Ο Ψαλμός 103 για τη Δημιουργία, την Πρόνοια και την Ταπεινή Εμπιστοσύνη

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

We are in Psalm 103, which, as we said, is read as the opening psalm. I think we reached verses 24 to 26. Here the psalmist speaks of some of the works of the fifth and sixth days of creation: “How great are Your works, O Lord! In wisdom You made them all; the earth is filled with Your creation. Here is the great and wide sea, teeming with creatures beyond number, both small and great. There the ships pass by, and there is the great sea creature You formed to play in it.” I think this is where we left off, with what the psalmist sees.

He sees ships on the sea. He sees that great creature, which may be a huge sea beast, or it may be Leviathan, the crocodile we spoke of. God made it, and there it is, playing in that vast sea. “All look to You to give them their food in due season.” Every creature waits for You to give it food at the proper time. We need to understand what this means. I wonder whether we have noticed how uneasy we are with depending on God.

A person does not like to feel that everything must be awaited from God. He wants to be in charge. He wants independence and does not want to need God. We saw this especially with the Israelites in the wilderness. God gave them water at the right time and bread at the right time. He kept giving them manna and everything else, yet they were not content. They would rather have eaten nothing but onions, leeks, and things like that.

They wanted the certainty they knew as human beings. “We had it good in Egypt,” they thought. “We had our onions, our garlic, and our leeks. We knew they were ours, and that made us feel secure.” You see what we are like. That is what they preferred, and that is why they wanted to go back. Even after seeing so many wonders in the wilderness, they wanted to return for that sense of security. They did not choose the security God gives. To have that, you must look to Him, go without, wait, and have a right relationship with Him. One reason God brought them into the wilderness and kept them there was precisely to teach them this lesson. He took away the other things they depended on, so that...

He Himself could give them directly whatever they needed, the manna and everything else. Yet they still did not learn the lesson. It seems so simple, but we do not learn it. There is resistance within us. Through the Fall and through sin, a tendency arose in us to be our own god, to be in charge, and to refuse to look to God for what He gives. This is true of material things first of all, and just as true of spiritual things. So many people...

They do certain things. They struggle, and in one sense they are right to do so. They try to acquire this good habit and that one. These are good things. But in the end, a person still wants to be sure that he has managed everything well and accomplished it himself. He wants to feel in control. That is how he feels safe. He cannot entrust himself to God, or rather, he does not want to. When someone says, “I can’t,” my dear friend, the truth is that you do not want to. Why say, “I can’t”? A Saint says, and I do not know whether we have mentioned this before, that while he was praying to Christ, the devil came and said to him, “You do not do this. You do not sleep on a bare board. You do not make many prostrations,” and so on.

“You will not be saved. You will not be saved.” I hardly know whether I should say it this way, but the devil had met his match in that Saint. The Saint said in his prayer, “But You, Lord, know that I have never trusted in my works or in anything I have achieved. I hope in Your mercy.” Of course, someone who hopes in God like this also does good works. He does not become idle. If someone becomes idle, his claim to hope in God’s mercy is false. “I hope in Your mercy,” he says, “in Your grace, Your love, and Your compassion.” Then he continues his prayer to Christ.

Of all the things he says, he finally pleads, “I beg You, my Christ, do not leave me in his hands, in the devil’s hands. I come to You and ask for Your mercy. Do not let him say, ‘See? You went to Christ, and He sent you to me. He abandoned you to me.’” Who can speak to Christ like that? We cannot all say it. But if we are simple and humble, if we do not make demands or try to save ourselves by our own efforts, but humble ourselves and repent, then, if that is truly where we stand, we can say it freely. And when we say to Christ, “Do not leave me in the devil’s hands,” what will Christ say?

The devil would say, “See? He could not receive you. He could not save you, and He has left you to me.” So the Saint says, “Do not leave me.” And because his trust is real, he feels that Christ receives him and strengthens him. Then, as he goes on to say, he blows at the devil, and the devil flees. That is why I said the devil had met his match. A humble person can stand this way before Christ and, it seems, before the devil too. He can act without boasting or giving way to pride. He can speak to the devil with such freedom that the devil really does flee. And even then, as he remains...

