Η Παροικία και η Αύξηση του Ισραήλ στην Αίγυπτο στον 104ο Ψαλμό

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

So, Psalm 104 gives us, in brief, the whole story of the Israelites. Another psalm covers this history too, but here the point is especially to give them reason to thank and glorify God for all the good he did for them. I think we reached verse 20, or 21, or perhaps 22; I do not quite remember. In any case, we now come to their settlement in Egypt.

Before the Hebrews settled in Egypt, Joseph was raised to honor. Pharaoh freed him from prison and made him a ruler over the people, over all the property of the kingdom, so to speak. He also entrusted Joseph with training other officials, so they would be ready to serve when the hungry began arriving from every part of the world and it was time to distribute the grain they had stored. Joseph had interpreted Pharaoh’s

dreams. So we move on to verses 23 and 24. These two verses describe Israel’s arrival in Egypt: “Israel entered Egypt, and Jacob sojourned in the land of Ham.” Israel entered Egypt. All of this is told here very briefly, but we know the story. Joseph’s brothers, Jacob’s sons, came once and then a second time. They went down from Canaan to Egypt and loaded their animals with grain. Then, as we all remember, on their second visit Joseph told them, “Take the grain now, go back,

and tell my father that this famine will last for more years yet.” It was to last seven years in all. Whether two years had passed by then, or perhaps not even one, I cannot quite remember. In any case, it would last a long time. There was no sense in staying there and making the journey back and forth, so he told them to come to Egypt. And that was the best course, since their brother Joseph, Jacob’s son, governed the whole land. So they moved there—or, more precisely, they sojourned there. They sojourned. “Israel entered Egypt, and Jacob sojourned in the land of Ham.”

Israel came. As we said, Jacob had received the name Israel. God himself gave him that name after they wrestled, saying, “From now on you will no longer be called Jacob; your name will be Israel.” It means that he wrestled with God and prevailed. Jacob, as Israel, was very strong. So Israel, the people of Israel, came to Egypt, and Jacob—that is, the people gathered around him—sojourned in the land of Ham. They sojourned; they did not come to settle there permanently. As the saying goes, we too are strangers and sojourners in this world. We are not here forever.

Abraham, too, was a stranger and a sojourner. In a sense, the whole people were sojourners, especially here in the land of Ham. The psalm stresses that Jacob sojourned there; he did not settle there for good. The land is called Ham because Ham, one of Noah’s sons—Shem, Ham, and Japheth—came there. I think we spoke about this last time. Shem is associated with the Semitic peoples, Ham with the ancient Egyptians, and perhaps the Ionians and our own people came from Japheth, and so on. “And he greatly increased his people and made them stronger than their enemies.” God greatly increased his people and made them

stronger than their enemies. The Egyptians became their enemies later. Now, let us consider how the people increased. When Jacob went down from Canaan to Egypt, there were only seventy of them. They remained there for no less than 215 years. During those 215 years, they grew from seventy people to such a number that, at the Exodus, the count was six hundred thousand men alone.

Including the women and children, those who study the history of the Israelites say there must have been at least two million people. From seventy people, they became two million in 215 years. Think of a period like that stretching back from today: to the 1790s—or, to make it 215 years, let us say 1775.

Yes, 1775. If we had grown at that rate from 1775 until today, how many of us would there be? Those two thousand became two million in 215 years. Seventy people became two million in 215 years. And however few we were back then, we must have been seven hundred thousand, must we not? Seven hundred thousand. So, seventy thousand, seventy thousand, seven hundred thousand. Then we would have two million, twenty million, two hundred million. Yes, the figure comes out to that and even more—but let us not say more and frighten ourselves.

It does come out to that, does it not? Yes, that is how much they increased. That is why the psalm says, “He increased his people.” The question of population is a serious one. We will answer to God for it, as we will for many other things, because in some respects no one is doing anything. We will answer to God for the sin of couples avoiding having children, and for the abortions in which so many children are killed. In a way, we are doing this to ourselves, though God has always willed our people, our nation, to exist. We do not exist simply because we wish to. God wills it.

