Η βασιλεία του Χριστού και το μυστήριο του θείου σκότους

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

I think we had finished Psalm 95, and now we move on to Psalm 96. This too is a psalm of David. It says, “When his land was restored.” It is a psalm composed...

Uh...

When things had been set right. Now, when was that? It may have been after Saul died. As we know, while Saul was alive, he was against David and gave him trouble. When Saul died and things were set right, David was finally at peace. Or it may have been after the rebellion of his son Absalom, when that whole ordeal also came to an end.

Things became peaceful again. David must have composed this psalm on one of those two occasions.

Uh...

In this psalm, he praises God’s presence. He speaks of God’s presence, of His appearing. In the first part, verses 1 through 6, we have the divine appearing. In the second part, verses 7 through 12, we have the results of that divine appearing.

So let us look at least at the first three verses, where we have the theophany itself, God’s appearing. The psalm begins as some other psalms do: “The Lord reigns; let the earth rejoice; let the many islands be glad.” This psalm, then, has a messianic, prophetic character, as we saw with that chapter and David’s prayer. The prayer speaks of the Messiah, and so, ultimately, does this psalm. The Lord reigns: that is, He reigns everywhere. This surely refers to the age of Christ, and not simply to the age of the people of Israel.

It is the age of Christ, when Christ reigns throughout the world. “The Lord reigns; let the earth rejoice; let the many islands be glad.”

Uh... What else should the earth do? Let it be filled with great joy, great gladness, great delight.

Uh... Let the earth leap for joy, because at last the Lord reigns everywhere.

“The many islands”—let them rejoice too. Here this certainly refers first of all to the islands of the Mediterranean.

Uh...

It refers to the islands themselves. It also refers to the peninsulas that stretch into the sea and look like islands. And by extension, it refers to the whole earth, as the psalm said just before: “Let the earth rejoice; let the many islands be glad.” It repeats the same meaning in different words. The Lord reigns, so let the whole earth begin to celebrate, to rejoice, to keep festival: islands, dry land, everything. “Cloud and darkness surround Him; righteousness and judgment are the foundation of His throne.”

Uh...

This reminds us of the departure from Egypt: the cloud that went before the people, covered them by day, and went before them at night as a luminous cloud to guide them. It reminds us of Mount Sinai, where God appeared and gave the written Law. There were lightning and thunder, and darkness covered the mountain. In other words, when God reveals Himself, He does so in a way that also conceals Him.

He reveals Himself to human beings. A person cannot see God unless God conceals Himself. Even on the mountaintop, when Moses is in the darkness and God passes nearby, God first covers Moses’ eyes. Only after He has passed does He uncover them, so that Moses may see, as it says, God’s back. This is what we were saying earlier: the Kingdom of God has come.

We will find the fullness of the Kingdom of God in the life to come. Here we have a foretaste, a pledge, a taste of it. So this cloud and this darkness, which in a sense conceal God instead of revealing Him, are at the same time a revelation of God. But it is a revelation like a foretaste, like a pledge. I wonder whether we might recall here what the Fathers of the Church say later, especially Saint Gregory of Nyssa, who wrote The Life of Moses. That work has been published, including in translation.

Abroad, Saint Gregory of Nyssa’s work is held in high regard. It has been translated into various languages and studied in commentaries: The Life of Moses. Gregory of Nyssa calls it The Life of Moses, of course, but he speaks more broadly about the mystical life, about a person’s deeper, closer, more hidden communion with God. He speaks about seeing God. As Saint Gregory of Nyssa says, Moses went into the darkness, into all that mist and smoke, in order to see God and meet Him. To see God, he entered the darkness. And so we must...

And so, in the end, every person will see God within that darkness. This is where people speak of apophatic theology, knowing God through what cannot be said of Him, and cataphatic theology, speaking of what can be said of Him. The Fathers, for the most part, favor apophatic theology. If you understand even a little of this, I think you find that, although it sounds very mysterious, philosophical, and theological, it is deeply practical. Very practical indeed.

In fact, this is what we have meant all along, from the moment we began speaking until now, and we have said it so many times. Yes, put your trust in God. Put your trust in God. Whatever you encounter or do not encounter, whatever you see or do not see, whatever you understand or do not understand, let none of it sway you. Put your trust in God. In a way, this is like entering darkness. One thing does not sway you, nor does another. You do not dwell on this or that or give it too much importance. You simply trust in God. Though you see nothing and have nothing to hold on to, you trust in God. This faith is an inward disposition of the soul, an inward reality of the soul. You trust in God.

In the end, this is like a thick cloud, like darkness. And that is where God meets you, and where you meet God. You are freed from everything else. Otherwise, you keep getting caught on something, clinging to something. You might even notice the grace that comes from God and cling to that, and so, in a sense, lose sight of God Himself. But the person who loves God, trusts Him, and seeks Him does not cling to anything. To a point, it can seem like being in darkness, even like a kind of agnosticism. It is not agnosticism, of course. It is then that a person is released from everything and becomes free.

