Ψαλμός 101: Προσευχή, Μετάνοια και Εμπιστοσύνη στη Θλίψη

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

So, we are in Psalm 101. Last time we looked only at the first verse of the psalm itself, which is numbered verse two because verse one is the title: “O Lord, hear my prayer, and let my cry come to You.” The psalm is spoken, and may perhaps even have been written, by an Israelite in captivity, toward the end of that captivity. He is going through difficult days, but he has some hope as the time approaches for the captivity to end. “O Lord, hear my prayer, and let my cry come to You.” That is what we looked at last time. Now: “Do not turn Your face away from me on the day when I am afflicted. Incline Your ear to me; on the day when I call upon You, answer me quickly.”

The verse we looked at last time and the one I have just read are, in a sense, an introduction: an earnest plea to God that the one praying may be heard. “Do not turn Your face away from me.” How vividly those holy souls must have lived all this! This man believes deeply in God. His faith is not merely something he holds in theory; he feels God near him. He has that sense of God’s presence which we, too, are called to have today.

As he speaks with God, it is as though he were speaking face to face and could see God’s face. That is why he pleads, “Do not turn Your face away from me. Do not look away.” When someone in whom we place our hope, someone from whom we await help—and here that someone is God—turns away and shows that he disregards you, takes no account of you, does not want you and rejects you, there is nothing worse.

Now, that phrase—not the whole verse, just the words “Do not turn Your face away from me”—also appears in another psalm. It is from that other psalm that the prokeimenon sung during Great Lent is taken. We hear it at Vespers on the afternoon of Cheesefare Sunday, as the first Sunday of Lent approaches: “Do not turn Your face away from Your servant, for I am afflicted; answer me quickly.” And then, “Attend to my soul and deliver it.” That other psalm also speaks of being afflicted and asks God not to turn His face away, but there the thought is expressed more fully. That is where the prokeimenon comes from.

So we return to the words, “Do not turn Your face away from me.” It matters greatly that we plead with God in this way. We are not telling Him what to do or giving Him orders. What we mean to say is: “I believe in You, my God. I want to remain close to You. Though I have sinned, I repent; forgive me. Even if I deserve for You to turn Your face away, do not do so, for I repent.” All these words have meaning only if a person truly has repentance within, rather than merely saying them.

Think of Hezekiah. The prophet came and told him that God had decreed he would die. Hezekiah was pierced with compunction. He did not begin to protest, complain or tell God what to do. As he lay ill, he turned on his side toward the wall and prayed with tears. He wept, felt compunction and repented. The first thing he said—or at least felt in his heart—was something like this: “This is what I deserve. O God, forgive me, forgive me, and grant me a little more time to live.”

Thank you. Very soon the prophet came back and told him, “You will live another fifteen years.” In a sense, God is ready to turn His face away, because our faults and sins are so great, and the way we live gives Him every reason to do so. Yet a person repents and pleads, as this Israelite does: “Do not turn Your face away from me. Keep Your eyes on me.” We ask two things of God. One is that He keep looking upon us, for that means He has not rejected us. The other is that He remember us: that we not be lost from God’s remembrance or, ultimately, from the Book of Life.

For our part, we must look toward God and seek, through repentance and prayer, to remain in His remembrance. “On the day when I am afflicted, incline Your ear to me.” This person is plainly passing through very difficult days. He is afflicted, weighed down, sinking. Today a psychiatrist might tell someone in such a state, “You have depression; you are suffering from depression.” Of course, the ordinary sorrow a person feels, however strong, is one thing: it passes. The depression some people suffer is another.

Primarily, his psychological makeup plays a part. But instead of coming out of that state, whether on his own or with help, and not cultivating it or sinking into it, a person sinks into it and cultivates it. A condition develops from which he can no longer free himself. Yet this prayer is for that person too: “On the day when I am afflicted.” On the day when I am afflicted, on the day when I have depression, “incline Your ear to me.” What should carry weight in a person’s thoughts, intellect, and soul is this: the weight should fall not on affliction or depression, but on the fact that God will bend down and hear his prayer. God will bend down and…

bring sweetness to that person’s heart. God will bend down, care for him and show him His love.

