις, ίσως μία με τέσσερις.

Δεν ίσταζαν, υπήρχε νεύρο, υπήρχε νεύρο ενδιαφέρον, ενδιαφέρον, πόσο σπουδαίο. Λοιπόν, σημαίνει λοιπόν ότι βρήκαν εκεί πάρα πολύ δουλειά και έπρεπε να ακουστεί το Ευαγγέλιο, προσέξτε. Εκείνο το απελύθησαν, ξαναδιαβάζω, ποιήσαντες δε χρόνον, απελύθησαν μετ' ειρήνης από των αδελφών των Αντιοχαίων προς τους Αποστόλους της Ιερουσαλήμ. Κάτι έχει να μας πει αυτό το «απελύθησαν», προσέξτε, σημαίνει ότι πήραν ευλογία για να επιστρέψουν. Αυτό σημαίνει «απελύθησαν». Δεν έφυγαν μόνοι τους, ούτε από τα Ιεροσόλυμα έφυγαν μόνοι τους προς Αντιόχεια, ούτε εξ Αντιοχείας προς Ιεροσόλυμα.

Τι μας λέει εκεί από την Ιερουσαλήμ;

Ευλογία σημαίνει ότι έχω την υπακοή μου σε μία αρχή. Και αυτή η αρχή μπορεί να είναι τόσο ο Θεός όσο και οι άνθρωποι. Να μάθουμε αγαπητοί, να παίρνουμε ευλογία σε κάθε εργασία μας και σε κάθε κίνησή μας.

Αυτό σημαίνει το απολυθέντες, να μάθουμε να παίρνουμε ευλογία. Σας έχω πει κι άλλοτε μια ιστορία, είναι από το γεροντικό που κάποιος μοναχός δεν είχε τον γέροντα κοντά του, είχε όμως το μπαστούνι του και πήγαινε και έπαιρνε κάθε μέρα ευλογία από το μπαστούνι του γέροντος.

Να σας πω ακόμη κάτι, κάτι που το έχετε δει όλοι σας, και ίσως, ίσως, δεν το έχουμε ζυγίσει όσο θα πρέπει, και εμείς οι κληρικοί, όταν γίνεται θυμίαση, λείπει ο Επίσκοπος, και βγαίνει ο Ιερεύς να θυμιάσει, ή έχει το Ευαγγέλιο στη μικρή είσοδο, κάνει μία υπόκλιση στο δεσποτικό, θα μου πείτε, είναι η εικόνα του Χριστού, όχι, η εικόνα του Χριστού είναι και στο τέμπλο, Αλλά τι, ό,τι από το γεροντικό, που παίρνει εκείνος ο μοναχός ευλογία από το μπαστούνι, το ραβδί του γέροντός του, και εδώ ο Πρεσβύτερος παίρνει ευλογία από τον επίσκοπο, βέβαια υποτίθεται, υποτίθεται, όλα λειτουργούν πολύ καλά μέσα στην Εκκλησία, υποτίθεται, καλύτερα προϋποτίθεται, ναι.

Έτσι βλέπετε η Εκκλησία έχει την υπακοή της στον Πρεσβύτερο, ο Πρεσβύτερος στον Επίσκοπο, ο Επίσκοπος εις τον Θεόν. Όπως λέγει στον Χριστό, όπως λέγει ο Άγιος Ιγνάτιος Αντιοχείας. Αλλά εφόσον και καθόσον και απελύθησαν μετ' ειρήνης, μετ' ειρήνης

Σημαίνει ότι οι ίδιοι είχαν ειρήνη αφού διάθεταν αγαθήν συνείδηση και υπακοή στην Εκκλησία. Σημαίνει ακόμη ότι οι αδελφοί της Αντιοχίας ξεπροβοδίζουν με ευχές ειρήνης. Όταν οι Εβραίοι προέπεμπαν έλεγαν πορεύου εις ειρήνην.

