Βλέποντας τον Θεό στη Δημιουργία και στις Δοκιμασίες της Ζωής

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

We are in Psalm 103. We have looked at the first verse and the second: “You wrap Yourself in light as in a garment; You stretch out the heavens like a curtain.” Now we come to the third and fourth verses, which speak of the creation of the first and second days: “You lay the beams of Your upper chambers in the waters; You make the clouds Your chariot; You walk upon the wings of the winds.” The Psalmist says, “Bless the Lord, O my soul.” Yes, bless this Lord, who wears light as a garment and stretches out the heavens like a curtain. He lays the beams of His upper chambers in the waters, high above us, and makes the clouds, so to speak, His roof. “You make the clouds Your chariot”: He goes wherever He wills upon the clouds. “You walk upon the wings of the winds”: He moves with the swiftness of the wind. Then the fourth verse says, “You make Your angels spirits and Your ministers a flame of fire.” This is the Lord who made His angels

spirits, swift as the wind. In the Old Testament, the word “spirit” often means wind or air. As John the Evangelist says, “The wind blows where it wishes.” First of all, it means that the wind blows where it wishes. But the words also have a spiritual meaning, as they do here. God made His angels spirits, swift as the wind, and His ministers a flame of fire. These ministers of His are also the angels.

They are as active as a flame of fire. Fire does not stop when something stands in its way; it acts with great force. Here David the Psalmist sees all these things God has created and marvels at Him. He urges his soul to bless God, to glorify Him and sing His praise. In creation he sees God’s majesty, His greatness, His glory. He sees…

God’s condescension and His compassion—all that moves a person to praise Him. As we have said, David speaks of things in nature that anyone can observe. Yet through these simple things he sees God and His greatness. He is not merely painting pictures with words or telling us facts about God. Someone today may speak about God and call it theology, but that alone means nothing.

Sometimes a person uses words, uses theological terms.

David does not simply speak theologically in that way. He sees the heavenly bodies and all these things, and through them he sees God the Creator. Through all this, David has communion with God. Communion. If you like, participation in God, a kind of partaking, if we may put it that way. Likewise, when the Fathers speak theologically, they do not speak theologically about God and the things of God; they do not speak theologically.

Merely to express, so to speak, their philosophical inclination or their more general thoughts, and so on. Here the soul, through theological speech, touches God, so to speak, and the soul receives that touch from God. That, more or less, is how we should understand it here; and we should not only understand it, but imitate it. We are, of course, human beings, natural human beings, and we live in the natural world, and so on. We too are creatures of God, and all things are creatures, creations of God.

But if we stop there, our understanding is very poor indeed. That is why, in the new Sunday series we have begun in the second hour, “Life in the God-Man,” we have stressed this and will keep stressing it: the point is not simply for a person to be good, or even free of sin, well adjusted and balanced. The question is whether the Spirit of God dwells within that person, whether God’s divine uncreated energies are at work within them. This is not merely a matter of saying that something is there. To give us even a small idea of it, something happens, and quite literally…

our soul leaps for joy. No one can photograph it or examine it in a laboratory. How can we express it? It is an experience. Of course, the joy I am about to describe is still a natural human experience. But imagine someone whose heart has been cold and unfeeling. Suddenly something happens, and even in the midst of sorrow that person feels joy, as though an electric current had passed through them. Or think of love, the human love we know. Your little child, for example, has such…

charm—such grace, I hardly know how to put it—that you are beside yourself with love and joy. Yet these are still natural human experiences. There is something else: God’s divine uncreated energies, His uncreated grace, His presence within a person. I do not mean His presence as a thought, but His presence at work. As we said, fire does not heat iron only from a distance or in theory. The fire enters the iron, and the iron turns red hot. So this grace, these divine uncreated energies, must come into the human soul.

Then a person has communion with God, participates in Him and shares in a union with Him. This is more than thinking about God or knowing certain things. A person may come to sense God even through the things He has created, and that, I believe, is how David felt. So he says, “Bless the Lord, O my soul.” At this point I would like to say a few things from another angle. David looks at all these things and sees in them the traces of God. He sees…

God’s footsteps, as it were, even the breath of His presence. He sees God’s greatness, as we said, and all His love for humanity. Someone else sees only clouds, stars and sky, and stops there. David sees far beyond them, through them.

