Αναζητώντας τη δύναμη του Θεού στον Ψαλμό 104

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

We finished Psalm 103, and last time we moved on to Psalm 104. We began with its opening six verses, but we looked at only the first three: “Give thanks to the Lord and call upon His name; proclaim His works among the nations. Sing to Him and chant praises to Him; tell of all His wonders. Glory in His holy name; let the hearts of those who seek the Lord rejoice.” Those were the three verses we studied. We said that this must be a psalm of David, and...

In the First Book of Chronicles, the Levites are shown reciting the opening verses of this psalm.

The prophet David formally brought the Ark of the Covenant to the tent on Mount Zion. And we said that this psalm is similar in content to Psalm 77. Psalm 77, however, recounts the history of Israel as a warning, while this psalm aims to stir the people to deep gratitude toward God.

That is, it tells their history, but it does so as a warning.

They are to keep these things in mind, because this or that could happen to them. Here, although the history of Israel is also recounted, the aim is to move them to gratitude toward God. So let us look at the other three verses of the introduction. In due course we will continue from verse seven onward. As we said, the psalm has six sections, including the introduction. “Seek the Lord and be strengthened; seek His face continually.” We said that, in this introduction, the prophet calls the people to praise the Lord

for the blessings He has bestowed on His people. “Seek the Lord and be strengthened; seek His face continually. Remember the wonders He has done, His marvelous works and the judgments of His mouth, you offspring of Abraham, His servants, children of Jacob, His chosen ones.”

The prophet David is utterly certain here that if you ask the Lord, the Lord will give you all you need. But how deeply do we believe that? We Christians know these things much better now, and we have so much more available to us. God Himself came and became man. He offered Himself as a sacrifice for us, and He has repeatedly promised to hear us and give us what we ask if we ask in faith. Yet we do not study God’s promises or all that we find in the Word of God, and so our response falls short. Here in the psalm, then, the prophet David urges all those

who lived before Christ, and us who live in the Christian age as well: “Seek the Lord.” That means, first, run to the Lord. Go after Him, follow Him, look for Him. But it also means ask the Lord; ask Him to give you what you need. The more a person feels his weakness, the more he asks. And the more he believes in God, the more he becomes aware of his weakness. Anyone who truly undertakes the spiritual struggle will understand this very quickly, provided he does not rely on his own judgment and suppose that he is doing well, but lives in obedience. Such a person will soon realize how weak he is. He will feel a deep need to run to the Lord, to ask the Lord for help, and to seek the Lord Himself. “And be strengthened”: he can be sure that strength will come. The Lord gives grace to the humble. He comes to the aid of the frail and the weak, of those who are humble and free of pride. It is impossible that He would fail to help someone who seeks Him.

I have said this before, and I will say it again: take just this half verse, “Seek the Lord and be strengthened.” Keep in mind that you can seek the Lord, run to Him and follow Him. You can ask Him, certain that you will receive the strength God gives and become strong. How mistaken our response can be! I am speaking of those of us who understand these things to some degree and are engaged in the spiritual struggle. A person sees how weak he is, how difficult things are, how sin overpowers him, and he becomes frightened and falls into despair.

The weaker you feel, the more you need to run to Christ and believe that He will receive and help you. He will make you strong. “When I am weak, then I am strong,” says the Apostle Paul. When I am weak, truly weak, then I am strong. That is why he says, “I will boast all the more gladly of my weaknesses.” We heard this passage from the Apostle today, on the feast of Saints Peter and Paul. It says: “Because of the surpassing greatness of the revelations, to keep me from becoming conceited, a thorn was given me in the flesh, a messenger of Satan to torment me, to keep me from becoming conceited.” Three times Paul pleaded with the Lord to take away that thorn, and the Lord...

The Lord did not take away the thorn. He told him, “My grace is sufficient for you, for My power is made perfect in weakness.” Paul then says, “I will boast all the more gladly of my weaknesses.” In other words, he rejoices in being weak. Strange as it may seem, being weak is a great advantage, if you accept it. Someone who says, “I am weak, and I cannot do it,” and then grows angry and distressed over it has pride within him. He does not believe in God’s goodness. A person who believes in God’s goodness humbles himself and trusts that we will be saved if God saves us. So the weaker you feel, the more you need salvation, and the more readily God will come to save you.