...safe in Christ’s embrace, he remains humble. But if a proud person dares to do such things, the devil will send him flying. “When You give to them, they gather it; when You open Your hand, all things are filled with Your goodness.” Yes, all Your creatures wait for You to give them the food they need at the right time, and as soon as You give it, they receive it. Animals live this way. They remain where God has placed them, waiting for and receiving what comes from Him. But what about us? Human beings have become cunning and distorted. What is to become of us? “When You give to them, they gather it; when You open Your hand, all things are filled with Your goodness.” As You open Your hands, O Lord...

...all creation is filled with Your good gifts. The psalmist sees more than the beauty of the universe, the sky, and everything on earth. He does not simply admire them as someone who loves nature might. He sees God at work. He sees everything coming from God. He sees all living things awaiting good gifts from Him, and God opens His hands and fills all creation with His goodness.

“When You turn away Your face, they will be troubled.” As soon as You turn Your face away, yes, everything will be thrown into turmoil. We do not understand this.

When God looks upon us, when we are in communion with Him, the Spirit of God moves within us, and His power moves within us. We have...

...life and strength. We have our balance; we are in our proper place. When God turns His face away, everything is troubled, seized by fear and disorder, and everything falls apart. “You take away their breath, and they perish and return to their dust.” Take away the breath of life You give to all these creatures, and they perish and return to the earth. Everything depends on God. He gives life to all things and holds all things in balance.

With human beings, it is more difficult. God made us in His image and gave us reason, will, and freedom of choice. He made us, in that sense, little gods. So even more than other creatures, we ought to look to God, depend on Him, turn to Him, and have communion with Him. We ought to know that we live and exist because the Spirit of God is within us, and that when His Spirit departs, we lose our way and fall into turmoil. We bear God’s image above all, yet we fail to keep this in mind. Even though we fall through sin, that image remains in us to some extent. And so we are able to make things of our own...

...without a soul, without the Spirit of God, without the life God gives. Here we should understand this to include not only works made by human beings and the human nous, the spiritual intellect, but also what people call spiritual works. Many undertake what seem to be spiritual works, though they are not spiritual works at all. In the end, they do them as they themselves wish and think best. They seem to succeed and make progress, while the Spirit of God is absent. As we said, when you do not have the Spirit of God, when He does not approve your work...

...and what you do is not inspired by the Spirit of God, your work lacks grace. That is how it is. But it is especially dangerous when the work appears to be progressing. As we said, a human being is like a little god on earth. God’s image in us is not destroyed, so we can build skyscrapers and do all sorts of things. Even in work that seems purely spiritual, we can produce something bearing only a human stamp. We can think we are doing well, making progress, and living by the Spirit of God, when in fact we do not have His Spirit. That is more dangerous. At least when your work is plainly without grace, you are likely to sense that something is wrong. You will humble yourself, be brokenhearted, repent, return to God, and say, “I have sinned.” God will receive you, and you can begin again.

That is true of any work we do. The other situation is dangerous. All this may seem confusing, but it is simple if we keep it in mind. Within the Church, living in her spirit and in obedience, we will not remain in error. If we go astray, we will recognize it, correct ourselves, and repent. In the end, we will be on the path of repentance, humility, obedience, and dependence on God: the path of salvation. That is all for today.

Είμαστε στον εκατοστό τρίτο ψαλμό, που είπαμε αναγινώσκεται ως προοιμιακός. Έχουμε φτάσει, νομίζω, στον στίχο 24, 25, 26, από τον στίχο 24 έως 26. Έχουμε κάποια έργα της πέμπτης και της έκτης ημέρας. Αναφέρεται ο Ψαλμωδός δηλαδή σε κάποια έργα που έχουν σχέση με όσα έγιναν την πέμπτη και έκτη ημέρα. Ως εμεγαλύνθη τα έργα σου, Κύριε, πάντα εν σοφία εποίησες, επληρώθη η γη της κτίσεώς σου. Αυτή η θάλασσα η μεγάλη και ευρύχωρος, εκεί ερπετά ων ουκ έστιν αριθμός, ζώα μικρά μετά μεγάλων. Εκεί πλοία διαπορεύονται, δράκων ούτος ον έπλασας εμπαίζειν αυτή. Είχαμε φτάσει, νομίζω, εδώ που ο Ψαλμωδός βλέπει.

