The Revelation of John 95

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the unchanged Greek original is the authoritative text.

We are at the twenty-second chapter of the Book of Revelation, and there the holy Evangelist notes that the throne of God and of the Lamb shall be in it, in this new city, which is the Kingdom of God. In it there is the throne of both God and the Lamb, and his servants shall worship him.

And his servants shall worship him. And we saw the point, that God the Father, for he is the one implied, and the Lamb share one throne; that is, there is a single throne, which shows that the Son is God. Yet it does not say the Son, it says the Lamb, and this signifies the human nature too, which means that the human nature shares the same throne with the Father. This is what is astonishing, on account of the hypostatic union of the divine and human natures in the person of Christ.

That is, the person of Christ is the person of God the Word, the Logos. We do not have two persons, we have one person. This is what the hypostatic union means: under one hypostasis, under one person, we have two natures, the divine and the human.

Therefore, because we have one person, the person of God the Word, the Logos, the human nature too shares the same throne and is worthy of worship; we shall see this precisely as we go on. And indeed it says here that his servants shall worship; it is characteristic in this way, they shall worship, it says, the God and the Lamb.

Here the verb latreuo, to worship, is used, which has an absolute meaning, because latria, worship, is rendered to God alone. Honorific proskynesis is rendered also to the Saints, to the Most Holy Theotokos. Just as we can render this honorific proskynesis even to a human being or within the present world.

As to a bishop, to a priest, or even to a distinguished man who has offered much, who is elderly or whatever else; when I kiss the hand of my grandfather or of my father, that is an act of proskynesis.

When I make a prostration before a human being, before my grandfather, before my father as I told you, before an elder, before someone advanced in age, and much more before a priest, that is, before the dignity of the priesthood. Certainly that is an act of proskynesis, but this proskynesis is honorific; we encounter it very often within Holy Scripture, especially in the Old Testament.

When Jacob returns from his self-imposed exile, twenty years later, in order to appease the face of his brother Esau, he does not hesitate, even though the brothers were twins and therefore of the same age, he does not hesitate to bow down before his brother.

And indeed, as he bows before him, he says to him: seeing your face is as though I had seen the face of God. And of course these words of Jacob did not have merely a superficial character, to flatter his brother Esau.

Undoubtedly that element was present too, but these words of Jacob had depth and do have depth, because later, in the ascetic writings, we shall encounter the following teaching: that when one says you see the face of a brother, you see the face of God.

And so that you may not suppose this, although it is from Scripture, the history, this incident of Jacob is scriptural, it is in the Book of Genesis. So that you may not suppose what I told you about the ascetic writings, that it is excessive, I hasten to point out to you that the Lord himself said it.

When he will judge us on that great and final day, he will say: I was poor and I was hungry, and you gave me to eat. I was naked and you clothed me. And both the merciful and the unmerciful will say to him, those to whom he says you did not give to me.

Lord, when did we see you? And the Lord will say: inasmuch as you did it to one of these my brothers, these my brothers, you did it to me. You see, then, that the Lord himself calls every human being his brother.

Consequently, in the face of our brother we have the face of God. And the proof that the Church holds this as her practice: when the priest comes out to cense the icons of the iconostasis, of Christ, then the Most Holy Theotokos, the Saints, afterward he censes the people. Why does he cense the people? Because the people, the faithful, are the living icons of Jesus Christ.

Take note, of Jesus Christ, not simply of God, of Jesus Christ. The Apostle Paul says this too. We are not an image of God, but an image of Jesus Christ. If you say to me, but does not the Book of Genesis say that God made man according to his own image?

Yes, says Saint Irenaeus, because the mystery of the Incarnation had not yet been revealed, so as to speak of our being an image of Christ. Consequently, the expression there is incomplete; it was completed in the New Testament, as the Apostle Paul notes.

And Saint Irenaeus underlines this. We are, then, an image of Christ. When someone makes a prostration to me, and I make a prostration to you, this is called honorific proskynesis. Is it permitted? But is that what we have been talking about all this time? Of course it is permitted. Do not take against me that absolute case where the Lord says, and you shall call no one father upon the earth, one is your Father, and you shall call no one teacher upon the earth, one is your teacher, Christ.

My beloved, those absolute cases are proof, for nowhere in Holy Scripture is it written that I should not call my father, the one who begot me, my father. How shall I address him, by calling my father little George or little Nicholas? I shall call him father; no one ever forbade me that.

And not only that, but the commandment, honor your father and your mother, is renewed by the Son, by Christ, in the New Testament. Lord, says that young man, what shall I do to gain eternal life? Keep the commandments. Which ones? Honor your father and your mother, and so on, and so on.

What, then, does it mean there? It means father in the absolute sense. When I take the ruler of a country, as I have told you before, Arago, that poet, the Frenchman, had said of Stalin: you smile and the plains blossom and the wheat comes forth. Well, no, surely not; a man does not smile and wheat sprout up. In this sense, in this sense, Christ said, you cannot call anyone father upon the earth. He is not the little father, as Stalin was once called; he is not the little father. To a human being, to make him a prostration, to kiss his hand, in the sense of honorific proskynesis, yes; in the absolute sense, no. Or the other, of the teacher: do we not say sir, professor, at school? Do we not call the teacher teacher? And do not be called rabbi, says Christ, that is, teachers; but nowhere do we see it made an issue that we should not call the teacher teacher, in the absolute sense, that this teacher is the all.

He came to tell us the truth with a capital T. Well then, the truth with a capital T was told to us by one teacher, Jesus Christ. The rest of us are teachers only in a relative sense, we are professors only in a relative sense, we are fathers only in a relative sense; but the verb 'to worship' does not refer to a human being, it refers only to God.

And it says here that they will worship God and the Lamb. So here we see that worship is present, with all its absoluteness, its supreme regard. Yet the Lamb too is worshipped, that is, the Son who became man and took on human nature, my own nature.

That nature which, as I know it, is a particular, circumscribed body, with its two hands and its two feet. This little creation called man, which God took upon himself; this human nature of Christ is now worthy of worship, my beloved, yes, yes.

And here in particular I ask for your attention. First of all, Holy Scripture says it; listen to how it puts it. 'And the throne of God and of the Lamb shall be in it,' in the city, it shall be. 'And his servants,' the inhabitants of the city, that is, the faithful of the Kingdom of God, 'shall worship.'

It says 'him,' it does not say 'them.' Why? Because God is one.

And it does not say 'thrones.' Why? Because the throne is one, since God is one; the essence is one, the persons are three. Therefore one sees that the worship is directed not simply to the Son, but to the Son who became man.

So the Lamb is worshipped, worshipped absolutely, in the full sense of the verb 'to worship.' And he is worshipped now, in the Church militant, within time and space; he is worshipped in the Mystery of the Holy Eucharist.

That is to say, the body and blood of Christ are worthy of worship.

How do you see this in practice? With fear and trembling, lest something drip somewhere, lest something fall astray somewhere. We kneel, we cense, we venerate; with fear and trembling we receive the body and blood of Christ.

Why? Do not the angels bend low to look upon it? Why? Because, in honour of the One who lies there, as John Chrysostom says, in honour of Christ who lies there, they encircle the Holy Table with fear and trembling. Why? Because the body of Christ is worthy of worship.

And the astonishing thing is that before us, on the paten, we have a piece of bread, and in the chalice we have wine. But these were changed by the Holy Spirit, just as the Spirit of God once overshadowed. The Theotokos asks, how will this happen to me? The Spirit of God says, it will overshadow you. The Spirit of God brought about the incarnation of God the Word in the womb of the Theotokos. And we ask the Father to send the Holy Spirit, the Holy Spirit, our Father, send the Holy Spirit upon us and upon these gifts here set forth. Not upon these gifts set forth alone, nor upon us alone. We must become fit to receive the precious gifts. Therefore the Holy Spirit must come upon us, to make us fit to receive those gifts.

Who will change them into the body and blood of Christ, changing them by your Holy Spirit. After you change them by the Holy Spirit, into what? Into the body of your Christ. Here all three persons of the Holy Trinity are present, you understand, you grasp it. And that you may also change the wine into the blood of your Christ, since the Spirit of God, your own Spirit, will come to change these things, so that Christ is worshipped.

He would be subject to change, if Christ were created, according to the blasphemy of Arius, who said that He is not God but a creature, the very thing the atheists too keep harping on, the Jehovah's Witnesses. I said atheists, and it is no exaggeration. Whoever does not have the Son does not have the Father either, and is therefore an atheist. It is not I who say this; the Evangelist John says it, in his Gospel.

So one who does not accept the Son as God become man does not have the Father either; he is an atheist. I told you that an atheist is not only the one who, outright, flatly denies, which we say leniently; he is not only the one who denies that God exists.

That one says God does not exist; but the atheist is not only that one. An atheist is also the one who does not accept the divine-human nature of Jesus Christ. Did you hear it, I beg you, lest someone be left who did not hear this, asleep in some corner? Whoever does not accept the divine-human nature of Christ is an atheist, and the term is not mine.

If, then, Christ were created, that is, a creature, as Arius blasphemes, I told you, then by worshipping Christ we would be returning to idolatry, because we would be worshipping a creature; yet Christ came for this very reason, to free us from idolatry.

How, then, by worshipping Jesus Christ, if he were not God, would we be falling back again into idolatry? So we have this to choose. Either I will accept that Jesus Christ is God and I will worship him, I will worship him with his divine-human nature; or, if I do not believe it, then even in venerating him I am an idolater.

But Christ is indeed the God-Man, and the worship offered to him is certainly not idolatry.

'The throne of God and of Christ shall be in it,' in the city, that is understood. Where? In the new Jerusalem. The servants of God shall worship him. Here the Holy Spirit is not mentioned. Very often we have passages within Holy Scripture where only the Son is mentioned, or only the Father, or only the Holy Spirit, one of them, or sometimes all three.

Of course I explained to you last time that the throne is of the Father and of the Son. And the river is drawn forth, flows out from the throne, and that this river is the Holy Spirit. I told you this; it was last time.

We have all three persons of the Holy Trinity here. But in any case, since all of these are images, for that reason, at this moment, we could understand this throne of God to mean the throne of the Father and the throne of the Lamb.

The servants of God worship the Father and the Son; the servants of God, that is how the sacred text puts it, the servants of God. It is worth noticing that throughout the Book of Revelation the names given to the inhabitants of the city keep changing. Sometimes they are called servants, sometimes sons, sometimes simply people, sometimes saints, sometimes kings, sometimes priests, sometimes the people of God, sometimes those who fear God, sometimes the bride.

Each one of these names expresses one facet of those who are saved, one standing, I would say one gift of grace, one privilege, one quality. But the misfortune, for us human beings, always, and especially when we are people who say we are within the Church, is when we have become estranged from the spirit of Holy Scripture.

We end up taking offense at the title of faithful servant of God, measuring it by political and socialist standards. And because this came up recently, that is why I am stressing it to you. The matter even reached Parliament. They say we cannot say that the servant of God so-and-so is being married, is being wed to the handmaid of God so-and-so.

What does it mean, they say, this phrase 'the servant of God'? We have democracy, we have socialism, we have I don't know what. The servant of God? Where are we, in the Middle Ages? You see, people who have become estranged do not understand. Of course, if we told them, if we told them that Holy Scripture also calls the faithful kings, ah, they would say, then you are speaking of a kingdom, and that we certainly do not like either. For the love of God, are we supposed to adapt the titles that the Word of God gives to the faithful? And as I explained to you, each one is always a standing, a position, a privilege, a gift of grace, on God's part, toward those who are saved and are in the city of God; and these things are images.