We have said before, if you remember, that someone may feel anxious and troubled inside and begin saying the Jesus Prayer, yet say it in a way that makes that troubled state take deeper root and grow.

It is one thing, for example, to repeat the Jesus Prayer—“Lord Jesus Christ, Lord Jesus Christ, Lord Jesus Christ”—while crying and whining, like a child who comes begging and whining.

The whole idea is that he wants to deceive you, as though you wanted to deceive God. It is another thing, whatever you are going through, to speak steadily, steadily with God and rest your hope on Him. Then, with what dignity you can muster, you say: “Lord Jesus Christ, have mercy on me. I deserve what I am suffering, and worse; but You are my God.” That is what you should mean when you say the Jesus Prayer: “Lord Jesus Christ, have mercy on me.”

“On the day when I call upon You, answer me quickly.” On the day I call to You, my God, I run to You for help. I place my hope and trust in You, and I look to You for help. “Answer me quickly”—hear me soon. The psalmist is so afflicted and tormented that he feels he can bear no more. That is why he says, “Answer me quickly.”

I do not know how you understand these words, but I would say that we do not need to make God understand how urgent things are. We say such things to express what is in our hearts, but God already knows. So we entrust ourselves to Him. We tell Him our pain and, feeling as though we have no strength left, we plead for Him to act quickly. In the end, though, we must trust Him. God knows. He never lets a person be tempted beyond what that person can bear. More than that, if you like, God never lets a person undergo more than is needed.

Sometimes, even at the very moment when you think you cannot bear any more, when you think you have no strength left and that everything is over, there is still something you need to go through.

Well…

At that very moment, you must trust God. God knows better than you do. Would you know? God will come to your aid in time. He will act when the time is right, and when He does, you will see for yourself and say, “My God, You were right to wait before intervening. Otherwise I would not have learned the lesson I learned in the meantime.”

Thank you.

To finish, let me mention the icon of the Most Holy Theotokos called Gorgoepikoos on the Holy Mountain. The Most Holy Theotokos herself spoke through the icon and said, “I am the Most Holy Theotokos, Gorgoepikoos”—the one who hears swiftly, at once. We have everything in the Church; nothing is lacking. We have this, too. That is all for today.

Λοιπόν, είμαστε στον 100ο πρώτο ψαλμό. Είδαμε τον πρώτο στίχο μόνο, που είναι ο δεύτερος δηλαδή, διότι ο πρώτος είναι ο τίτλος: «Κύριε, εισάκουσον της προσευχής μου και η κραυγή μου προς σε ελθέτω». Δηλαδή τον ψαλμό τον λέγει, που μπορεί να τον έγραψε κιόλας ενδεχομένως, ένας Ισραηλίτης εκεί στην αιχμαλωσία, προς τα τελευταία χρόνια της αιχμαλωσίας, που περνάει έτσι δύσκολες ημέρες, αλλά και που έχει κάποια ελπίδα καθώς πλησιάζουν οι ημέρες να τελειώσει η αιχμαλωσία. Έχει κάποιες ελπίδες. «Κύριε, εισάκουσον της προσευχής μου και η κραυγή μου προς σε ελθέτω». Αυτό είδαμε την περασμένη φορά. «Μη αποστρέψεις το πρόσωπό σου απ' εμού, εν η αν ημέρα θλίβομαι, κλίνον προς με το ους σου, εν η αν ημέρα επικαλέσωμαί σε ταχύ επάκουσόν μου».

Καταρχήν, ο δεύτερος στίχος που είδαμε την προηγούμενη φορά και ο τρίτος που μόλις τώρα διάβασα είναι τρόπον τινά σαν εισαγωγή και είναι μια θερμή παράκληση προς τον Θεό για να εισακουστεί ο προσευχόμενος. «Μη αποστρέψεις το πρόσωπό σου απ' εμού». Αλλά πόσο ζωντανά, πόσο ζωηρά, ας πούμε, όλες αυτές οι άγιες ψυχές θα ζούσαν αυτά τα πράγματα! Ναι, αυτός πιστεύει πολύ στον Θεό και δεν πιστεύει έτσι θεωρητικά, αλλά τον νιώθει τον Θεό. Τον νιώθει. Έχει αυτή την αίσθηση της παρουσίας του Θεού που καλούμεθα και εμείς σήμερα να έχουμε.