God has entrusted much to this nation, and perhaps wishes to entrust much more to it in the future. How can he do that if we ourselves are bringing it close to disappearance? We will answer to God. I am not quite sure what has been said since yesterday; I caught only a little of it and did not follow closely. As you know, there was a priest’s wife, in Halkidiki, I think, or perhaps in Kalamos, whose child fell into the sea and drowned. People say she threw the child in, while she says the child fell. From what one can gather, though, I think she was unwell.

She has schizophrenia, it seems, not merely psychological difficulties, and may have done this during an episode. We do not know how much responsibility she bears before God. But here is what matters: various people weep and lament, calling her a modern Medea because, they say, she threw her child into the sea and drowned the child. Yet those same people seem ready to blame her husband, the priest. It is said that when she became pregnant,

she did not want the child and wanted an abortion, but the priest would not agree—and rightly so. “I want this child,” he said. “I have religious reasons. How could I do such a thing? I cannot.” Now it seems they want to hold him responsible for not allowing his wife to have an abortion and for making her give birth. But would that same child not have been killed then? Is that same child not killed now? Now people are outraged that she did this; if they had done it then, would it not be the same thing? It may even be worse, because then it would have been done in cold blood, whereas here the woman may have been completely unable to understand what she was doing at that moment.

More generally, people weep and lament when something happens to a child or a child dies, and rightly so, up to a point. Terrible things have begun to happen, and we ought to consider whether the wrath of God may be involved. They say two brothers quarreled, and the older struck the younger. Thinking he had killed his brother, though the younger one had only gone away injured, the older boy jumped from a rooftop. The poor injured child still does not know that his brother has died. These are terrible things. We should begin to pray and hold processions, asking God to have mercy on us. Yet as one sees everyone grieving over

one such event, one also sees tens of thousands, even hundreds of thousands, of Greek children killed through abortion, without hesitation. These are children who should be given the chance to live. We have no right to take their lives, yet their lives are ended, abortions are performed, and people act as though it means nothing. As though it means nothing at all. And sometimes various priests appear and speak about these matters. If that is not hypocrisy, what is? If the killing of so many little ones is not treated as something that matters...

People act as though nothing is happening. But if something happens to a child who has already been born, there is an uproar. Is that fair? Is that true? Is that the right attitude? Of course there should be an uproar. There should be one for the others too; otherwise we are hypocrites.

“So he greatly increased his people and made them stronger than their enemies.” The Hebrews grew stronger because they were more numerous, and also because they were more resourceful and capable. In these two verses—“Israel entered Egypt, and Jacob sojourned in the land of Ham; and he greatly increased his people and made them stronger than their enemies”—the psalm sums up everything that happened over those 215 years. It simply says that they went there, lived there, and became very numerous. Then comes, “He turned their hearts to hate his people.” Now the painful part of the story begins.

And to deal deceitfully with his servants.

The psalm says that God himself turned their hearts. Another Pharaoh had come to power by then. After so many years, the Pharaoh who had raised Joseph to such a high position was gone, and Joseph himself had died. We would say that God permitted the new Pharaoh to show what was already in his heart. As we said, the Egyptians had begun to envy the Israelites. Above all, they saw them as foreigners, did not want them there, and wanted to drive them out. “He turned their hearts to hate his people”: hatred came first. Yet they were less interested in driving them away than in exploiting them. That is one reason they refused when the Israelites pleaded to be allowed to go into the wilderness

to worship their God and, of course, to leave from there. Pharaoh would not give permission. They wanted the Israelites’ labor: they had people to make bricks and do all the other work for nothing, as we know. Very well!

So when the psalm says, “He turned their hearts,” it means that God allowed Pharaoh’s heart to turn against this people, so that he came to hate them and use deceit to harm them, God’s servants. We will stop here and continue next time.

