Resolution of Questions 50

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the unchanged Greek original is the authoritative text.

So, now let us turn to our questions.

Here is one of the questions. It was a sheet with many questions of a liturgical nature. I had already taken one or two of them last time. Today I'll take another one or two. No, I had taken just one last time. And I'll always take something each time, so that we don't say it all at once.

So here is one of the questions.

It asks about the hand of the priest, or the hand of Christ, who offers the Mysteries. I would prefer to limit myself to the one Mystery, so as to speak about the Mystery of the Holy Eucharist. And from there, of course, what we say applies to the other Mysteries as well. There's no question about that.

Now, here is the point, my friends. In one of the prayers of the Divine Liturgy we say the following.

...to offer these gifts of me, your sinful and unworthy servant. For You are the One who offers and is offered, who receives and is distributed, O Christ our God, and so on.

Now notice how this prayer is worded, because it gives us the key to the answer.

But count me worthy, the priest says to Christ, or, if you like, to be more precise, to the Holy Triune God, count me, the sinner, worthy to offer, that is, to bring before you,

to bring to you, I, your sinful and unworthy servant, these gifts. Which gifts? I have the bread, on the Holy Diskos, and the wine, in the Holy Chalice.

But I am the one offering it to you, though of course the people behind me did the work of this offering, for they sowed, they reaped, they kneaded, they brought it, they baked it, they brought the prosphoro. And as Saint Nicholas Cabasilas says, they put their labor into the bread, because we don't offer God wheat, but bread, which means that human labor went into it; this has great significance.

If someone doesn't knead it himself, but pays money to buy it, that is accepted too; we see this even in the Old Testament, because the money likewise represents labor, labor you expended somewhere else and were paid for. Although the ideal, and since we have some young ladies here to hear this, is that they should make the prosphoro with their own labor.

And the wine, what is it? The wine isn't grapes, nor is it raisins; it's wine, that is, there too we put in our labor; we trod the grapes, we put the juice into the barrels, and so on, and we made the wine.

So, the people made all this with their own hands. Now the people have given it to me, and I, Lord, offer it to you with my own hands. For many hands couldn't possibly fit here now; how could it be done?

In a certain way, at this moment, I represent the people. Listen carefully: I am not a delegate, I am the representative of the people. For the people are present. It is well known that the priest cannot celebrate the Divine Liturgy if he is entirely alone, that is, with the people absent. You understand, you understand what the place of the people is. The priest alone does not constitute the Church. If I have one small child, as long as it is baptized, an infant, lying in a cradle, as long as it is baptized, that one constitutes the people, and then I can celebrate the Divine Liturgy. I tell you this so that you may know the place of the people within the Church.

So it is in the person of the people, who are present within the Church, that he, on a higher level (I mean the structure, that is, one step, two, three, so that the priest is also visible and so on), offers to God.

Indeed, this offering reaches its climax at the point where we say, Your own of Your own we offer to You, in all things and for all things. Your own, of Your own, we offer to You. In all things means in accordance with what You yourself told us to do, and for all things means always, for all time. And at that point the priest takes the gifts crosswise as well: with his right hand he holds the Holy Diskos and with his left the Holy Chalice, and he lifts them up, he offers them, he shows them to God. The word is anaphero, to offer up; these words are liturgical: anaphero, from phero ana, to bear upward. It is nothing other than the hands of the priest, which are the hands of the people. So far for that.

So the first offering to God has been made. Of what? Wine and bread, wine and bread, plain, wine and bread. He sets the Holy Gifts back down again upon the Holy Table. Now the hand of Christ will come.

What the priest did with his hand, he has done. Now the hand of Christ will come. And this hand of Christ that will come, will come through the hand of the priest. But the hand of the priest now, no longer of the people, no longer of the people, because the priest is the one who used his hand in the person of the people.

Now his hand will be used in the person of Christ. So the priest, at every moment, lends his hands both to the people and to Christ. The people are present, but Christ is present too. This is why I was telling you last time that the priest is not a delegate of Christ, but is his representative, standing before the people in the person of Christ. Consequently, as this wonderful prayer tells us, the priest will say further on: For You, for You are the One who offers, You are the One who is offered, You are the One who receives, You are the One who is distributed, Christ our God.

So here, what is Christ? First of all, Christ is the One who offers; He offers, always through the hand of the priest, but it is the hand of Christ, the hand of Christ is present, because Christ is the one offering. And what does He offer? He offers Himself, to the Father. Look: because You are also the One who is offered. You offer and You are offered. You offer Yourself. And who will now accept this sacrifice and this offering? Again, You yourself.

The one who receives: so you are the one who offers, the one who is offered, and the one who receives, who accepts the sacrifice. And still further, you are the one who is shared out, the one distributed, who is shared and offered now to the people.

The priest will come out to commune the people with the Holy Chalice, which now holds both the Bread and the Wine, no longer bread and wine but the Body and Blood of Christ. I will say something about this a little further on. He comes out to give Holy Communion to the faithful.

This giving out, this being distributed, happens by the hand of the priest, of course, but here it is Christ Himself who is offered. And indeed, the one who is worthy, worthy within limits, at any rate, who is worthy? No one bound by the desires and pleasures of the flesh is worthy to approach or to draw near or to minister to You, and so on.

In that case, the one who, as far as he is able, has made an effort to respond to the love of Christ, this person is blessed by the hand of Christ and by his very presence in his Body and his Blood within that believer. But if someone has not, then the coming of Christ into the one who approaches is not passive, it is active. It will punish him, it will judge him, it will kindle a fire in him. That is why we say: let these gifts of yours, Lord, not be for judgment or for condemnation, let them not become for us a trial and a sentence,

but eternal life, and so on and so forth. So you see that here there is no passive posture on Christ's part at all. Even in this word, the one distributed, which seems to be passive, it is not in the least passive.

But as I told you earlier, he offers his Body and his Blood, yes indeed. What did we give him? Wine and bread. What does he give us? His Body and his Blood. It is truly his Body, it is truly his Blood. It is Christ himself. And who brought about this Incarnation, this taking on of human nature, since we receive his Body and his Blood? Who else but the Holy Spirit, when the Archangel Gabriel said to the Theotokos that the Holy Spirit would overshadow her and all these things would be accomplished.

So who brings about the Incarnation of the Word (Logos)? The Holy Spirit. And now, who here brings about the change of the Bread and the Wine into the Body and Blood of Christ? Again the Holy Spirit. By the power of that first Incarnation, and it is not a first and a second, the Incarnation is one.

Pay attention to me: the Incarnation is one, but, as Saint Augustine says, extended through history. This is Christ, extended in the mystery of the Holy Eucharist, extended through the ages.

As John Chrysostom says, it is the same one. Just as he himself celebrated the mystery of the Holy Eucharist in the Upper Room in Jerusalem, so it is celebrated on every Holy Table of any Orthodox church, understand, anywhere on earth. It is the same one, his Body and his Blood.

And let me tell you one more thing, since we have come to this, because liturgical matters are wonderful, they are marvellous. Only if at some point we grasp a few of these things will we be able to understand the Divine Liturgy, and understand that the Divine Liturgy is the summit of every movement of man toward God, and also of every movement of God toward man.

Because the central point of this Divine worship is the offering of man and the offering of God. Give to me and I will give to you, give to me, pay attention, give to me and I will give to you. We give him very lowly things, wine and bread, and he gives us his Body and his Blood.

If you ask why these are offered separately. We have in one vessel the Bread that will become the Body of Christ, and in another vessel we have the Wine that will become the Blood of Christ. Why are these kept separate? In order to express the sacrifice of Christ.

How is it expressed? It is known that when the victim, the sacrificial offering, as it is called in the language of the Fathers, is called the iereion. Notice this word: iereion means the slain offering, the victim destined for sacrifice, it is called the iereion. So this iereion, which is Christ, means that, in order to be sacrificed, his blood is poured out.

We say he poured out his blood upon the Cross. What does it mean that he poured out his blood? It means that the blood and the body were separated. And that means death. When do we have death? When someone is slain. When his blood is poured out. When the blood departs, there is no life. Therefore, when we place the elements separately, then we express the sacrifice and the death of Christ.

A little before the people commune, and the clergy, we take, you know, the Lamb is separated, it is one piece, as you see from the seal stamped on it. We cut it vertically and then turn it face up and incise it in the form of a cross.

There are very many points where we express the death and the sacrifice, and the cruciform incision again expresses sacrifice, again expresses death, and death by the Cross. This is not visible, because the crust is not cut all the way through, we might say, and so on the Holy Diskos it remains whole. When the time comes, the division is made and there are four quarters. It reads: Jesus Christ conquers. We place the 'conquers' before us horizontally, conquers, and vertically with respect to us we place the 'Jesus Christ'.

We take the quarter, the 'Jesus', which has the seal stamped on it, the iota sigma, the 'Jesus'. We take this quarter and place it into the Holy Chalice. Of course, the offering is finished, we have the Body and Blood of Christ, all of that is complete.

And now we take this portion, this quarter, and place it into the Holy Chalice. This, of course, the whole Lamb is the Body of Christ, but it expresses that human nature is the one that died, the 'Jesus', and this is what we place, the 'IS', Jesus died upon the Cross. And now, when we take this and place it into the Holy Chalice, do you know what this means? We reunite, what do we unite? The Body with the Blood.

But when the Body is united with the Blood, it signifies the restoration of life, and therefore in this way we express the Resurrection of Christ.

So it is a very beautiful way, liturgically arranged, to express all these things. And so, once we have this union, that is, the Resurrection of Christ that we express, then both the clergy and the people will commune. From which Body? The risen Body of Christ. The risen Body of Christ. The one which, when a person eats it, he has eternal life.

So you see, my children, having dwelt quite a while on this question, you've seen how things stand. Let's look at one more small liturgical question. It asks: why, during the so-called entrance, whether the Small or the Great Entrance, does the priest first make an exit from the sanctuary?

But since he's in the sanctuary, listen to me, since he's in the sanctuary and has to make the entrance, he must go out, isn't that so? When you have to go into your house, but you're already inside your house, won't you go out of your house in order to make an entrance into your house?

It's quite natural; so he'll go out in order to make the entrance, because up until then everything he did was within the sanctuary. But now he has to perform this entrance, which carries a meaning. There are two entrances, one with the Gospel and the other with the Holy Gifts, and so he has to come out of the sanctuary. The Prothesis, the table of oblation, for the Great Entrance is supposed to be separate from the Holy Table, and indeed it is.

The Gospel we take from the Holy Table; essentially it always remains on the Holy Table, always, always, which shows that the center of worship is the Word of God, it is Holy Scripture. And so we take it from there to express our going out and our coming in. In earlier times the Gospel was taken from the Holy Table and kept in a hidden place so that it would not be desecrated by those who might burst into the church, so the Gospel would not be stolen and destroyed or anything else.

Today there is no such reason, and we keep the Gospel permanently on the Holy Table; we take it from there only to set it back again on the Holy Table, after we mark, of course, this so-called Small Entrance, which is nothing other than a figure of Christ's going out into the world to preach his word, and then he will enter, he will enter Golgotha, where he must be sacrificed.

So it is Christ's going out into the world to preach. That is why, after this entrance, the Small Entrance with the Gospel, we also have the reading of the Gospel, as is well known. So much for this question.

Now let's look at another one.

Now we'll come down to earth, in relation to what we've been saying, we'll come down to earth. It says: in churches we observe the phenomenon of separating men and women. We all know that the purpose of the Church is to unite people and not to divide them. Why, especially, and the word 'especially' is underlined, is this phenomenon of separating men and women observed in churches? Is this right? If so, why? I must tell you, my children, that this question is telling.

It tells us that we suffer to an excessive degree from a complex, above all the women, the complex of the equality of the sexes. A delirium has seized us, a delirium has seized us; 'delirium,' it's a Latin word, means a trembling frenzy.

It's what happens to those who drink far, far too much wine; it's an illness, a terrible illness, where you tremble, you tremble like that and you don't know what you're saying, and so on. So this delirium, this frenzy, has seized people today, and women in particular, it has seized them, to the point that even over the boys sitting here and the girls, why shouldn't there be mixing, why not. Is this the Church dividing? Well, what can I say, what can I say.

You see, these women's movements started in order to satisfy, we might say, certain women's demands, but they gathered momentum and overstepped the bounds and so went beyond all reason. That is the misfortune, beyond all reason. I'd like to tell you, my little children, the following. Because, you know, many people throw questions at me about the matter of the equality of the sexes. One of them I tore up.