Να, καθώς μιλάει με τον Θεό, σαν να μιλάει πρόσωπο με πρόσωπο, να βλέπει το πρόσωπο του Θεού. Και γι' αυτό παρακαλεί τον Θεό: «Μη αποστρέψεις το πρόσωπό σου από εμένα, μη γυρίσεις αλλού το πρόσωπό σου». Πραγματικά δηλαδή, όταν ο άλλος στον οποίο έχουμε ελπίδα και από τον οποίο περιμένουμε, και όπως εδώ ο Θεός, αν γυρίσει το πρόσωπο αλλού και δείξει ότι σε περιφρονεί, δείξει ότι δεν σε λογαριάζει, δεν σε θέλει, σε απορρίπτει, δεν υπάρχει χειρότερο.

Αααα... Αυτό, όχι ο στίχος όλος, αλλά αυτό το ένα τρίτο του στίχου, αυτό το τρίτο στίχο, το ένα τρίτο, το «μη αποστρέψεις το πρόσωπό σου απ' εμού». Βέβαια, το ίδιο λέγεται και σε άλλο ψαλμό και από άλλο ψαλμό το παίρνουνε το προκείμενο που ψάλλεται τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή τις Κυριακές, την Πρώτη Κυριακή, στον Ασπερινό το απόγευμα, την Κυριακή της Τυρινής: «Μη αποστρέψεις το πρόσωπό σου από του παιδός σου, ότι θλίβομαι, ταχύ επάκουσόν μου». Ναι, «πρόσχες τη ψυχή μου και λύτρωσαι αυτήν». Και το «θλίβομαι» έχει εδώ και το «μη αποστρέψεις το πρόσωπό σου» το έχει, αλλά όμως σε άλλο ψαλμό είναι έτσι πιο ολοκληρωμένο αυτό το, ας πούμε, το νόημα, και από εκεί.

Παίρνετε το προκείμενο. Επανερχόμαστε λοιπόν: «Μη αποστρέψεις το πρόσωπό σου απ' εμού». Έχει μεγάλη σημασία να παρακαλούμε τον Θεό, βέβαια όχι πάλι με την έννοια ότι υποδεικνύουμε στον Θεό τι να κάνει, ούτε πάλι με την έννοια ότι του δίνουμε εντολή του Θεού να κάνει αυτό για να μην κάνει κάτι άλλο, αλλά με τα λόγια μας θέλουμε να πούμε εις τον Θεό: «Σε πιστεύω, Θεέ μου, κοντά σου είμαι, Θεέ μου, και αν αμάρτησα, μετανοώ, συγχώρησέ με, και αν είμαι άξιος να αποστρέψεις το πρόσωπό σου, μην το κάνεις, γιατί μετανοώ». Αυτά όλα τα λόγια έχουν σημασία μόνον εφόσον ο άνθρωπος έχει μέσα του μετάνοια, όχι απλώς να πει τα λόγια.

Ο Εζεκίας, που πήγε ο προφήτης και του είπε ότι η απόφαση του Θεού είναι να πεθάνεις, να πεθάνεις. Και ο Εζεκίας κατενύγη από αυτό και φυσικά δεν άρχισε να διαμαρτύρεται, να παραπονείται ή να κάνει υποδείξεις στον Θεό. Έκλαψε, έγινε, λέει, όπως ήταν ξαπλωμένος άρρωστος, έγινε προς τον τοίχο, στο πλευρό, βλέποντας προς τον τοίχο, και προσευχήθηκε με τα δάκρυα, έκλαυσε, κατενύγη, μετανόησε. Το πρώτο πρώτο που είπε, ή το είπε με λόγια και το ένιωσε μέσα του, ήταν ότι «Έτσι μου αξίζει, ο Θεός, συγχώρεσέ με, συγχώρεσέ με, άφησέ με λίγο να ζήσω».