Λοιπόν, στον 104ο ψαλμό, είναι αυτός που περιέχει, περιληπτικά έτσι, την όλη ζωή των Ισραηλιτών, και εδώ και σε άλλο ψαλμό έχουμε αυτό το περιεχόμενο, αλλά εδώ πιο πολύ είναι να πάρουν αφορμή να ευχαριστήσουν και να δοξάσουν τον Θεό. Ναι, ο περί ου ο λόγος, να ευχαριστείς τον Θεό για όλα αυτά τα καλά που έκανε για αυτούς. Είχαμε φτάσει νομίζω μέχρι τον 20ό στίχο, 21ο στίχο, 22ο στίχο νομίζω, δεν θυμούμαι και καλά. Πάντως εδώ έχουμε την εγκατάσταση.

Πριν εγκατασταθούν οι Εβραίοι στην Αίγυπτο, εκεί που δοξάζεται ο Ιωσήφ, που τον ελευθέρωσε ο Φαραώ από τη φυλακή, που τον έκανε άρχοντα του λαού, τον έκανε κύριο, τον έκανε άρχοντα όλων των κτίσεων, των κτισμάτων ας πούμε, της όλης περιουσίας του κράτους ας πούμε έτσι. Επίσης του ανέθεσε να εκπαιδεύσει και άλλους άρχοντες, ώστε όλοι να είναι έτοιμοι για να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους τώρα που θα αρχίσουν να διανέμουν, καθώς θα έρχονται οι πεινασμένοι από όλα τα μέρη του κόσμου, να τους διανέμουν σίτον, που είχαν μαζέψει δηλαδή στάρι, καθώς ερμήνευσε τα

όνειρα του Φαραώ ο Ιωσήφ. Προχωρούμε λοιπόν στον 23ο στίχο, 24ο στίχο. Σε αυτούς τους δύο στίχους έχουμε ας πούμε την εγκατάσταση του Ισραήλ στην Αίγυπτον. «Και εισήλθεν Ισραήλ εις Αίγυπτον και Ιακώβ παρώκησεν εν γη Χαμ». Εισήλθε λοιπόν ο Ισραήλ στην Αίγυπτον. Τα ξέρουμε όλα αυτά, εδώ λέγονται πάρα πάρα πολύ περιληπτικά. Αλλά εμείς τα γνωρίζουμε ότι τελικά ήρθαν μια φορά, ήρθαν δύο φορές τα αδέρφια του Ιωσήφ, τα παιδιά του Ιακώβ, κατέβηκαν από την Παλαιστίνη στην Αίγυπτο και φόρτωσαν τα ζώα με σιτάρι. Αλλά όμως κάποια στιγμή, όπως θα θυμούμε όλοι, ο Ιωσήφ τους είπε στη δεύτερη: «Πάρτε τώρα το στάρι, πηγαίνετε,

πέστε στον πατέρα μου ότι αυτός ο λιμός, η πείνα αυτή, θα κρατήσει ακόμη και άλλα χρόνια». Εφτά χρόνια ολόκληρα, αν είχαν περάσει δύο χρόνια ή αν δεν είχαν περάσει ούτε δύο χρόνια, δεν είχε περάσει ένας χρόνος ίσως, δεν θυμούμαι τώρα καλά. Λοιπόν, θα διαρκέσει πολύ και επομένως δεν συμφέρει να μένετε εκεί και να έρχεστε, ελάτε λοιπόν εδώ. Εδώ. Και ήταν ό,τι καλύτερο, εφόσον άρχων ας πούμε όλου του τόπου αυτού ήταν ο αδερφός τους, ο Ιωσήφ, ο γιος ας πούμε του Ιακώβου. Και έτσι μετοίκησαν λοιπόν, και μάλλον όχι μετοίκησαν, παρώκησαν. Παρώκησαν. «Και εισήλθεν Ισραήλ εις Αίγυπτον και Ιακώβ παρώκησεν εν γη Χαμ».