Even the person who feels very strong is weaker still. So we all have this advantage: we are weak. We can acknowledge our weakness with humility and faith in the Lord, and seek Him. We can seek Him constantly, without ceasing, and we will feel His strength. No one has prayed to Christ and turned to Him without feeling that help, that strengthening, the grace of God within. “Seek His face continually.”

“Seek”—as Father Joel says here—“seek His personal intervention in your affairs at all times.” Yes, that is one meaning of “seek His face continually.” Seek Him in a very concrete way, because God has revealed Himself to us in the person of Jesus Christ, and we have Christ. We should seek the Lord Himself, and not simply His help. But if we consider similar phrases in other psalms, “seek His face” can also mean something more: do not be satisfied simply

with certain blessings or good things. Seek the Lord Himself. Seek His very face; desire to see the face of Christ, so to speak. When you love and long for someone, you do not merely ask that person to send you gifts or other good things. You want to see that person’s face, and that is enough. A mother whose child is far away will certainly be pleased if the child sends her gifts. But receiving gifts is one thing; seeing her child’s face is quite another. She wants to see her child and cannot be satisfied with the gifts alone.

And whoever loves Christ wants to see Christ’s face, wants Christ Himself. As we said before, Saint Symeon is surrounded by Christ’s light, yet he still seeks Christ. The light alone does not satisfy him. He calls out for Christ, and Christ answers, “I am here.” So let us seek Christ’s face continually—God’s face, and particularly Christ’s face—in this sense, as well as in the first sense we discussed. “Remember the wonders He has done, His marvelous works and the judgments of His mouth.” Remember all the wonderful things God has done.

It matters greatly to pay attention to God’s blessings, to remember and speak of all the good things He gives us, and to let gratitude spring from the depths of our souls. “His marvelous works and the judgments of His mouth”: remember His miracles, but also what He has pronounced. Here the judgments seem to include God’s decisions concerning people: to punish them, to put them in their place, or to call them back to order.

“The judgments of His mouth” means words He has spoken with this kind of meaning. Remember, then, the wonders God has done, all His miracles and awe-inspiring works, and also the words He has spoken. “You offspring of Abraham, His servants, children of Jacob, His chosen ones.” Remember all these things, you who are Abraham’s descendants, God’s servants, Jacob’s children, God’s chosen ones.

Everyone should reflect on God’s wonders and His works, remember them, and give thanks. But think of us, who truly are Abraham’s descendants. His descendants are not merely those descended from him by blood, but those descended from him through faith. We are Abraham’s descendants, God’s servants, God’s chosen ones. Would we be Christians, members of the Church, close to the truth and walking in God’s way, if God had not chosen us?

We bear that name; this is who we are. All the more, then, we have a duty to remember and give thanks.

And it is our duty—but how shall I put it?—also our joy, a blessing from God, to be among His servants, to belong to Him, and to remember all His wondrous works and blessings: everything that brings joy to our souls, everything that saves us, everything that reveals God’s love for humanity. Above all, gratitude and thanksgiving to God should rise from the human heart. We will return to this.

Τελειώσαμε τον εκατοστό τρίτο ψαλμό, περάσαμε στον εκατοστό τέταρτο ψαλμό την περασμένη φορά, είδαμε καταρχήν το προοίμιο που είναι οι έξι πρώτοι στίχοι και από αυτούς είδαμε τους τρεις μόνο. Λοιπόν, εξομολογείσθε τω Κυρίω και επικαλείσθε το όνομα αυτού, απαγγείλατε εν τοις έθνεσι τα έργα αυτού, άσατε αυτώ και ψάλατε αυτώ, διηγήσασθε πάντα τα θαυμάσια αυτού, επαινέσθητε εν ονόματι αγίω αυτού, ευφρανθήτω καρδία ζητούντων τον Κύριον. Αυτούς τους τρεις στίχους είχαμε δει, είπαμε ότι πρέπει να είναι ψαλμός του Δαβίδ και...

Στο βιβλίο των Α' Παραλειπομένων εμφανίζονται οι Λεβίτες να λένε τους πρώτους στίχους του ψαλμού αυτού.