Ευχαριστώ. Και επανήλθε αμέσως ο προφήτης, πολύ σύντομα επανήλθε, και του είπε: «Θα ζήσεις άλλα 15 χρόνια». Ναι, έτσι, ο... Θεός τρόπον τινά είναι έτοιμος να αποστρέψει το πρόσωπο, διότι τα λάθη μας είναι μεγάλα, οι αμαρτίες μας είναι μεγάλες, η όλη ζωή μας είναι τέτοια που δεν μπορεί να μας βλέπει ο Θεός φυσιολογικά. Λοιπόν, έρχεται το πράγμα να αποστρέψει το πρόσωπό του. Μετανοεί κανείς και παρακαλεί, όπως εδώ ο προσευχόμενος αυτός Ισραηλίτης: «Μη αποστρέψεις το πρόσωπό σου απ' εμού, από μένα, με βλέπεις». Για να σε βλέπει ο Θεός. Αυτά δύο πράγματα είναι από μέρους του Θεού. Το ένα είναι να σε βλέπει ο Θεός, να μην πάψει να σε βλέπει. Άμα σε βλέπει, σημαίνει ότι δεν σε απορρίπτει. Και το άλλο είναι να σε μνημονεύει ο Θεός, να μην χαθείς από τη μνήμη του Θεού και φυσικά τελικά να μην χαθείς από το βιβλίο της ζωής.

Το άλλο μέρος, και εμείς ακριβώς να προσβλέπουμε εις τον Θεό και να προσπαθούμε με τη μετάνοιά μας και με την προσευχή μας να είμαστε μέσα στη μνήμη του Θεού. «Εν η αν ημέρα θλίβομαι, κλίνον προς με το ους σου». Την ημέρα λοιπόν που θλίβομαι, καταθλίβομαι, φαίνεται ο άνθρωπος περνάει πολύ δύσκολες ημέρες. Είναι η μέρα που θλίβομαι, που βουλιάζω, που σήμερα ας πούμε πολλές φορές οι ψυχίατροι λένε σε πολλούς ότι έχεις κατάθλιψη, πάσχεις από κατάθλιψη, είσαι κυριευμένος από κατάθλιψη. Βέβαια, άλλο είναι η συνηθισμένη θλίψη που έχει ο άνθρωπος, όσο ισχυρή κι αν είναι η θλίψη, που έχει ένα περαστικό χαρακτήρα, πρόσκαιρο χαρακτήρα, και άλλο είναι η κατάθλιψη που έχουν ορισμένοι.

Πρωτίστως είναι κασκαριού, είναι δηλαδή η ψυχοσύνθεσή του τέτοια, αλλά και αντί ο άνθρωπος, είτε μόνος του είτε να βοηθηθεί, να βγει από αυτό, να μην το καλλιεργεί και να μην βουλιάζει εκεί μέσα, βουλιάζει κανείς, το καλλιεργεί και γίνεται, δημιουργείται μια κατάσταση που δεν μπορεί να λυτρωθεί μετά από κανείς. Όμως και γι' αυτόν ισχύει αυτή εδώ η προσευχή. «Εν η αν ημέρα θλίβομαι». Την ημέρα λοιπόν που θλίβομαι, την ημέρα που έχω την κατάθλιψη, «κλίνον προς με το ους σου». Αλλά πρέπει να βαρύνει μέσα στην σκέψη του ανθρώπου και μέσα στο νου του ανθρώπου και μέσα στην ψυχή του, το βάρος να πέφτει όχι στην θλίψη, στην κατάθλιψη, αλλά στο ότι θα σκύψει ο Θεός και θα ακούσει την προσευχή του, θα σκύψει ο Θεός.

γλυκάνει τον άνθρωπο, θα σκύψει ο Θεός και θα ασχοληθεί με τον άνθρωπο και θα δείξει την αγάπη του στον άνθρωπο, ο Θεός. Ε...

Έχουμε πει και άλλες φορές, αν θυμάστε, κάποτε λέγαμε, ότι... ότι ένας ο οποίος έχει μια ανησυχία, μια ταραχή μέσα του και ας πούμε αρχίσει να λέγει την ευχή, αλλά τη λέει την ευχή κατά τέτοιο τρόπο που μάλλον η κατάστασή του ριζώνει πιο βαθιά και μεγαλώνει.

Εεε... Άλλο είναι να πω παραδείγματος χάρη, «Κύριε Ιησού Χριστέ, Κύριε Ιησού Χριστέ, Κύριε Ιησού Χριστέ», κλαίγοντας, κλαψουρίζοντας, αν θέλετε, κατά γύφτικο τρόπο, όπως έρχεται το γυφτάκι και κλαψουρίζει.