Και ο Κύριος αυτό είπε στην αιμορροούσα γυναίκα, πορεύου εις ειρήνην. Ή η ειρήνη έστω μετά σου, η ειρήνη να είναι μαζί σου. Οι Έλληνες έλεγαν, το συναντήσαμε στην επιστολή, και να σας πω, λίγο με εντυπωσιάζει η περίπτωση που τελειώνει έτσι, έρρωσθε, δηλαδή να έχετε υγείαν, ρήματος ρώννυμι, το αντίθετον του ρώννυμι που είναι η ρώμη, δηλαδή η υγεία, η δύναμη, το αντίθετον ως αντίθετος λέξης είναι το άρρωστος, αυτός που δεν έχει ρώμη.

Λοιπόν, έρρωσθε, ενθυμείστε, έτσι τελείωνε η επιστολή, που με εντυπωσίασε και εσάς ίσως, ότι τελειώνει ελληνικά, με ελληνικούς τύπους, στην καρδιά της Ιερουσαλήμ. Αυτό λέει πολλά, πόσο η ελληνική γραμματεία είχε διεισδύσει παντού, εμείς οι Έλληνες, σπουδαίοι είμαστε αλλά ξεροκέφαλοι, σπουδαίοι αλλά έχουμε διχόνοια.

Πώς το λέει στον Εθνικό Ύμνο εκεί ο Σολωμός, αχ εκείνο το δολερό λέει, το δολερό που σας πετάει η διχόνοια, σπουδαίοι αλλά φατριάζουμε, θέλουμε ο καθένας να γίνεται κεφαλή, δεν έχουμε ομόνοια, δεν έχουμε συνεργασία, λοιπόν, έρρωσθε έγραφε επιστολή, από την καρδιά της Ιερουσαλήμ, με ελληνικό τρόπο, βεβαίως και ελληνικά συντεταγμένη επιστολή, αναμφισβήτητα, δεν γράφει τον εβραϊκό τύπο, Να έχετε ειρήνη, το ελληνικό αριθμό, είναι το έρρωσο, σας είπα του ρήματος, ρώννυμι, και εκφράζεται σε προστακτική, παρακειμένου με σημασία ενεστώτος, πώς θα το μεταφράσουμε νεοελληνικά; Εάν μεν είναι σε πληθυντικό, γεια σας, αν είναι σε ενικό, γεια σου, δηλαδή να έχεις υγεία, αυτό θα πει, γεια σου, σε σένα υγεία να υπάρχει,

Έρρωσο, να έχεις υγεία, γιατί το είπα και γιατί μένω σε αυτό το σημείο, προσέξτε με, το να πεις σε κάποιον άνθρωπο γεια σου, δεν είναι κακό, να είναι συναδελφός σου, συγγενή σου, φίλος σου, να έχετε περίπου ίδια ηλικία, και λοιπά, σε ρωτώ αδελφέ μου, ή αποτείνομαι στον μαθητό κόσμο, σήμερα, η μαθηταία γυμνασίου, δημοτικού γυμνασίου, λυκείου, και λοιπά, ξέρετε τι λένε στους καθηγητάς;

στον Πνευματικό, στον Ιερέα, γεια σου ή γεια σας, επί το ευγενέστερο, δεν ξέρω, δεν το έχουμε μάθει, ίσως να σας κακοφαίνεται στους μεγαλυτέρους, που ποτέ δεν λέγαμε στον Πρεσβύτερο, στον Ιερέα, γεια σας, έλα εδώ παιδί μου, δεν λέμε γεια σας, λέμε την ευχή σας, ευλογείτε, χαίρετε, όχι γεια σας, να λες τον καθηγητή γεια σου, ε όχι δα, θα μου πείτε, να είναι πράγματα πως θα συνηθίζουμε, δεν ξέρω αν είναι, Είναι το πώς θα συνηθίζουμε, εμένα μου φαίνεται κακόηχον να το πω, στον καθηγητή μου, γεια σου, σε συνάδελφό μου ιερέα να πω, γεια σου, δεν το είπα ποτέ, στους πατέρες του μοναστηριού μας, δεν είπα, σε κανέναν ποτέ, γεια σου, μα θα μου πείτε παππούλη μου, ανήκεις στην περασμένη γενεά, είσαι παλιός πια άνθρωπος, και τώρα μας δες χωριασμένα πράγματα, δεν είναι ακριβώς έτσι, δεν είναι ακριβώς έτσι, ας προσέξουμε, περνάμε μία παρακμή, σε όλ