How I wish God would help us enter into His mystery, into the whole mystery of His divine economy. You have heard us often say, “See how God arranges things.” That is what we mean by His economy. God condescends to us: He becomes man, dies for us and sends His Holy Spirit. All this belongs to God’s economy. If God dealt with us only according to strict justice, no one would be saved—not a single person. Yet God sends His Son to die for us. In His condescension and love, He arranges things so that we may be saved, if we are willing. I think I have said this before.

In Lossky’s book, “The Mystical Theology of the Eastern Church,” the section on Christ’s work is called “The Economy of the Son,” and the section on the work of the Holy Spirit, “The Economy of the Holy Spirit.” It is a beautiful use of the word. So when you hear us say that God arranges things, we are speaking of His economy. What does that mean for what we see here? There are clouds, winds, stars and sky. For David, they are far more than things that happen to be there. Through them he sees God’s greatness and holiness, and all that we have spoken about. The same can be said of our own lives.

Things happen to us. Some people see only one incident after another: this difficulty, then that event, then something else. You hear them say, “Father, this happened to us. We had problems, worries, illnesses, misfortunes”—and on and on. That is all they see. But if you have faith within you, you know that God does not tyrannize or torment anyone. How could God ever…

How could God be the one who turns everything upside down? Human sin has brought these things about and continues to do so. God finds what human beings have done, and He uses even these things for their good. Sin brought all the misfortunes people suffer on earth. Yet God can use those very misfortunes like the waters of Baptism, to sanctify a person. That is the great mystery.

At best, people see the sky and enjoy it. They enjoy the trees, the animals, the earth and the sea, the stars, clouds, winds, rain, snow and hail. But David sees God through them. He is not merely doing theology or philosophy; he participates in God through His divine uncreated energies. So when things happen to us, it is more than a matter of one event following another. We all enjoy the things God has created. But with the hardships that come into our lives…

people bring them about through sin. There is moral evil, and then there is physical suffering. Yet nothing happens without God’s knowledge or without His allowing it. He holds all these things in His hands. He does not stand aside helplessly, saying, “What can I do?” We are the ones who do these things. But God takes what we have made—our wrongdoing, malice and sins—and uses even that. Through it you can be sanctified, cleansed and saved. You can come to theosis, to union with God. This is true.

If you have this faith, you will not stumble over God’s ways. The Lord said, “Blessed is the one who is not offended because of Me.” You will not keep asking why God did this or failed to prevent that. Some paths we take in error lead to ruin in ways we cannot imagine. Instead, you can simply say, “My God, You cannot take pleasure in causing these things. And surely You can bring good even out of them. You went so far as to die to save humanity; You gave Your Son for us. Can You not, as God, use these things to sanctify me?” And so…

A person may be suffering—no, it is not that they do not suffer; they do suffer. They may be treated unjustly, if you like, suffer loss, if you like, lose this or that, if you like; yet through all these things they are sanctified. So the point is not merely to see these things as they appear to us. If you do not see them for what they are, you become afraid, distressed and terrified; you search, but find no way through them. If you see them rightly, you see that God uses all these things in this way. He orders them, if you like—that is the word that fits, let us say—God orders them in this way.

If you like, God orders your whole life through all these things, so that what you thought you wanted but had lost comes to your soul. No, through all these things, it will be given to you. Just when you think you are losing what you hoped for, if you trust in God, you will find it. For you have it only if God gives it, only if God arranges it, only if God offers it. We cannot achieve anything through cleverness or through any other strength of our own. Human beings are powerless; we are weak. That is something of what I mean, and we will continue next time.