Μετέφερε επισήμως ο προφήτης Δαβίδ την Κιβωτό της Διαθήκης στη σκηνή που ήταν στο όρος Σιών. Και είπαμε το περιεχόμενο του ψαλμού είναι όμοιο προς το περιεχόμενο του ψαλμού 77. 77. Διαφέρει όμως κατά τούτο: εκείνος μεν εκθέτει την ιστορία του Ισραήλ υπό τη μορφή προειδοποιήσεως, ενώ εδώ έχει σκοπό να κινήσει το έθνος εις μεγάλη ευγνωμοσύνη προς τον Θεό.

Δηλαδή, εκθέτει την ιστορία, αλλά, ας πούμε, προειδοποιεί, ε, υπό μορφή προειδοποιήσεως.

Να τα έχουν υπόψη αυτά, διότι μπορεί να πάθουν τούτο, να πάθουν εκείνο. Ενώ εδώ θέλει να τους παρακινήσει σε ευγνωμοσύνη προς τον Θεό, καθώς εκτίθεται και εδώ η ιστορία του ισραηλιτικού λαού. Να δούμε λοιπόν και τους τρεις άλλους στίχους του προοιμίου και εν καιρώ θα συνεχίσουμε από τον έβδομο στίχο και εξής, που είναι, είπαμε ότι είναι έξι τμήματα μαζί με το προοίμιο. Ζητήσατε τον Κύριον και κραταιώθητε, ζητήσατε το πρόσωπον αυτού διαπαντός. Είπαμε ότι εδώ στον πρόλογο γενικότερα προσκαλεί ο προφήτης να αινέσουν τον Κύριο.

Τις ευεργεσίες που έχει προσφέρει στον λαό αυτού. Ζητήσατε τον Κύριον και κραταιώθητε, ζητήσατε το πρόσωπον αυτού διαπαντός, μνήσθητε των θαυμασίων αυτού, ων εποίησε, τα τέρατα αυτού και τα κρίματα του στόματος αυτού, σπέρμα Αβραάμ δούλοι αυτού, υιοί Ιακώβ εκλεκτοί αυτού.

Σιγουρότατος, ας πούμε, ο προφήτης εδώ, ο προφήτης Δαβίδ, ότι άμα ζητήσεις από τον Κύριο, ο Κύριος δίνει τελείως. Και πόσο, ας πούμε, το πιστεύουμε αυτό; Εμείς χριστιανοί τώρα που τα γνωρίζουμε πολύ καλύτερα τα πράγματα και τα έχουμε στη διάθεσή μας, έχουμε, αφού ήρθε ο ίδιος ο Θεός, έγινε άνθρωπος και προσέφερε τον ίδιο τον εαυτό του θυσία για μας και έχει υποσχεθεί επανειλημμένως ότι θα μας ακούσει, θα μας ακούσει και θα μας δώσει αυτό το οποίο ζητούμε αν το ζητήσουμε με πίστη. Όμως δεν μελετούμε τις υποσχέσεις του Θεού και δεν μελετούμε όλα αυτά τα οποία βρίσκουμε μέσα στον Λόγο του Θεού και επομένως δεν είναι και ανάλογη η ανταπόκρισή μας σε όλα αυτά. Και εδώ λοιπόν στον ψαλμό ο προφήτης Δαβίδ προτρέπει όλους αυτούς

μόνο τους προ Χριστού, αλλά και εμάς που είμαστε στη χριστιανική εποχή: ζητήσατε τον Κύριο. Να ζητήσετε, δηλαδή, αφενός τρέξτε στον Κύριο, πάτε πίσω από τον Κύριο, να ακολουθήσετε τον Κύριο, να ζητήσετε πού είναι ο Κύριος. Αλλά επίσης ζητήσετε τον Κύριο, να ζητήσετε από τον Κύριο, να ζητήσετε να σας δώσει. Όσο περισσότερο αισθάνεται ο άνθρωπος την αδυναμία του τόσο πιο πολύ ζητάει, όσο πιο πολύ έτσι πιστεύει στον Θεό τόσο πιο πολύ συνειδητοποιεί την αδυναμία του. Όποιος αγωνιστεί αληθινά και πολύ γρήγορα, αλλά αληθινά όμως να αγωνιστεί και μάλιστα να μην στηρίζεται κανείς στην δική του κρίση και στη δική του αντίληψη, που νομίζει ότι εντάξει αγωνίζεται και εντάξει πηγαίνει, να είναι σε υπακοή. Όποιος λοιπόν αγωνιστεί κάτω από υπακοή πολύ γρήγορα θα καταλάβει ότι είναι αδύναμος, πάρα πολύ γρήγορα, και θα αισθανθεί πολύ, πάρα πολύ, την ανάγκη να προστρέχει στον Κύριο, την ανάγκη να ζητάει από τον Κύριο και να ζητάει τον Κύριο και κραταιώθητε, και να είναι κανείς βέβαιος ότι θα ενδυναμωθεί. Είναι αδύνατο ο Κύριος, ο οποίος ταπεινοίς δίδωσι χάριν, ο οποίος ακριβώς προστρέχει, τρέχει εις τους ασθενείς, εις τους αδυνάτους, εις αυτούς οι οποίοι είναι ταπεινοί, εις αυτούς οι οποίοι δεν έχουν υπερηφάνεια. Είναι αδύνατο λοιπόν ο Κύριος να μην τρέξει εις βοήθεια σε αυτόν ο οποίος ζητάει.