Yes, I saw it, it says, what do you have to tell us about the equality of the sexes; haven't people grown tired of it, that I should keep talking about the equality of the sexes. Well, I tore it up, I threw it into my wastepaper basket. You'll say to me: there you threw away our question, why? This has been said a thousand times and I've grown tired of hearing this question.

Haven't you learned it yet, how many times have I spoken on this subject? So, pay attention. Christianity is what gave worth to woman, let's not forget that. The ancient world considered woman a 'res.' Tell me, please, tell me, the older children who happen to be here, or the university students, women or men, I don't know, from the philosophy faculty, or the first, the last, the last year of high school, if you study ancient Greek, whatever ancient texts you do, I don't know, tell me, do you know any, any dialogue of Plato, any work of Plato that bears a woman's name?

We have the Phaedrus, we have the Phaedo, we have the Protagoras, we have, I don't know, tell me, do you know any work of Plato that bears a woman's name, none, none. On the contrary, in Holy Scripture we have books with women's names; we say Judith, we say Esther, and so on, and indeed it's even the Old Testament. Read the New Testament to see the place of woman within the Church, within the life of Christ. How beautiful! Woman within the Church; how John Chrysostom praises and speaks of Olympias and so on, that marvelous deaconess. Or the Apostle Paul refers to a woman who, he says, was a mother to me too, who cared for me, and so on, and how he loves the couple Aquila and Priscilla.

And indeed, you know something, when he writes and sends greetings to Aquila and Priscilla, no, he says to Priscilla and Aquila, John Chrysostom notes this: you saw, he first puts Priscilla's name and then puts Aquila's name. Why? Well, what more can I say now, why, because Christianity took woman from the notion of the 'res,' the thing, that existed in the ancient world, 'res' meaning 'thing' in Latin, and raised her to where it raised her. Christianity is what makes man and woman into one human being, and 'the two,' it says, 'shall become one flesh,' and it gave the dimension of a Mystery to Holy Matrimony, and 'what God has joined together, let no man separate.'

You see, then, that man and woman, there is no more perfect image of equality, there is nothing more mystery-bearing, with the dimension of a Mystery, than for man and woman in marriage to be not two but one human being.

One human being, and naturally, since it is one human being, this human being must have one head. And this head, what can we do about it, is the man, one head, it cannot be anything else. The woman now considers this to be against her, even though man and woman make up one body. When did your hand ever protest that it is a hand and not an eye, when did your foot ever protest that it is a foot and not an ear?

Because the eyes and the ears are on the head and are, I don't know, conspicuous and so on, while the hands and the feet, we cover them, did it ever protest? The image is not mine, it is the Apostle Paul's; he says it for another reason, only. So we ask, what do all these things show? They show that man and woman are one human being, they have a common salvation, in the Kingdom of God they will be found together, and just as Paul wrote to Priscilla and Aquila, so God was well pleased that the first person to enter the Kingdom of God, after God the Word who became man, should be the Theotokos, that is, a woman.

What more do you want? A woman entered the Kingdom of God, not Paradise, but the Kingdom of God, because the All-Holy rose, was translated into the heavens, was taken up into the heavens; what more do you want, is there any greater honor than this given to woman? But today what does woman want? You know, sometimes fathers, just to play with their children, take their little one and put it up here on their shoulders, here on the neck, and hold it.

To speak of equality, we do not have equality, what we have then is something different. If this is how we are able to think about the matter of equality, we are deluded, children. Consequently, if in the church we have different places, the women on this side, the men on that side, this does not mean that the Church divides. Divides, if you please! Divides, isn't that an absurdity? It ignores the nature of things.

What can we do about it, since we also have anatomical differences? We don't have racial differences — excuse me — we have differences in sex; between the sexes there is a difference. And what do these mean? They mean certain features that are different; the one cannot be substituted for the other, and so we cannot have equality — ah, or rather identity, to put it mathematically: a equals a. That, children, is what we had to say about the questions, but the time has passed, and God willing we will continue next time. Thank you.

And now, to our questions, so that I might finish — there is, I don't know, a question that keeps referring to liturgical matters. It writes a great deal; and by the way, allow me to tell you that for me it is not convenient when you write many questions on one paper. Write them on separate papers. As here, for instance — and I cut it — you write on the back; and when you write on the back, I can't cut it, it makes things difficult for me. Each of your questions should be on one side of the paper, not on the other side; on one side of the paper, and each question should stand on its own on one paper.

And this paper should not be so tiny that one needs a microscope to see it, but a reasonable size, with clear letters, because many times there is something hard to read. So, I come to a question that says: can we know exactly when — that is, at what moment — the change of the Precious Gifts takes place?

First there is the consecration of the bread, then of the chalice, and finally of the offered gifts together? And — asterisk — when the preparation of the gifts for the offering is made, are they already sanctified, or are they just plain — he writes here: bread and wine — yes, indeed.

So, children, basically I would tell you that there should not be this overcuriosity about the exact point at which we have this consecration of the Precious Gifts. The Orthodox East did not sit and busy itself overmuch with this point, something the West has done. Indeed, the West says that the 'Take, eat,' which Christ said, 'this is my body,' 'drink of it, all of you, this is my blood' — that at that moment we have the change. This is not correct, because these words are nothing other than the founding words of the Mystery, the words to which reference is made. They are, then, the founding words of the Mystery — that is, that Christ said this and that.

Now, what Christ said — it is not the case that at the very moment I repeat them, in order to take my place before the Church, I, the priest who will celebrate the Liturgy, that this also means the accomplishment of the Mystery. I told you, they are the founding words of the Mystery, but the change we have a little further on. Although, as I told you, this is a very great matter and one should not be overcurious, still we can say something. First of all, when it says — I have before me the text of the Divine Liturgy — when it says, 'Thine own of Thine own we offer unto Thee, in all and for all,' the translation is: 'Thine own, from Thine own, we offer to You, as You told us, and always.' 'In all,' that is, as You told us, just as we say 'I keep Your words in all,' as You told us; and 'for all' means always, yes.

But what happens in this action: the priest raises up, holding in his hands crosswise — that is, with his right hand he holds the Holy Diskos, which is on the left, with the Lamb (Amnos), and with his left hand the Holy Chalice, which is on the right — that is, he does this: he takes the vessels and raises them, raises them upward, he makes the anaphora, the offering up. I told you last time too about this anaphora; 'I offer up' is a liturgical term — anaphora, I offer up. Moreover, this whole prayer, which is divided into some thirty little pieces, the whole prayer is called the prayer of the Holy Anaphora. Here is a chief point of this anaphora: that is, 'Thine own, from Thine own, we offer to You.'

What do we offer? We offer — that is, the wine and the bread, which are our labor — because, as I told you last time, we do not offer wheat, nor grapes, but we offer bread, which is now a manufactured object, a thing, a material; that is, something beyond our raw labor. Manufacture — do not let your minds run to factories — is nothing but what man produces from an initial material. So we offer bread, and in it is our labor; we offer wine, and in it is our labor, offering these representative elements. Why? Because Christ told us so; 'thus shall you do,' He told us.

because this is what He did. And these gifts at the same time are the gifts of the people, who are behind the back of the priest, so to speak — or if you like, behind his back; each one is behind the back of someone else, all the people together — and the priest uses his hands, and they are now the people's hands; the priest's hands offer to God. But here we have two offerings. The one offering is of the people to God, and the second offering is of God to the people. This is very telling. In the ancient sacrifices of Israel, the faithful one offered, but at the same time, when he ate the meat or whatever else of the sacrifice, he made God his table-companion.

Which means that the sacrifices were now — the meats of the sacrifices were sanctified things. Of course they remained simple meats, but sanctified. And so the faithful one gives to God as well, offers to God, and achieves something else besides: he achieves that God comes and becomes his table-companion, that is, sits down at his table. So here too, now, in the place of our worship, the people offer through the hands of the priest; they offer these good things to God.

And it says, 'Thine own, from Thine own' — we have nothing of our own, we have put in only our labor. For You gave the rain, You gave the air, the sun, the good and temperate weather, so that the earth might bear fruit, and so on, and so on — 'we offer to You.'

So then, since we say 'we offer to You,' we do not yet have the Body and Blood of Christ, because it is not we who offer the Body and Blood of Christ — that would be unthinkable; He will offer His Body and His Blood to us.

Note, too, that the offering is addressed to the Father — of course, essentially it is to the Holy Triadic God, but here specifically an offering is made to the Father. Consequently, when we say, to make the bread the Precious Body of His Christ, it does not say 'of His Son,' because His Son is spirit, is one essence with the Father, but it says 'of His Christ,' because Christ is the human side of God the Word.

So then it is addressed — 'after You send down Your Holy Spirit' — so then it is addressed to the Father; this is plain. As I told you, the anaphora is to all three Persons, but specifically it is to the Father; and here, since the Church offers, it means that it is still wine and bread; we do not yet have the change.

'Again we offer unto You this rational and bloodless worship' — we offer to You this worship, which is rational, that is, spiritual, and bloodless; we do not cause slaughter, and so on. 'Send down Your Holy Spirit upon us and upon these gifts here set forth' — send Your Holy Spirit upon us and upon these gifts, the ones set forth, the ones that are upon the table.

This is what 'set forth' means — which means: first You will send Your Holy Spirit upon us, and then upon the gifts. Why? Because first we ourselves must become fit recipients, and once we have become fit recipients of these gifts — that is, of the Body and Blood of Christ — then You come to sanctify them and to change them.

How? By Your Holy Spirit. All these things show that we do not yet have the change into the Body and Blood of Christ. You see it from the expression, from the wording. Pay attention to something here. When did God the Word become man in the womb of the Most Holy Theotokos?

When she said, 'Behold the handmaid of the Lord; be it unto me according to Your word.' Behold, the handmaid of the Lord, let it be done to me as You have said. Consequently, when does this, so to speak, in-rushing take place — for, so to speak, God cannot wait any longer, He wants to save mankind — so that the conception of God the Word takes place, conception with a human nature? When? When the human person said yes — the Theotokos, in this case.

And here one sees that, for all these things to happen, there must be the 'yes' of the priest, of the people. I underline it and stress it, because if a Mystery is celebrated under pressure, by coercion, by force — pay attention to me — it is invalid. There must be the will of the priest and of the people. This is very important. I am not telling you the wider extensions of the matter, but in any case it is very important.

And here what do we see, now from this point on: since we have offered to the Lord, to the Father, since we have offered Him His own from His own — that is, wine and bread, which we have made — now we ask Him to give us His own offering.

For the Holy Spirit will now come, just as he came upon the Theotokos. She said her 'yes,' and then the conception took place. Here, now, the transformation will take place; but still we are pleading, and we say, 'and make' this bread, this bread that we have upon the Holy Diskos, into the precious Body of your Christ. You, the Father, will change it into the Body of your Christ by the help of the Holy Spirit. Then, this Cup, what is in the Holy Chalice, make it, 'make' is understood, into the precious Blood of your Christ, the precious Blood of your Christ.

Here we are still saying, 'make it.' So it has not yet happened. And then the priest says, 'having changed them by your Holy Spirit,' that is, once you will change all these by your Holy Spirit. There, once you will have changed them by your Holy Spirit, that final moment is the one at which we have the transformation of the precious gifts, or rather of the wine and the bread, into the Body and Blood of Christ.

So we gave him these things and he gives us those. We gave him the humble gifts of the earth with our humble, worthless labor, and he gives us the highest thing that even heaven could have created: the Body and Blood of Christ.

This is why Christ says, whoever eats my flesh and drinks my blood has eternal life, and so on and so forth. So we could say that at this point we reach the summit of the Mystery. The word is "having changed": once you change, by your Holy Spirit, the bread into the body of Christ and the wine into the blood of Christ.

But there should not be this fussy over-curiosity, as I explained to you. And we do something else that seems to me to be a hint of this, I am not sure. We have three blessings. Now, why do we have three blessings? I was reading lately, there is so much that one hardly knows what to say.

We have the blessing of the Bread, the blessing of the Wine, and then a blessing that covers both. As to the why and the how, there is a whole history, but I do not need to tell you anything else except to point out to you at every moment that these elements are always kept separate, because they express sacrifice. I was telling you last time that when we say Body here, Blood here, it means that the Blood is not in the Body, and so we are expressing death; and when, further, we have the hands crossed, the Ascension.

That is it. All these things are very, very important. When one truly understands them within the Divine Worship, and our people need to have knowledge of these things, which is why I am answering these questions, then the Divine Liturgy is a delight.