Πλοία στη θάλασσα, βλέπει τον δράκοντα αυτόν που μπορεί να είναι το μεγάλο κήτος της θαλάσσης ή μπορεί να είναι εδώ ο Λεβιάθαν, όπως λέγαμε, ο κροκόδειλος που τον έκανε ο Θεός μέσα σε αυτή την απέραντη θάλασσα, παίζει, παίζει και εμπαίζει. Πάντα προς σε προσδοκώσι του δούναι την τροφήν αυτών εις εύκαιρον. Όλα τα πλάσματα, όλα περιμένουν από σένα να τους δώσεις την τροφή την κατάλληλη ώρα. Αυτά τα πράγματα πρέπει έτσι να τα καταλάβουμε και δεν ξέρω αν το έχουμε προσέξει ότι ο άνθρωπος θέλει να αυτονομηθεί σαν να μην αισθάνεται καλά.

Να νιώθει ότι όλα τα περιμένει από τον Θεό και έτσι να προσδοκά από τον Θεό, περιμένει. Θέλει ο άνθρωπος να κάνει αυτός κουμάντο, θέλει ο άνθρωπος να έχει αυτή την αυτονομία και να μην έχει ανάγκη τον Θεό. Αυτό φάνηκε ιδιαίτερα στους Εβραίους στην έρημο, ότι ο Θεός τους έδινε και νερό την κατάλληλη ώρα, τους έδινε και ψωμί την κατάλληλη ώρα και τους έδινε συνεχώς το μάννα και ό,τι άλλο, δεν ήταν ευχαριστημένοι. Προτιμούσαν να τρώνε μόνο κρεμμύδια, να τρώνε μόνο πράσα, να τρώνε μόνο τέτοια πράγματα.

Να ξέρουν, να έχουν τη σιγουριά δηλαδή την ανθρώπινη. Καλά ήμασταν, λες, στην Αίγυπτο και είχαμε εκεί τα κρεμμύδια μας και τα σκόρδα μας και τα πράσα μας και τα τέτοια. Ξέραμε ότι είναι δικά μας δηλαδή και είμαστε έτσι ασφαλείς και είχαμε έτσι τη σιγουριά. Βλέπετε τι είναι ο άνθρωπος. Προτιμούσαν αυτό και γι' αυτό ήθελαν να γυρίσουν. Και ενώ είχαν δει τόσα θαυμαστά μέσα στην έρημο, προτιμούσαν να γυρίσουν λοιπόν πίσω για να έχουν αυτή την ασφάλεια και δεν προτιμούσαν την ασφάλεια που δίνει ο Θεός, που για να έχεις την ασφάλεια του Θεού πρέπει να προσδοκάς, πρέπει να νηστεύεσαι, πρέπει να περιμένεις, πρέπει να έχεις σχέση σωστή με τον Θεό. Ένας λόγος που ο Θεός τους έβγαλε στην έρημο και τους κρατάει στην έρημο είναι ακριβώς να μάθουν αυτό το μάθημα. Τους στερεί από όλα τα άλλα ο Θεός και...

Να τους δίνει αυτός κατευθείαν ό,τι έχει να τους δώσει, και το μάννα και τα άλλα. Και πάλι δεν το μαθαίνουν αυτό το μάθημα. Ενώ είναι τόσο εύκολο, αλλά δεν το μαθαίνει ο άνθρωπος. Έχει μέσα του ο άνθρωπος, έχει αντιδράσεις. Ακριβώς διότι με την πτώση, με την αμαρτία, δημιουργήθηκε τέτοια τάση στον άνθρωπο να είναι ο ίδιος Θεός και να κάνει ο ίδιος κουμάντο και να μην θέλει να προσδοκά από τον Θεό, να προσδοκά τα του Θεού, αυτά που δίνει ο Θεός. Στα υλικά αγαθά καταρχήν και στα πνευματικά το ίδιο. Πόσοι και πόσοι κάνουν