Are we supposed to adapt these titles of Holy Scripture to fit the changing political and cultural and socialist fashions of the day? Don't you think that is a strange, peculiar barrier? Hold on, because these ideas are going around, because what happened is so very close to us, so that you may know how we ought to conduct ourselves.

What would this worship consist of, what? Worship has a broad dimension; in general it is the service of God, the ministering to the Divine. That is, to minister means to serve; it is the service, the ministry of God. This ministry of God, that is, this worship, begins very long ago. We see that Cain and Abel worship God with sacrifices. That is, we see the sacrifices, of animals. Noah, the first thing he did when he came out of the Ark was this, to worship God with a sacrifice.

And when God told him that from the unclean animals he would take so many pairs, while from the clean ones he would take far more pairs, this was the reason: so that, until the animals multiplied, he would have enough to sacrifice to God.

Abram too offers sacrifice. So we see this worship of God among the children of the first-formed ones; undoubtedly the first-formed parents took part in it too, undoubtedly the first-formed parents passed this worship on to their children, undoubtedly the first-formed parents received this worship from God; he told them how to worship God. It was preserved within the human race; the object of worship, which is the person of the true God, was lost, and there came to be a worship of idols, yet the true worship of God was preserved in a few persons along the course of history. In a wondrous and mysterious way, Abram knows God by revelation, but when he comes to Jerusalem, which of course was not built by the Hebrews,

but by the Jebusites, the Canaanites, the Jebusites, and it was conquered much later; Jerusalem was conquered as a city under the name Jerusalem, it was conquered by David, we might say roughly 500 years after the Hebrews settled in the land of Canaan; there Abram meets a certain strange and mysterious person called Melchizedek.

And he was, it says, king of Salem, king and priest, of Jerusalem, and Abram offered him a tithe so that he might make a sacrifice to God, with loaves of bread and wine, a prefiguring of the Mystery of the Holy Eucharist. How did this Melchizedek know the true God? A mystery. Along the course, I would say, of human history, monotheism is preserved, and the worship of the true God. So, from the worship of God with animals, from that time, all the way to the rational worship of Christians, with the supreme sacrifice of the body and blood of Christ, in the Divine Liturgy we have the worship of God; but we also have another kind of worship toward God, a daily worship,

just as in the Old Testament too the daily worship of God with sacrifices was stressed. And this is the rational worship, no longer the body and blood of Christ, but the worship that each believer offers to God, and it is nothing other than what John Chrysostom says.

What then is rational worship? The spiritual ministry, the way of life according to Christ, says John Chrysostom: if each day you offer these sacrifices and become the priest of your own body and of the virtue of your soul, as when you offer chastity; for in doing these things you bring up a rational worship, that is to say, one that has nothing bodily, nothing coarse, nothing perceptible to the senses. In this sacrifice the person is himself the priest, the one who slays, that is, and at the same time the victim. What does he offer? Himself. I will explain it to you. What I read to you is the spiritual ministry, the way of life according to Christ; the way you live is a sacrifice. If each day you offer to God sacrifices, slain offerings,

victims, as Cabasilas says, and you yourself are the priest of your own body and of the virtue of your soul; how? When you live with self-restraint, when you are chaste, when you are pure, when you are temperate, then, he says, you offer a sacrifice to God and you bring it up. The word, the verb 'to bring up,' has a liturgical dimension; that is why the prayer is also called the prayer of the Holy Anaphora, the bringing-up.

Of the offering up; then you offer to God the rational worship of your own self. When, my beloved, a person says no to sin, when he says yes to virtue, that is a sacrifice. And the way of life according to Christ is a sacrifice to God. We have other forms of sacrifice as well. The Apostle Paul stresses these forms, and Holy Scripture in general does.

Prayer is a sacrifice, praise is a sacrifice, psalmody is a sacrifice, it is the sacrifice of the lips, and so on. But the highest sacrifice is martyrdom, when someone offers himself to bear witness for Christ. But do not go straight there; I do not know who will be counted worthy of that martyrdom, who will truly be counted worthy of it, only one thing: to reach that point, perhaps every day we should offer the sacrifice of martyrdom, deny ourselves something, endure something, a mockery spoken against us, a deprivation borne without resentment, and so on.

Let us say, I will not do this thing that would be very pleasant or worldly; we deny ourselves it; that is a sacrifice, and this sacrifice is truly acceptable to God. It is what the Lord said. And the heresies do not constitute worship but blasphemy.

That is why it is not fanaticism to say that I do not tolerate heretical people. It is not fanaticism, I say again; heresy is not a glorification of God. It is not a sacrifice, it is not worship; it is something to be cast out, because it is blasphemy.

True worship is also the spiritual life, as I explained to you, and even the remembrance of God. When I have a remembrance of God, this too is a worship of God.

But in that blessed city, the eternal Jerusalem, the Kingdom of God, how will its inhabitants worship God?

First, their very presence within that city, the presence of the saints. That itself will be worship of God. 'He who rests among the saints,' says Holy Scripture, God who rests upon the saints. So the presence of the saints, of the inhabitants as saints, is itself worship offered to God.

Then, the understanding of God's love, of God's wisdom, and of God's power. Forever, on the part of the city's inhabitants, this too will be a glorifying of God. And the eternal hymn to God, that as well will be worship of God.

All of this constitutes the worship of God offered by the faithful in that city, in the Kingdom of God. This is also the work of the holy Angels. The holy Angels offer precisely this as worship to God. And this will be the work of God's Saints as well. It is the supreme work of the human person, both in the Church militant and in the Church triumphant. Both in the triumphant and in the militant. I said it twice over deliberately, to help us grasp that whatever work we do, my dear ones, in our life, these are secondary things.

They are secondary things. What truly matters, and what we must understand, is that the first work we have to accomplish here in this life is to arrive at the right worship of God. "And they shall see His face," we move on a little, Revelation 22:4.

"And they shall see His face." Here, clearly, the face of God and of the Lamb. It does not say "their face" but "His face," because of their equal honour, because of their being of one essence. "And they shall see His face." Here, my dear ones, here we stand at the very heart of the heart of the whole book of Revelation, indeed of the whole of Holy Scripture, of all the Christian struggles, of faith, of hope, and of love. We are standing at the heart.

Everything is here. These are the chosen ones, the longed-for ones, the hoped-for ones, those eagerly awaited, as the Apostle Paul speaks of the awaited expectation. The eternal theoria, the divine vision of the face of God. That is what it is.

Whatever we do, every struggle, every effort, is to arrive at seeing the face of God. The people say it simply: we will not see the face of God if at some point we commit sins. We say, we will not see the face of God. Why? Because this is among the final goals of our life.

When you hear the talk given by Father George, this is what he will tell you. I do not know exactly what he will say, but this will be it. That is, the goal is to arrive at theosis, at divinisation, to reach the point where we are of one kind with Christ, deified there, we too deified, and as those of like kind to see His face.

This is the highest striving of all, this is what it's for, I want you to know that; this is where we must arrive, to see the face of God. And if you say to me, 'Is that all?', well, of course I could tell you a great deal more, and I will tell you as we go on.

I would like to help us with an example, for which I ask your pardon. But I did not know which one to choose to make it more living and more vivid for you.

Again I ask your pardon.

Between two people in love, what would have the greatest value? A suit, a dress, a house, a car? Thousands of money, drachmas, pounds, gold? I do not think so. The greatest value of all would be for these two people in love to behold one another.

Well, this is the border I am pointing you to, my dear ones, that the height of all good things is this: to see the face of God. And if you say to me, yes, yes, yes, then, since for you the highest happiness is to behold the face of the one you love, how much greater must the highest happiness be in beholding the face of the glorified Christ, of the glorified God? How much greater is that happiness? Measure it, compare it. I gave this example so that you would understand, more or less, what it means to see the face of God. We shall behold it, if God counts us worthy, insatiably. The phrase is not my own; it belongs to Saint Symeon the New Theologian: an insatiable satiation.

We will be filled, yet never filled. And this goes on throughout all eternity. God is infinite, and the vision of His face is infinite as well. The way the sacred Evangelist sets forth the matter and states it with such simplicity and certainty, 'and they shall see His face,' shows that the vision of God's face is a reality.

Saint Andrew of Caesarea writes, "and they shall see Him face to face." They will see Him face to face, not through riddles, but just as, as Saint Dionysius the Great says, the faithful will see Him face to face, not in an enigmatic way. I am not now explaining to you what "enigmatic" means; we will come to that a little further on. Rather, just as the Apostles saw Christ on Tabor, so the faithful will see Him in the Kingdom of God, as Saint Dionysius the Great, the Areopagite, says.

We might say, then, that the proof of the truth is the Transfiguration of Christ as a historical event, I underline, as a historical event; these are not theories, they are facts. It comes to be perceived by the three disciples, Peter and James and John.

But you will say: how can a creature, man, come to see the invisible and infinite God? On this very point Saint Cyril of Jerusalem speaks, in his tenth catechetical lecture, paragraph 7.

"For this reason, then, since no one was able to see the face of the Godhead and live, He took upon Himself the face of humanity, that, seeing this, we might live." Since, then, no one could see the face of the Godhead and live, for this reason God took upon Himself the human nature, the human face, that we might see it and live.

How beautiful this phrase is. I will read it to you again in the original: "He took upon Himself the face of humanity, that, seeing this, we might live." He took the human face, that we might see it and live. If you ask what our food will be in the Kingdom of God, how we shall live?

This will be our food, this will be our immortality, beholding the face of God. "And when He willed to show even this with a little of its worth, when His face shone like the sun" - and when He willed to show this face with a little glory, a little, barely a sliver of divine glory, when His face shone like the sun, the disciples fell down, struck with fear; they fell to the ground out of their fear. "And if the face of the body, when it shone, caused fear, how could anyone gaze upon the dignity of the Godhead?" My dear ones, Holy Scripture reveals that man would truly see the face of God. Take note: the whole of Holy Scripture informs us of this; everything tends toward this point, that man would come to see the face of God, both here and there, forever, as the face of God.

Of man — when the prophet Baruch says 'and he dwelt among men,' what else does it mean than that we would behold God with a human face? When Symeon, the God-receiver — whose feast, the Meeting of the Lord, we celebrated two days ago — said, 'Now lettest thou thy servant depart, Master, for mine eyes have seen thy salvation.' My eyes have seen the Savior of the world; the salvation, the Savior, who is the light of the nations. I saw the face of God in the face of Jesus Christ. This is why Clement of Alexandria says in his Paedagogus: 'The face of God is the Word (Logos),' through whom God is illumined and made known. How shall I come to know God? Through the Word — through the Word who became man.

And as the same writer says again, 'the Son is the face of the Father.' The face of the Father, he says, is the Son. This is what is called the face of God. And what is the face of God? The Son — 'having become flesh-bearing with the fivefold senses,' that is, having taken flesh, bearing flesh with its five senses; the Word, the herald of the Father's own character. So what is the face of the Father? The incarnate Son. This is why, when the disciple Philip asked, 'Lord, show us the Father, and it suffices us' — his disciple Philip: 'Show us the Father, Lord, and it is enough for us' — the Lord answers, 'Philip,'

'Have I been so long a time with you, and you have not known me?' So long I have been with you, and you did not come to know me. 'He who has seen me has seen the Father' — the one who has seen me has seen the Father. 'And how do you say, show us the Father?' And how do you say, show us the Father? 'Do you not believe that I am in the Father and the Father is in me?'