Then one is overwhelmed at the Divine Liturgy. Indeed, here, if you like, it also asks: when the preparation of the gifts takes place, the Prothesis, are they already sanctified, or are they plain bread and wine? Now, if we have prepared these much earlier, much earlier, if you like even from the time of Matins, at the Prothesis, well of course they are wine and bread. Only take note.

They are not without sanctification, because if for some reason the Divine Liturgy does not take place, for some reason we stop there, the Prothesis was done, something happens and it does not proceed, these are not common bread and common wine. They are not, of course, the Body and Blood of Christ, but they have received sanctification, and indeed they must be consumed with a certain care.

One more thing, let me tell you this too, perhaps you do not know it. Christ was offered to the Father twice, twice. One offering of his was when he was forty days old, when the Theotokos went and offered him in the temple; so we have the first offering.

Christ's second offering to the Father was when He was crucified on the Cross. In the Divine Liturgy we have both offerings. The one offering takes place at the Prothesis, the table of oblation, and everything that is said there points to this, though there is also a wider richness here; there is no time left for me to say more.

It is this offering of Christ as an infant of forty days according to the law. The second offering at the Holy Table is the sacrifice of Christ upon the Cross. So we have two sacrifices. Take note: when we bring the precious gifts, before their consecration, from the Prothesis, we bring them to the Holy Table with the Great Entrance and place them upon the Holy Table; because it is the first offering, we still have the first offering, it is known that at every sacrifice petitions are made.

That is, we ask something of God; at the moment I am being offered in sacrifice, we ask something of God. That is why, after the Great Entrance, we have petitions, those which the deacon says if there is a deacon. This one, this one, this one, this one; and after the consecration of the precious gifts we again have petitions.

But now concerning the second sacrifice. But what happens? Ignorance, oh, this ignorance, it has turned everything upside down, as John Chrysostom says, it has turned all things upside down. What happens now with our priests, this; indeed when there is a bishop, indeed when we are in a hurry to finish, the great Saint Basil says, you shall not be in a hurry to finish, you shall not hurry; it may be a little slow and unhurried, but you shall not rush; this strange haste is a strange thing.

So they cut out the petitions from the second sacrifice, which is the chief one, where we ask for this and that again, that he grant us an angel of peace, this and that and the other, whatever we ask, we cut them out of the second sacrifice for the sake of brevity, and they say, since we said them the first time, are we to say them again?

But we have two sacrifices, and since we have two sacrifices we also have two sets of petitions, that is, two groups, strings, bundles if you like, of petitions. So you cannot cut out either the one or the other; and supposing that we had to cut, we would cut the first, not the second.

But we must cut nothing, nothing, nothing. Because, I say again, we have two sacrifices and twice we present our petitions. For God always hears us when we ask him for something, always when we offer a sacrifice.

Do you want me to tell you? I told you this in answer to a question some time ago. When I pray and I place a little candle or a censing of incense, what is this? It is a sacrifice. By the sacrifice I present my petitions. Did you understand? So, whenever we have a sacrifice we present our petitions. We say, I am going to church to light a little candle. I say my prayer and I light the candle. First I light the candle, then I say my prayer. There is the sacrifice and then the presenting of the petitions. It is what God says again in the Old Testament, in Deuteronomy I think: You shall not appear before me with empty hands.

This is very characteristic. It can be one small thing, a mere nothing, a little candle, what is cheaper than a little candle? You shall not appear before me with empty hands. This has very great value; do not think that this belongs to the realm of the Old Testament.

It belongs also to the realm of the New; the proof, we offer him wine and bread and he offers us his Body and his Blood. So much, children, for these questions; but one more thing to finish: it says that the highly varied Byzantine chant helps in worship.

First of all, I don't know whether Byzantine chant is highly varied; I don't think so, though of course I'm not a musicologist. But from what I hear and understand, I think it isn't very varied. The chant of the Byzantines is simple, simple, plain.

And it truly suits a sacred service meant to lift a person up on high. Provided, of course, that this chant, this music, is sung with reverence, with dignity. And that the one chanting is conscious that things ought to be this way.

But by its very structure, Byzantine music, by its make, how shall I put it, is a music that lifts you up, and it is simple, plain, we might say Doric, of a Doric rhythm, a simplicity. A sanctified simplicity. And so I don't think Byzantine chant is very varied, of the Corinthian type, with ornaments, with all the rest.

If we add ornaments, I'll tell you this much: we simply want to express our vanity, our vainglory. Byzantine chant is simple. And one more thing, I don't know, I'd carry on all day with these questions, but it doesn't matter, because liturgical questions are very, very important.

What is the meaning of the commemoration, of commemorating the names in the Divine Liturgy? Is it limited to a kind of prayer for health and repose, or should we understand it differently? When we say "for health," I don't know if I've put this rightly before, it doesn't always mean health in that sense.

Health is a very great good, but it belongs to the realm of natural gifts, the natural ones, follow me carefully. That is, the biological, the natural. We say, let me have my health, and what more do I want? No, it isn't exactly like that.

Because in the biological realm, of course, health comes first. What would you rather have, plenty of money, plenty of fine things, but not be able to eat because your stomach is ruined? If you don't have good health... it matters greatly.

You know that joke about the man who was barefoot and kept saying, "Oh my, my God, why did you make me barefoot," as though God makes people barefoot; well, in this case, he saw a little further off someone in a wheelchair with his legs cut off, and he says, "Lord, I may be barefoot, I may have no shoes, but I have my legs." So I may be poor, but it doesn't matter; health comes before wealth, it comes first, let's not forget it.

But there is also spiritual health, and spiritual health clearly comes before bodily and biological health. There's no argument about it. You may be a sick man, a paralytic lying in bed, and yet be a wonderful person, be wise, be holy, be, be, be, be.

So you see that above bodily health stands this. And so we often make the mistake of thinking we ought to ask God to give us health. By now "for health" has become the set phrase we use, while in reality we are asking for all the good things that concern both our bodily existence and our spiritual existence.

We say, may God grant us an angel of peace, a faithful guide; this belongs to spiritual goods, and so on. We say, may he give us the good things of the earth, temperate seasons; this belongs to material goods. We ask of God all good things, both the material and the spiritual, and so too at the Prothesis. But as I close, I'd like to tell you about something wonderful.

It is this: on the Holy Diskos, on the Holy Diskos, when the Amnos, the Lamb, is set at the center, this is at the Prothesis and afterward on the Holy Table. The Amnos is set at the center; to the right is placed the portion of the Theotokos, in a triangle, "Mother of God" it reads.

And to the left are placed nine particles; these come from the whole seal, the seal of the prosphoron, and they are the so-called nine orders. The expression "in nine orders" isn't quite right, because one, for instance, is for John Chrysostom, one particle, another for Basil the Great.

the one whose liturgy is being celebrated, and further down, for the Saint or the Saints being commemorated. They are not orders, of course, but, but pay attention, that's just how we say it, it isn't an exact expression. They are the Saints, the Angels, and so on, that is, Heaven with all its host.

In front of the Lamb we place the bishop's portion, and then we place the portions of the living, and then of the departed. Take a look at the holy paten: in one wonderful view you have the whole Church laid out before you.

That's why I told you that when we too grasp these things, a person is overwhelmed, he rejoices. And see how, you see, you see Christ present. He holds the center; the Theotokos, the holy Angels, the Saints. It is the Church triumphant.

There are also the departed, who now belong there, to the Church triumphant. But there are also the living, those who belong to the Church militant. The whole Church, in a single panoramic view, is there upon the Holy Diskos.

When the Divine Liturgy is finished and all the contents of the Holy Diskos are united with the Holy Chalice, with the blood of Christ, then we say this beautiful line: "Wash away, by your Holy Blood, the sins of your servants here commemorated."

They are all immersed in the blood of Christ, astonishing. All the portions we commemorated, of the living and of the departed. And we ask now that the Lord wash away the sins of both the living and the departed in his blood, because the blood of Christ washes away every defilement of soul and body, of the body not with basins but the sins committed through the body; Christ washes all of this away, the blood of Christ, and we become white, whitest of all, as he says there in the first chapter of Isaiah: "come now, and once you have repented and changed, I will make you white as snow, I will whiten you," and so on.

So we see that the whole Church is present, and thus the faithful one realizes that he is a member of it, and this realization, that we are members of the Church, gives an unspeakable joy. The faithful one no longer wants the world, as it ends, you know, in the Didache, the Teaching of the Twelve Apostles, it says, let the world pass away.

The faithful no longer wants the world, the world in its moral, its spiritual sense, the one that lies in the embrace of the evil one, of the devil. 'Let the world pass away,' it says, that is how the book puts it, 'let the world pass away,' let the world go by, we no longer need it. Or as Saint Polycarp used to say, yes, let the world go by and let the world depart, for we live in the world of the Kingdom of God.

Λοιπόν, και τώρα οι απορίες μας.

Λέγει μια απορία. Ήταν ένα χαρτί με πολλές λειτουργικής φύσεως απορίες. Και είχα πάρει ήδη κάνα δυο την περασμένη φορά. Παίρνω πάλι κάνα δυο σήμερα. Όχι, μία είχα πάρει την περασμένη φορά. Και πάντα κάτι θα παίρνω, να μην τα πούμε όλα μαζί αυτά.

Λέγει μια απορία λοιπόν.

Λέγει· το χέρι του ιερέως ή το χέρι του Χριστού που προσφέρει τα μυστήρια, θα προτιμούσα να περιοριστώ στο μυστήριο για να μιλήσω για το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Οπότε, κατ' επέκταση, βεβαίως, είναι και για τα άλλα μυστήρια. Δεν τίθεται θέμα.

Λοιπόν, είναι το εξής, παιδιά. Λέμε σε μια ευχή στη Θεία Λειτουργία.

...προς ενεκθίνεση, είπε μου, του αμαρτωλού και αναξίου δούλου σου τα δώρα ταύτα. Σίγαρ ή ο προσφέρον και προσφερόμενος και προσδεχόμενος και διαδιδόμενος Χριστέ ο Θεός ημών κλπ.

Εδώ προσέξτε πώς είναι διατυπωμένη η ευχή, η οποία μας δίνει το κλειδί της απαντήσεως.

Αλλά να με αξιώσεις, λέγει ο ιερεύς, εις τον Χριστόν, αν θέλετε εις τον Άγιον Τριαδικόν Θεόν ακριβέστερα, προσενεγκείν εμού του αμαρτωλού, να σου προσφέρω,

έτσι, να σου προσαγάγω, εγώ ο αμαρτωλός και ανάξιος δούλος σου, τα δώρα ταύτα, ποια; Έχω τον Άρτον, στο Άγιο Δισκάριο, και τον Οίνον, στο Άγιο Ποτήριον.

Αλλά εγώ θα σου το προσφέρω, βέβαια, ο λαός που είναι πίσω μου εργάστηκε αυτό το έργο, το έργο της προσφοράς, διότι έσπειραν, εθέρισαν, ζύμωσαν, έφεραν, έψησαν, έφεραν το πρόσφορο. Και όπως λέγει ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας, έβαλαν τον κόπο τους μέσα στο ψωμί, διότι δεν προσφέρουμε στο Θεό στάρι, αλλά ψωμί, που σημαίνει ότι μπήκε ο ανθρώπινος κόπος, έχει πολλή σημασία αυτό.

Αν κανείς δεν ζυμώσει, πληρώσει χρήματα για να το αγοράσει, είναι δεκτό, το βλέπουμε και από την Παλαιά Διαθήκη αυτό, διότι τα χρήματα αντιπροσωπεύουν πάλι κόπο, τον οποίο κατέβαλες κάπου αλλού και πληρώθηκες. Αν και το ιδεώδες, μια που έχουμε και κοπέλες εδώ, να τα ακούν αυτό, θα πρέπει να κάνουν το πρόσφορο με το δικό τους τον κόπο.

Το κρασί τι είναι; Το κρασί δεν είναι σταφύλια, ούτε σταφίδες, είναι κρασί, δηλαδή και εκεί βάλαμε τον κόπο μας, πατήσαμε τα σταφύλια, βάλαμε το χυμό μέσα στα βαρέλια και ούτω καθεξής και κάναμε το κρασί.