Άλλη φορά έχουμε πει, και το λέγω και τώρα, ας πούμε, να, μόνο αυτό το ημιστίχιο, διότι είναι ημιστίχιο αυτό, «ζητήσατε τον Κύριον και κραταιώθητε», μόνο αυτό να λάβει κανείς υπόψη, ότι μπορεί να ζητάει τον Κύριον, μπορεί να προστρέχει, να τρέχει πίσω από τον Κύριον, να ακολουθεί, μπορεί να ζητάει από τον Κύριον με βεβαιότητα ότι θα λάβει, θα λάβει τη δύναμη που δίνει ο Θεός και γίνεται δυνατός, γίνεται δυνατός. Πόσο λαθεμένη είναι η στάση μας, η τακτική μας, μιλώ για αυτούς οι οποίοι λίγο πολύ τα καταλαβαίνουν αυτά τα πράγματα και αγωνίζονται. Πόσο λαθεμένη είναι η στάση του καθενός ο οποίος βλέπει πόσο αδύνατος είναι ο εαυτός του, πόσο δύσκολα είναι τα πράγματα, πόσο κυριεύεται από την αμαρτία και τρομάζει, απελπίζεται.

Όσο πιο αδύναμος αισθάνεσαι, τόσο πιο πολύ είναι ανάγκη να τρέξεις στον Χριστό και τόσο πιο πολύ είναι ανάγκη να το πιστέψεις ότι θα σε δεχθεί και θα σε βοηθήσει. Θα σε κάνει δυνατό, δυνατό. «Όταν ασθενώ, τότε δυνατός είμαι», λέει ο Απόστολος Παύλος. Όταν είμαι αδύναμος, αδύναμος, τότε είμαι δυνατός, και γι' αυτό λέει «ήδιστα ουν καυχήσομαι εν ταις ασθενείαις μου», που ακούσαμε αυτή την Αποστολική Περικοπή σήμερα που ήταν η εορτή των Αγίων Αποστόλων Πέτρου και Παύλου και διαβάστηκε ακριβώς αυτή η Περικοπή. «Και τη υπερβολή των αποκαλύψεων, ίνα μη υπεραίρωμαι, εδόθη μοι σκόλοψ τη σαρκί, άγγελος Σατάν, ίνα με κολαφίζη, ίνα μη υπεραίρωμαι». Τρεις φορές τον Κύριο παρεκάλεσε για να πάρει αυτόν τον σκόλοπα και ο Κύριος...

Δεν πήρε τον σκόλοπα, του είπε: «Αρκεί σοι η χάρις μου· η γαρ δύναμίς μου εν ασθενεία τελειούται». Και στη συνέχεια λέει ο Απόστολος Παύλος «ήδιστα ουν καυχήσομαι εν ταις ασθενείαις μου», που θα πει ότι χαίρομαι που είμαι ασθενής, αδύναμος δηλαδή. Είναι προσόν, όσο και αν φαίνεται παράδοξο, μεγάλο προσόν να είσαι αδύναμος. Αλλά αν το δεχθείς. Όποιος λέει «να, είμαι αδύναμος και δεν μπορώ» και εξαγριώνεται και επηρεάζεται από αυτό, έχει εγωισμό μέσα του. Δεν πιστεύει στην αγαθότητα του Θεού. Εκείνος που πιστεύει στην αγαθότητα του Θεού και ταπεινώνεται και πιστεύει, δηλαδή, ότι αν μας σώσει ο Θεός θα σωθούμε. Επομένως, όσο πιο αδύναμος αισθάνεσαι τόσο πιο πολύ έχεις ανάγκη σωτηρίας και τόσο πιο πολύ θα σπεύσει σε σένα ο Θεός να σε σώσει.