Do you not believe that I am in the Father and the Father is in me? It is marvelous. So what, then, is the face of the Father? It is the face of the incarnate Word. This is the face of the Father.

Saint Andrew of Caesarea, then, is clear when he cites what Saint Dionysius the Areopagite says: that we shall see the face of God in the face of Christ. That is, face to face, just as the disciples saw him on Mount Tabor — with this difference: that on Tabor they saw Christ only as far as they were able, as much as they could, because human nature had not yet been renewed to behold the full glory. But in the age to come, when we shall have been renewed, then we shall see what now we can neither see nor imagine. It is, of course, the face of the glorified Christ; yet here the people tasted only a small foretaste of it.

And do not suppose that the three disciples did not see the face of Christ — for someone might say this exclusiveness is strange and a little suspect. Why suspect? Does the Apostle Paul not say, 'Have I not seen the Lord Jesus?' I have seen the Lord Jesus. Did I not see the Lord Jesus, he says? And where did he see him? At the very least, as he himself tells us, on the road to Damascus he saw him as the sun. He saw him as the sun — that is, just as the disciples saw him on Tabor. But they were not blinded, because they had a pure heart; they were only afraid and fell to the ground. Paul too fell to the ground and was afraid, but he was blinded, because he was going as a persecutor against Christ.

And God knows how many other revelations of Jesus Christ the Apostle Paul received, when he says that he received the Gospel directly from Christ, and that he is no second-rank Apostle. And so too, many saints who received the divine glory shone like the glory of the transfigured Christ on Tabor. This is the historical testimony. These are the proofs, beloved. This is the witness. I say it to you once again.

Thus Saint John the Evangelist clearly states, in First John — that is, his first epistle — 3:2. Remember this passage. 'Beloved, now are we children of God' — beloved, he says, we are now children of God — 'and it has not yet been revealed what we shall be.'

And it has not yet been revealed what we shall become; it has not been revealed. 'But we know that, when he is revealed, we shall be like him, for we shall see him as he is.' This alone we know: that when Christ shall be revealed. The 'if' here is not conditional but temporal.

When Christ shall be revealed, we shall be like him — for like is beheld by like. This is why it says we shall be like him, we too glorified, because we shall see him as he is. It is inconceivable; it is truly inconceivable.

And what is the face of God? Anthimos of Jerusalem writes: the face of God is the perceptible light and the beauty thereof, just as the Apostles beheld his glory on Mount Tabor. This is the face of God — the glory; for the essence of God, who could ever see it?

In the Old Testament, as you know, the glory of God alone appears. But in the New Testament there appears also the human face that God assumed — and that too glorified. In the Kingdom of God we shall have the human face of Christ in an inconceivable glory.

And yet, beloved, in the Old Testament the theoria, the vision of the face of God, did not secure life. To Moses' demand to see the face of God, God answered, 'You shall not be able to see my face, for no man shall see my face and live,' Exodus 33:20. You shall not be able to see my face; no man can see my face.

See my face and live. He will die. He cannot live. Today, beloved, in order to live we must see the face of God. This is why the Incarnation took place. Ah, if only we knew what the Incarnation means. Still, allow me to say a few words about what followed, and then to explain to you somewhat briefly what God said to Moses — how he 'suffered' it. I put the word in quotation marks — Saint Gregory the Theologian. So God says to Moses: 'And the Lord said, Behold, there is a place by me' — here is a place for me — 'you shall stand upon the rock' — stand there on the rock, on the crag — 'and when my glory passes by' — until my glory passes — 'I will set you in a cleft of the rock' — I will place you in a cave — 'and I will cover you with my hand' — I will lay my hand there over the cave — and you cannot see me, until it passes.

until I have passed by; and I will withdraw my hand, and then I will take my hand away, and then you shall see my back, you will see what is behind me; but my face shall not be seen by you, my face will not be shown to you.

These things God says to Moses. Now, Saint Gregory the Theologian, beloved, in his second theological oration, paragraph 3, notes the following — he is the one who 'suffered,' using the word 'suffer' in the sense of: I experience the divine things, I live the divine things. Listen to what he writes: 'What is this that I have suffered, O friends and initiates and fellow-lovers of the truth?' What is this that I have experienced, he says, O friends and initiates and fellow-lovers — you who were in love together with me,

you who were in love with the truth — 'I ran indeed as though to lay hold of God, and so I went up onto the mountain' — I ran to grasp God, to seize him. And so, he says, I went up the mountain, and passed through the cloud.

I passed through the cloud, having gone within, away from matter and material things. I entered inside and became one with him, as those who enter are drawn together into themselves. And then he says, I gathered myself in, I drew myself together into myself. For I gazed; or rather, before I could truly gaze, I saw; the moment I looked, I barely glimpsed the back parts of God.

I only just managed to see the back parts of God, and that because I was sheltered by the rock — covered, that is, by the rock. To us who are incarnate, O Theologian — what is this rock that hides the Godhead? It is the Incarnation, the flesh of God, the flesh of Christ; this is the rock that hides the Godhead.

'And bending down a little' — I stooped a little — 'I beheld not the first and undefiled' — he means essence (ousia) — I did not see the first essence. What is the first essence? It is the essence of God — 'and this, I mean the one known to the Trinity, even as much as abides within the first veil and is concealed by the Cherubim.' This essence, which is not visible, is hidden even from the Cherubim, and the Cherubim conceal themselves; but the last — for there is a first and a last essence of God: the first is the essence of God, the last is the glory — 'and that which reaches as far as us,' which is the one that reaches us, the divine glory. So I did not see the essence of God; I saw the last essence, that is, the glory,

'which is, as it seemed to me, the majesty that is in the creatures and in the things brought forth and governed by him' — or, as the divine David names it, 'magnificence.' It is when one sees and discerns, through the creatures, the magnificence of God — but it is something far beyond the creatures; the creatures vanish before this divine vision, this theoria.

"For these are the back parts of God, all the marks of him that come after him." Because these are the back parts of God, they are the divine glory, all the things that accompany God himself and are his own attributes. These are the back parts of God, the divine glory, and this divine glory begins from creation. I say it again: it begins when you see the wisdom and the power and the love of God in created things, and rises until one beholds the uncreated.

So in everything that Saint Gregory experienced and described, my beloved, there is something enigmatic. All of this constitutes something enigmatic, what the Apostle Paul calls seeing "in an enigma." I mentioned this to you earlier and told you I would unfold it for you: the Apostle Paul says that in the present age the knowledge we have of God and the vision of him is enigmatic, riddled with mystery.

It is not direct. In the Kingdom of God we will see God directly, but here the vision of God is enigmatic. Moses too saw God enigmatically, Moses the beholder of God, and Elijah the beholder of God, he too saw God enigmatically. Listen to how the Apostle Paul records it, First Corinthians 13:9-13.

"We know in part and we prophesy in part." We know partially, we prophesy partially. "But when that which is perfect is come," when will that which is perfect come? When we find ourselves there, then "that which is in part shall be done away." Then the partial will be abolished.

"When I was a child, I spoke as a child, I understood as a child, I thought as a child." When I was a little infant, I behaved as an infant. "But when I became a man," when I became a man, complete, "I put away childish things."

Because in the present world I am an infant. There I will mature, there I will be the perfect one, the complete one, the mature one, "unto the measure of the stature of the fullness of Christ." There I will be, and there I will see the whole Christ within his glory. "For now we see," for now, he says, we see "through a glass, in an enigma, but then face to face." For now, he says, we know through a glass. What is the glass? It is the mirror. I have a mirror before me and I see the things that are behind me.

Whatever is behind me is cast onto the mirror, and the reflection of the objects behind me is cast there. I cannot look backward, but I see the reflections of the objects in the mirror. So I see all these things through a glass, enigmatically, that is, through modes, forms, and images. But then there will be nothing enigmatic; then there will be the direct vision. "But then," in the Kingdom of God, "face to face."

You saw it: face to face. "Now I know in part." Now we know partially. "But then shall I know even as also I am known." Then I will know, just as God now knows me. As God now knows me, so I too will then know him.

Of course, not in the first essence, but in the last, the ultimate, the divine glory, in the face of Jesus Christ. But my beloved, the subject is not finished. God first, we will continue next Sunday.

Ευρισκόμεθα εις το 22ο κεφάλαιο του βιβλίου της Αποκαλύψεως και σημειώνει εκεί ο Ιερός Ευαγγελιστής ότι και ο θρόνος του Θεού και του Αρνίου εν αυτή έσται εις αυτήν την καινούρια πόλη που είναι η Βασιλεία του Θεού. Εις αυτήν υπάρχει ο θρόνος και του Θεού και του Αρνίου, και οι δούλοι αυτού λατρεύσουσιν αυτώ.

Και οι δούλοι του θα τον λατρεύσουν, και είδαμε το σημείο πως ο Θεός Πατήρ, γιατί αυτός υπονοείται, και το αρνίον είναι ομόθρονοι, δηλαδή υπάρχει ένας θρόνος που δείχνει ότι ο Υιός είναι Θεός. Δεν λέγει όμως ο Υιός, αλλά λέει το αρνίον, και σημαίνει και η ανθρωπίνη φύσις, που σημαίνει ότι η ανθρωπίνη φύσις είναι ομόθρονος με τον Πατέρα. Αυτό είναι το καταπληκτικό ένεκα της υποστατικής ενώσεως, θείας και ανθρωπίνης φύσεως στο πρόσωπο του Χριστού.

Δηλαδή το πρόσωπο του Χριστού είναι το πρόσωπο του Θεού Λόγου, δεν έχουμε δύο πρόσωπα, έχουμε ένα πρόσωπο. Αυτό θα πει υποστατική ένωσις, δηλαδή υπό τη μίαν υπόσταση, υπό το ένα πρόσωπο έχουμε δύο φύσεις, την θεία και την ανθρωπίνη.

Επειδή λοιπόν έχουμε ένα πρόσωπο, το πρόσωπο του Θεού Λόγου, γι' αυτό και η ανθρωπίνη φύσις είναι ομόθρονος, είναι λατρευτική, θα το δούμε ακριβώς στη συνέχεια. Και πράγματι λέγει εδώ ότι οι δούλοι αυτού λατρεύσουσιν, είναι έτσι χαρακτηριστικό, θα λατρεύσουν λέγει των Θεών και των Αρνίων.

Εδώ χρησιμοποιείται το ρήμα λατρεύω που έχει μία απόλυτη σημασία, διότι η λατρεία μόνο στο Θεό αποδίδεται. Η τιμητική προσκύνηση αποδίδεται και στους Αγίους, στην Υπεραγία Θεοτόκο. Όπως μπορούμε να αποδώσουμε αυτήν την τιμητική προσκύνηση ακόμη και σε έναν άνθρωπο ή στον παρόντα κόσμον.

Όπως στον Επίσκοπον, στον Πρεσβύτερον, θέλετε ακόμη σε έναν εύσημον άνθρωπον, ο οποίος έχει προσφέρει πολλά, ηλικιωμένος είναι ή ό,τι άλλο, όταν φιλήσω το χέρι του παππού μου ή του πατέρα μου, είναι μία προσκύνηση.

Όταν κάνω μία μετάνοια μπροστά σε έναν άνθρωπο, στον παππού μου, στον πατέρα μου σας είπα, σε έναν Πρεσβύτη, στην ηλικία Πρεσβύτη, πολύ παραπάνω σε έναν Πρεσβύτερον, στο αξίωμα δηλαδή της ιεροσύνης. Βεβαίως είναι μια προσκύνηση σε αυτό, αλλά αυτή η προσκύνησις είναι τιμητική, τη συναντούμε πολύ συχνά μέσα στην Αγία Γραφή, ιδίως στην Παλαία Διαθήκη.