Είμαστε λοιπόν στον 103ο στίχο ψαλμό, είδαμε τον πρώτο στίχο, είδαμε το δεύτερο στίχο, «αναβαλλόμενος φως ως ιμάτιον, εκτείνων τον ουρανόν ωσεί δέρριν», και πηγαίνουμε τώρα στον τρίτο στίχο, τέταρτο στίχο, που το περιεχόμενό τους αναφέρεται, το περιεχόμενο αυτών των στίχων αναφέρεται εις την δημιουργία της πρώτης ημέρας και της Δευτέρας ημέρας. «Ο στεγάζων εν ύδασι τα υπερώα αυτού, ο τιθείς νέφη την επίβασιν αυτού, ο περιπατών επί πτερύγων ανέμων». Λέει, «Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριον», ναι, τον Κύριον αυτόν, ο οποίος έχει το φως ως ιμάτιον, ο οποίος εκτείνει τον ουρανόν ωσεί δέρριν, τον Κύριο ο οποίος στεγάζει εν ύδασι τα υπερώα αυτού, πάνω τον ουρανό, τον σκεπάζει λοιπόν στα υψηλά μέρη του ουρανού, έχει σαν σκέπασμα, ας πούμε, σαν στέγη τα σύννεφα. «Ο τιθείς νέφη την επίβασιν αυτού». Αυτός ο οποίος πάει και έρχεται έτσι πάνω σε κάθε σύννεφο, ας πούμε, δεν χρειάζεται να περπατήσει. «Ο περιπατών επί πτερύγων ανέμων», αυτός ο οποίος περιπατεί με τόση ταχύτητα, ναι, σαν να είναι πάνω στα φτερά των ανέμων. Λέγει ο στίχος 3 και ο 4ος στίχος: «Ο ποιών τους αγγέλους αυτού πνεύματα και τους λειτουργούς αυτού πυρός φλόγα». Αυτός ο Κύριος ο οποίος έκανε τους αγγέλους

πνεύματα που είναι ταχείς όπως το πνεύμα. Η λέξη πνεύμα στην Παλαιά Διαθήκη εν πολλοίς σημαίνει τον άνεμο, τον αέρα. «Το πνεύμα όπου θέλει πνέει», που λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Καταρχήν το πνεύμα όπου θέλει πνέει, ο αέρας δηλαδή όπου θέλει πνέει, φυσάει. Αυτή είναι η έννοια, αλλά έχει βέβαια πνευματικό χαρακτήρα, όπως και εδώ. Ο Θεός έκανε τους αγγέλους αυτού πνεύματα, δηλαδή που τρέχουν σαν άνεμος, και τους λειτουργούς αυτού πυρός φλόγα, και όλους εκείνους που είναι πάλι, είναι οι άγγελοι βέβαια που είναι λειτουργοί του.

δραστηρίους όπως είναι η φλόγα, η πύρινη φλόγα, η φλόγα της φωτιάς. Όπως η φωτιά, ας πούμε, δεν σταματά μπροστά σε τίποτε και έχει τέτοια δραστικότητα κτλ., τελικά. Τώρα εδώ βέβαια ο Ψαλμωδός, ο Δαβίδ, βλέπει όλα αυτά τα δημιουργήματα του Θεού και θαυμάζει έτσι τον Θεό και ακριβώς προτρέπει την ψυχή του να ευλογήσει αυτόν τον Θεό, να δοξάσει αυτόν τον Θεό, να υμνήσει αυτόν τον Θεό, ο οποίος έχει και τον βλέπει το Θεό λοιπόν μέσα στα δημιουργήματα και βλέπει, ας πούμε, τη μεγαλοπρέπεια του Θεού, βλέπει την μεγαλωσύνη του Θεού, βλέπει τη δόξα του Θεού, βλέπει...

συγκατάβαση του Θεού, την ευσπλαχνικότητα του Θεού, όλα εκείνα που κάνουν τον άνθρωπο στη συνέχεια να θέλει να υμνήσει τον Θεό. Και όπως είπαμε και όπως το βλέπουμε λοιπόν εδώ, χρησιμοποιεί όλα αυτά τα φυσικά στοιχεία που ο καθένας μπορεί να παρατηρήσει. Με τόση απλότητα λοιπόν, ο Δαβίδ μέσα από όλα αυτά βλέπει το Θεό. Βλέπει το μεγαλείο του Θεού. Πάλι όχι με την έννοια να παρουσιάσει κάποιες εικόνες. Απλώς να μας πει για το Θεό. Όπως θεολογεί σήμερα ένας θεολόγος. Θεολογεί, δεν σημαίνει τίποτε αυτό.