Ήρθε ο Ισραήλ, είπαμε ότι ο Ιακώβ είχε πάρει το όνομα Ισραήλ. Ο ίδιος ο Θεός του έδωκε αυτό το όνομα, όταν έγινε πάλη και του είπε: «Από εδώ και στο εξής δεν θα ονομάζεσαι Ιακώβ, το όνομά σου θα είναι Ισραήλ». Και σημαίνει αυτό ότι πάλεψες με τον Θεό και τον νίκησες τον Θεό και είσαι δυνατός λοιπόν, πολύ δυνατός ο Ιακώβ ως Ισραήλ. Ήρθε λοιπόν ο Ισραήλ, ο ισραηλιτικός λαός, στην Αίγυπτον και έτσι ο Ιακώβ, πάλι ο λαός αυτός γύρω από τον Ιακώβ, παρώκησεν εν γη Χαμ. Παρώκησε, δεν μετοίκησε, δεν ήρθε να εγκατασταθεί οριστικά, αλλά όπως λέγεται έτσι πάροικος και παρεπίδημος ή πάροικοι και παρεπίδημοι είμαστε σε αυτόν τον κόσμο, δεν είμαστε για μόνιμο εδώ.

Ο Αβραάμ ήταν πάντως πάροικος και παρεπίδημος και όλος ο λαός κατά κάποιο τρόπο ήταν πάροικος ιδιαίτερα εδώ, τονίζει, στην γη Χαμ. Ο Ιακώβ παρώκησε, όχι ήρθε και εγκαταστάθηκε κατά οριστικό τρόπο. Χαμ λοιπόν, διότι εδώ ήρθε ο Χαμ, ένα από τα παιδιά του Νώε, Σημ, Χαμ και Ιάφεθ. Ο Χαμ ήρθε εδώ, τα είχαμε πει νομίζω και την άλλη φορά, ο Σημ είναι οι σημιτικοί λαοί, ο Χαμ είναι εδώ τώρα οι Αιγύπτιοι, οι παλιοί Αιγύπτιοι, και ο Ιάφεθ πιθανόν είναι από αυτόν που έρχονται οι Ίωνες και εμείς επίσης κλπ. «Και ηύξησε τον λαόν αυτού σφόδρα και εκραταίωσεν αυτόν υπέρ τους εχθρούς αυτού». Και ο Θεός ηύξησε τον λαό του πάρα πάρα πολύ και τον έκανε αυτόν τον λαό

δυνατότερο από τους εχθρούς του, που οι εχθροί είναι αργότερα, δηλαδή εμφανίστηκαν ως εχθροί οι Αιγύπτιοι. Ηύξησε τον λαόν, για να δούμε. Όταν κατέβηκε ο Ιακώβ από την Παλαιστίνη, τη Χαναάν, κατέβηκε λοιπόν στην Αίγυπτο, ήταν όλοι όλοι 70 ψυχές και έμεναν εκεί ούτε λίγο ούτε πολύ 215 χρόνια. Και σε αυτά τα 215 χρόνια αυξήθηκαν από τις 70 ψυχές, έγιναν, όταν έγινε η έξοδος ας πούμε μετά από 215 χρόνια και αριθμήθηκαν εκεί, ήταν 600 χιλιάδες μόνο οι άνδρες.

Μαζί με τις γυναίκες και με τα παιδιά όλοι ας πούμε οι ειδικοί που ασχολούνται με το θέμα αυτό του ισραηλιτικού λαού, με την όλη ιστορία του δηλαδή, λένε ότι πρέπει να ήταν δύο εκατομμύρια τουλάχιστον άνθρωποι. Από τις 70 ψυχές μέσα σε 215 χρόνια έγιναν λοιπόν δυο εκατομμύρια. Για σκεφτείτε, 215 ας πούμε, κοντεύουμε τώρα στο 2000, 900, 800, λίγο πριν από το 800, 1700 ξέρω εγώ, 90 πέστε, από το 1790 μέχρι σήμερα, είναι 200 τόσα, μάλλον για να έχουμε 215, 1775, ας το πούμε έτσι.