Έτσι, κάνουν ορισμένα πράγματα, κάνουν αγώνα και καλά κάνουν βέβαια από μια πλευρά και προσπαθούν να... Συνηθίσουν το ένα, να συνηθίσουν το άλλο, καλά πράγματα. Αλλά σε τελευταία ανάλυση πάλι ο άνθρωπος θέλει να έχει τη βεβαιότητα ότι αυτός καλά τα οικονόμησε τα πράγματα, καλά τα πραγματοποίησε τα πράγματα. Θέλει να έχει την αίσθηση ότι κάνει κουμάντο. Έτσι αισθάνεται ασφαλής. Δεν μπορεί να εμπιστευτεί στον Θεό. Δεν θέλει δηλαδή. Όταν λέει κανείς «δεν μπορώ», δεν θέλεις, ευλογημένε. Τι λες «δεν μπορώ»; Δεν θέλεις. Λέει ο Άγιος, δεν ξέρω αν το έχουμε αναφέρει και άλλη φορά, έρχεται, λέει, ο διάβολος, έτσι προσευχόμενος στον Χριστό, έρχεται ο διάβολος και μου λέει: «Συ δεν κάνεις αυτό», λέει διάφορα τέτοια, ας πούμε, «δεν κοιμάσαι κάτω στο σανίδι, συ δεν κάνεις πολλές μετάνοιες», συ και άλλα και άλλα.

«Ου σώζεσαι, συ δεν σώζεσαι». Αλλά όμως δεν ξέρω αν πρέπει να πω εδώ ότι ο διάβολος βρήκε τον μάστορά του με τον Άγιο αυτό. Λοιπόν, «Συ όμως, Κύριε, γνωρίζεις ότι εγώ ουδέποτε εμπιστεύτηκα στα έργα μου, ουδέποτε εμπιστεύτηκα στα κατορθώματά μου, αλλά ελπίζω στο έλεός σου». Οίκοθεν εννοείται δηλαδή ότι αυτός που ελπίζει έτσι κάνει και έργα, δεν γίνεται αδρανής. Όποιος γίνεται αδρανής είναι ψέμα ότι λέει τάχα ελπίζει στο έλεος του Θεού κτλ. Ελπίζω, λες, στο έλεός σου, στη χάρη σου, στην αγάπη σου, στην ευσπλαχνία σου. Και γι' αυτό στη συνέχεια λέγει, καθώς συνεχίζει την προσευχή του στον Χριστό,

Από όλα όσα λέγει τελικά: «Σε παρακαλώ, Χριστέ μου, μη με αφήσεις στα χέρια του, του διαβόλου δηλαδή, και μπορέσει αυτός και πει, καθώς τον αφήσεις στα χέρια του: Ναι, εγώ έρχομαι σε σένα, ζητώ το έλεός σου, μη με αφήσεις στα χέρια αυτού εδώ, και πει: Είδες; Πήγες στον Χριστό και σε έστειλε σε μένα, σε εγκατέλειψε σε μένα». Ποιος λέει έτσι στον Χριστό; Δεν μπορεί ο καθένας να το πει έτσι. Άμα είμαστε απλοί, άμα είμαστε ταπεινοί, αν έτσι δεν ζητούμε ρέστα, δεν επιδιώκουμε να περισώσουμε τον εαυτό μας, αλλά ταπεινοφρονούμε και μετανοούμε, εφόσον είναι αλήθεια αυτό, άνετα μπορούμε να το πούμε. Και άμα το πούμε έτσι στον Χριστό, τι θα πει ο Χριστός; «Μη με αφήσεις στα χέρια του διαβόλου».

Πει αυτός ο διάβολος: «Να, δεν μπορούσε να σε δεχθεί, δεν μπορούσε να σε σώσει και σε αφήνει σε μένα». «Μη με αφήσεις», λέει. Και καθώς, ας πούμε, αυτό είναι πραγματικότητα και καθώς αισθάνεται ότι τον δέχεται ο Χριστός και ενδυναμώνεται με τον Χριστό, λέει ύστερα στη συνέχεια «φύσα», λέει, στον διάβολο και φεύγει. Γι' αυτό είπαμε βρήκε τον μάστορά του. Αλλά ο ταπεινός άνθρωπος μπορεί να παρουσιάσει τέτοια στάση και ενώπιον του Χριστού και, φαίνεται, φυσικά στον διάβολο και να ενεργήσει έτσι, χωρίς να κομπάζεται και χωρίς, ας πούμε, να περηφανεύεται και να εγωιστεύεται. Μπορεί να μιλήσει με τέτοια άνεση στον διάβολο και όντως να φύγει ο διάβολος και φυσικά και πάλι να μένει και ότι είναι...