στους τομείς του κοινωνικού βίου. Ας το αντιληφθούμε αυτό και ας προσπαθούμε να διορθώνομε και να διασώζουμε ό,τι είναι δυνατόν. Θα πούμε το χαίρετε, θα πούμε το ευλογείτε, θα πούμε το εύχεστε για μας, θα πούμε καλημέρα σας και ό,τι άλλο παραδοσιακό που έχουμε, όχι γεια σου.

Και πηγαίνουμε στον επόμενο στίχο, τον 34ο. Τέταρτον, έδοξε δε τω Σίλα επιμείναι αυτού. Φανήκε καλό εις τον Σίλα να μείνει στην Αντιόχεια. Πως λέγει τότε ο Λουκάς, μόλις τον προηγούμενο στίχο, ότι απελύθησαν σε πληθυντικό αριθμό, αφού ο Σίλας περιμένει, παραμένει στην Αντιόχεια; Το απελύθησαν δε σημαίνει ανεχώρησαν,

αλλά ότι έλαβαν την άδεια και την ευλογία να αναχωρήσουν πίσω. Και συνεπώς ο ένας από τους δύο, ναι. Όπως όταν παίρνω το απολυτήριο από το στρατό, δεν σημαίνει κατά ανάγκη ότι έφυγα. Μπορώ να παραμείνω και μερικές μέρες, για κάποιο λόγο, για λόγους συγκοινωνιακούς.

Να δηλώσω ότι επειδή έσπασε κάπου η γέφυρα από εκεί που θα πάει, για να ξέρω εγώ, υπάρχουν πολλά χιόνια, με κρατάει η μονάδα μου περισσότερο. Απελύθη δεν σημαίνει ανεχώρησα, σημαίνει ότι μπορώ να φύγω, αλλά δεν έφυγα.

Έτσι λοιπόν ο Σύλλας επήρα με τον Ιούδα την ευλογία της επιστροφής αλλά ο Σύλλας όμως θέλει να παραμείνει και μάλιστα βοηθός του Παύλου και έμεινε αχώριστος βοηθός του Παύλου σε όλα τα ιεραποστολικά του Παύλου εννοείται ταξίδια.

Στίχος 35. Παύλος δε και Βαρνάβας διέτριβον εν Αντιοχεία, διδάσκοντες και ευαγγελιζόμενοι, μετά και ετέρων πολλών τον λόγον του Κυρίου. Ο Παύλος και ο Βαρνάβας, δουλειά από το ένα πρωί ως το άλλο πρωί, νύχτα μέρα. Τι έκαναν; Διδάσκοντες και ευαγγελιζόμενοι, αλλά όχι μόνοι τους, μετά και ετέρων, μαζί με άλλους, και μάλιστα μαζί με άλλους πολλούς, τον λόγον του Κυρίου.

Εδώ επανέρχεται ο Λουκάς για να μας πει για τον Παύλο και τον Βαρνάβα εργαζόμενοι, διδάσκοντες και ευαγγελιζόμενοι. Προσέξατε! Ποιους εδίδασκων έχει μία διαφοροποίηση το διδάσκοντες και ευαγγελιζόμενοι.