Ο Ιακώβ όταν επιστρέφει από την αυτοεξορία του, είκοσι χρόνια μετά, προκειμένου να κατευνάσει το πρόσωπο του αδελφού του, του Ησαύ. Δεν διστάζει, παρότι ήσαν δίδυμοι οι αδελφοί και είχαν συνεπώς την ιδίαν ηλικία, δεν διστάζει να προσκυνήσει τον αδελφόν του.

Και μάλιστα προσκυνώντας τον να του ειπεί, βλέποντας το πρόσωπό σου, ως να είδα το πρόσωπο του Θεού. Και βέβαια τα λόγια αυτά του Ιακώβ δεν είχαν απλώς ένα επιφανειακό χαρακτήρα να καλοπιάσει τον αδελφό του τον Ησαύ.

Αναμφισβήτητα υπήρχε και αυτό το στοιχείο, αλλά τα λόγια αυτά του Ιακώβ είχανε βάθος και έχουνε βάθος, διότι θα συναντήσουμε αργότερα στην ασκητική γραμματεία την εξής θέση, ότι όταν λέγει βλέπεις πρόσωπον αδελφού, βλέπεις πρόσωπον Θεού.

Και για να μην νομίσετε αυτό, παρότι είναι αγιογραφικό, η ιστορία, το περιστατικό αυτό του Ιακώβου είναι αγιογραφικό, είναι στο βιβλίο της Γενέσεως. Για να μην νομίσετε αυτό που σας είπα στην ασκητική γραμματεία, ότι είναι υπερβολικό, σπεύδω να σας σημειώσω, ότι ο ίδιος ο Κύριος είπε.

Όταν θα μας κρίνει κατά την ημέρα εκείνη την μεγάλη και την Εσχάτη και θα ειπεί. Ήμουν φτωχός και ήμουν πεινασμένος και μου δώσατε να φάγω. Ήμουν γυμνός και με ντύσατε. Και θα του πουν και οι ελεήμονες και οι μη ελεήμονες, εκείνοι που θα τους πει δεν μου δώσατε.

Κύριε, πότε σε είδαμε; Και θα πει ο Κύριος. Εφόσον το κάνατε σε έναν από τους αδελφούς μου αυτούς, αδελφούς μου αυτούς, σε μένα το κάνατε. Βλέπετε λοιπόν ότι ο ίδιος ο Κύριος αποκαλεί τον κάθε άνθρωπο αδελφό του.

Συνεπώς, εις το πρόσωπο του αδελφού έχουμε το πρόσωπο του Θεού. Απόδειξις ότι αυτό η Εκκλησία το έχει ως πράξη της. Όταν ο ιερεύς θα βγει να θυμιάσει τις εικόνες του τέμπλου, του Χριστού. μετά την Παναγία τους Αγίους, κατόπιν θυμιάζει το λαό. Γιατί θυμιάζει το λαό; Διότι ο λαός, οι πιστοί, είναι οι ζώσες εικόνες του Ιησού Χριστού.

Προσέξτε, του Ιησού Χριστού, όχι απλώς του Θεού, του Ιησού Χριστού. Το λέγει αυτό και ο Απόστολος Παύλος. Δεν είμεθα εικόνα του Θεού, εικόνα του Ιησού Χριστού. Αν μου πείτε, μα δεν λέγει το βιβλίο της Γενέσεως, ότι ο Θεός έκανε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική του;

Ναι, λέγει ο Άγιος Ειρηναίος, διότι ακόμη δεν είχε αποκαλυφθεί το μυστήριο της Ενανθρωπίσεως, για να μιλήσει ότι θα είμαστε εικόνα του Χριστού. Συνεπώς, η έκφρασης εκεί είναι ελλιπής, συνεπληρώθη στην Καινή Διαθήκη, όπως σημειώνει ο Απόστολος Παύλος.

Και το υπογραμμίζει ο Άγιος Ειρηναίος. Είμεθα λοιπόν εικόνα του Χριστού. Όταν κάποιος εμένα μου κάνει μια μετάνοια, και εγώ κάνω μια μετάνοια σε εσάς, αυτή λέγεται τιμητική προσκύνησης. Επιτρέπεται; Μα τόσο είναι ώρα αυτό λέμε; Βεβαίως επιτρέπεται. Μη μου πάρετε την απόλυτη εκείνη περίπτωση, που λέγει ο Κύριος, και δεν θα καλέσετε πατέρα επί της γης, ένας είναι ο πατέρας σας, και δεν θα καλέσετε καθηγητή επί της γης, ένας είναι ο καθηγητής, ο Χριστός.

Αγαπητοί μου, εκείνες οι απόλυτες περιπτώσεις, απόδειξις, ότι πουθενά στην Αγία Γραφή δεν είναι γραμμένο να μιλάμε τον πατέρα που με γέννησε, να μην τον πω πατέρα μου. Πώς θα τον πω, Γιωργάκη και Νικολάκη, τον πατέρα μου; Θα τον πω πατέρα, κανείς ποτέ δεν μου το απαγόρευσε αυτό.

Και όχι μόνο αυτό, αλλά η εντολή, τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου ανανεώνεται από τον Υιό το Χριστό, στην Καινή Διαθήκη. Κύριε λέγει, τι θα κάνω για να κερδίσω την αιώνιον ζωή, λέγει εκείνος ο νεανίσκος, τις εντολές να τηρήσεις, ποιες, τίμα τον πατέρα σου και την μητέρα σου, και τα λοιπά, και τα λοιπά.

Τι σημαίνει λοιπόν εκεί; Σημαίνει πατέρας με την απόλυτη σημασία, όταν πω έναν κυβερνήτη μιας χώρας, όπως σας είχα κι άλλοτε πει, ο Αραγκό, ο ποιητής αυτός, Γάλλος, είχε πει για τον Στάλιν, Γελάς και ανθίζουν οι κάμποι και βγαίνει το σιτάρι. Ε, όχι δα, όχι να γελάει ένας άνθρωπος και να φυτρώνει το σιτάρι. Με αυτή την έννοια, με αυτή την έννοια, είπε ο Χριστός, δεν μπορείτε να καλέσετε πατέρα επί της γης. Δεν είναι ο πατερούλης, όπως κάποτε λέγεται ο Στάλιν, δεν είναι ο πατερούλης. Ανάληψη, άνθρωπος, του να του κάνω τη μετάνοια, Φιλήσω το χέρι, με την έννοια της τιμητικής προσκυνήσεως, με την απόλυτη έννοια, όχι, ή το άλλο του καθηγητού, δε λέμε κύριε καθηγητά στο σχολείο, δε λέμε τον διδάσκαλον διδάσκαλον, και μη κληθείτε λέει ραββί λέει ο Χριστός, δηλαδή διδάσκαλοι, μα πουθενά δεν βλέπουμε να γίνει θέμα να μην πούμε τον διδάσκαλον διδάσκαλον, με την απόλυτη, ότι είναι το άπαν αυτός ο διδάσκαλος,

Που ήρθε να μας πει την αλήθεια με άλφα κεφαλαίο. Ε λοιπόν, την αλήθεια με άλφα κεφαλαίο, ένας διδάσκαλος μας την είπε, ο Ιησούς Χριστός. Εμείς οι άλλοι είμαστε δάσκαλοι σχετικοί, είμαστε καθηγητές σχετικοί, είμαστε πατέρες σχετικοί, αλλά το ρήμα λατρεύω δεν αναφέρεται σε άνθρωπο, αναφέρεται μόνο εις το Θεό.

Και λέγει εδώ ότι θα λατρεύσουν τον Θεόν και το Αρνίον, ώστε εδώ βλέπουμε να υπάρχει η λατρεία, την απολυτότητα, την εκτίμηση. Λατρεύεται όμως και ο Αμνός, δηλαδή ο Υιός που έγινε άνθρωπος και πήρε την ανθρωπίνη φύση, τη δική μου φύση.

Αυτή που είναι, όπως την ξέρω την ανθρωπίνη φύση, ένα συγκεκριμένο, περιγεγραμμένο σώμα, με τα δυο του χέρια και με τα δυο του πόδια. Αυτό το μικρό κατασκεύασμα που λέγεται άνθρωπος και που το πήρε ο Θεός, αυτή τώρα η ανθρωπίνη φύσης του Χριστού, είναι λατρευτή, αγαπητοί μου, ναι, ναι.

Και μάλιστα ιδιαίτερος θα παρακαλέσω την προσοχή σας εδώ. Καταρχάς το λέει η Αγία Γραφή, ακούσατε πως το διατυπώνει. Και ο θρόνος του Θεού και του αρνίου, εν αυτή, την πόλη, έστε, θα είναι. Και οι δούλοι αυτού, οι κάτοικοι της πόλεως, δηλαδή οι πιστοί της Βασιλείας του Θεού, λατρεύσουσιν.

Λέγει αυτό, δεν λέγει αυτούς, γιατί; Γιατί ο Θεός είναι ένας.

Και δεν λέγει θρόνους, γιατί; Γιατί ο θρόνος είναι ένας, επειδή ο Θεός είναι ένας, η ουσία είναι μία, τα πρόσωπα είναι τρία. Συνεπώς βλέπει κανείς ότι η λατρεία αποτείνεται όχι απλώς εις τον Υιόν, αλλά εις τον ενανθρωπίσαντα Υιόν.

Άρα λατρεύεται ο αμνός, λατρεύεται απολύτως, με την απόλυτη σημασία της λέξης λατρεύω. Και λατρεύεται τώρα, εις την στρατευωμένη Εκκλησία, μέσα στον χρόνο και στον χώρο, λατρεύεται εις το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας.

Δηλαδή, το σώμα και το αίμα του Χριστού είναι λατρευτόν.

Πώς το βλέπετε αυτό, στην πράξη; Φόβος και τρόμος, μη στάξει κάπου κάτι, μη κάπου παραπέσει κάτι. Γονατίζομαι, θυμιάζομαι, προσκυνούμαι, μετά φόβου και τρόμου παίρνουμε το σώμα και το αίμα του Χριστού.

Γιατί; Άγγελοι δεν παρακύπτουν; Γιατί, και προς τιμήν του ανακειμένου, όπως λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος, και προς τιμήν του ανακειμένου Χριστού, περιτριγυρίζουν μετά φόβου και τρόμου την Αγία Τράπεζαν. Γιατί, γιατί το σώμα του Χριστού είναι λατρευτό.

Και το καταπληκτικό ότι μπροστά μας έχουμε, επί του δισκαρίου ένα τεμάχιον άρτου, και επί του ποτηρίου έχουμε οίνον, κρασί. Αλλά μετεβλήθησαν αυτά, με το Πνεύμα το Άγιον, όπως ακριβώς το Πνεύμα του Θεού εσκίασε. Ρωτάει η Θεοτόκος, πώς θα μου γίνει αυτό; Το Πνεύμα του Θεού λέει θα σε επισκιάσει. Το Πνεύμα του Θεού δημιούργησε τη σάρκωση, του Θεού Λόγου, στα σπλάχνα της Θεοτόκου. Και εμείς λέμε στον Πατέρα, να στείλει το Πνεύμα του Άγιον, το Πνεύμα του Άγιον, Πατέρα μας, στείλε το Πνεύμα του Άγιον, εφ' ημάς και επί τα προκείμενα δώρα ταύτα. Όχι στα προκείμενα δώρα ταύτα μόνον, ούτε μόνο σε εμάς. Εμείς πρέπει να γίνουμε οι κατάλληλοι να δεχθούμε τα τίμια δώρα. Συνεπώς πρέπει να έρθει το Πνεύμα του Άγιον σε εμάς, να μας καταστήσει καταλλήλους, να πάρουμε εκείνα τα δώρα.