Λοιπόν, αυτά ο λαός τα έκανε με τα χέρια του. Τώρα ο λαός μου τα έδωσε εμένα και εγώ, Κύριε, σου τα προσφέρω με τα δικά μου τα χέρια. Διότι δεν θα μπορούσαν να μπουν πολλά χέρια τώρα εδώ, πώς να γίνει;

Εγώ κατά κάποιο τρόπο αυτή τη στιγμή εκπροσωπώ το λαό. Ακούστε, δεν είμαι αντιπρόσωπος, είμαι εκπρόσωπος του λαού. Διότι ο λαός είναι παρών. Είναι γνωστό ότι ο ιερεύς δεν μπορεί να τελέσει τη Θεία Λειτουργία εάν είναι τελείως μόνος του, δηλαδή με την απουσία του λαού. Αντιλαμβάνεστε, αντιλαμβάνεστε ποια είναι η θέση του λαού. Εκκλησία δεν αποτελεί ο ιερεύς. Εάν έχω ένα μικρό παιδάκι, αρκεί να είναι βαπτισμένο, ένα μωρό, να είναι μέσα σε μια κούνια, αρκεί να είναι βαπτισμένο, αυτό αποτελεί το λαό, μπορώ να τελέσω τότε τη Θεία Λειτουργία. Σας το λέγω για να ξέρετε ποια είναι η θέση του λαού μέσα στην Εκκλησία.

Είναι λοιπόν από προσώπου του λαού, ο οποίος είναι λαός παρών μέσα στην Εκκλησία, σε μια ψηλότερη βαθμίδα, κτιριακή εννοώ, δηλαδή ένα σκαλοπάτι, δυο, τρία, για να είναι και ορατός ο ιερεύς και τα λοιπά, προσφέρει στο Θεό.

Μάλιστα αυτή η προσφορά στο αποκορύφωμά της είναι εκεί που λέμε, τα σα εκ των σών σοι προσφέρομεν κατά πάντα και δια πάντα τα δικά σου εκ των ειδικών σου σου προσφέρομαι κατά πάντα θα πει σύμφωνα με εκείνα τα οποία εσύ μας είπες να κάνουμε και διά πάντα θα πει παντοτινά, αλλά όταν παίρνει και σταυροειδώς τα δώρα Ο ιερεύς με τον δεξί πιάνει το Άγιο Δισκάριο και με το αριστερό το Άγιο Ποτήριο και τα αναγάγει, τα προσφέρει, τα δείχνει στο Θεό, αναφέρει, αυτές οι λέξεις είναι λειτουργικές, αναφέρω, φέρω ανά, προς τα πάνω, δεν είναι τίποτα άλλο παρά τα χέρια του ιερέως που είναι τα χέρια του λαού, αυτά έως εδώ.

Έγινε λοιπόν η πρώτη προσφορά στο Θεό. Τι, κρασί και ψωμί, κρασί και ψωμί, σκέτα, κρασί και ψωμί. Τα ξανακατεβάζει τα Άγια επάνω στην Αγία Τράπεζα. Τώρα θα έρθει το χέρι του Χριστού.

Ό,τι έκανε ο ιερεύς με το χέρι του, το έκανε. Τώρα θα έρθει το χέρι του Χριστού. Το οποίον χέρι του Χριστού θα έρθει, θα έρθει με το χέρι του ιερέως. Αλλά το χέρι του ιερέως, όχι του λαού πια, όχι του λαού πια, διότι ο ιερεύς είναι εκείνος που χρησιμοποίησε το χέρι του από προσώπου λαού.

Τώρα θα χρησιμοποιηθεί το χέρι του από προσώπου Χριστού. Ο ιερεύς λοιπόν ανά πάσα στιγμή δανείζει τα χέρια του και στο λαό και στο Χριστό. Ο λαός είναι παρόν, αλλά και ο Χριστός είναι παρόν. Γι' αυτό σας έλεγα την περασμένη φορά, ότι ο ιερεύς δεν είναι αντιπρόσωπος του Χριστού, αλλά είναι εκπρόσωπος, ότι είναι μπροστά από προσώπου Χριστού για το λαό. Συνεπώς, θα πει παρακάτω ο ιερεύς, όπως μας λέγει αυτή η θαυμασία ευχή, Διότι σύ γαρ, διότι σύ είσαι εκείνος που προσφέρεις, σύ είσαι εκείνος που προσφέρεσαι, σύ είσαι εκείνος που προσδέχεσαι, σύ είσαι εκείνος που μοιράζεσαι, Χριστέ ο Θεός ημών.

Συνεπώς εδώ ο Χριστός τι είναι, πρώτα πρώτα ο Χριστός είναι ο προσφέρον, αυτός προσφέρει, πάντα με το χέρι του ιερέως, αλλά το χέρι του Χριστού είναι, είναι παρόν το χέρι του Χριστού. γιατί ο Χριστός προσφέρει. Και τι προσφέρει; Προσφέρει τον εαυτό του, εις τον Πατέρα. Κοιτάξτε, γιατί εσύ είσαι και ο προσφερόμενος. Προσφέρεις και προσφέρεσαι. Προσφέρεις τον εαυτό σου. Και ποιος θα αποδεχθεί τώρα την θυσίαν αυτή και την προσφορά; Πάλι εσύ ο ίδιος.

Ο προσδεχόμενος, συνεπώς, σύ είσαι εκείνος που προσφέρεις, εκείνος που προσφέρεσαι, εκείνος που προσδέχεσαι, που δέχεσαι τη θυσία. Και ακόμα είσαι εκείνος που μοιράζεσαι, ο διαδιδόμενος που μοιράζεσαι και προσφέρεσαι τώρα εις το λαό.

Ο ιερεύς θα βγει να κοινωνήσει το λαό, με το Άγιο Ποτήριο, μέσα έχει τώρα και τον Άρτον και τον Οίνον, όχι πια Άρτος και Οίνος, αλλά σώμα και αίμα Χριστού, κάτι θα σας πω λίγο πιο κάτω, για να κοινωνήσει τους πιστούς.

Αυτή η διάδοση, το διαδιδόμενος, γίνεται με το χέρι βέβαια του ιερέως, αλλά εδώ προσφέρεται ο ίδιος ο Χριστός. Και μάλιστα, εκείνος που είναι άξιος, άξιος εντός των ορίων τέλος πάντων, ποιος είναι άξιος, ουδείς άξιος των συνδεδεμένων ταις σαρκικαίς επιθυμίαις και ηδοναίς, προσέρχεσθαι ή προσεγγίζειν ή λειτουργείν σοι κτλ.

Εν τη αυτή περίπτωση, αυτός που, όσο είναι δυνατόν, έκανε μια προσπάθεια να ανταποκριθεί στην αγάπη του Χριστού, αυτός ευλογείται από το χέρι του Χριστού και από την παρουσία τη δική του σε σώμα του και αίμα του μέσα σε αυτόν τον πιστόν, εάν κάποιος όμως όχι τότε δεν είναι παθητική η προσέλευση του Χριστού μέσα σε εκείνον που θα πάει, είναι δυναμική, θα τον τιμωρήσει, θα τον κρίνει, θα του ανάψει φωτιά, γι' αυτό λέμε μη εις κρίμα ή εις κατάκριμα, Κύριε τα δώρα σου αυτά μη γίνουν σε εμάς δίκη και καταδίκη,

Αλλά ζωή αιώνιος και λοιπά και λοιπά. Βλέπετε λοιπόν ότι εδώ δεν υπάρχει καμία παθητική στάση του Χριστού. Έστω και σε αυτό το διαδιδόμενος που μοιάζει ότι είναι παθητικό δεν είναι καθόλου καθόλου παθητικό.

Αλλά σας είπα προηγουμένως ότι προσφέρει το σώμα του και το αίμα του, έτσι ναι. Τι του δώσαμε; Κρασί και ψωμί. Τι μας δίνει; Το σώμα του και το αίμα του. Είναι πραγματικά το σώμα του, είναι πραγματικά το αίμα του. Είναι αυτός ο ίδιος ο Χριστός. Και ποιος εργάστηκε αυτήν την ενανθρώπιση, γιατί παίρνουμε το σώμα του και το αίμα του; Ποιος άλλος παρά το Πνεύμα το Άγιο, όταν είπε ο Αρχάγγελος Γαβριήλ εις την Θεοτόκο ότι το Πνεύμα το Άγιο θα σε επισκιάσει και θα πραγματοποιηθούν όλα αυτά.

Ποιος λοιπόν εργάζεται την ενανθρώπιση του Λόγου; Το Πνεύμα το Άγιο. Και τώρα ποιος εργάζεται εδώ τη μεταβολή του Άρτου και του Οίνου σε Σώμα και Αίμα Χριστού; Πάλι το Πνεύμα το Άγιο. Δυνάμει εκείνης της πρώτης ενανθρωπίσεως, και δεν είναι πρώτη και δεύτερη, είναι μία η ενανθρώπιση.

Προσέξτε με, είναι μία η ενανθρώπιση, αλλά όπως λέγει ο Ιερός Αυγουστίνος παρατεινόμενοι μέσα εις την ιστορία. Αυτός είναι ο Χριστός, ο παρατεινόμενος στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, ο παρατεινόμενος μέσα εις τους αιώνας.

Όπως λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος, είναι ο ίδιος, όπως ο ίδιος τέλεσε το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας στο Υπερώο της Ιερουσαλήμ και σε κάθε Αγία Τράπεζα οποιουδήποτε ναού ορθοδόξου, να νοείται, οπουδήποτε πάνω στη γη. Είναι ο ίδιος, το σώμα του και το αίμα του.

Και κάτι ακόμα να σας πω, μια που είπαμε αυτό, γιατί τα λειτουργικά θέματα είναι υπέροχα, είναι θαυμάσια, και μόνο εάν κάποτε κατανοήσουμε μερικά πράγματα θα μπορούμε να κατανοούμε τη Θεία Λειτουργία, και ότι η Θεία Λειτουργία είναι το αποκορύφωμα πάσης εκδηλώσεως του ανθρώπου προς το Θεό, αλλά και πάσης εκδηλώσεως του Θεού προς τον άνθρωπο.

Γιατί το κεντρικό σημείο της Θείας Λατρείας αυτής είναι η προσφορά του ανθρώπου και η προσφορά του Θεού. Δώσε μου και θα σου δώσω, δώσε μου, προσέξτε, δώσε μου και θα σου δώσω. Του δίνουμε πολύ ευτελή πράγματα, κρασί και ψωμί, και μας δίνει το σώμα του και το αίμα του.

Αν ερωτήσετε γιατί αυτά προσφέρονται χωριστά. Έχουμε σε ένα σκεύος τον Άρτον που θα γίνει σώμα Χριστού, και σε ένα άλλο σκεύος έχουμε τον Οίνον που θα γίνει αίμα Χριστού. Γιατί αυτά είναι χωριστά; Για να εκφράσουμε την θυσία του Χριστού.

Πώς εκφράζεται; Είναι γνωστό ότι όταν το θύμα, το σφάγιο, όπως λέγεται στη γλώσσα πατερική, λέγεται ιερείον Προσέξτε αυτή τη λέξη, ιερείον θα πει το σφάγιον, το υπό θυσίαν σφάγιον, λέγεται ιερείον. Αυτό λοιπόν το ιερείον που είναι ο Χριστός σημαίνει ότι, για να θυσιαστεί, ότι χύνεται το αίμα του.

Λέμε έχυσε το αίμα του επί του σταυρού. Τι θα πει έχυσε το αίμα του; Θα πει το αίμα από το σώμα χωρίστηκαν. που σημαίνει θάνατος. Πότε έχουμε θάνατο; Όταν κάποιος φονευτεί. Όταν το αίμα του χυθεί. Όταν φύγει το αίμα δεν έχουμε ζωή. Συνεπώς, όταν βάζουμε χωριστά τα είδη, τότε εκφράζουμε την θυσία και τον θάνατο του Χριστού.

Λίγο πριν ο λαός κοινωνήσει και ο κλήρος, παίρνουμε, ξέρετε, ο αμνός είναι χωρισμένος, είναι ένα τεμάχιο, όπως φαίνεται σε σφραγίδα, το κόβουμε κάθετα και κατόπιν τον στρέφουμε ύπτια και χαράσσουμε σταυροειδώς.