Δεν είναι εν διά δυοίν, δεν είναι ίδια έννοια με δύο διαφορετικές λέξεις, αλλά τι;

Εδίδασκον σημαίνει, εδίδασκον τους ήδη πιστούς, λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος. Και ποιους ευαγγελίζονται; Ευαγγελίζονται τους ουδέπω, εκείνοι που δεν άκουσαν άλλοτε το κήρυγμα του Ευαγγελίου. Συνεπώς υπήρχαν δύο τάξεις, εκείνοι που προσήρχοντο να ακούσουν, και αυτοί ευαγγελίζονται, και εκείνοι που άκουσαν, πίστεψαν και βαφτίστηκαν και έγιναν μέλη της Εκκλησίας, αυτοί εδιδάσκοντο.

Οι πιστοί βέβαια κάποτε ευαγγελίστησαν, πρέπει όμως πάντοτε και οι ισοβίως να διδάσκονται.

Επήραμε, σχήμα λόγου, επήραμε την κατήχησή μας όταν βαφτιστήκαμε. Πήρατε την κατήχησή σας εσείς όταν βαφτιστήκατε; Ποιος φρόντισε να μάθετε το περιεχόμενο της πίστεώς σας; Ο αλίμονό μας, τι λόγο έχουμε να δώσουμε στον Θεό;

Εν τη αυτή περιπτώσει, θεωρητικώς επήρατε την κατήχησή σας και ευαγγελιστήκατε το Ευαγγέλιο του Χριστού. Τώρα τι πρέπει να γίνεται, πρέπει να διαρκεί και να συνεχίζει η διδασκαλία, η διδαχή. Θα έπρεπε αγαπητοί μου σε όλες τις πόλεις, σε κάθε χωριό, σε όλες τις ενορίες, τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα, ώραν αρκετήν, τουλάχιστον μία ώρα, να γίνεται συνεχής διδαχή, διδασκαλία, χωρίς ποτέ να σταματά, τόσο γιατί έρχονται καινούργιοι, όσο γιατί γίνεται και υπενθύμιση.

Μου έλεγε ένας, κάποτε διάβαζα ένα βιβλίο, στην Σκωτία υπάρχει μία γέφυρα που ενώνει ένα ποταμό, δηλαδή τις δύο όχθες του ποταμού, είναι μεγάλη γέφυρα.

Εκεί η υγρασία είναι πάρα πολύ μεγάλη. Υπάρχει ένα συνεργείο το οποίο βάφει τη γέφυρα, γιατί σκουριάζει. Όταν το συνεργείο έχει φτάσει στο άλλο άκρο της γέφυρας, έχει αρχίσει να σκουριάζει και ξαναξεκινούν πάλι από την αρχή, πότε τελειώνουν; Ποτέ.

Όταν κάποτε, αυτό το σκεφτόμουν για τον εαυτό μου, γιατί το ξέρω πολλά χρόνια, πριν γίνω κληρικός, όταν πήγαινα στο 404 νοσοκομείο, έμοιαζε με αυτή τη σκωτσέζικη γέφυρα. Όταν άρχιζα και περνούσα όλους τους θαλάμους έμπαιναν καινούργιοι γιατί κάποιοι έφευγαν και έπρεπε πάλι από την αρχή με το κουτί την μπογιά και με το πινέλο να αρχίζουμε να βάφουμε, να αρχίζουμε να κατοιχούμε, να αρχίζουμε πάλι να λέμε τα ίδια.

Δεν τελειώνουμε ποτέ, μα ποτέ, μα ποτέ. Μη πείτε τα ξέρουμε, μη πείτε τα μάθαμε, εδώ θα αρχίζετε να ακούτε τον Λόγον του Θεού, μέχρι που να πεθάνουμε. Αυτό πρέπει να το ξέρουμε. Έτσι η διαρκής διδασκαλία υπενθυμίζει τα παλαιά και προσθέτει καινούρια.