Πέντε. Από το 1775 μέχρι σήμερα, εάν είχαμε τέτοια αύξηση, πόσοι θα ήμασταν άραγε; Διότι οι δυο χιλιάδες μέσα σε 215 χρόνια έγιναν δυο εκατομμύρια. Οι εβδομήντα ψυχές έγιναν δυο εκατομμύρια μέσα σε 215. 70 ψυχές που εμείς τότε όσο λίγοι και αν ήμασταν 700 χιλιάδες θα ήμασταν, έτσι δεν είναι; 700 χιλιάδες. Οπότε 70 χιλιάδες, 70 χιλιάδες, 700 χιλιάδες. Οπότε έχουμε 2 εκατομμύρια, 20 εκατομμύρια, 200 εκατομμύρια πρέπει να είμαστε. Ναι, βγαίνει τόσο και παραπάνω δηλαδή, αλλά μην το πούμε παραπάνω και τρομάξουμε.

Βγαίνει όμως τόσο, δεν είναι; Ναι, τέτοια αύξηση είχαν, γι' αυτό το λέει εδώ: «Ηύξησε τον λαόν αυτού». Ναι, είναι μεγάλο θέμα αυτό δηλαδή, το δημογραφικό. Και θα δώσουμε λόγο εις τον Θεό, όπως και για πολλά άλλα θα δώσουμε λόγο. Γι' αυτό θα δώσουμε λόγο, γιατί κανένας δεν κάνει τίποτε από κάποια πλευρά. Θα δώσουμε λόγο στον Θεό και για την αμαρτία που γίνεται, που αποφεύγουν να κάνουν παιδιά τα ζευγάρια και που πολλά παιδιά κάνουν εκτρώσεις και τα σκοτώνουν, αλλά και τρόπον τινά μόνοι μας ας πούμε, ενώ ο Θεός τον θέλει από πάντοτε αυτόν τον λαό να υπάρχει, το έθνος μας, το γένος μας δηλαδή. Δεν υπάρχουμε γιατί θέλουμε εμείς, θέλει ο Θεός.

Ας πούμε, έχει εμπιστευτεί σε αυτό το έθνος ο Θεός και πολλά ίσως θέλει και στο μέλλον να εμπιστευτεί. Πώς θα τα εμπιστευτεί όταν σχεδόν εμείς το πάμε για να το χάσουμε το έθνος αυτό; Θα δώσουμε λόγο εις τον Θεό και δεν ξέρω ακριβώς, δεν ξέρω τι λέγεται από χθες μέχρι σήμερα νομίζω, αλλά σαν να κατάλαβα λίγο, δεν πολύ πρόσεξα. Όπως ξέρετε, μία πρεσβυτέρα εκεί στη Χαλκιδική νομίζω ή στον Κάλαμο, που έριξε το παιδί της στη θάλασσα και πνίγηκε το παιδί. Το έριξε, το πέταξε δηλαδή, έτσι λένε όλοι. Εκείνη βέβαια ισχυρίζεται ότι της έπεσε. Νομίζω όμως από ό,τι μπορεί να καταλάβει κανείς, ήταν αρρωστημένη.