Ε... Μερικές φορές χρησιμοποιεί λέξεις, χρησιμοποιεί όρους.

Που είναι φοβερή. Δεν τους χρησιμοποίησαν, μη σημαίνει τίποτα. Δηλαδή, θεολογεί. Δεν θεολογεί έτσι ο Δαβίδ απλώς. Βλέπει τα ουράνια σώματα και όλα αυτά, και μέσα από αυτά βλέπει, ας πούμε, τον δημιουργό Θεό. Έχει ο Δαβίδ εδώ, μέσα από όλα αυτά, μια κοινωνία με τον Θεό. Μια κοινωνία. Αν θέλετε μια μέθεξη, αν θέλετε ένα είδος μεταλαβιάς, αν μπορούμε να το πούμε έτσι, όπως όταν θεολογούν οι πατέρες, δεν θεολογούν περί Θεού και περί τα του Θεού, δεν θεολογούν.

Απλώς, πώς να πούμε, να εκφράσουν τη φιλοσοφική τους διάθεση ή τη γενικότερη σκέψη τους κτλ. Εδώ η ψυχή, διαμέσου του θεολογικού λόγου, ας πούμε, η ψυχή αγγίζει το Θεό και η ψυχή δέχεται αυτό το άγγιγμα από τον Θεό. Έτσι πρέπει, λίγο πολύ δηλαδή, να το εννοήσουμε εδώ, και όχι μόνο, αλλά να το μιμηθούμε. Είμεθα βέβαια άνθρωποι, φυσικοί άνθρωποι, και ζούμε στο φυσικό κόσμο και λοιπά, και όλα, και εμείς είμαστε πλάσματα του Θεού και τα πάντα είναι πλάσματα, δημιουργήματα του Θεού.

Πολύ φτωχό αν μείνουμε μόνο σε αυτό. Πάρα πολύ φτωχό. Γι' αυτό και που αρχίσαμε να κάνουμε αυτή την... Καινούργια σειρά, «Θεανθρώπινη ζωή», που είναι τη δεύτερη ώρα της Κυριακής, αρχίσαμε ήδη να το τονίζουμε και θα το τονίσουμε αυτό και μέχρι τέλους, ότι το θέμα δεν είναι απλώς ο άνθρωπος να είναι καλός άνθρωπος, ο άνθρωπος να είναι ακόμη και αναμάρτητος και ομαλός, ισορροπημένος κλπ. Τώρα το θέμα είναι αν μέσα του υπάρχει το Πνεύμα του Θεού, αν μέσα του υπάρχει αυτή η άκτιστη ενέργεια του Θεού, που δεν είναι απλώς να υπάρχει ένα κάτι, όπως ο άνθρωπος, αν λίγο λίγο έτσι να πάρουμε μια ιδέα, κάτι έγινε και κυριολεκτικά...

Χοροπηδάει η ψυχή μας από χαρά, κυριολεκτικά. Ούτε μπορεί να το φωτογραφήσει κανείς, ούτε μπορεί να το εξετάσει χημικός, ούτε μπορεί να, αν θέλετε, για να το εκφράσει αυτό, είναι βίωμα, βίωμα. Όχι, είναι πάλι και αυτό ένα φυσικό βίωμα βέβαια. Αλλά εν πάση περιπτώσει εκείνος ο οποίος έχει έτσι μια καρδιά ψυχρή, αναίσθητη, παγερή και τα λοιπά και ξαφνικά κάτι συμβεί και νιώθει αυτή τη χαρά μέσα του ενώ έχει θλίψη, λοιπόν νιώθει ότι σαν να πέρασε ένα ηλεκτρικό ρεύμα μέσα του ή όταν έχει αγάπη κανείς, αγάπη μερικές φορές που γνωρίζουμε εντελώς την ανθρώπινη αγάπη. Ας πούμε το παιδάκι σου έχει μια τέτοια...