Είναι πάρα πολλά τα σημεία που εκφράζουμε τον θάνατο και τη θυσία, και το χάραγμα το σταυροειδές εκφράζει πάλι θυσία, εκφράζει πάλι θάνατο, και δια σταυρικού θανάτου. Αυτό δεν φαίνεται γιατί δεν κόβεται μέχρι πάνω την κόρα του, θα λέγαμε, και οπότε στο Άγιο Δισκάριο είναι ακέραιος. Όταν θα έρθει η ώρα γίνεται το χώρισμα και είναι τέσσερα τεταρτημόρια. Λέγει Ιησούς Χριστός νικά. Βάζουμε το νικά μπροστά μας οριζόντια, νικά, και κάθετα ως προς εμάς βάζουμε το Ιησούς Χριστός.

Παίρνουμε το τεταρτημόριον, η Ιησούς, που έχει σφραγίδα πάνω, γιώτα σίγμα, η Ιησούς Παίρνουμε αυτό το τεταρτημόριο και το βάζουμε μέσα στο Άγιο Ποτήριο. Βέβαια τελείωσε η προσφορά, έχουμε σώμα και αίμα Χριστού, όλα αυτά τελείωσαν.

Και παίρνουμε τώρα αυτό το σημείο, αυτό το τεταρτημόριο, και το βάζουμε στο Άγιο Ποτήριο. Αυτό βέβαια, όλος ο αμνός είναι το σώμα του Χριστού αλλά εκφραστικό ότι η ανθρωπίνη φύσης είναι εκείνη που πέθανε, ο Ιησούς, και αυτό βάζουμε, το ΙΣ, ο Ιησούς πέθανε επί του Σταυρού Και τώρα που παίρνουμε αυτό, το βάζουμε μέσα στο Άγιο Ποτήριο, ξέρετε τι θα πει αυτό; Ξαναενώνουμε, τι ενώνουμε; Το σώμα με το αίμα.

Αλλά όταν ενωθεί το σώμα με το αίμα σημαίνει επαναφορά ζωής και συνεπώς με τον τρόπον αυτόν εκφράζουμε την Ανάσταση του Χριστού.

Είναι έτσι ένας πάρα πολύ ωραίος τρόπος οικονομημένος λειτουργικά που να εκφράζει όλα αυτά. Και αφού λοιπόν θα έχουμε αυτήν την ένωση, δηλαδή την Ανάσταση του Χριστού που εκφράζουμε, τότε και ο κλήρος και ο λαός θα κοινωνήσει. Από ποιο σώμα; Το αναστημένο σώμα του Χριστού. Το αναστημένο σώμα του Χριστού. Εκείνο που όταν κανείς το φάγει έχει ζωή αιώνια.

Βλέπετε λοιπόν, παιδιά, μένοντας αρκετά βέβαια στην απορία αυτή, είδατε πως έχουν τα πράγματα. Ας δούμε ακόμη μια μικρή λειτουργική απορία. Λέγει, γιατί κατά τη λεγόμενη είσοδο, μικρή ή μεγάλη, γίνεται αποσωπητικά έξοδος του ιερέως από το Άγιο Βήμα;

Μα αφού είναι στο Ιερό, προσέξτε με, αφού είναι στο Ιερό και πρέπει να επιτελέσει την είσοδο, πρέπει να βγει, έτσι δεν είναι; Όταν πρέπει να μπει στο σπίτι σου, αλλά είσαι μέσα στο σπίτι σου, δεν θα βγεις από το σπίτι σου για να κάνεις είσοδο στο σπίτι σου;

Είναι πάρα πολύ φυσικό, συνεπώς θα βγει για να κάνει την είσοδο, διότι μέχρι τότε ό,τι έκανε ήταν στο Ιερό. Τώρα όμως πρέπει να επιτελέσει αυτή την είσοδο η οποία έχει κάποια σημασία. Δύο είναι οι εισοδεύσεις, με το Ευαγγέλιο η μία και η άλλη με τα Άγια, και συνεπώς θα πρέπει να βγει από το Ιερό. Υποτίθεται ότι η προσκομιδή για τη μεγάλη είσοδο ότι είναι χωριστά από την Αγία Τράπεζα και πράγματι είναι.

Το Ευαγγέλιο το παίρνουμε από την Αγία Τράπεζα, ουσιαστικά πάντα μένει στην Αγία Τράπεζα, πάντοτε μένει, πάντοτε, που δείχνει ότι το κέντρο της λατρείας είναι ο Λόγος του Θεού, είναι η Αγία Γραφή. και έτσι παίρνουμε από εκεί για να εκφράσουμε με την έξοδό μας και την είσοδό μας. Παλαιότερα το Ευαγγέλιο επαίρνετο από την Αγία Τράπεζα και φυλάσσετο σε κρύπτη για να μην βεβηλωθεί από εκείνους οι οποίοι μπορούσαν να εισβάλλουν στον χώρο του ναού και να κλαπεί το Ευαγγέλιο και να καταστραφεί ή ό,τι άλλο.

Σήμερα δεν υπάρχει αυτός ο λόγος και το Ευαγγέλιο το έχουμε μόνιμα στην Αγία Τράπεζα, το παίρνουμε από εκεί για να το αποθέσουμε πάλι στην Αγία Τράπεζα αφού σημειώνουμε βεβαίως αυτή τη λεγόμενη μικρά είσοδο που δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένας τύπος εξόδου του Χριστού εις τον κόσμο που θα κηρύξει το λόγο του και κατόπιν θα εισέλθει, θα εισέλθει εις τον Γολγοθά, που θα πρέπει εκεί να θυσιαστεί.

Είναι λοιπόν η έξοδος του Χριστού στον κόσμο που κηρύττει. Γι' αυτό μετά από αυτήν την είσοδο, τη μικρή με το Ευαγγέλιο, έχουμε και την ανάγνωση του Ευαγγελίου, όπως είναι γνωστό. Αυτά και για αυτή την απορία.

Τώρα να δούμε κάποιαν άλλη.

Τώρα θα προσγειωθούμε, σε σχέση με εκείνα που λέγαμε θα προσγειωθούμε. Λέει, στις εκκλησίες παρατηρούμε το φαινόμενο του διαχωρισμού ανδρών και γυναικών. Όλοι μας ξέρουμε πως ο σκοπός της εκκλησίας είναι να ενώσει τους ανθρώπους και όχι να τους χωρίσει. Γιατί ειδικά υπογραμμίζεται η λέξη ειδικά, στις εκκλησίες παρατηρείται το φαινόμενο αυτό του διαχωρισμού ανδρών και γυναικών; Είναι σωστό αυτό; Αν ναι, γιατί; Πρέπει να σας πω, παιδιά, ότι αυτή η απορία είναι ενδεικτική.

Ότι πάσχουμε σε υπερβολικό βαθμό από το κόμπλεξ, προπαντός οι γυναίκες, το κόμπλεξ της ισότητας των φύλων. Μας έχει πιάσει ένα ντελίριουμ, ντελίριουμ μας έχει πιάσει, ή όπως ντελίριουμ, είναι λατινική λέξη, θα πει τρομώδες παραλήρημα.

Είναι εκείνο που παθαίνουν εκείνοι που πίνουν πάρα πάρα πολύ κρασί, είναι μια αρρώστια, φοβερή αρρώστια. που τρέμεις, έτσι τρέμεις και δεν ξέρεις τι λες κτλ. Λοιπόν, έπιασε αυτό το δελίριο, αυτό το παραλήριο έπιασε σήμερα τους ανθρώπους, ειδικότερα δε τις γυναίκες, τις έπιασε, ώστε ακόμη του ότι κάθονται από εδώ τα αγόρια και τα κορίτσια, γιατί να μην είναι ανάμιξη, γιατί να μην είναι. Μήπως αυτό η Εκκλησία χωρίζει; Ε, τι να πω, τι να πω.

Βλέπετε τα γυναικεία αυτά, κινήματα, ξεκίνησαν για να ικανοποιήσουν, θα λέγαμε, κάποια γυναικεία αιτήματα, αλλά πήρανε φόρα και βγήκαν από τα εσκαμμένα και έτσι ξεπέρασαν κάθε λογική. Αυτό είναι το δυστύχημα, κάθε λογική. Θα ήθελα να σας πω, παιδάκια μου, το εξής. Γιατί ξέρετε, πολλές απορίες μου ρίχνουν για το θέμα της ισότητας των φύλων. Μία την έσκισα.

Ναι, είδα, λέει, τι έχετε να μας πείτε για την ισότητα των φύλων, να μην βαρέθηκαν, να λέω για την ισότητα των φύλων Ε, την έσκισα, την πέταξα στο ντενεκέ των χαρτιών μου. Θα μου πείτε, εκεί πετάξατε την απορία μας, γιατί; Έχει χιλιοειπωθεί αυτό και βαρέθηκα να ακούω την απορία αυτή.

Ακόμη δεν το μάθατε, πόσες φορές έχω μιλήσει πάνω στο θέμα αυτό; Λοιπόν, προσέξτε. Ο Χριστιανισμός είναι εκείνος που έδωσε αξία στη γυναίκα, μην το ξεχνάμε αυτό. Ο αρχαίος κόσμος θεωρούσε την γυναίκα ρες, πέστε μου σας παρακαλώ, πέστε μου, τα μεγάλα παιδιά που τυχόν είναι ή και φοιτήτριες ή φοιτητές, ξέρω εγώ, από στην φιλοσοφική ή πρώτα, τελευταία, τελευταία τάξη λυκείου, αν κάνετε αρχαία, τι αρχαία κάνετε, ξέρω εγώ, πέστε μου, γνωρίζετε καμία, κανένα διάλογο του Πλάτωνος, κανένα έργο του Πλάτωνος που να έχει γυναικείο όνομα;

Έχουμε Φαίδρος, έχουμε Φαίδων, έχουμε Πρωταγόρας, έχουμε ξέρω εγώ, πέστε μου, ξέρετε, κανένα έργο του Πλάτωνος που να έχει γυναικείο όνομα, κανένα, κανένα. Αντιθέτως, στην Αγία Γραφή έχουμε βιβλία με ονόματα γυναικών, λέμε Ιουδίθ, λέμε Εσθήρ και λοιπά και μάλιστα είναι και Παλαιά Διαθήκη. Διαβάστε την Καινή Διαθήκη να δείτε τη θέση της γυναίκας μέσα στην Εκκλησία, μέσα στη ζωή του Χριστού. Τι ωραία! Η γυναίκα μέσα στην Εκκλησία, ο Ιερός Χρυσόστομος πώς επαινεί και μιλάει για την Ολυμπιάδα και λοιπά, αυτή τη θαυμαστή διακόνισσα. Ή ο Απόστολος Παύλος αναφέρεται σε μία γυναίκα η οποία λέει στάθηκε και δική μου μάνα που εφρόντιζε για μένα και λοιπά και λοιπά, πόσο αγαπά το ζεύγος Ακύλας και Πρίσκυλα

και μάλιστα ξέρετε κάτι, όταν γράφει και λέει χαιρετίσματα στον Ακύλα και την Πρίσκυλα, λάθος, λέει στην Πρίσκυλα και τον Ακύλα αυτό το σημειώνει ο Ιερός Χρυσόστομος, και είδες πρώτα βάζει το όνομα της Πρισκύλης και κατόπιν βάζει το όνομα του Ακύλα Γιατί, ε τι να πω τώρα πιο πολλά, γιατί, γιατί ο Χριστιανισμός εκείνος πήρε τη γυναίκα από την αντίληψη του ρες πράγματος που υπήρχε στον αρχαίον κόσμον, ρες θα πει πράγμα λατινικά, και την ανέβασε εκεί που την ανέβασε Ο Χριστιανισμός είναι εκείνος ο οποίος καθιστά τον άνδρα και τη γυναίκα σε έναν άνθρωπο και έσονται, λέει, οι δύο εις σάρκα μίαν, και έδωσε μυστηριακή διάσταση εις τον γάμον, και εκείνο που ο Θεός συνέζευξε άνθρωπος να μην χωρίζει.

Βλέπετε λοιπόν ότι ο άνδρας και η γυναίκα, δεν υπάρχει τελειωτέρα εικόνα ισότητος, δεν υπάρχει μυστηριακό το τρόπο με μυστηριακή διάσταση από του να είναι όχι μες στο γάμο ο άνδρας και η γυναίκα αλλά ένας άνθρωπος.