Οι Απόστολοι λέει, εργάζονται μετά εταίρων πολλών, είχαν συνεργάτες, δεν υπάρχει καλύτερο πράγμα από το να υπάρχουν συνεργάτες, δηλαδή εργάται πολλοί στο ίδιο έργο, συνεργασία να υπάρχει θαυμαστή και σε πλάτος και σε βάθος στο έργο του Κυρίου, να μην υπάρχει ο αυταρχισμός, εγώ να τα φτάσω όλα, όχι και άλλοι μπορούν να δουλέψουν και πρέπει να αναδεικνύονται και άλλοι να μπορούν να δουλεύουν.

Δυστυχώς όμως υπάρχει ένα κλίμα που δεν ευοδώνει αυτήν τη συνεργασία. Θα αρκεστώ να πω ένα βαθύ τι κρίμα. Μετά δε τινάς ημέρας, είπε Παύλος προς Βαρνάβαν, Επιστρέψαντες δη επισκεψώμεθα τους αδελφούς ημών, λέει ο τριακοστός έκτος στίχος.

Κατὰ πᾶσαν πόλιν ἐν αἷς κατηγγείλαμεν τὸν λόγον τοῦ Κυρίου, πῶς ἔχουσιν.

Δηλαδή μετά μερικές μέρες είπε ο Παύλος, αυτό τις μέρες μην το παίρνετε κατά ακρίβεια, δηλαδή πεντέξι μέρες, όχι, είναι ένα κάποιο χρονικό διάστημα, έτσι συνήθιζαν τότε, έγραφαν έτσι, είπε ο Παύλος στον Βαρνάβα, ας πάμε να επισκεφθούμε, σε εκείνους που κηρύξαμε το Ευαγγέλιο, στους αδελφούς που πίστεψαν, που είχαν πάει, Κύπρο και στα νότια της Μικράς Ασίας, Αντιόχεια της Πισιδίας, Δέρβη, Λύστρα, τα ενθυμείστε, τα λέγαμε πέρσι.

Στις οποίες, κατά πόλη λέγει, εκεί που κατηγγείλαμε τον λόγον, δηλαδή κηρύξαμε τον λόγον του Κυρίου, Και τι να δούμε εκεί, πως έχουσιν, πως πάει η πίστη, ιδρύσαμε εκκλησίες, πως πάνε αυτές οι εκκλησίες, πάνε καλά;

Το έργο της διακονίας του Ευαγγελίου, αγαπητοί μου, όπως βλέπετε, δεν εξαντλείται στον Ευαγγελισμό. Σας το έλεγα προηγουμένως, αλλά επεκτείνεται και στην διηνεκή επιμέλεια του ποιμνίου. Θαυμασία αυτή η θέσις του Παύλου να επανέλθουν εις τους τόπους που εκήρυξαν για να δουν οι αδελφοί πως έχουν.

Ο Παύλος δεν αναζητά καινούργια εδάφη, θέλει να φροντίσει και τα κατακτηθέντα εδάφη. Αν είχε βέβαια πολλούς συνεργάτες, αυτός θα πήγαινε μπροστά και θα άφηνε συνεργάτες. Δεν είχε όμως ακόμη πολλούς συνεργάτες, αυτό θα επιτευχθεί αργότερα.

Πως έχουσιν, αυτοί που άκουσαν το κήρυγμα του Ευαγγελίου, στην πίστη, στην αγάπη, στην ελπίδα, πως έχουσιν, μένουν πιστοί; Μήπως κακοί εργάται έφτασαν εκεί, όπως οι ιουδαΐζοντες χριστιανοί που έφτασαν να τους πουν στραβά πράγματα;

Ας πάμε Βαρνάβα να τους επισκεφθούμε, όλους αυτούς τους αδελφούς, να δούμε πως έχουν. Αυτό λέγεται συντήρηση έργου. Αυτή όμως η θαυμασία πρότασις του Παύλου, έγινε μια αφορμή ενός παροξυσμού, για τον οποίον θα μιλήσουμε πρώτα ο Θεός, την ερχομένη Κυριακή.