Πλέον ασφαλής στην αγκαλιά του Χριστού, πάλι είναι ταπεινός, ο ταπεινός άνθρωπος. Ο υπερήφανος, και αν τολμήσει να κάνει τέτοια πράγματα, θα τον ανατινάξει στον αέρα ο διάβολος. Δόντος σου αυτοίς συλλέξουσιν, ανοίξαντός σου την χείρα τα σύμπαντα πλησθήσονται χρηστότητος. Ναι, περιμένουν όλα τα κτίσματά σου, όλα τα πλάσματά σου να τους δώσεις την κατάλληλη ώρα την τροφή, την απαραίτητη τροφή, και μόλις τη δίνεις αυτά τη δέχονται, έτσι. Και εδώ που τα λέμε, ναι, τα ζώα έτσι είναι και που τα έβαλε ο Θεός εκεί μένουν και ακριβώς περιμένουν από τον Θεό και δέχονται από τον Θεό. Και ο άνθρωπος; Ο άνθρωπος είναι πονηρός, ο άνθρωπος έχει διαστρεβλωθεί. Έχει διαστραφεί. Με τον άνθρωπο τι θα γίνει; Δόντος σου αυτοίς συλλέξουσιν, ανοίξαντός σου την χείρα τα σύμπαντα πλησθήσονται χρηστότητος, καθώς ανοίγεις τα χέρια σου, Κύριε.

Τα σύμπαντα, όλη η κτίση γεμίζει από τα αγαθά σου. Ναι, αλλά ο Ψαλμωδός τα βλέπει έτσι, δεν τα βλέπει απλώς «τι ωραία που είναι το σύμπαν φτιαγμένο, τι ωραίος που είναι ο ουρανός, τι ωραία που είναι όλα όσα είναι πάνω στην γη» και απλώς τα θαυμάζει όπως κάνει ένας φυσιολάτρης. Εδώ βλέπει τον Θεό ο Ψαλμωδός και βλέπει να ενεργεί ο Θεός. Βλέπει τα πάντα να έρχονται από τον Θεό, τα πάντα να είναι ζωντανά, ας πούμε, και να περιμένουν τα αγαθά από τον Θεό και ο Θεός ανοίγει τα χέρια Του και γεμίζουν τα σύμπαντα από χρηστότητα, από τα αγαθά του Θεού.

Αποστρέψαντος δέ σου το πρόσωπον, ταραχθήσονται. Μόλις εσύ αποστρέψεις το πρόσωπό σου, ναι, όλα θα ταρακθούν. Δεν το καταλαβαίνουμε αυτό.

Ο Θεός βλέπει επάνω μας, εφόσον έχουμε κοινωνία με τον Θεό, περνάει μέσα μας το Πνεύμα του Θεού, περνάει μέσα μας η δύναμη του Θεού. Εχω

Έχουμε ζωή, έχουμε δύναμη, ισορροπούμε, είμαστε στη θέση μας. Όταν ο Θεός αποστρέψει το πρόσωπό του, τα πάντα ταράσσονται, τα πάντα καταλαμβάνονται από τρόμο, από αταξίαν, από ταραχήν, τα πάντα γκρεμίζονται. Αντανελείς το πνεύμα αυτών και εκλείψουσι και εις τον χουν αυτών επιστρέψουσι. Αναιρέσεις το πνεύμα της ζωής που δίνεις σε όλα αυτά, θα εκλείψουν και θα ξαναεπιστρέψουν στο χώμα. Δηλαδή τα πάντα εξαρτώνται από τον Θεό, εις όλα δίδει ο Θεός ζωή, εις όλα τα δίδει ισορροπία.