Ένας άνθρωπος, και φυσικά αφού είναι ένας άνθρωπος, αυτός ο άνθρωπος πρέπει να έχει ένα κεφάλι Και αυτό το κεφάλι πως να το κάνουμε, είναι ο άνδρας, ένα κεφάλι, δεν μπορεί να είναι κάτι διαφορετικό Αυτό το θεωρεί τώρα η γυναίκα ότι είναι εις βάρος της, αφού ο άνδρας και η γυναίκα αποτελούν ένα σώμα Πότε το χέρι σας διαμαρτυρήθηκε ότι είναι χέρι και δεν είναι μάτι, πότε το πόδι σας διαμαρτυρήθηκε ότι είναι πόδι και δεν είναι αυτί;

Επειδή τα μάτια και τα αυτιά είναι πάνω στο κεφάλι και είναι, ξέρω εγώ, περίοπτα και τα λοιπά, ενώ τα χέρια, τα πόδια, τα σκεπάζουμε, διεμαρτυρήθη ποτέ, η εικόνα δεν είναι δική μου, είναι του Αποστόλου Παύλου, για άλλο λόγο το λέγει, μόνο Λοιπόν, ερωτούμε, όλα αυτά τι δείχνουν, δείχνουν ότι ο άνδρας και η γυναίκα είναι ένας άνθρωπος, έχουν κοινή σωτηρία, στη Βασιλεία του Θεού από κοινού θα βρεθούν, και όπως ο Παύλος έγραψε στην Πρίσκυλα και τον Ακύλα, έτσι ευδόκησε ο Θεός το πρώτο πρόσωπο που μπήκε στη Βασιλεία του Θεού, μετά τον ενανθρωπήσαντα Θεόν Λόγον, να είναι η Θεοτόκος, δηλαδή γυναίκα.

Τι άλλο θέλετε, γυναίκα μπήκε εις τη Βασιλεία του Θεού, όχι στον Παράδεισον, στη Βασιλεία του Θεού, διότι η Παναγία ανέστη, μετέστη εις ουρανούς, ανελήφθη στους ουρανούς, τι άλλο θέλετε, υπάρχει πιο μεγάλη τιμή από αυτή στη γυναίκα, αλλά σήμερα τι θέλει η γυναίκα, ξέρετε καμιά φορά οι μπαμπάδες έτσι για να παίξουν με τα παιδιά τους, παίρνουν το παιδάκι τους, το βάζουν εδώ στο σβέρκο, εδώ στο σβέρκο, κρατάν

Για να μιλάμε για ισότητα, δεν έχουμε ισότητα, τότε έχουμε κάτι διαφορετικό. Αν έτσι μπορούμε να νομίζουμε το θέμα της ισότητας, πλανόμεθα, παιδιά. Συνεπώς, αν στον ναό έχουμε διαφορετικούς τόπους, να είναι από εδώ οι γυναίκες, από εκεί οι άνδρες, αυτό δεν σημαίνει ότι η Εκκλησία χωρίζει. Χωρίζει, αν είναι δυνατόν. Χωρίζει, αυτό δεν είναι ένας παραλογισμός; Αγνοεί την φύση των πραγμάτων.

Πώς να το κάνουμε, αφού έχουμε και ανατομικές διαφορές, δεν έχουμε φυλετικές, συγγνώμη, διαφορές στο φύλο, στα φύλα δεν έχουμε διαφορά Αυτά τι σημαίνουν, σημαίνουν κάποια σημεία, είναι διαφορετικά, δεν μπορεί το ένα να αντικαταστεί στο άλλο και δεν μπορούμε να έχουμε ισότητα, α, ή ταυτότητα, να το πούμε μαθηματικά, α ίσον α Αυτά παιδιά θα είχαμε να πούμε και για τις απορίες, αλλά η ώρα πέρασε και πρώτα ο Θεός θα συνεχίσουμε την ερχομένη φορά Ευχαριστώ.

Και τώρα επί των αποριών μας, για να αν τελειώσω, δεν ξέρω μια απορία η οποία αναφέρεται συνέχεια σε λειτουργικά θέματα Είναι, γράφει πολλά, μάλιστα με την ευκαιρία, επιτρέψατέ μου να σας πω, ότι για μένα δεν με βολεύει να γράφετε σε ένα χαρτί πολλές απορίες Να γράφετε σε ξεχωριστά χαρτιά, να όπως εδώ, επί παραδείγματι, και το κόψα εγώ, γράφετε από πίσω, όταν γράψετε από πίσω, δεν μπορώ να το κόψω, με δυσκολεύει και θα είναι επί της μιας όψεως του χαρτιού, κάθε απορία σας, όχι από το άλλο μέρος, επί της μιας όψεως του χαρτιού και θα είναι κάθε απορία αυτοτελής σε ένα χαρτί.

Το χαρτί αυτό μην είναι μικρούτσικο τόσο που χρειάζεται κανείς μικροσκόπιο για να το δει, έτσι, αλλά λογικό, με καθαρά γράμματα γιατί πολλές φορές υπάρχει κάτι το δυσανάγνωστο. Λοιπόν, έρχομαι σε μια απορία που λέγει, μπορούμε να γνωρίζουμε πότε ακριβώς, δηλαδή σε ποια στιγμή επιτελείται η μεταβολή των τιμίων δώρων;

Γίνεται πρώτα καθαγιασμός του άρτου, κατόπιν του ποτηρίου και τέλος των προσφερομένων δώρων μαζί; και αστερίσκον, όταν γίνεται η προετοιμασία των δώρων προς κομιδή, είναι αυτά ήδη αγιασμένα ή είναι σκέτα δοσαγωγικών, το βάζει ψωμί και κρασί, μάλιστα.

Λοιπόν, παιδιά, βασικά θα σας έλεγα ότι δεν πρέπει να υπάρχει μια πολυπραγμοσύνη σε ποιο ακριβές σημείο έχουμε αυτών των καθαγιασμών των τιμίων δώρων. Η Ορθόδοξος Ανατολή δεν κάθισε να πολυπραγμονεί στο σημείο αυτό, κάτι που το έχει κάνει η Δύση Μάλιστα η Δύση λέγει ότι λάβετε φάγετε που είπε ο Χριστός, τούτο εστί το σώμα μου, πίετε εξ αυτού πάντες τούτο εστί το αίμα μου, ότι εκείνη την ώρα έχουμε την μεταβολή Αυτό δεν είναι σωστό, διότι τα λόγια αυτά δεν είναι παρά τα ιδρυτικά του μυστηρίου, των οποίων λόγων γίνεται αναφορά Είναι λοιπόν τα ιδρυτικά του μυστηρίου, ότι δηλαδή ο Χριστός είπε το και το

Τώρα, αυτό που είπε ο Χριστός, δεν συμβαίνει ότι την ίδια στιγμή που εγώ τα επαναλαμβάνω για να τοποθετηθώ έναντι της Εκκλησίας, εγώ ιερεύς που θα τελέσω τη λειτουργία, ότι αυτό σημαίνει και τέλεση του μυστηρίου σας είπα είναι τα ιδρυτικά λόγια του μυστηρίου, αλλά την μεταβολή την έχουμε λίγο πιο κάτω παρότι σας είπα είναι ένα πολύ μεγάλο θέμα και δεν θα πρέπει κανείς να πολυπραγμονεί, όμως κάτι μπορούμε να πούμε Καταρχάς όταν λέγει, έχω μπροστά μου το κείμενο της Θείας Λειτουργίας, όταν λέγει ότι τα σα εκ των σών συ προσφέρομεν κατά πάντα και δια πάντα, η μετάφραση είναι τα δικά σου εκ των δικών σου σου προσφέρομε όπως μας είπες και πάντοτε, κατά πάντα δηλαδή όπως μας είπες, όπως λέμε τηρώ τα λόγια σου κατά πάντα, όπως μας είπες και δια πάντα θα πει πάντοτε να.

Τι γίνεται όμως στην πράξη αυτή, ο Ιερεύς υψώνει, έχοντας στα χέρια του σταυροειδώς, δηλαδή με το δεξί χέρι κρατάει το αριστερά ευρισκόμενον Άγιον Δισκάριον με τον Αμνόν και με το αριστερό χέρι το δεξιά ευρισκόμενον Άγιον Ποτήριον, κάνει δηλαδή αυτό το πράγμα, πιάνει τα σκεύη και υψώνει, υψώνει προς τα πάνω, κάνει αναφορά Σας έλεγα και την περασμένη φορά για αυτήν την αναφορά, αναφέρω, είναι όρος λειτουργικός, αναφορά, αναφέρω Εξάλλου όλη αυτή η ευχή που είναι χωρισμένη σε κάπου 30 κομματάκια, λέγεται όλη η ευχή της Αγίας Αναφοράς Εδώ είναι ένα κύριο σημείο αυτής της αναφοράς, δηλαδή τα δικά σου εκ των δικών σου σου προσφέρουμε

Τι προσφέρουμε; Προσφέρουμε εμείς, δηλαδή το κρασί και το ψωμί που είναι ο κόπος μας, γιατί σας έλεγα την περασμένη φορά δεν προσφέρουμε σιτάρι, ούτε σταφύλια, αλλά προσφέρουμε ψωμί που είναι πια ένα βιομηχανοποιημένο αντικείμενο πράγμα, υλικό, δηλαδή πέρα από τον κόπο μας Βιομηχανία, μην πηγαίνει το μυαλό σας στις βιομηχανίες, έτσι, δεν είναι παρά εκείνο που ο άνθρωπος παράγει από ένα αρχικό υλικό Έτσι προσφέρουμε ψωμί και εκεί μέσα είναι ο κόπος μας, προσφέρουμε κρασί και εκεί μέσα είναι ο κόπος μας προσφέροντας αυτά τα αντιπροσωπευτικά στοιχεία, γιατί, γιατί έτσι μας είπε ο Χριστός, έτσι θα κάνετε μας είπε

γιατί αυτό έκανε εκείνος και αυτά ταυτόχρονα τα δώρα είναι δώρα του λαού που είναι πίσω από την πλάτη του ιερέως θα λέγαμε ή αν θέλετε ας πούμε πίσω από την πλάτη ο καθένας είναι πίσω από την πλάτη κάποιου άλλου, όλος ο λαός μαζί που ο ιερέας χρησιμοποιεί τα χέρια του και είναι τώρα του λαού τα χέρια, τα χέρια του ιερέως προσφέρει στο Θεό, αλλά εδώ έχουμε δύο προσφορές Η μία προσφορά είναι του λαού προς το Θεό και η δεύτερη προσφορά είναι του Θεού προς τον λαό. Αυτό είναι πολύ χαρακτηριστικό. Στις αρχαίες θυσίες του Ισραήλ προσέφερε ο πιστός, αλλά ταυτόχρονα όταν έτρωγε το κρέας ή ό,τι άλλο της θυσίας, έκανε συνδαιτυμόνα του τον Θεό.

Που σημαίνει ότι οι θυσίες ήταν πια, τα κρέατα των θυσιών ήταν αγιασμένα πράγματα Βέβαια παρέμεναν κρέατα απλά αλλά αγιασμένα Και συνεπώς δίνει ο πιστός και στο Θεό, προσφέρει στο Θεό και πετυχαίνει κάτι άλλο ακόμη Πετυχαίνει να έρθει ο Θεός να γίνει συνδαιτυμόνας του, να καθίσει δηλαδή στο τραπέζι του Έτσι και εδώ, τώρα, στον χώρο της λατρείας μας, ο λαός προσφέρει διά χειρών ιερέως, προσφέρει αυτά τα αγαθά στο Θεό.

Και λέγει, τα δικά σου, εκ των ειδικών σου, εμείς δεν έχουμε τίποτα, εμείς βάλαμε μόνο τον κόπο μας. Διότι εσύ έδωσες τη βροχή, έδωσες τον αέρα, τον ήλιο, τους καλούς, ευκράτους καιρούς, για να καρποφορήσει η γη κλπ, κλπ, σου προσφέρομε.

Άρα λοιπόν αφού λέμε σου προσφέρομε, ακόμη δεν έχουμε το σώμα και το αίμα του Χριστού, διότι δεν προσφέρομε εμείς το σώμα και το αίμα του Χριστού, θα είναι το αδιανόητον, θα μας το προσφέρει εκείνος το σώμα του και το αίμα του.

Σημειώστε δε ότι η προσφορά αποτείνεται προς τον Πατέρα, βέβαια ουσιαστικά είναι προς τον Άγιον Τριαδικόν Θεόν, όμως γίνεται εδώ ειδικά προσφορά στον Πατέρα. Συνεπώς, όταν λέμε να κάνει το ψωμί τίμιον σώμα του Χριστού του, δεν λέει του Υιού του, διότι ο Υιός του είναι πνεύμα, είναι μία ουσία με τον Πατέρα, αλλά λέει του Χριστού του, γιατί ο Χριστός είναι η ανθρωπίνη πλευρά του Θεού Λόγου.