Έχει σχιζοφρένεια, έχει μάλλον και όχι απλώς ψυχολογικά προβλήματα, και σε μια κρίση ας πούμε έκανε αυτό το πράγμα. Δεν ξέρουμε πόσο φέρει ευθύνη ενώπιον του Θεού, πόσο δεν φέρει. Εκείνο όμως που έχει σημασία είναι το εξής, ότι κόπτονται, κλαίνε και οδύρονται ας πούμε, και κόπτονται διάφοροι ας πούμε πώς η σύγχρονη Μήδεια αυτή που έπνιξε το παιδί της, που το έριξε στη θάλασσα κτλ. Ενώ οι ίδιοι αυτοί φαίνεται ότι σαν να θέλουν να προσάψουν μομφή στον σύζυγο ιερέα, διότι λέγεται αυτό ότι καθώς έμεινε αυτή έγκυος

Δεν το ήθελε το παιδί και ήθελε να κάνει έκτρωση, και ο ιερέας δεν την άφηνε, πολύ σωστά. «Και το θέλω», λέει, «το παιδί και έχω λόγους θρησκευτικούς. Πώς θα το κάνω αυτό; Δεν μπορώ να το κάνω». Και πάει κατά εκεί το πράγμα, να του φορτώσουν, ας πούμε, ευθύνες: γιατί δεν άφησε, ας πούμε, την πρεσβυτέρα να κάνει έκτρωση και την υποχρέωσε να γεννήσει το παιδί; Το ίδιο παιδί δεν θα σκοτωνόταν και τότε; Το ίδιο παιδί δεν σκοτώνεται και τώρα; Τώρα λοιπόν κόπτονται πώς έκανε αυτό το πράγμα, και αν το έκαναν τότε με τη γάτα, με τη ζημιά, δεν είναι το ίδιο πράγμα; Και μπορεί να είναι και χειρότερο, διότι εκεί θα γινόταν εν ψυχρώ ό,τι θα γινόταν, και εδώ πιθανόν έγινε σε μια ώρα που ήταν τελείως ακαταλόγιστη η γυναίκα αυτή.

Γενικότερα λοιπόν, κλαίνε και οδύρονται και λοιπά, καλώς ως ένα σημείο, όταν συμβεί κάτι, πάθει ένα παιδάκι κάτι, πεθάνει ένα παιδάκι, όπως άρχισαν να γίνονται φοβερά πράγματα δηλαδή τώρα, και πρέπει να το σκεφτούμε λιγάκι, μήπως έπαιξε και καμία οργή Θεού. Που δυο αδελφάκια, λέει, εμάλωσαν και ο μεγαλύτερος χτύπησε τον μικρότερο και καθώς νόμισε, έφυγε τραυματισμένος ο μικρός, καθώς νόμισε ότι τον σκότωσε τον μικρότερο, πήδηξε από την ταράτσα αυτός. Και το καημένο το άλλο, το τραυματισμένο, δεν ξέρει ακόμη ότι ο αδελφός του ήδη σκοτώθηκε. Τρομερά πράγματα, είναι μια οργή Θεού, δηλαδή να αρχίσουμε να κάνουμε προσευχές, λιτανείες, να μας λυπηθεί ο Θεός. Αλλά όσο βλέπει κανείς αυτή την κατάσταση, ενώ κόπτονται οι πάντες για

κάτι, από την άλλη πλευρά το ότι σκοτώνονται, σκοτώνονται έτσι αβέρτα, αν επιτρέπετε να χρησιμοποιήσω τη λέξη αυτή, χωρίς κανέναν ενδοιασμό, δεκάδες χιλιάδες και εκατοντάδες χιλιάδες Ελληνόπουλα, παιδιά τα οποία κανονικά πρέπει να έρθουν στη ζωή. Δεν έχουμε κανένα δικαίωμα και όμως αφαιρούν τη ζωή τους, διακόπτουν τη ζωή τους ή κάνουν τις εκτρώσεις, και σαν να μη σημαίνει τίποτε ως προς αυτό το θέμα. Σαν να μη σημαίνει. Και καμιά φορά εμφανίζονται ότι εμφανίζονται οι διάφοροι πρεσβύτεροι και τα λοιπά. Εμένα αυτό, αν δεν είναι υποκρισία, τι είναι υποκρισία; Αν δεν είναι υποκρισία δηλαδή ότι σκοτώνονται τόσα πλάσματα και...