Με τον άνθρωπο είναι έτσι τα πράγματα δύσκολα επειδή ακριβώς τον έκανε τον άνθρωπο ο Θεός κατ' εικόνα και του έδωσε το λογικό και του έδωσε τη βούληση, την ελευθερία βούλησης κτλ. και λοιπά, και τον έκανε τον άνθρωπο μικρό θεό και τελικά πολύ περισσότερο ο άνθρωπος από άλλα κτίσματα πρέπει να προσδοκά τον Θεό και πρέπει να εξαρτάται από τον Θεό και να αναφέρεται στον Θεό και να έχει κοινωνία με τον Θεό και να έχει την αίσθηση αυτή ότι ζει και υπάρχει εφόσον είναι το Πνεύμα του Θεού μέσα του και χάνεται και ταράσσεται και αναστατώνεται και λοιπά εφόσον φεύγει το Πνεύμα του Θεού. Ο άνθρωπος κυρίως είναι το κατ' εικόνα, δεν το έχει υπόψη, όμως, και ακριβώς διότι όσο κι αν πέφτει με την αμαρτία ο άνθρωπος, το κατ' εικόνα μένει μέχρις ενός σημείου και έτσι ο άνθρωπος φτιάχνει δικά του πράγματα.

αλλά χωρίς ψυχή, χωρίς πνεύμα Θεού, χωρίς τη ζωή που δίνει ο Θεός. Και εδώ δεν πρέπει να εννοήσουμε μόνο τα όποια έργα κάνει ο άνθρωπος, ο ανθρώπινος νους, αλλά ακόμη και τα λεγόμενα πνευματικά έργα που κάνει ο άνθρωπος. Κάνουν πολλοί, είναι που κάνουν πνευματικά έργα, καθόλου πνευματικά έργα. Στην τελευταία ανάλυση, όμως, τα κάνουν έτσι όπως τα θέλουν, όπως νομίζουν, όπως και φαίνεται ότι πετύχαναν και φαίνεται ότι προχωρούν, ενώ λείπει το Πνεύμα του Θεού. Είπαμε ότι όπως όταν δεν έχεις το Πνεύμα του Θεού, όταν δεν επιδοκιμάζει αυτός το έργο σου.

Δεν γίνεται ό,τι γίνεται με την έμπνευση του Πνεύματος του Θεού, είναι άχαρο το έργο σου. Έτσι είναι άχαρο, αλλά είναι πολύ επικίνδυνο όταν το έργο φαίνεται ότι προχωράει. Διότι είπαμε ο άνθρωπος είναι ένας θεός επάνω στην γη, μικρός θεός, και εφόσον είναι έτσι και δεν καταστρέφεται το κατ' εικόνα, λοιπόν, μπορεί ο άνθρωπος να κάνει ουρανοξύστη, να κάνει αυτά, αλλά και στα πνευματικά ακόμη, τα καθαρώς πνευματικά έργα, μπορεί να κάνει έργα τα οποία έχουν ανθρώπινη σφραγίδα. Και να νομίζει κανείς ότι πάει καλά, να νομίζει κανείς ότι προκόπτει, να νομίζει κανείς ότι έχει το Πνεύμα του Θεού και να μην έχει το Πνεύμα του Θεού. Και αυτό είναι πιο επικίνδυνο. Τουλάχιστον όταν είναι άχαρο το έργο σου, λίγο πολύ θα καταλάβεις ότι κάτι δεν πάει καλά, θα ταπεινωθείς, θα συντριβείς, θα μετανοήσεις, θα επιστρέψεις στον Θεό, θα πεις «ήμαρτον» και ο Θεός θα σε δεχτεί και θα αρχίσει από την αρχή.

Ας πούμε το όποιο έργο. Το άλλο είναι επικίνδυνο. Ενώ όλα αυτά φαίνονται ότι μας μπερδεύουν, όχι, όχι, απλά είναι. Απλά είναι, αρκεί να τα έχουμε υπόψη μας και φυσικά μέσα στην Εκκλησία, μέσα στο όλο πνεύμα της Εκκλησίας, μέσα στην υπακοή, τελικώς δεν θα μείνουμε στην πλάνη, δεν θα πέφτουμε έξω και αν πέφτουμε θα το νιώθουμε και θα διορθωνόμαστε, θα μετανοούμε και τελικά θα είμαστε ακριβώς στον δρόμο της μετανοίας, στον δρόμο της ταπεινώσεως, στον δρόμο της υπακοής και στον δρόμο της εξαρτήσεώς μας από τον Θεό, στον δρόμο της σωτηρίας. Αυτά για σήμερα.