Άρα λοιπόν αποτείνεται, αφού στείλεις το Πνεύμα σου το Άγιο, άρα λοιπόν αποτείνεται προς τον Πατέρα, είναι φανερό, έτσι σας είπα ότι και στα τρία πρόσωπα είναι η αναφορά, ειδικά όμως είναι στον Πατέρα και εδώ αφού προσφέρει η Εκκλησία σημαίνει ότι ακόμη είναι κρασί και ψωμί, ακόμη δεν έχουμε την μεταβολή.

Έτι προσφέρομέν σοι την λογικήν ταύτην και αναίμακτον λατρείαν, σου προσφέρουμε αυτή τη λατρεία σε σένα, η οποία είναι λογική, δηλαδή πνευματική και αναίμακτος, δεν προκαλούμε σφαγή κλπ. Κατάπεμψον το Πνεύμα σου το Άγιον εφ' ημάς και επί τα προκείμενα δώρα ταύτα, στείλε το Πνεύμα σου το Άγιο σε εμάς και σε αυτά τα δώρα, τα προκείμενα, αυτά που είναι πάνω εις την τράπεζα.

Αυτό θα πει προκείμενα, που θα πει πρώτα θα στείλεις το Πνεύμα σου το Άγιον σε μας και μετά στα δώρα. Γιατί; Διότι πρώτα εμείς πρέπει να γίνουμε κατάλληλοι αποδέκτες και αφού γίνουμε εμείς κατάλληλοι αποδέκτες αυτών των δώρων, δηλαδή σώματος και αίματος Χριστού, κατόπιν να έλθεις αυτά να τα αγιάσεις και να τα μεταβάλεις.

Πώς; Με το Πνεύμα Σου το Άγιον. Όλα αυτά είναι δηλωτικά ότι ακόμα δεν έχουμε μεταβολή σε σώμα και αίμα Χριστού. Το βλέπετε από την έκφραση, από τη διατύπωση. Προσέξτε κάτι εδώ. Πότε ενανθρώπισε ο Θεός Λόγος εις τα σπλάχνα της Παναγίας;

Όταν είπε, Ιδού η δούλη Κυρίου, γένοιτό μοι κατά το ρήμα Σου. Να, η δούλη του Κυρίου, να μου γίνει όπως το είπες. Συνεπώς, πότε γίνεται αυτή, θα λέγαμε, η εισόρμηση, ούτως ειπείν, γιατί δεν μπορεί να περιμένει, ούτως ειπείν, ο Θεός άλλο, θέλει να σώσει τους ανθρώπους, ώστε να γίνει η σύλληψης του Θεού Λόγου, σύλληψης με ανθρωπίνη φύση, πότε; Όταν ο άνθρωπος είπε το ναι, η Θεοτόκος εν προκειμένω.

Και εδώ βλέπει κανένας ότι όλα αυτά για να γίνουν πρέπει να υπάρχει το ναι του ιερέως, του λαού, το υπογραμμίζω και το τονίζω, διότι εάν τελεστεί υπό την πίεση, περιστροφή, με τη βία, ξέρω εγώ, ένα μυστήριο, προσέξτε με, είναι άκυρον, πρέπει να υπάρχει η θέλησης του ιερέως και του λαού, είναι πάρα πολύ σημαντικό αυτό, δεν σας λέω προεκτάσεις του θέματος, πάντως είναι πολύ σημαντικό.

Και εδώ τι βλέπουμε, τώρα από εδώ και μπρος, αφού του προσφέραμε εμείς του Κυρίου, του Πατρός, του προσφέραμε τα δικά του εκ των ειδικών του, δηλαδή κρασί και ψωμί, που εμείς τα φτιάξαμε, τώρα του ζητούμε να μας δώσει τη δική του προσφορά.

Διότι το Πνεύμα το Άγιον θα έρθει τώρα, όπως της Θεοτόκου, και εκείνη είπε το ναι, και τότε έγινε η σύλληψη, εδώ, τώρα θα γίνει η μεταβολή, αλλά, ακόμη παρακαλούμε και λέμε, και ποίησον, και κάνε, τον μεν άρτον τούτον, αυτό το ψωμί τούτο, αυτό που έχουμε από το Άγιον Δισκάριον, τίμιον σώμα του Χριστού σου, συ ο Πατέρας, θα το μεταβάλεις σε σώμα του Χριστού σου, τη βοηθία του Αγίου Πνεύματος. Κατόπιν, το δε Ποτήριον τούτο, αυτό που είναι στο Άγιο Ποτήριο, να το κάνεις, υπονοείται το ποίησον, τίμιον αίμα του Χριστού σου, τίμιον αίμα του Χριστού σου.

Εδώ ακόμη λέμε, να κάνεις. Συνεπώς ακόμη δεν έχει γίνει. Και κατόπιν, λέει ο Ιερεύς, μεταβαλών τω Πνεύματί σου τω Αγίω, αφού θα τα μεταβάλεις όλα αυτά με το Άγιο σου Πνεύμα. Εκεί αφού θα τα μεταβάλεις με το Άγιο σου Πνεύμα, αυτή η τελευταία στιγμή είναι εκείνη που έχουμε την μεταβολή των τιμίων δώρων, ή μάλλον του κρασιού και του ψωμιού σε σώμα και αίμα Χριστού.

Έτσι, του δώσαμε αυτά και μας δίνει εκείνα, του δώσαμε ευτελή δώρα της γης με τον ευτελή τιποτένιο κόπο μας, και μας δίδει ό,τι ανώτερο θα μπορούσε να έχει δημιουργήσει και ο ουρανός. Το σώμα και το αίμα του Χριστού.

Γι' αυτό λέγει ο Χριστός, εκείνος που τρώγει το σώμα μου και πίνει το αίμα μου έχει ζωή αιώνια και λοιπά και λοιπά και λοιπά. Ώστε θα λέγαμε σε αυτό το σημείο έχουμε το αποκορύφωμα του μυστηρίου. Το «μεταβαλών», αφού μεταβάλεις με το Πνεύμα σου το Άγιον το μεν ψωμί σε σώμα Χριστού, το δε κρασί σε αίμα Χριστού.

Όμως δεν πρέπει να υπάρχει αυτή η πολυπραγμοσύνη, όπως σας εξήγησα, και κάνουμε κάτι άλλο που μου φαίνεται ένας υπαινιγμός γίνεται, δεν ξέρω. Έχουμε τρεις ευλογίες. Τώρα γιατί έχουμε τρεις ευλογίες; Διάβαζα τελευταία, είναι πολλά που τι να πει κανένας.

Έχουμε την ευλογία του Άρτου, την ευλογία του Οίνου και κατόπιν μια ευλογία που καλύπτει και τα δυο. Το γιατί και το πώς υπάρχει μια ιστορία, αλλά δεν χρειάζεται να σας πω τίποτε άλλο παρά μόνο να σας σημειώνω ανά πάσα στιγμή ότι αυτά τα είδη είναι πάντοτε χωρισμένα γιατί εκφράζουν θυσία. Σας έλεγα την περασμένη φορά ότι όταν λέμε σώμα εδώ, αίμα εδώ, σημαίνει ότι το αίμα δεν είναι στο σώμα, άρα λοιπόν εκφράζουμε θάνατο, και όταν ακόμη έχουμε σταυροειδή τα χέρια Ανάληψη,

Αυτό είναι, όλα αυτά είναι πάρα πάρα πολύ σπουδαία, όταν πράγματι κανείς τα καταλαβαίνει μέσα στη Θεία Λατρεία, και πρέπει ο λαός μας να έχει γνώση αυτών των πραγμάτων, γι' αυτό και απαντώ στις απορίες αυτές, τότε η Θεία Λειτουργία είναι μία απόλαυση.

Τότε κανείς συγκλονίζεται στη Θεία Λειτουργία. Μάλιστα εδώ, αν θέλετε, ακόμη λέγει, και όταν γίνεται η προετοιμασία των δώρων, προσκομιδή, είναι αυτά ήδη αγιασμένα ή είναι σκέτα ψωμί και κρασί; Εάν λοιπόν αυτά πολύ πιο μπροστά, πολύ πιο μπροστά, αν θέλετε ακόμη από την ώρα του όρθρου τα έχουμε προετοιμάσει στην προσκομιδή, ε βέβαια είναι κρασί και ψωμί. Μόνο προσέξτε.

Δεν είναι άμοιρα αγιασμού, διότι αν για κάποιο λόγο δεν γίνει Θεία Λειτουργία, για κάποιο λόγο, σταματήσουμε εκεί, έγινε η προσκομιδή, κάτι συμβαίνει και δεν γίνεται. Αυτά δεν είναι κοινό ψωμί, κοινό κρασί, δεν είναι βέβαια σώμα και αίμα Χριστού, αλλά έχουν τύχει αγιασμού και βέβαια πρέπει να γίνει μια κατάλυση με κάποια προσοχή.

Ακόμη κάτι άλλο, να σας το πω και αυτό, ίσως δεν το ξέρετε, έχουμε ο Χριστός δύο φορές προσεφέρθη στον Πατέρα, δύο φορές. Η μία προσφορά του ήταν όταν ήταν σαράντα ημερών, που πήγε η Θεοτόκος και τον προσέφερε εις τον ναόν, έχουμε λοιπόν την πρώτη προσφορά.

Η δευτέρα προσφορά του Χριστού στον Πατέρα ήταν όταν εσταυρώθηκε του Σταυρού. Εμείς στη Θεία Λειτουργία έχουμε και τις δύο προσφορές. Η μία προσφορά γίνεται εις την προσκομιδίη και όλα τα λεγόμενα δείχνουν αυτό αν και υπάρχει και ένας ευρύτερος πλούτος, δεν μείνει χρόνος να πω πιο πολλά.

Είναι αυτή η προσφορά του Χριστού ως νηπίου 40 ημερών κατά τον νόμο. Η δευτέρα προσφορά στην Αγία Τράπεζα είναι η θυσία του Χριστού επί του Σταυρού. Έχουμε λοιπόν δύο θυσίες. Προσέξατε, όταν φέρουμε τα τίμια δώρα, πριν των καθαγιασμόν των, από την προσκομιδή, τα φέρουμε στην Αγία Τράπεζα με την Μεγάλη Είσοδον και τα αποθέσουμε πάνω στην Αγία Τράπεζα, επειδή είναι η πρώτη προσφορά, ακόμα έχουμε την πρώτη προσφορά, είναι γνωστό ότι σε κάθε θυσία γίνονται αιτήσεις.

Δηλαδή ζητούμε κάτι από το Θεό, την ώρα που θυσιάζομαι ζητάμε κάτι από το Θεό. Γι' αυτό μετά την μεγάλη είσοδο έχουμε αιτήματα, εκείνα τα οποία λέγει ο διάκονος αν υπάρχει διάκονος. Εκείνο, εκείνο, εκείνο, εκείνο, και μετά τον καθαγιασμό των τιμίων δώρων έχουμε πάλι αιτήματα.

Αλλά τώρα επί της Δευτέρας θυσίας Αλλά τι γίνεται, η άγνοια, αχ αυτή η άγνοια, τα άνω, όπως λέει ο Ιερός Χρυσόστομος, τα άνω κάτω πεποίηκε, όλα τα έχουν αναποδογυρίσει, τι γίνεται, τώρα στους ιερείς μας αυτό, μάλιστα όταν υπάρχει επίσκοπος, μάλιστα άμα βιαζόμαστε να τελειώσουμε, λέει ο Ιερός ο Μέγας Βασίλειος, δεν θα βιάζεσαι να τελειώσεις, δεν θα βιάζεσαι, μπορεί να είναι λίγο αργοσύντομα, αλλά δεν θα βιάζεσαι, το περίεργο βιαστικό είναι παράξενο πάνω.

Λοιπόν, κόβουνε τα αιτήματα από τη δεύτερη θυσία, που είναι και η κυριοτάτη, που ζητάμε τούτο εκείνο πάλι, να μας δώσει άγγελον ειρήνης, τούτο εκείνο εκείνο, ό,τι ζητάμε, τα κόβουμε από τη δεύτερη θυσία, για λόγω συντομίας, και λένε, ότι αφού τα είπαμε την πρώτη φορά, να τα ξαναπούμε;

Μα έχουμε δύο θυσίες και αφού έχουμε δύο θυσίες έχουμε και δύο αιτήσεις, δηλαδή δύο σύνολα, ορμαθούς, δέσμες αν το θέλετε, αιτήσεων. Έτσι δεν μπορείς να κόψεις ούτε τη μια ούτε την άλλη, και αν υποτεθεί ότι έπρεπε να κόψουμε, θα κόβουμε την πρώτη, όχι τη δεύτερη.