Γοητεία, δεν ξέρω πώς θα το πω, μια τέτοια χάρη το παιδάκι που σε κάνει να, αν επιτρέπετε να πω τη λέξη, τρελαίνεσαι από αγάπη ας πούμε και χαρά συγχρόνως. Ναι, από αγάπη λοιπόν, αλλά είναι γι' αυτά ακόμη φυσικά βιώματα. Για να έρθει λοιπόν αυτό το κάτι άλλο που είναι η άκτιστη ενέργεια του Θεού, η άκτιστη χάρη του Θεού. Αυτή η παρουσία του Θεού μέσα στον άνθρωπο, όχι παρουσία ως σκέψη, παρουσία ως ενέργεια, όπως είπαμε που η φωτιά δεν απλώς πυρώνει το σίδερο από μακριά ή θεωρητικά, αλλά η φωτιά μπαίνει μέσα στο σίδερο ως φωτιά και το κάνει κατακόκκινο. Θα έρθει λοιπόν μέσα στην ψυχή του ανθρώπου, να έρθει αυτή η χάρη, αυτή η άκτιστη ενέργεια.

Είναι, τότε έχει κοινωνία κανείς με το Θεό, τότε έχει μέθεξη με το Θεό, έχει αυτή τη μεταλαβιά, ας πούμε, αυτή την ένωση με το Θεό, που δεν είναι απλώς να θεολογώ, σκέπτομαι έτσι, ξέρω κάποια πράγματα, και μπορεί να φτάνει κανείς σε αυτό το σημείο, να νιώθει έτσι το Θεό και μέσα από τα κτίσματα και μέσα από τα δημιουργήματα, και έτσι θα νιώθει ο Δαβίδ. Και λέει: «Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριον». Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να πω και από μια άλλη πλευρά μερικά πράγματα. Λοιπόν ο Δαβίδ τώρα βλέπει όλα αυτά τα πράγματα και βλέπει μέσα σε όλα αυτά τα χνάρια του Θεού, βλέπει έτσι τα

περπατήματα του Θεού, την άχνα του Θεού, βλέπει έτσι το μεγαλείο, όπως είπαμε, του Θεού, την όλη αγάπη του Θεού προς τον άνθρωπο. Ενώ ένας άλλος βλέπει απλώς σύννεφα, βλέπει απλώς άστρα, βλέπει απλώς, ξέρω εγώ, τον ουρανό, βλέπει και τέλειωσε. Ενώ ο Δαβίδ βλέπει πολύ πέρα από αυτά, διαμέσου αυτών.

Πόσο θα παρακαλούσα, πόσο θα ήθελα να μας βοηθήσει ο Θεός να μυηθούμε στο μυστήριό Του, στο όλο μυστήριο της οικονομίας. Έχετε προσέξει που λέμε συχνά πως τα οικονομεί ο Θεός, πως είναι το όλο μυστήριο της οικονομίας του Θεού. Όπως ξέρετε η όλη συγκατάβαση του Θεού και το ότι ο Θεός θα γίνει άνθρωπος και απέθανε υπέρ του ανθρώπου και τα λοιπά, έστειλε το Άγιό Του Πνεύμα και τα λοιπά, όλα αυτά είναι οικονομία του Θεού, δηλαδή ότι ο Θεός δεν ενεργεί απλώς δίκαια, διότι αν ενεργούσε δίκαια τελείωνε, κανένας δεν σωζόταν, κανένας, ούτε κι ένας. Τι λέει επιπλέον ο Θεός τον Υιό Του να πεθάνει για μας; Είναι η συγκατάβαση του Θεού, η αγάπη του Θεού η οποία φέρνει έτσι τα πράγματα να σωθεί τελικά ο άνθρωπος, αν θέλει βέβαια. Και νομίζω το έλεγα κι άλλη φορά.