Όλη η έννοια είναι ότι θέλει να σε ξεγελάσει, σαν να θέλεις να ξεγελάσεις τον Θεό, και άλλο είναι σταθερά σταθερά, ό,τι και αν έχεις, ναι, μιλάς με τον Θεό, να στηριχθείς στον Θεό, και έτσι όσο μπορείς αρχοντικά να πεις: «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησον, μου αξίζει αυτό που παθαίνω και χειρότερα, αλλά Εσύ είσαι ο Θεός μου». Ναι, αυτό θα εννοείς με τα λόγια «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησον».

«Εν η αν ημέρα επικαλέσωμαί σε, ταχύ επάκουσόν μου». Την ημέρα λοιπόν που θα σε επικαλεστώ, την ημέρα που θα τρέξω σε σένα, Θεό μου, που θα ζητήσω τη βοήθειά σου, που θα ελπίσω σε σένα, θα εμπιστευτώ σε σένα, από σένα θα περιμένω τη βοήθεια. «Ταχύ επάκουσον, ταχύ επάκουσον», γρήγορα να με ακούσεις. Εδώ ο ψαλμωδός θλίβεται και βασανίζεται σε βαθμό τέτοιο που σαν να μην αντέχει και γι' αυτό λέει «ταχύ επάκουσόν μου».

Δεν ξέρω πώς τα καταλαβαίνετε εσείς, πώς τα νομίζετε, αλλά να, θα έλεγα εδώ ότι δεν χρειάζεται να δώσουμε να καταλάβει ο Θεός. Αυτά λέγονται βέβαια για να εκδηλώσουμε από μέρους μας την όλη διάθεσή μας, αλλά δεν χρειάζεται να δώσουμε στον Θεό να καταλάβει ότι τώρα γρήγορα πρέπει και τα λοιπά, το ξέρει ο Θεός. Επομένως, εμείς θα εμπιστευθούμε στον Θεό και θα πούμε βέβαια τον πόνο μας και σαν να μην έχουμε άλλες δυνάμεις και τα λοιπά, τον παρακαλούμε γρήγορα να επέμβει, αλλά τελικά πρέπει να εμπιστευθούμε στον Θεό. Και ο Θεός ξέρει, ξέρει. Ποτέ, ποτέ, ποτέ δεν αφήνει ο Θεός τον άνθρωπο να πειραστεί περισσότερο από όσο μπορεί να αντέξει ο άνθρωπος και, αν θέλετε, περισσότερο, δεν αφήνει ο Θεός, ποτέ δεν αφήνει ο Θεός να πειραστεί ο άνθρωπος περισσότερα από όσο του χρειάζεται.

Χρειάζεται μερικές φορές, την ώρα που νομίζεις εσύ ότι δεν αντέχεις άλλο, την ώρα που νομίζεις εσύ ότι δεν μπορείς άλλο, την ώρα που νομίζεις εσύ ότι πάνε, τέλειωσαν όλα.

Εεε...

Εκείνη την ώρα πρέπει να εμπιστευτείς τον Θεό. Θα ξέρει καλύτερα από σένα ο Θεός. Θα ξέρεις εσύ; Ο Θεός θα σε προλάβει. Ο Θεός θα επέμβει την ώρα που πρέπει να επέμβει και, όταν επέμβει, θα δεις μόνος ότι, Θεέ μου, καλά έκανες και άργες να επέμβεις, διότι δεν θα μάθαινα το μάθημα που έμαθα εν τω μεταξύ.

Ευχαριστώ.

Κάπως έτσι, απλώς για να τελειώσω να πω εδώ ότι υπάρχει η Παναγία η Γοργοεπήκοος στο Άγιον Όρος. Η οποία μόνη της είπε, η εικόνα, η Παναγία διαμέσου της εικόνας, ότι «Εγώ είμαι η Παναγία Γοργοεπήκοος», που ακούει γοργά, αμέσως. Όλα τα έχουμε στην Εκκλησία, δεν λείπει τίποτε, και αυτό ακόμη το έχουμε. Αυτά λοιπόν για σήμερα.