Αλλά δεν πρέπει τίποτα, τίποτα, τίποτα να κόψουμε. Γιατί ξαναλέγω έχουμε δύο θυσίες και δύο φορές προβάλλουμε τα αιτήματά μας. Διότι ο Θεός μας ακούει πάντοτε όταν του ζητούμε κάτι, πάντοτε όταν προσφέρουμε μια θυσία.

Θέλετε να σας το πω; Σας το πω σε μια απορία προπερασμένη φορά. Όταν κάνω προσευχή και βάζω ένα κεράκι ή ένα θυμιατό. Αυτό τι είναι; Είναι μια θυσία. Με τη θυσία προβάλλω τα αιτήματά μου. Καταλάβατε; Έτσι, όποτε έχουμε μια θυσία προβάλλουμε τα αιτήματα. Λέμε, πάω στην Εκκλησία να ανάψω ένα κεράκι. Κάνω την προσευχή μου και ανάβω το κεράκι. Πρώτα ανάβω το κεράκι, μετά κάνω την προσευχή μου. Είναι η θυσία και κατόπιν η προβολή των αιτημάτων. Είναι εκείνο που λέει πάλι ο Θεός στην παλαιά διαθήκη, μου φαίνεται στο Δευτερονόμιο, δεν θα εμφανιστείς μπροστά μου με άδεια χέρια.

Είναι πολύ χαρακτηριστικό αυτό, μπορεί να είναι ένα κάτι, ένα τίποτα, ένα κεράκι, τι φτηνότερο από ένα κεράκι. Δεν θα εμφανιστείς μπροστά μου με άδεια χέρια, έχει πάρα πολύ αξία, μην νομίσετε ότι αυτό ανήκει στον χώρο της παλαιάς.

Ανήκει και στον χώρο της καινής, απόδειξης, του προσφέρομαι κρασί και ψωμί και μας προσφέρει το σώμα του και το αίμα του. Αυτά παιδιά, για αυτές τις απορίες, αλλά και κάτι ακόμα για να τελειώσω, λέγει το πολυποίκιλο βυζαντινό μέλος βοηθάει στην λατρεία.

Καταρχάς δεν ξέρω αν είναι πολυποίκιλο το βυζαντινό μέλος, δεν νομίζω, δεν είμαι βέβαια μουσικολόγος. Αλλά από ό,τι ακούω και καταλαβαίνω νομίζω ότι δεν είναι πολύ ποικίλο. Είναι απλούν, απλούν, λιτόν το μέλος των Βυζαντινών.

Που πράγματι ταιριάζει για μια ιερουργία που θα ανεβάσει τον άνθρωπο ψηλά. Αρκεί βέβαια το μέλος αυτό, η μουσική αυτή να λέγεται με ιεροπρέπεια, με σεμνότητα. Και να έχει συνείδηση ο ψάλλων ότι τα πράγματα έτσι πρέπει να είναι.

Αλλά από τη δομή της η βυζαντινή μουσική, από τη φτιασιά της, πως θα σας το πω, είναι μία μουσική που ανεβάζει και είναι απλή, λιτή, θα λέγαμε δωρική, δωρικού ρυθμού, απλότητα. Μία απλότητα αγιασμένη και συνεπώς δεν νομίζω ότι είναι το μέλος το βυζαντινό πολύ ποικίλο, δηλαδή τύπου κορινθιακού, με στολίδια, με ξέρω εγώ.

Αν βάζουμε στολίδια, θα σας πω τούτο, απλώς θέλουμε να εκφράσουμε την ματαιοδοξία μας ή την κενοδοξία μας. Το Βυζαντινό μέλος είναι απλούν. Και ακόμη κάτι, δεν ξέρω, θα έκαμε όλη την ώρα με αυτές τις απορίες, δεν πειράζει όμως, γιατί οι λειτουργικές απορίες είναι πάρα πάρα πολύ σημαντικές.

Ποια η έννοια της μνημόνευσης, της μνημονεύσεως; Των ονομάτων στη Θεία Λειτουργία περιορίζεται σε ένα είδος ευχής υπέρ υγείας και αναπαύσεως ή πρέπει να το εννοήσουμε διαφορετικά; Όταν λέμε υπέρ υγείας, δεν ξέρω αν σωστό έχω άλλοτε πει, δεν σημαίνει πάντοτε η υγεία.

Η υγεία είναι πολύ μεγάλο αγαθό, αλλά ανήκει στο χώρο των φυσικών χαρισμάτων, των φυσικών, προσέξτε με. Δηλαδή των βιολογικών, των φυσικών. Λέμε, να έχω υγεία και τι άλλο θέλω; Όχι, δεν είναι ακριβώς έτσι.

Γιατί στον χώρο τον βιολογικό βέβαια η υγεία προέχει. Τι θα ήθελες, να έχεις πολλά χρήματα, να έχεις πολλές στροφές; Αλλά να μην μπορείς να φας γιατί έχεις ένα χαλασμένο στομάχι. Αν δεν έχεις μια καλή υγεία, είναι πολύ σπουδαίο.

Ξέρετε εκείνο το ανέκδοτο που κάποιος ήταν ξυπόλυτος και έλεγε, πω πω, Θεέ μου, γιατί με έκανες ξυπόλυτο, σαν πως ο Θεός κάνει τους ξυπόλυτους ανθρώπους, έτσι, σ' αυτή την περίπτωση, είδε πιο πέρα κάποιον που ήταν σε καροτσάκι με κομμένα τα πόδια και λέει, Κύριε, μπορεί να είμαι ξυπόλυτος, να μην έχω παπούτσια, αλλά έχω τα πόδια μου. Έτσι, μπορεί να είμαι φτωχή, αλλά δεν έχει σημασία, η υγεία προέχει του πλούτου, προέχει, μην το ξεχνάμε.

Όμως είναι και η πνευματική υγεία και η πνευματική υγεία προφανώς προέχει της σωματικής και της βιολογικής υγείας. Δεν υπάρχει αντίρρηση, μπορεί να είσαι ένας άρρωστος άνθρωπος, ένας παράλυτος να είσαι στο κρεβάτι και όμως να είσαι ένας υπέροχος άνθρωπος, να είσαι σοφός, να είσαι άγιος, να είσαι, να είσαι, να είσαι, να είσαι.

Βλέπετε λοιπόν ότι πιο πάνω από τη σωματική υγεία είναι αυτό. Έτσι κάνουμε λάθος πολλές φορές να νομίζουμε ότι θα πρέπει να ζητάμε από το Θεό να μας δίνει υγεία. Τώρα καθιερώθηκε υπέρ υγείας λέμε, ενώ στην πραγματικότητα ζητούμε όλα τα αγαθά τα οποία αφορούν και την σωματική μας υπόσταση και την πνευματική μας.

Λέμε ο Θεός να μας δίνει άγγελον ειρήνης, πιστόν οδηγόν, αυτό είναι πνευματικών αγαθών και ούτω καθεξής. Λέμε να μας δώσει τα αγαθά της γης, καιρούς ευκράτους, αυτό είναι υλικών αγαθών. Ζητάμε από το Θεό όλα τα αγαθά, και τα υλικά και τα πνευματικά, έτσι και στην προσκομιδή, όμως τελειώνοντας θα ήθελα να σας πω για κάτι που είναι θαυμάσιο.

Είναι το εξής, στο Άγιο Δισκάριο, στο Άγιο Δισκάριο, όταν μπαίνει ο Αμνός στο κέντρο, αυτά στην προσκομιδή και εν συνεχεία στην Αγία Τράπεζα. Μπαίνει ο Αμνός στο κέντρο, δεξιά μπαίνει η μερίδα της Θεοτόκου, σε ένα τρίγωνο, Μήτηρ Θεού λέγει.

Και αριστερά μπαίνουν εννέα κοκκίδες, αυτά είναι από τη σφραγίδα όλη, η σφραγίδα προσφόρου, είναι τα λεγόμενα εννέα τάγματα. Δεν είναι σωστή η έκφραση σε εννέα τάγματα, γιατί ένα, φέρ' ειπείν, είναι του Ιερού Χρυσοστόμου, μια κοκκίδα, μια άλλη ή του Μεγάλου Βασιλείου.

Ούτινος η λειτουργία τελείται, αλλά και παρακάτω του εορταζομένου ή των εορταζομένων Αγίων. Δεν είναι βεβαίως τάγματα, όμως, όμως προσέξτε, έτσι το λέμε δεν είναι ακριβής έκφραση. Είναι οι Άγιοι, είναι οι Άγγελοι και λοιπά, δηλαδή ο Ουρανός με τον πληθυσμό του.

Μπροστά από τον Αμνόν βάζουμε τη μερίδα του Επισκόπου και κατόπιν βάζουμε τις μερίδες των Ζώντων και κατόπιν των κεκοιμημένων, δέστε μια ματιά επάνω στο Άγιο Δισκάριο. Έχετε κατά έναν εποπτικόν, θαυμάσιον τρόπον όλη την Εκκλησία.

Γι' αυτό σας είπα ότι όταν και εμείς τα κατανοούμε αυτά συγκλονίζεται, χαίρεται. Και τι, πώς, βλέπετε, βλέπετε, να είναι παρόν ο Χριστός. Κατέχει το κέντρο, η Θεοτόκος, οι Άγιοι Άγγελοι, οι Άγιοι. Είναι η θριαμβεύουσα Εκκλησία.

Είναι ακόμη και κοιμημένοι που και εκεί ανήκουν τώρα στη θριαμβεύουσα Εκκλησία. Είναι όμως και οι ζώντες εκείνοι που ανήκουν στην στρατευομένη Εκκλησία. Όλη η Εκκλησία κατά έναν εποπτικό τρόπο είναι επάνω στο Άγιο Δισκάριο.

Όταν θα τελειώσει η Θεία Λειτουργία και όλο το περιεχόμενο του Αγίου Δισκαρίου θα ενωθεί με το Άγιο Ποτήριο, το αίμα του Χριστού, τότε λέμε την εξής ωραία θέση· Απόπλυνον τα αμαρτήματα των ενθάδε μνημονευθέντων δούλων σου, τω αίματί σου τω Αγίω.

Βυθίζονται όλοι μέσα στο αίμα του Χριστού, καταπληκτικό. Όλες οι μερίδες που μνημονεύσαμε, ζώντων και κεκοιμημένων. Και ζητούμε τώρα να αποπλύνει ο Κύριος τις αμαρτίες και των ζώντων και των κεκοιμημένων μέσα στο αίμα του, γιατί το αίμα του Χριστού αποπλύνει κάθε ρύπο ψυχής και σώματος, σώματος όχι με τις λεκάνες αλλά οι αμαρτίες που έγιναν στο σώμα, αποπλύνει όλα αυτά ο Χριστός, το αίμα του Χριστού, και γινόμεθα λευκή, λευκότατη, όπως λέγει στο πρώτο κεφάλαιο εκεί του Ησαΐου, και τότε έλα, και αφού μετανοήσεις και αλλάξεις θα σε λευκάνω σαν το χιόνι, θα σε λευκάνω κλπ.

Ώστε βλέπουμε ότι όλη η Εκκλησία είναι παρούσα, έτσι ο πιστός συνειδητοποιεί ότι είναι μέλος της, και αυτή η συνειδητοποίηση, ότι είμεθα μέλη της Εκκλησίας, δίνει μια άφατη χαρά. Δεν θέλει πια ο κόσμος, όπως τελειώνει, ξέρετε, των δουλίων της Διδαχής των 12 Αποστόλων, λέει ο κόσμος ας παρέλθει.

Δεν θέλει πια τον κόσμο ο πιστός, κόσμο με την ηθική σημασία, την πνευματική, αυτός που κείται μέσα στην αγκαλιά του πονηρού, του διαβόλου, παρελθέτω ο κόσμος λέγει, έτσι λέει το βιβλίο, παρελθέτω ο κόσμος, ας περάσει ο κόσμος, δεν τον χρειαζόμαστε πια, ή όπως έλεγε ο Άγιος Πολύκαρπος, ναι, να περάσει ο κόσμος και να φύγει ο κόσμος, ζούμε στον κόσμο της Βασιλείας του Θεού.