Βιβλίο αυτό του Λόσσκυ, «Η μυστική θεολογία της Ορθοδόξου Ανατολικής Εκκλησίας». Προκειμένου να ομιλήσει για το έργο του Χριστού λέει «Η οικονομία του Υιού». Προκειμένου να ομιλήσει για το έργο του Αγίου Πνεύματος, «Η οικονομία του Αγίου Πνεύματος». Χρησιμοποιεί αυτή τη λέξη και είναι πολύ ωραία. Ακούτε λοιπόν συχνά που λέμε πως τα οικονομεί ο Θεός. Όλα αυτά είναι οικονομία Θεού. Ποια πράγματα είναι οικονομία Θεού; Όπως εδώ δηλαδή είναι τα σύννεφα, είναι οι άνεμοι, είναι τα αστέρια, είναι ο ουρανός. Όχι, για τον Δαβίδ δεν είναι αυτά απλώς. Για τον Δαβίδ είναι μέσα από αυτά, βλέπει το μεγαλείο του Θεού, βλέπει την αγιοσύνη του Θεού, βλέπει όλα αυτά που είπαμε. Και έτσι λοιπόν θα μπορούσαμε να πούμε όλοι.

Πράγματα μας συμβαίνουν στη ζωή μας. Ναι, και για άλλους θα είναι απλώς. Τώρα έχουμε αυτό το περιστατικό, ύστερα έχουμε εκείνη τη δυσκολία, ύστερα έχουμε το άλλο συμβάν, ύστερα έχουμε το άλλο γεγονός, λοιπόν, και βλέπουν οι άνθρωποι απλώς. Και τους ακούς μάλιστα, πάθαμε έτσι πάτερ, μας συνέβη έτσι πάτερ, είχαμε προβλήματα, είχαμε στενοχώριες, είχαμε ζητήματα, είχαμε αρρώστιες, είχαμε συμφορές, είχαμε και όσα εκεί, δεν βλέπετε τίποτε άλλο, όσα εκεί. Ενώ αν, ας πούμε, έχεις μέσα σου αυτή την πίστη ότι ο Θεός ούτε τυραννεί ούτε βασανίζει, ο Θεός, που είναι δυνατόν ποτέ ο Θεός...

Ο Θεός κάνει τα πράγματα άνω κάτω και τα λοιπά; Όλα αυτά η αμαρτία του ανθρώπου τα έκανε, η αμαρτία του ανθρώπου και τα κάνει. Ο Θεός τα βρίσκει φτιαγμένα από τον άνθρωπο, αλλά τα χρησιμοποιεί όλα αυτά ο Θεός για να δώσει στον άνθρωπο αυτό ακριβώς που έπαθε. Ενώ ένεκα της αμαρτίας ήρθαν όλες οι συμφορές που έχει ο άνθρωπος ζώντας πάνω στη γη, όλες αυτές οι συμφορές τώρα χρησιμοποιούνται από το Θεό σαν να είναι κολυμβήθρα να αγιάσει ο άνθρωπος. Αυτό είναι το μεγάλο μυστήριο.

Λοιπόν εδώ στην καλύτερη περίπτωση βλέπουν οι άνθρωποι και τον ουρανό και τον χαίρονται, βλέπουν τα δένδρα και τα χαίρονται, βλέπουν τα ζώα, βλέπουν τη γη, βλέπουν τη θάλασσα, βλέπουν τα αστέρια, βλέπουν, ας πούμε, τα σύννεφα, τους ανέμους, όπως είπαμε, τη βροχή, το χιόνι, το χαλάζι, αυτά όλα, τα χαίρονται στην καλύτερη περίπτωση. Όμως ο Δαβίδ δεν βλέπει αυτό, βλέπει το Θεό, βλέπει το Θεό και όχι βλέπει το Θεό θεολογώντας, φιλοσοφώντας κτλ., έχει αυτήν τη μέθεξη, έχει αυτήν τη μέθεξη με την άκτιστη ενέργεια του Θεού. Έτσι και εδώ λοιπόν τώρα δεν είναι απλώς ότι μας συμβαίνει το ένα, μας συμβαίνει το άλλο και στην πρώτη περίπτωση βέβαια, έτσι αλλιώς χαίρονται όλοι τα δημιουργήματα του Θεού. Στη δεύτερη περίπτωση που...