Και εκείνος ακόμη που είναι πολύ δυνατός, που αισθάνεται ότι είναι δυνατός, εκείνος είναι ακόμη πιο πολύ αδύναμος. Όλοι λοιπόν το έχουμε αυτό το προσόν, ότι είμαστε αδύναμοι. Μπορούμε λοιπόν να στηριχθούμε στην αδυναμία μας, έτσι με ταπείνωση, αλλά και με πίστη στον Κύριο και να τον ζητήσουμε. Να τον ζητήσουμε συνεχώς και αδιαλείπτως. Και θα ενδυναμωθούμε, θα νιώσουμε. Δηλαδή δεν υπάρχει κανείς που προσευχήθηκε στον Χριστό, προσέφυγε στον Χριστό και δεν ένιωσε την ενίσχυση αυτή, την ενδυνάμωση αυτή, δεν ένιωσε τη χάρη του Θεού μέσα του. Ζητήσατε το πρόσωπον αυτού διαπαντός.

Ζητήσατε... Ζητήσατε, λέει ο πατήρ Ιωήλ εδώ. Ζητήσατε πάντοτε την προσωπική του επέμβαση στα ζητήματά σας. Ναι, έτσι, έτσι καταρχήν, ζητήστε το πρόσωπο αυτού διαπαντός, όχι αόριστα και τα λοιπά αλλά έτσι πολύ συγκεκριμένα, αφού ο Θεός μας αποκαλύφθηκε κατά συγκεκριμένο τρόπο στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού και έχουμε τον Χριστό. Αυτό πολύ συγκεκριμένα πρέπει να ζητούμε, τον ίδιο τον Κύριο, όχι απλώς τη βοήθειά του, αν θέλετε να πούμε έτσι. Αλλά αυτό το «ζητήσατε το πρόσωπον αυτού διαπαντός» νομίζω, αν λάβουμε υπόψη και στίχους άλλους ψαλμούς, φράσεις παρόμοιες που υπάρχουν σε άλλους ψαλμούς, να ζητήσετε το πρόσωπο αυτού, θα μπορούσαμε να το πάρουμε και «ζητήστε το πρόσωπο», δηλαδή μην αρκείστε απλώς.

Απλώς...

Κάποιες ευλογίες, σε κάποια αγαθά, αλλά ζητήστε τον ίδιο τον Κύριο, το ίδιο το πρόσωπό του, να δει κανείς το πρόσωπο, ας πούμε έτσι, του Χριστού. Όπως δηλαδή κανείς δεν ζητάει απλώς κάποια πράγματα όταν αγαπά κάποιον, όταν τον αγαπά, όταν τον ποθεί. Λοιπόν, δεν ζητά απλώς να του στείλει κάποια δώρα, αυτός να του στείλει κάποια καλά πράγματα, θέλει να δει το πρόσωπό του, του φτάνει αυτό. Η μάνα όταν αγαπά το παιδί, που αγαπά το παιδί, όχι όταν αγαπά το παιδί, που αγαπά το παιδί, ευχαριστείται βέβαια και θα ικανοποιηθεί κάπως όταν το παιδί, αν είναι στα ξένα ή όπου αλλού, της στείλει κάποια δώρα, αλλά άλλο είναι αυτό και άλλο είναι να δει το πρόσωπο του παιδιού της, να θέλει να δει το πρόσωπο του παιδιού της και να μην αρκείται απλώς στα δώρα.