Που θα μεταβάλει σε σώμα και αίμα Χριστού, μεταβαλών το πνεύμα της σου το Αγίο. Αφού τα μεταβάλεις με το πνεύμα στο Άγιο, σε τι; Σε σώμα του Χριστού σου. Εδώ είναι και τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος, εννοείτε, το καταλαβαίνετε. Και να μεταβάλεις και το κρασί σε αίμα του Χριστού σου, αφού το πνεύμα του Θεού, το πνεύμα το δικό σου, θα έρθει να τα μεταβάλει αυτά, ώστε ο Χριστός λατρεύεται.

Τρέπεται, εάν ο Χριστός, κτιστός, κατά την βλασφημία του Αρίου, που έλεγε ότι δεν είναι Θεός, αλλά είναι κτίσμα, αυτό που πιπιλίζουν και οι άθεοι, χιλιασταί. Είπα άθεοι και δεν είναι υπερβολή. Όποιος δεν έχει τον Υιόν, ούτε τον Πατέρα έχει, και συνεπώς είναι άθεος. Δεν το λέγω εγώ, το λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, στο Ευαγγέλιόν του.

Ένας λοιπόν που δεν δέχεται τον Υιόν ως ενανθρωπίσαντα Θεόν, δεν έχει ούτε τον Πατέρα, είναι άθεος. Σας είπα ότι άθεος δεν είναι εκείνος που αρνείται μόνον, έτσι εντελώς, επιεικώς το λέμε αυτό, δεν είναι εκείνος ο οποίος αρνείται ότι υπάρχει Θεός.

Αυτός λέει δεν υπάρχει Θεός, άθεος δεν είναι αυτός μόνον, άθεος είναι και εκείνος που δεν δέχεται τη θεανθρωπίνη φύση του Ιησού Χριστού. Το ακούσατε σας παρακαλώ, μήπως μένει κανείς που δεν το άκουσε αυτό σε καμιά γωνιά και κοιμάται; Όποιος δεν δέχεται την θεανθρωπίνη φύση του Χριστού είναι άθεος, και ο χαρακτηρισμός δεν είναι δικός μου.

Αν λοιπόν ο Χριστός ήτο κτιστός, κτίσμα δηλαδή, όπως βλασφημεί σας είπα ο Άριος, με τη λατρεία του Χριστού επιστρέφουμε στην ειδωλολατρεία, διότι λατρεύουμε ένα κτίσμα, μα ο Χριστός γι' αυτό ήρθε, να μας απαλλάξει από την ειδωλολατρεία.

Πώς λοιπόν λατρεύοντας τον Ιησού Χριστόν, εάν δεν είναι ο Θεός, θα ξαναπέφταμε πάλι στην ειδωλολατρία; Έτσι έχουμε να διαλέξουμε τούτο. Ή θα δεχθώ ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Θεός και θα τον λατρεύσω, με την θεανθρωπίνη του φύση θα τον λατρεύσω, ή αν δεν το πιστεύω, τότε και τον προσκυνώ, τότε είμαι ειδωλολάτρης.

Αλλά ο Χριστός όμως είναι Θεάνθρωπος, και η λατρεία προς Εκείνον βεβαίως δεν είναι η ειδωλολατρεία.

Ο θρόνος του Θεού και του Χριστού εν αυτή την πόλη, εννοείται, έστε. Δηλαδή πού; Στην καινούργια Ιερουσαλήμ. Οι δούλοι του Θεού θα τον λατρεύουν. Εδώ δεν φέρεται το Πνεύμα του Άγιον. Πάρα πολλές φορές έχουμε πτυχές μέσα στην Αγία Γραφή Που αναφέρεται μόνον ο Υιός, ή μόνον ο Πατήρ, ή μόνο το Πνεύμα του Άγιον, ή ένα από αυτά, ή κάποτε και τα τρία.

Βέβαια σας εξήγησα την άλλη φορά, ότι ο θρόνος είναι του Πατρός και του Υιού. Και ο ποταμός έλκεται, φεύγει από τον θρόνο, και ότι ο ποταμός αυτός είναι το Άγιον Πνεύμα. Σας το έλεγα, είναι περασμένη φορά.

Έχουμε και τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος. Αλλά, εν πάση περιπτώσει, επειδή όλα αυτά είναι εικόνες, για αυτό το λόγο, αυτή τη στιγμή, θα μπορούσαμε να δούμε, εδώ ως τον θρόνον του Θεού, ότι είναι ο θρόνος του Πατρός και ο θρόνος του Αρνίου.

Οι δούλοι του Θεού λατρεύουν τον Πατέρα και τον Υιόν, οι δούλοι του Θεού, έτσι λέει το Ιερόν Κείμενον, οι δούλοι του Θεού, είναι αξιοπρόσεκτο, ότι εναλλάσσονται μέσα στο βιβλίο της Αποκαλύψεως Οι χαρακτηρισμοί των κατοίκων της πόλεως. Άλλοτε λέγονται δούλοι, άλλοτε λέγονται υιοί, άλλοτε απλώς άνθρωποι, άλλοτε άγιοι, άλλοτε βασιλείς, άλλοτε ιερείς, άλλοτε λαός του Θεού, άλλοτε οι φοβούμενοι, άλλοτε οι νύμφοι.

Κάθε μια ονομασία, από όλες αυτές τις ονομασίες, εκφράζει μια πτυχή των σωθέντων, μια στάση, θα έλεγα μια ευεργεσία, ένα προνόμιο, μια ιδιότητα. Αλλά το δυστύχημα είναι για εμάς πάντα τους ανθρώπους, και όταν μάλιστα είμεθα και λέμε ότι είμεθα μέσα στην Εκκλησία, όταν είμεθα αλλοτριωμένοι του Πνεύματος της Αγίας Γραφής.

Να προσβάλλουμε την ιδιότητα του πιστού δούλου του Θεού κατά τα πολιτικά και κοινωνιστικά πρότυπα. Και επειδή σημειώθηκε τελευταία αυτό, για αυτό σας το τονίζω. Το θέμα έφτασε μέχρι τη Βουλή. Δεν μπορούμε λέει να λέμε παντρεύεται, νυμφεύεται ο δούλος του Θεού τάδε, την δούλη του Θεού τάδε.

Τι θα πει λέει το «ο δούλος του Θεού»; Έχουμε δημοκρατία, έχουμε σοσιαλισμό, έχουμε δεν ξέρω τι. Ο δούλος του Θεού; Πού βρισκόμαστε, στο Μεσαίωνα; Χωρίς, βλέπετε, οι άνθρωποι οι αλλοτριωμένοι δεν καταλαβαίνουν. Βέβαια, αν τους λέγαμε, αν τους λέγαμε ότι η Αγία Γραφή ονομάζει τους πιστούς και βασιλείς, α, έλεγαν, τότε μιλάτε για βασιλεία, και αυτό δεν μας αρέσει οπωσδήποτε. Δι' ονόματος Θεού, θα πρέπει να προσαρμόζομαι τους χαρακτηρισμούς, που δίνει δια τους πιστούς ο Λόγος του Θεού και όπως σας εξήγησα είναι πάντοτε μια θέση, μια στάση, ένα προνόμιο, μια ευεργεσία, εκ μέρους του Θεού προς τους εκείνους οι οποίοι σώζονται και είναι στην πόλη του Θεού και είναι εικόνες αυτά.

Θα πρέπει να προσαρμόζουμε αυτούς τους χαρακτηρισμούς της Αγίας Γραφής με τις εκάστοτε πολιτικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις και κοινωνιστικές; Δεν νομίζετε ότι είναι περίεργο, παράξενο φράγμα; Το όπα, επειδή αυτά κυκλοφορούν, επειδή είναι πάρα πολύ κοντινό μας αυτό που συνέβη, για να γνωρίζετε πως πρέπει να κινούμε.

Σε τι θα συνίστατο η λατρεία αυτή, σε τι; Η λατρεία έχει μια ευρεία διάσταση, είναι γενικώς η διακονία του Θεού, η θεραπεία του Θείου. Δηλαδή θεραπεύω, θα πει διακονώ, η υπηρεσία, η διακονία του Θεού. Αυτή η διακονία του Θεού, δηλαδή η λατρεία, αρχίζει πολύ παλιά. Βλέπουμε ότι ο Κάιν και ο Άβελ λατρεύουν τον Θεό με θυσίες. Δηλαδή βλέπουμε τις θυσίες, των ζώων. Ο Νώε, η πρώτη δουλειά που έκανε όταν βγήκε από την Κιβωτό ήταν αυτή, να λατρεύσει τον Θεό με μία θυσία.

Και όταν ο Θεός του είπε, από τα ακάθαρτα ζώα θα πάρεις τόσα ζεύγη, ενώ από τα καθαρά θα πάρεις πολύ περισσότερα ζεύγη, ήταν αυτός ο λόγος. Δια να έχει, έως ότου πολλαπλασιαστούν τα ζώα, να έχει αρκετά για να θυσιάζει στον Θεό.

Ο Αβράμ και εκείνος θυσιάζει. Έτσι βλέπουμε από τη λατρεία του Θεού στα παιδιά των πρωτοπλάστων, αναμφισβήτητα μετήχαν και οι πρωτόπλαστοι, αναμφισβήτητα οι πρωτόπλαστοι είπαν στα παιδιά τους αυτή τη λατρεία, αναμφισβήτητα οι πρωτόπλαστοι πήραν από το Θεό τη λατρεία, εκείνος τους είπε πως να λατρεύουν τον Θεό, Διασώθη μέσα στο ανθρώπινο γένος, εχάθηκε το αντικείμενον της λατρείας που είναι το πρόσωπο του αληθινού Θεού, έγινε λατρεία των ειδώλων, διετηρήθη όμως η αληθινή λατρεία του Θεού σε μερικά πρόσωπα μέσα στη διαδρομή της ιστορίας, κατά έναν θαυμαστόν και μυστηριώδη τρόπο, ο Αβράμ γνωρίζει το Θεό κατά αποκάλυψη, αλλά όταν έρχεται στην Ιερουσαλήμ, η οποία δεν εκτίστη βεβαίως από τους Εβραίους Ιερουσαλήμ,

αλλά από τους Ιεβουσαίους, Χαναναίους, Ιεβουσαίους και κατεκτήθη πολύ αργότερα, κατεκτήθη η Ιερουσαλήμ ως πόλη με την ονομασία Ιερουσαλήμ, κατεκτήθη από τον Δαβίδ, θα λέγαμε περίπου 500 χρόνια μετά από την κατοίκηση των Εβραίων στη γη Χαναάν, συναντά ο Αβράμ κάποιο περίεργο και μυστηριώδες πρόσωπον που έλεγε τον Μελχισεδέκ.