μεν οι άνθρωποι τα δημιουργούν, η αμαρτία τα δημιουργεί, υπάρχει το ηθικό κακό και έρχεται ύστερα και το φυσικό κακό. Αλλά δεν γίνεται τίποτε χωρίς να το ξέρει ο Θεός, χωρίς να το αφήσει ο Θεός να γίνει, χωρίς να το επιτρέπει ο Θεός. Όλα λοιπόν, όλα αυτά στα χέρια Του τα έχει ο Θεός. Δεν είναι με την έννοια ότι γίνονται όλα αυτά σαν να λέει ο Θεός τι να κάνουμε, δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα. Όχι, ενώ εμείς τα κάνουμε, εμείς τα κάνουμε που δεν μπορούσαμε να μην τα κάνουμε. Λοιπόν τελικά όμως ο Θεός τα παίρνει αυτά από τα χέρια μας ως κατοχθώματα, κακίες και αμαρτίες κλπ., και τα χρησιμοποιεί έτσι, αγιάζεις, αγιάζεις, αγιάζεσαι, καθαρίζεσαι, σώζεσαι, αγιάζεσαι, θεώνεσαι μέσα σε όλα αυτά. Αυτό είναι αλήθεια.

Άμα έχεις αυτή την πίστη μέσα σου και δεν σκανδαλίζεσαι με το Θεό, που είπε ο Κύριος «Μακάριος αυτός που δεν θα σκανδαλιστεί για μένα», δεν σκανδαλίζεσαι γιατί ο Θεός έτσι, γιατί ο Θεός αλλιώς και δεν μπορούσε να το προλάβει ο Θεός και γιατί δρόμους πλάνης που παίρνεις και δρόμους όμως, λοιπόν, θα σε οδηγήσουν στην καταστροφή, δεν μπορείς να φανταστείς. Κύριος όμως που απλά, απλά έτσι θα πει: «Θεέ μου, δεν είναι δυνατόν εσύ να χαίρεσαι να κάνεις αυτά τα πράγματα, αλλά και δεν είναι δυνατόν εσύ να μην μπορείς όλα αυτά τα πράγματα να τα βγάλεις σε καλό, ώστε να πεθάνεις εσύ να σώσεις τον άνθρωπο και θυσιάζεις και τον Υιό Σου γι' αυτό. Αυτά τώρα δεν μπορείς εσύ ως Θεός να τα χρησιμοποιήσεις για να με αγιάσεις;» Και οπότε,

Κανείς, ενώ πονάει, ενώ όχι, δεν πονάει, πονάει, αν θέλετε αδικείται, αν θέλετε ζημιώνεται, αν θέλετε χάνει το Α, το Β και τα λοιπά, τελικά όμως μέσα από όλα αυτά αγιάζεται. Το θέμα λοιπόν είναι όχι μόνο να τα βλέπει κανείς αυτά που στη δική μας τώρα περίπτωση, άμα τα δεν βλέπεις απλώς πως είναι, φοβάσαι, στενοχωρείσαι, τρομάζεις, γυρεύεις, από αυτά άκρη δεν βρίσκεις, ενώ αν τα δεις σωστά, ότι όλα αυτά ο Θεός τα χρησιμοποιεί έτσι, τα οικονομεί, αν θέλετε, αυτή είναι η λέξη που ταιριάζει, ας πούμε, τα οικονομεί έτσι ο Θεός.

Αν θέλεις οικονομάει την όλη ζωή σου μέσα από όλα αυτά, κατά τέτοιο τρόπο που έρχεται ακριβώς στην ψυχή σου αυτό που νομίζεις ότι το ήθελες αλλά να το έχασες, διότι σημαίνουν όλα αυτά. Όχι, μέσα από όλα αυτά θα σου δοθεί αυτό. Την ώρα που νομίζεις ότι χάνεις αυτό που περίμενες, αν εμπιστευτείς στο Θεό, θα το βρεις. Διότι μόνον αν το δώσει ο Θεός, μόνον αν το οικονομήσει ο Θεός, μόνον αν το προσφέρει ο Θεός, το έχεις. Ούτε με εξυπνάδες μπορούμε να επιτύχουμε τίποτα, ούτε με οποιαδήποτε άλλη δύναμη μπορούμε να επιτύχουμε τίποτα. Είναι ανίσχυρος ο άνθρωπος, είναι αδύναμος ο άνθρωπος. Κάπως έτσι και θα συνεχίσουμε την προσεχή φορά.