Σαν να μην συμβαίνει τίποτα και αν συμβεί σε κάποιον ο οποίος ήδη έχει γεννηθεί και υπάρχει και τα λοιπά, και αν συμβεί κάτι χαλάει ο κόσμος. Είναι δίκαιο αυτό; Είναι αλήθεια αυτό; Είναι σωστή η στάση αυτή; Ασφαλώς να χαλάσει ο κόσμος, να χαλάσει και για τα άλλα, αλλιώς είμαστε υποκριτές.

«Ηύξησε λοιπόν τον λαόν αυτού σφόδρα και εκραταίωσεν αυτόν υπέρ τους εχθρούς αυτού». Έγιναν ισχυρότεροι και διότι ήσαν περισσότεροι και διότι ήσαν πιο έξυπνοι οι Εβραίοι και πιο ικανοί και τα λοιπά, και έγιναν ισχυρότεροι. Μέσα σε αυτές τις δύο λέξεις, μέσα σε αυτούς τους δυο στίχους, «και εισήλθεν Ισραήλ εις Αίγυπτον και Ιακώβ παρώκησεν εν γη Χαμ και ηύξησε τον λαόν αυτού σφόδρα και εκραταίωσεν αυτόν υπέρ τους εχθρούς αυτού», με αυτούς τους δυο στίχους τα λέει όλα όσα τρόπον τινά συνέβησαν τα 215 χρόνια. Απλώς αναφέρει το γεγονός, ότι πήγανε, εγκαταστάθηκαν εκεί και έγιναν πάρα πολλοί. «Μετέστρεψε την καρδίαν αυτών», αρχίζει τώρα η άσχημη κατάσταση, «μετέστρεψε την καρδίαν αυτών του μισήσαι τον λαόν αυτού».

Το δελειούσθαιν της δούλης αυτό.

Ο Θεός ο ίδιος ας πούμε μετέστρεψε την καρδίαν αυτών. Ήρθε δηλαδή άλλος Φαραώ τώρα, φυσικά ύστερα από τόσα χρόνια δεν ήταν πλέον εκείνος ο Φαραώ ο παλιός, ο οποίος είχε βάλει εκεί ψηλά, που ανέβασε τον Ιωσήφ. Φυσικά έχει πεθάνει και ο Ιωσήφ κτλ. Και ο Θεός επέτρεψε, θα λέγαμε εδώ, ο νέος Φαραώ να εκδηλώσει από μέσα του αυτό το οποίο είχε. Και όπως είπατε, είχαν αρχίσει να ζηλεύουν τους Ισραηλίτες, αλλά κυρίως όμως τους ένιωθαν ξένους λοιπόν και δεν τους ήθελαν και ήθελαν να τους διώξουν. «Μετέστρεψε την καρδίαν αυτών του μισήσαι τον λαόν αυτού», και άρχισε το μίσος πρώτα. Και δεν ήταν τόσο ότι ήθελαν να τους διώξουν όσο ήθελαν να τους εκμεταλλεύονται. Είναι ένας λόγος που δεν ήθελαν, που εκείνοι παρακαλούσαν να τους επιτρέψουν να πάνε στην έρημο

να λατρεύσουν τον Θεό τους και φυσικά από εκεί να φύγουν και λοιπά. Δεν έδινε αυτή την άδεια ο Φαραώ, γιατί τους ήθελαν, τζάμπα χέρια είχαν να τους φτιάχνουν τα πλιθιά και όλα τα άλλα, όπως ξέρουμε. Ωραία!

«Μετέστρεψε» λοιπόν «την καρδίαν», άφησε δηλαδή ο Θεός η καρδιά του Φαραώ να γίνει τέτοια που να μισήσει αυτόν τον λαόν και να χρησιμοποιεί δολιότητες για να κάνει κακό εις αυτόν τον λαόν, εις τους δούλους αυτού. Όμως θα σταματήσουμε εδώ και θα συνεχίσουμε την προσεχή φορά.