Και ήταν βασιλεύς λέγει Σαλήμ, βασιλεύς και ιερεύς, Ιερουσαλήμ, και του προσέφερε δεκάτην για να κάνει θυσία στο Θεό, με άρτους και οίνον, προτύπωσις του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας. Πού εγνώριζε τον αληθινό Θεό αυτός ο Μελχισεδέκ, μυστήριο, μέσα στη διαδρομή θα 'λεγα της ανθρωπίνης ιστορίας, διατηρεί τον μονοθεϊσμό, και η λατρεία του αληθινού Θεού. Έτσι, από τη λατρεία του Θεού με ζώα, από τότε, μέχρι τη λογική λατρεία των Χριστιανών, ως υπερτάτη τη θυσία του σώματος και του αίματος του Χριστού, στη Θεία Λειτουργία έχουμε τη λατρεία του Θεού, αλλά έχουμε και μια άλλη λατρεία προς τον Θεό, καθημερινή λατρεία,

Όπως και τότε στην Παλαιά Διαθήκη ετονίζετο η καθημερινή λατρεία του Θεού με θυσίες. Και είναι η λογική λατρεία, όχι πια το σώμα και το αίμα του Χριστού, αλλά η λατρεία που θα προσφέρει ο κάθε πιστός στο Θεό και δεν είναι παρά ό,τι λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος.

Τι δε ευθύ λογική λατρεία Η πνευματική διακονία, η πολιτεία η κατά Χριστόν, λέει ο Ιερός Χρυσόστομος, εάν καθ' εκάστην ημέραν προσφέρεις αυτά θύματα και ιερεύς του οικείου σώματος γίνει και της κατά ψυχήν αρετής, οίον όταν σωφροσύνην προσενέγκης, ταύτα γαρ ποιών αναφέρεις λογικήν λατρείαν, τουτέστιν, Ουδέν έχουσαν σωματικών, ουδέν παχύ, ουδέν αισθητών. Σε αυτή τη θυσία ο άνθρωπος είναι ο ίδιος ιερεύς, θύτης, δηλαδή, και θύμα. Τι προσφέρει; Τον εαυτόν του. Θα σας το αναλύσω. Αυτό που σας διάβασα είναι η πνευματική διακονία, η πολιτεία η κατά Χριστόν, ο τρόπος που ζεις, είναι μια θυσία. Εάν κάθε μέρα προσφέρεις στο Θεό θύματα, σφάγια,

ιερεία, όπως λέγει ο Καβάσιλας, και είσαι εσύ ο ιερεύς του δικού σου του σώματος και της αρετής της ψυχής σου, πώς; όταν σωφρονείς, όταν είσαι σώφρων, όταν είσαι αγνός, όταν είσαι εγκρατής, τότε λέγει προσφέρεις θυσία στο Θεό και αναφέρεις. Η λέξη, στο ρήμα αναφέρω, είναι λειτουργικής διαστάσεως, γι' αυτό και λέγεται και η ευχή, η ευχή της Αγίας Αναφοράς.

Αναφοράς, τότε προσφέρεις τω Θεώ τη λογική λατρεία του εαυτού σου. Όταν, αγαπητοί μου, ο άνθρωπος θα πει όχι στην αμαρτία, όταν θα πει ναι στην αρετή, είναι θυσία. Και ότι η κατά Χριστόν πολιτεία είναι μια θυσία στον Θεό. Έχουμε και άλλες μορφές θυσίας. Το λέγει, τονίζει αυτές τις μορφές και ο Απόστολος Παύλος, γενικά η Αγία Γραφή.

Η προσευχή είναι μια θυσία, ο αίνος είναι μια θυσία, η ψαλμωδία είναι μια θυσία, είναι η θυσία των χειλέων και ούτω καθεξής. Αλλά η υψίστη θυσία είναι το μαρτύριο. Όταν κανείς προσφέρει τον εαυτόν του να μαρτυρήσει υπέρ του Χριστού. Αλλά μη πηγαίνετε εκεί, δεν ξέρω ποιοι θα αξιωθούν αυτού του μαρτυρίου, ποιοι θα αξιωθούν πραγματικά, ένα μόνο, Για να φτάσουμε εκεί ίσως θα πρέπει κάθε μέρα να προσφέρουμε θυσία μαρτυρίου, να στερηθούμε κάτι, να υπομείνουμε κάτι, μια κοροϊδία θα μας πούν, μια στέρηση χωρίς να αγανακτήσουμε και ούτω καθεξής.

Να πούμε δεν θα διαπράξω αυτό που θα ήταν πολύ ευχάριστο ή κοσμικό, το στερούμε, είναι μια θυσία και είναι η θυσία αυτή πραγματικά ευπρόσδεκτη εις τον Θεόν. Είναι ό,τι είπε ο Κύριος, και οι αιρέσεις δεν αποτελούν λατρείαν αλλά βλασφημίαν.

Γι' αυτό δεν είναι φανατισμός να λέμε ότι δεν ανέχομαι τους αιρετικούς ανθρώπους. Δεν είναι φανατισμός, το ξαναλέγω, η αίρεσις δεν αποτελεί δοξολογία του Θεού. Δεν αποτελεί θυσία, δεν αποτελεί λατρεία, είναι απόβλητο στοιχείο γιατί είναι βλασφημία.

Αληθής λατρεία είναι και η πνευματική ζωή, όπως σας εξήγησα, και η μνήμη ακόμη του Θεού. Όταν έχω μία μνήμη του Θεού, και αυτό είναι μία λατρεία του Θεού.

Αλλά σε εκείνη τη μακαριστή πόλη, την αιωνία Ιερουσαλήμ, τη Βασιλεία του Θεού, πώς θα λατρεύουν τον Θεόν οι κάτοικοί της;

Πρώτα, η παρουσία των μέσα στην πόλη εκείνη, παρουσία Αγίων. Θα είναι λατρεία του Θεού. «Ο εν Αγίοις αναπαυόμενος», λέει η Αγία Γραφή, ο Θεός ο οποίος αναπαύεται επάνω εις τους Αγίους. Η παρουσία λοιπόν των Αγίων, των κατοίκων ως Αγίων, είναι λατρεία εις τον Θεό.

Μετά, η κατανόηση της αγάπης του Θεού και της σοφίας του Θεού και της δυνάμεως του Θεού. Εις το διηνεκές, εκ μέρους των κατοίκων της πόλεως, θα είναι και αυτό μια δοξολογία του Θεού. Αλλά και ο αιώνιος ύμνος του Θεού, αυτό θα είναι μια λατρεία του Θεού.

Όλα αυτά αποτελούν τη λατρεία του Θεού, εκ μέρους των πιστών, σε εκείνη την πόλη, στη Βασιλεία του Θεού. Αυτό είναι και το έργο των Αγίων Αγγέλων. Οι Άγιοι Άγγελοι αυτό προσφέρουν ως λατρεία εις τον Θεό. Αυτό θα είναι και των Αγίων του Θεού. Και είναι το κατεξοχήν έργο του ανθρώπου, τόσο εις την στρατευομένη εκκλησία όσο και εις την θριαμβεύουσα. Τόσο εις την θριαμβεύουσα όσο και εις την στρατευομένη. Το είπα έτσι διπλά για να σας βοηθήσω να καταλάβουμε ότι ό,τι εργασία και να κάνω, αγαπητοί μου, στη ζωή μας είναι δευτερεύοντα στοιχεία.

Είναι δευτερεύοντα στοιχεία, εκείνο που έχει σημασία και πρέπει να το κατανοήσουμε ότι το πρώτο έργο που έχουμε να επιτελέσουμε εδώ εις την ζωή αυτή είναι να φτάσουμε εις την ορθή λατρεία του Θεού. Και όψονται το πρόσωπον αυτού, προχωρούμε λίγο, Αποκάλυψις 22,4.

Και θα ίδουν το πρόσωπον αυτού. Εδώ, σαφώς, του Θεού και του Αρνίου. Δε λέγει αυτών, αυτού, δια το ομότιμον, δια το ομοούσιον. Και θα ίδουν το πρόσωπον αυτού. Εδώ, αγαπητοί, εδώ, αγαπητοί, ευρισκόμεθα εις την καρδία της καρδίας όλου του βιβλίου της Αποκαλύψεως, ακόμη ολοκλήρου της Αγίας Γραφής, όλων των χριστιανικών αγώνων, της πίστεως, της ελπίδος και της αγάπης, στην καρδία να βρισκόμεσα.

Τα πάντα είναι εδώ. Είναι οι κεκριμένοι, είναι οι ποθητοί, είναι οι ελπιζομένοι, είναι οι αποκαραδοκουμένοι που λέει στην προσδομένη ο Απόστολος Παύλος. Αιωνία θεωρία του προσώπου του Θεού. Αυτό είναι.

Ό,τι κάνουμε, κάθε αγώνα, κάθε προσπάθεια, είναι να φτάσουμε να ειδούμε το πρόσωπο του Θεού. Ο λαός το λέγει απλά, δεν θα δούμε πρόσωπο Θεού όταν κάποτε κάνουμε τίποτε αμαρτίες. Λέμε δεν θα δούμε πρόσωπο Θεού, γιατί; Γιατί αυτό αποτελεί των τελευταίων σκοπών της ζωής μας.

Όταν θα ακούσετε την ομιλία από τον πατέρα Γεώργιο, αυτό θα σας πει, δεν ξέρω βέβαια τι θα σας πει, αλλά αυτό θα είναι. Ότι δηλαδή ο σκοπός είναι να φτάσουμε στη θέωση, δηλαδή να φτάσουμε να είμεθα ομοειδείς με τον Χριστόν, θεωμένος εκεί τους θεωμένοι και εμείς και ως ομοειδείς να είδουμε το πρόσωπό του.

Αυτό αποτελεί την υψίστη προσπάθεια, αυτό είναι η χρησιμότητα, να το ξέρετε, εκεί πρέπει να φτάσουμε, να δούμε το πρόσωπο του Θεού. Αν μου πείτε αυτό είναι όλο, βέβαια θα μπορούσα πολλά να σας πω και θα σας πω στη συνέχεια.

Θα θέλω να σας βοηθήσουμε ένα παράδειγμα για το οποίο ζητάω συγγνώμη. Αλλά δεν ξέρω ποιο να διάλεγα για να σας το έκανα πιο ζωντανό και πιο ζωηρό.

Ζητώ πάλι συγγνώμη.

Ανάμεσα σε δύο ερωτευμένους ανθρώπους, τι θα είχε πιο μεγάλη αξία; Ένα κουστούμι, ένα φουστάνι, ένα σπίτι, ένα αυτοκίνητο; Χιλιάδες χρήματα, Δραχμές, Λίρες, Χρυσάφι, δεν νομίζω· την πιο μεγάλη αξία θα την είχε να βλέπονται αυτά τα δύο ερωτευμένα πρόσωπα.

Ε αυτό σας λέγω το σύνορα αγαπητοί μου, ότι το ύψις των αγαθών είναι αυτό, να ειδούμε το πρόσωπο του Θεού. Μα αν μου πείτε, μα ναι ναι ναι, διότι αν για σένα υψίστη ευτυχία να βλέπεις το πρόσωπο που αγαπάς, τότε πόσο περισσοτέρα πρέπει να είναι η υψίστη ευτυχία με το να βλέπεις το πρόσωπο του δοξασμένου Χριστού, του δοξασμένου Θεού, πόσο περισσοτέρα είναι η ευτυχία, προσμετράτε, συγκρίνετε, είπα το παράδειγμα αυτό για να καταλάβετε, πάνω κάτω, τι θα πει βλέπω το πρόσωπο του Θεού, θα το βλέπουμε, αν μας αξιώσει ο Θεός, ακορέστος, η φράση δεν είναι δική μου, του Αγίου Συμεών του Νέου Θεολόγου, κορεσμός ακόρεστος,

Θα χορταίνει χωρίς να χορταίνει. Και αυτό μέσα στην αιωνιότητα. Άπειρος είναι ο Θεός και άπειρη η θεωρία του προσώπου του. Έτσι όπως ο Ιερός Ευαγγελιστής θέτει το θέμα και εκφέρει το ζήτημα με τόση απλότητα και βεβαιότητα και όψονται το πρόσωπον αυτού δείχνει ότι η θεωρία του προσώπου του Θεού είναι μία πραγματικότητα.