Και όποιος αγαπά τον Χριστό θέλει το πρόσωπο του Χριστού, θέλει τον Χριστό τον ίδιο, που λέγαμε άλλη φορά, ενώ ο Άγιος Συμεών είναι μέσα στο φως του Χριστού, παρ' όλα αυτά ζητάει τον Χριστό, δεν αρκείται απλώς ότι είναι στο φως, ζητάει τον Χριστό και κράζει και φωνάζει και του λέει ο Χριστός «εδώ είμαι». Να ζητούμε λοιπόν το πρόσωπο του Χριστού διαπαντός, το πρόσωπο του Θεού γενικώς, το πρόσωπο του Χριστού διαπαντός, με την έννοια που λέμε, όπως και με την πρώτη έννοια βέβαια. Μνήσθητε των θαυμασίων αυτού, ων εποίησε, τα τέρατα αυτού και τα κρίματα του στόματος αυτού. Και να ενθυμείστε τα θαυμάσια του Θεού, όσα θαυμάσια έχει κάνει ο Θεός.

Μεγάλη υπόθεση να προσέχει κανείς και να ενθυμείται κανείς και να αναφέρεται κανείς στις ευλογίες του Θεού, εις όσα καλά μας δίνει ο Θεός, και φυσικά να γίνει μέσα από την ψυχή του πηγαία η ευγνωμοσύνη. Τα τέρατα αυτού και τα κρίματα του στόματος αυτού, τα θαύματα λοιπόν, αλλά και τα κρίματα του στόματος αυτού. Θεού, που μάλλον εδώ θα πρέπει να εννοήσουμε και όλες εκείνες τις αποφάσεις του Θεού, που κρίματα όμως εδώ με την έννοια ότι έκρινε ο Θεός, πήρε απόφαση για κάποιους, να τιμωρήσει, να τους βάλει στη θέση, να τους ανακαλέσει στην τάξη κλπ.

Κρίματα του στόματος αυτού, φράσεις ας πούμε που είχαν ένα τέτοιο νόημα και ένα τέτοιο περιεχόμενο και βγήκαν από το στόμα του. Μνήσθητε, να θυμάστε λοιπόν τα θαύματα του Θεού, τα οποία έκανε, και τα τέρατα, όλα τα θαύματά του και τα φοβερά πράγματα, αλλά επίσης και όλες αυτές τις φράσεις που βγήκαν από το στόμα του. Σπέρμα Αβραάμ δούλοι αυτού, υιοί Ιακώβ εκλεκτοί αυτού. Θεού. Θυμηθείτε λοιπόν όλα αυτά τα πράγματα, εσείς οι οποίοι είστε απόγονοι του Αβραάμ, είστε οι δούλοι του Θεού, είστε τα παιδιά του Ιακώβ, οι εκλεκτοί του Θεού.

Καθένας πρέπει να μελετά τα θαυμάσια του Θεού και τα έργα του Θεού και να ενθυμείται αυτά και να ευγνωμονεί, αλλά πια σκεφτείτε τώρα εμείς που είμαστε όντως απόγονοι του Αβραάμ, διότι οι απόγονοι είναι, οι απόγονοι όχι απλώς κατά σάρκα απόγονοι αλλά διά της πίστεως απόγονοι. Είμαστε οι απόγονοι λοιπόν του Αβραάμ, είμαστε οι δούλοι του Θεού, είμαστε οι εκλεκτοί του Θεού. Θα ήμασταν χριστιανοί, θα ήμασταν μέσα στην εκκλησία, θα ήμασταν κοντά στην αλήθεια, θα ήμασταν στον δρόμο του Θεού αν δεν μας είχε διαλέξει, αν δεν μας είχε εκλέξει ο Θεός;

Λοιπόν, αυτόν τον τίτλο, έχουμε αυτό το δεδομένο, έχουμε αυτή την ιδιότητα και επομένως ακόμη πιο πολύ οφείλουμε εμείς.

Και χρέος μας, αλλά πώς να το πούμε, και χαρά μας, πώς να το πούμε, ευλογία Θεού να είμαστε μεταξύ των δούλων, να είμαστε μεταξύ αυτών που είμαστε δικοί Του και να ενθυμούμε έτσι όλα τα θαυμαστά, όλες τις ευλογίες, όλα εκείνα τα οποία χαροποιούν τις ψυχές μας, όλα εκείνα τα οποία μας σώζουν, όλα εκείνα τα οποία φανερώνουν την αγάπη του Θεού προς τον άνθρωπο και από μέρους του ανθρώπου κυρίως πρέπει να βγαίνει η ευγνωμοσύνη και η ευχαριστία προς τον Θεό. Αυτά και θα επανέλθουμε.