Γράφει ο Άγιος Ανδρέας Καισαρείας, και όψονται αυτόν πρόσωπον προς πρόσωπον, θα τον δουν πρόσωπον προς πρόσωπον, ου δι' αινιγμάτων, αλλ' ώσπερ ... ως φησίν ο Μέγας Διονύσιος, θα τον δουν οι πιστοί πρόσωπον προς πρόσωπον, όχι αινιγματωδώς, δεν σας ερμηνεύω την έννοια αινιγματωδώς, θα τη δούμε λίγο πιο κάτω, αλλά όπως είδαν οι Απόστολοι τον Χριστόν εις το Θαβώρ, έτσι θα τον δουν οι πιστοί στη Βασιλεία του Θεού, όπως λέγει ο Μέγας Άγιος Διονύσιος, ο Αρεοπαγίτης.

Θα λέγαμε λοιπόν να η απόδειξη της αληθίας, η μεταμόρφωσης του Χριστού ως ιστορικό γεγονός, υπογραμμίζω, ως ιστορικό γεγονός, αυτά δεν είναι θεωρίες, είναι γεγονότα. Έρχεται να γίνει αισθητή στους τρεις μαθητάς Πέτρον και Ιάκωβον και Ιωάννη.

Αλλά θα πείτε πως το κτίσμα ο άνθρωπος θα φτάσει να δει τον αόρατο και άπειρο Θεό; Επάνω σε αυτό λέγει ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων στην δεκάτη του κατήχηση, Παράγραφος 7.

Διὰ τοῦτο τοίνυν, ἐπειδὴ τὸ τῆς θεότητος πρόσωπον οὐδεὶς ἠδύνατο ἰδεῖν ζῶν, ἀνέλαβε τὸ τῆς ἀνθρωπότητος πρόσωπον, ἵνα τοῦτο ἰδόντες ζήσωμεν. Επειδή λοιπόν δεν θα μπορούσε κανείς να δει το πρόσωπο της θεότητος και να ζήσει, γι' αυτό ανέλαβε ο Θεός την ανθρωπίνη φύση, το ανθρώπινο πρόσωπον, για να το δούμε και να ζήσουμε.

Τι ωραία αυτή η φράση, θα σας την ξαναδιαβάσω στο πρωτότυπο. Ἀνέλαβε τὸ τῆς ἀνθρωπότητος πρόσωπον, ἵνα τοῦτο ἰδόντες ζήσωμεν. Πήρε το ανθρώπινο πρόσωπο για να το δούμε και να ζήσουμε. Αν ερωτήσετε ποια θα είναι η τροφή μας στη Βασιλεία του Θεού, πώς θα ζούμε;

Αυτό θα είναι η τροφή μας, αυτό θα είναι η αθανασία μας, βλέποντας στο πρόσωπο του Θεού Και όταν θέλησε και αυτό τούτο δείξαι μετ' ολίγης αξίας, όταν το πρόσωπον αυτού έλαμψεν ως ο ήλιος, και όταν θέλησε να δείξει αυτό το πρόσωπο, με λίγη δόξαν, λίγη, μία μόλις χαραματιά θείας δόξης που το πρόσωπό του έλαμψε σαν τον ήλιον, οι μαθηταί πίπτουσιν φοβηθέντες, έπεσαν χάμα από το φόβο τους. Ει δε το του σώματος πρόσωπον λάμψαν, εφόβησεν, Πως εις το της Θεότητος αξίωμα ατενίσαι τις ηδύνατο; αγαπητοί μου, η Αγία Γραφή φανερώνει, ότι το πρόσωπο του Θεού αληθώς θα το έβλεπε ο άνθρωπος. Προσέξτε, όλη η Αγία Γραφή αυτό μας πληροφορεί, όλα τείνουν σ' αυτό το σημείο, ότι θα έφτανε ο άνθρωπος να ειδεί το πρόσωπο του Θεού, και εδώ και εκεί, εις το διηνεκές ως πρόσωπο του Θεού,

Ανθρώπου, όταν λέγει ο προφήτης Βαρούχ και τοις ανθρώποις συνανεστράφη, τι άλλο σημαίνει, ότι θα βλέπαμε το Θεό με το ανθρώπινο πρόσωπο, όταν ο Συμεών, ο Θεοδόχος που γιορτάσαμε προχθές την εορτή της Υπαπαντής, είπε νυν απολύεις τον δούλόν σου, Δέσποτα, ότι είδον οι οφθαλμοί μου το σωτήριόν σου, είδον οι οφθαλμοί μου τον σωτήρα του κόσμου, το σωτήριον, τον σωτήρα, Ο οποίος είναι το φως των Εθνών Είδα το πρόσωπο του Θεού, στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού Γι' αυτό λέγει ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς στον Παιδαγωγό του Πρόσωπον δε του Θεού, ο Λόγος Ω, φωτίζεται ο Θεός και γνωρίζεται Πώς θα γνωρίσω το Θεό, δια του Λόγου, δια του Λόγου που ενανθρώπισε

Και όπως πάλι ο ίδιος λέγει, πρόσωπον ήρυτε του Πατρός, ο Υιός Το πρόσωπον λέει του Πατρός είναι ο Υιός Αυτό λέγεται το πρόσωπο του Θεού, ποιο είναι το πρόσωπο του Θεού, ο Υιός, αισθήσεων πεντάδι, σαρκοφόρος γενόμενος, αφού έγινε σαρκοφόρος, έφερε σάρκα, με πέντε αισθήσεις, ο Λόγος, ο του Πατρώου μηνυτής ιδιώματος, ποιο λοιπόν το πρόσωπο του Πατρός, ο ενανθρωπήσας Υιός, γι' αυτό, όταν ερώτησε ο μαθητής ο Φίλιππος, Κύριε, δείξον ημίν τον Πατέρα, και αρκεί ημίν, ο μαθητής του ο Φίλιππος, Δείξε Κύριε εμάς τον Πατέρα και είναι αρκετό για μας, και ο Κύριος απαντά, Φίλιππε,

Τοσούτον χρόνον μεθ' υμών ειμί, και ουκ έγνωκάς με, τόσο καιρό είμαι μαζί σας και δεν με εγνώρισες, ο εωρακώς εμέ εώρακε τον Πατέρα, εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα, Και πως συ λέγεις δείξον ημίν τον πατέρα και πως συ λέγεις δείξε μας τον πατέρα; ου πιστεύεις ότι εγώ εν τω πατρί και ο πατήρ εν εμοί εστι;

Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον πατέρα και ο πατήρ είναι μέσα σε μένα; Είναι θαυμάσιον, ποιο λοιπόν το πρόσωπο του πατρός; είναι το πρόσωπο του ενανθρωπήσαντος λόγου Αυτό είναι το πρόσωπο του πατρός

Είναι σαφής λοιπόν ο Άγιος Ανδρέας όταν αναφέρει αυτό που λέγει ο Άγιος Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης Ότι θα ειδούμε των Θεών πρόσωπων εν το προσώπο του Χριστού Δηλαδή πρόσωπον προς πρόσωπον όπως οι μαθηταί τον είδαν εις το όρος Θαβώρ Με την εξής διαφορά ότι εις το Θαβώρ είδαν τον Χριστόν καθώς ηδύναντο, όσο μπορούσαν Επειδή η ανθρωπίνη φύσις δεν είχε ακόμη ανακαινιστεί, για να δει την πλήρη δόξα Στον μέλλοντα αιώνα όμως, όταν θα έχουμε ανακαινιστεί, τότε θα δούμε ό,τι τώρα δεν μπορούμε να δούμε ή να φανταστούμε Πάντως βέβαια το πρόσωπο του δοξασμένου του Χριστού, αλλά πού πως μια μικρή γεύση μόνο εδοκίμασαν εδώ οι άνθρωποι

Και μην νομήσετε το πρόσωπο του Χριστού, δεν το είδαν οι τρεις μαθηταί, γιατί μπορεί κάποιος να πει περίεργη και λίγο ύποπτη αυτή η αποκλειστικότη, γιατί η ύποπτη, ο Απόστολος Παύλος δεν λέγει, ουχί τον Κύριον Ιησούν εώρακα, τον Κύριον Ιησούν εώρακα, δεν είδα, λέει, τον Κύριον Ιησούν, και πού τον είδε, τουλάχιστον, τουλάχιστον όπως μας το λέγει ο ίδιος, προς Δαμασκόν, τον είδε ως ήλιον, Ως ήλιον τον είδε, πώς δηλαδή, όπως τον είδαν οι μαθητές, εις το Θαβώρ. Εκείνοι όμως δεν τυφλώθηκαν, γιατί είχαν καθαρή καρδιά, αλλά φοβήθηκαν και έπεσαν χάμω. Ο Παύλος έπεσε και εκείνος χάμω, φοβήθηκε, αλλά τυφλώθηκε, γιατί πήγαινε διώκτης απέναντι στον Χριστό.

Και ο Θεός ξέρει πόσες άλλες αποκαλύψεις είχε ο Απόστολος Παύλος του Ιησού Χριστού όταν λέγει ότι το πήρε το Ευαγγέλιο επευθείας από τον Χριστό και ότι δεν είναι Δευτέρας σειράς Απόστολος Αλλά και τόσοι Άγιοι που πήραν τη Θεία Δόξα έλαμψαν σαν τη Δόξα του μεταμορφωμένου Χριστού στο Θαβώρ. Αυτή είναι η μαρτυρία ιστορική. Αυτές είναι οι αποδείξεις αγαπητοί. Αυτή είναι η μαρτυρία. Σας το ξαναλέγω άλλη μια φορά.

Έτσι σαφώς αναφέρει ο Άγιος Ιωάννης ο Ευαγγελιστής, Α΄ Ιωάννη, επιστολή πρώτη δηλαδή, 3,2. Να ενθυμηστείτε αυτή την περικοπή. Αγαπητοί, νυν τέκνα Θεού εσμέν, αγαπητοί λέει, είμεθα τώρα παιδιά του Θεού, και ούπω εφανερώθη τι εσόμεθα.

Και ακόμα δεν φανερώθηκε τι θα γίνουμε, δεν φανερώθηκε. Οίδαμεν δε ότι εάν φανερωθεί, όμοιοι αυτώ εσόμεθα, ότι οψόμεθα αυτόν καθώς εστιν. Τούτο ξέρουμε μόνο, ότι όταν θα φανερωθεί ο Χριστός. Το εάν δεν είναι υποθετικό αλλά χρονικό.

Όταν θα φανερωθεί ο Χριστός, θα είμεθα όμοιοι με εκείνον, τα ομοειδή ορώνται. Γι' αυτό λέει θα είμεθα όμοιοι με εκείνον, λέει, και εμείς δοξασμένοι, γιατί θα τον δούμε καθώς εστί, όπως είναι, ασύλληπτο, είναι πραγματικά ασύλληπτο.

Και ποιο το πρόσωπο του Θεού; Γράφει ο Άνθιμος Ιεροσολύμων, το πρόσωπο του Θεού, το αισθητό φως και η ευπρέπεια αυτού, ώσπερ εθεάσαντο οι Απόστολοι την δόξαν αυτού εν τω όρει τω Θαβώρ. Αυτό είναι το πρόσωπο του Θεού, η δόξα, γιατί φυσικά την ουσία του Θεού ποιος μπορεί να τη δει;

Στην Παλαιά Διαθήκη, όπως θα ξέρετε, εμφανίζεται μόνη η δόξα του Θεού. Στην Καινή Διαθήκη όμως και το ανθρώπινο πρόσωπο που προσέλαβε ο Θεός, και εκείνο δοξασμένο. Στη Βασιλεία του Θεού θα έχουμε το ανθρώπινο πρόσωπο του Χριστού σε μία ασύλληπτη δόξα.

Και όμως αγαπητοί, στην Παλαιά Διαθήκη η θεωρία του προσώπου του Θεού δεν εξησφάλιζε την ζωή. Στην απαίτηση του Μωυσέως να ιδεί το πρόσωπο του Θεού απήντησε ο Θεός, ου δυνήσῃ ιδείν μου το πρόσωπον, ου γαρ μη ίδῃ άνθρωπος το πρόσωπόν μου και ζήσεται, Έξοδος 33,20. Δεν θα μπορέσεις να δεις το πρόσωπό μου, δεν μπορεί να δει άνθρωπος το πρόσωπό μου.

Το πρόσωπό μου και να ζήσει. Θα πεθάνει. Δεν μπορεί να ζήσει. Σήμερα αγαπητοί μου, για να ζήσουμε πρέπει να δούμε το πρόσωπο του Θεού. Γι' αυτό έγινε η ενανθρώπιση. Α, αν ξέραμε τι σημαίνει ενανθρώπιση. Ωστόσο επιτρέψατέ μου να σας πω δυο λόγια τι επηκολούθησε και μετά να σας αναλύσω κάπως σύντομα αυτά που είπε ο Θεός στον Μωυσέα, πως τα έπαθε. Βάζω τη λέξη εντός εισαγωγικών, ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος. Λέγει λοιπόν ο Θεός εις τον Μωυσέα και είπε Κύριος, ιδού τόπος παρ' εμοί, να τόπος για μένα, στήσῃ επί της πέτρας, στάσου εκεί στην πέτρα, στο βράχο, ηνίκα δ' αν παρέλθῃ η δόξα μου, έως ότου περάσει η δόξα μου, και θήσω σε εις οπήν της πέτρας, θα σε βάλω σε μια σπηλιά, και σκεπάσω τη χειρί μου επί σε, θα βάλω το χέρι μου εκεί στη σπηλιά, στην οποία, και δεν μπορείς να με δεις, έως ότου περά

Τούτου περάσω, έως αν παρέλθω, και αφελώ την χείρα, και τότε θα βγάλω το χέρι μου, και τότε όψη τα οπίσω μου, θα δεις τα οπίσω μου, το δε πρόσωπό μου ούκ οφθήσεταί σοι, το πρόσωπό μου δεν θα σου παρουσιαστεί.

Αυτά λέγει ο Μωυσής, ο Θεός στον Μωυσέα. Τώρα, ο Άγιος Γρηγόριος αγαπητοί, ο Θεολόγος, στο δεύτερο θεολογικό του λόγο, παράγραφος 3, σημειώνει το εξής, είναι ο παθών, τη λέξη πάσχω, με την έννοια Πάσχο, Τα Θεία, Πάσχο, Ζω, Τα Θεία, Ακούστε τη γράφη Τι τούτο έπαθον, ω φίλοι και μύσται και της αληθείας συνερασταί; Τι είναι αυτό που έπαθα, λέγει, ω φίλοι και μύσται και συνερασταί, εσείς που ήσαστε ερωτευμένοι μαζί με εμένα,

που ήσαστε ερωτευμένοι με την αλήθεια, έτρεχον μεν ως Θεόν καταληψόμενος, και ούτως ανήλθον επί το όρος, έτρεχα να καταλάβω τον Θεό, να τον πιάσω. Και έτσι λέγει, ανέβηκα στο βουνό, και την νεφέλην διέσχον.

Διέσχισα τη νεφέλη, είσω γενόμενος από της ύλης και των υλικών. Μπήκα μέσα και έγινα με αυτόν ως ιόντες συστραφείς. Και τότε λέγει, συστράφηκα στον εαυτό μου, μαζεύτηκα στον εαυτό μου. Επειδή προσέβλεψα, αφού δεν προσέβλεψα, είδα, μόλις είδον Θεού τα οπίσθια.

Μόλις κατάφερα να δω τα οπίσθια του Θεού, και τούτο τη πέτρα σκεπασθείς, και τούτο γιατί σκεπάστηκα από την πέτρα. Το σαρκωθέντι δη μας, θεολόγο, ποια είναι αυτή η πέτρα που κρύπτει τη θεότητα; Είναι η σάρκωση, η σάρκα του Θεού, η σάρκα του Χριστού, αυτή είναι η πέτρα που κρύπτει τη θεότητα.

Και μικρόν διακύψας, λίγο έσκυψα, ουτ' ην πρώτην και ακήρατον, εννοεί ουσίαν, δεν είδα την πρώτη ουσία. Ποια είναι η πρώτη ουσία; Είναι η ουσία του Θεού, και αυτήν, λέγω δη τη Τριάδι, γινωσκομένην, και όση του πρώτου καταπετάσματος είσω μένει και υπό των Χερουβίμ συγκαλύπτεται. Αυτή η ουσία που δεν είναι ορατή, κρύπτεται και από τα Χερουβίμ, και τα Χερουβίμ κρύπτουν τον εαυτόν τους, αλλά η τελευταία, είναι η πρώτη και η τελευταία ουσία του Θεού, η πρώτη είναι η ουσία του Θεού, η τελευταία είναι η δόξα, και η εις ημάς φθάνουσα, είναι αυτή που φθάνει σε μας, η θεία δόξα. Δεν είδα λοιπόν την ουσία του Θεού, είδα την τελευταία ουσία, δη τη δόξα,

ίδ' εστιν, ως εμοί γε εδόκει, η εν τοις κτήμασι και τοις υπ' αυτού προβεβλημένοις και διοικουμένοις μεγαλειότης, ή ως ο θείος Δαβίδ ονομάζει, μεγαλοπρέπεια. Είναι όταν βλέπει κανείς και διακρίνει, δια των κτισμάτων, τη μεγαλοπρέπεια του Θεού, αλλά είναι κάτι πολύ παραπέρα από τα κτίσματα, τα κτίσματα χάνονται μπροστά σε αυτή τη θεία θεωρία.

Ταύτα γαρ Θεού τα οπίσθια, όσα μετ' εκείνον εκείνου γνωρίσματα. Γιατί αυτά είναι τα οπίσθια του Θεού, είναι η Θεία Δόξα, όσα είναι μαζί με εκείνον τον Θεό και δικά του γνωρίσματα. Αυτά είναι τα οπίσθια του Θεού, η Θεία Δόξα, η οποία Θεία Δόξα ξεκινάει από τα κτίσματα. Το ξαναλέγω, όταν δεις τη σοφία και τη δύναμη και την αγάπη του Θεού, μέχρι το να δει κανείς το άκτιστο.

Σε ό,τι λοιπόν εβίωσε και ανέφερε, αγαπητοί, ο Άγιος Γρηγόριος, είναι το αινιγματῶδες. Όλα αυτά αποτελούν κάτι το αινιγματῶδες, που λέγει ο Απόστολος Παύλος, εν αινίγματι. Σας το ανέφερα προηγουμένως και σας είπα θα σας το αναλύσω, που λέγει ο Απόστολος Παύλος ότι στον παρόντα αιώνα η γνώση που έχουμε για το Θεό και τη θεωρία του είναι αινιγματώδης, αινιγματική.

Δεν είναι άμεση, στη Βασιλεία του Θεού θα δούμε άμεσα το Θεό, εδώ είναι αινιγματώδης η θεωρία του Θεού. Και ο Μωυσής ηνιγματωδῶς είδε τον Θεόν, ο Θεόπτης Μωυσής, και ο Ηλίας ο Θεόπτης και εκείνος ηνιγματωδῶς είδε τον Θεόν. Ακούστε πώς το σημειώνει ο Απόστολος Παύλος, Α' Κορινθίους 13,9-13.

Εκ μέρους γινώσκομεν και εκ μέρους προφητεύομεν. Μερικώς γνωρίζουμε, μερικώς προφητεύουμε. Όταν δε έρθει το τέλειον, πότε θα έρθει το τέλειον; Όταν θα βρεθούμε εκεί, τότε το εκ μέρους καταργηθήσεται. Τότε το μερικόν θα καταργηθεί.

Ότε ήμην νήπιος, ως νήπιος ελάλουν, ως νήπιος εφρόνουν, ως νήπιος ελογιζόμην. Όταν ήμουν μωρουδάκι, είχα συμπεριφορά μωρού. Ότε δε γέγονα ανήρ, όταν όμως έγινα άνδρας, τέλειος, κατήργηκα τα του νηπίου.

Γιατί, στον παρόντα κόσμο είμαι νήπιο. Εκεί θα ωριμάσω, εκεί θα είμαι ο τέλειος, ο πλήρης, ο τέλειος, εις μέτρον ηλικίας του πληρώματος του Χριστού. Εκεί θα είμαι και εκεί θα δω τον πλήρη Χριστόν μέσα στη δόξα του. Βλέπομεν γαρ άρτι, διότι τώρα λέει βλέπουμε, δι' εσόπτρου, εν αινίγματι, τότε δε, πρόσωπον προς πρόσωπον. Γιατί τώρα λέει γνωρίζομεν δι' εσόπτρου. Τι είναι το έσοπτρον; Είναι ο καθρέπτης. Έχω μπροστά μου ένα καθρέπτη και βλέπω αυτά που υπάρχουν από πίσω μου.

Ό,τι υπάρχει πίσω μου, στον καθρέπτη προβάλλεται, και προβάλλεται το είδωλο των αντικειμένων που είναι πίσω μου. Εγώ δεν μπορώ να κοιτάξω πίσω, αλλά βλέπω τα είδωλα των αντικειμένων στον καθρέπτη. Έτσι βλέπω όλα αυτά δι' εσόπτρου, αινιγματωδώς, δηλαδή μέσα από τρόπους, σχήματα, εικόνες. Τότε όμως δεν θα υπάρχει το αινιγματῶδες, τότε θα υπάρχει το άμεσο. Τότε δε, στη βασιλεία του Θεού, Πρόσωπον προς πρόσωπον.

Είδατε, πρόσωπον προς πρόσωπον. Αρτηγινώσκομεν εκ μέρους Τώρα γνωρίζουμε μερικώς. Τότε δε επιγνώσομαι, καθώς και επεγνώσθην. Τότε θα γνωρίσω, όπως και εμένα με γνωρίζει ο Θεός. Όπως τώρα με γνωρίζει εμένα ο Θεός, έτσι θα γνωρίσω και εγώ τότε εκείνον.

Βεβαίως, όχι στην πρώτην ουσία. Αλλά την εσχάτην, την τελευταία, τη Θεία Δόξα. Στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Αλλά αγαπητοί μου, το θέμα δεν ετελείωσε. Πρώτα ο Θεός, θα συνεχίσουμε την ερχομένη Κυριακή.