Nothing stands in the way. Of course, you may sit and admire the sky. God made the sky precisely so that we would notice it and find Him. He made the rivers, the meadows, the mountains, the trees, the birds, the animals—everything. We will notice and see these things. But to find God, we must go beyond them. There is something good in looking at them, but if you stop there, you have become attached to them.

They certainly bring immediate comfort and pleasure, a tangible sense of happiness and joy. Yet they can also become an obstacle, and you do not find God.

Let me remind you of something I mentioned before. A group of laypeople were visiting a monastery on the Holy Mountain. At dusk, they sat on a balcony, perhaps feeling a little romantic. As darkness began to fall, there was still enough light to see the hills and the slopes. They were all entranced by the beautiful view. Naturally, they were trying to see God in it as well. But

they were still quite attached to what they could see. They were swept away, delighted and happy. Then a monk came up quietly behind them, without their noticing, and said, “All this is the shadow. It is the shadow. What a pity it would be to stop at the shadow and never see the tree. It is the shadow.”

So the more a person trusts in Christ, gives himself over to that faith and hope, loves God, and is not swayed by anything, the farther he goes into this thick cloud, into what seems to him like darkness. Yet within it is the light. There God reveals Himself, because nothing stands between God and that person—not even something good, not even one of God’s creations—to hinder that direct communion with Him. Perhaps we can understand the verse in this way too: “Cloud and thick darkness surround Him.” Around God are cloud and thick darkness. “Righteousness and judgment are the foundation of His throne.”

Yes, a king has a throne. The Lord reigns everywhere. He has taken His seat upon His throne, and from that throne, so to speak, come righteousness and judgment. Father Joel translates the verse here: “A just law and the carrying out of that just law make Him worthy of reverence and establish the throne of His kingdom.” The Apostle Peter says that when the end of the world comes, everything we see—the heavenly bodies and all the rest—will melt away.

He says that we await new heavens and a new earth. Everything will be made new. “In which righteousness dwells”: there, righteousness will dwell and prevail. The injustice we know in this world will be gone. Yet, as we said, the Psalmist is speaking here of the age of the Messiah, the age of Christ. Christ truly is the King. He reigns and sits upon the throne. And, as we have said, the Kingdom of God has come and is coming. At the Second Coming it will be fully revealed to us; we will enter it and enjoy it in full. But we already have a foretaste of it.

That righteousness which will dwell there—as Peter says, “in which righteousness dwells”—will fill the new world after the Second Coming of the Lord. Yet it already exists in Christ Jesus. It does, it truly does. Whoever has Christ within lives that righteousness and feels it, even if others treat him unjustly or slander him. Such things do not change it. We read in Abba Barsanuphius that hostility and opponents can do nothing to a person of God. Injustice and the like cannot touch or harm him.

These are human experiences: people who are simply human in this world are struck now from one side, now from another, and are wounded. But the person of God lives even when he is stabbed. Even when he is put to death, he lives. Even when he suffers injustice, he lives the righteousness of God. Let us stop at these two verses and continue next time.

Νομίζω είχαμε τελειώσει τον 95ο ψαλμό και περνούμε τώρα στον 96ο ψαλμό. Είναι και αυτός ο ψαλμός του Δαβίδ. «Ότε η γη αυτού καθίσταται», λέει. Ένας ψαλμός που συνετέθη...

Ε...

Όταν αποκαταστάθηκαν τα πράγματα. Τώρα πότε είναι; Μπορεί να είναι τότε που πια, μετά που ο Σαούλ πέθανε, που όπως ξέρουμε ο Σαούλ ήταν εναντίον, όσο ζούσε ήταν εναντίον, ας πούμε, του Δαβίδ, τον ενοχλούσε. Όταν πέθανε ο Σαούλ και αποκαταστάθηκαν τα πράγματα, ησύχασε πλέον ο Δαβίδ. Ή όταν, μετά τον ξεσηκωμό του γιου του, του Αβεσσαλώμ, πάλι έληξε και αυτή η όλη ταλαιπωρία.

Πάλι ησύχασαν τα πράγματα. Ή τη μια φορά ή την άλλη φορά πρέπει να συνέθεσε αυτόν τον ψαλμό ο Δαβίδ.

Ε...

Με τον ψαλμό αυτόν υμνεί την παρουσία του Θεού. Έτσι ομιλεί για την παρουσία, για την εμφάνιση του Θεού. Στο πρώτο μέρος, ειδικότερα, έχουμε από τον 1ο στίχο ως τον 6ο, έχουμε τη θείαν εμφάνιση. Και στο δεύτερο μέρος, από τον 7ο ως τον 12ο, έχουμε τα αποτελέσματα της εμφανίσεως αυτής, της θείας εμφανίσεως.

Να δούμε λοιπόν τουλάχιστον τους τρεις στίχους, στους οποίους έχουμε τη θεοφάνεια αυτήν καθεαυτήν. Ο ψαλμός βέβαια αρχίζει όπως αρχίζουν και άλλοι ψαλμοί, μερικοί ακόμα αρχίζουν έτσι. «Ο Κύριος εβασίλευσε, αγαλλιάσθω η γη, ευφρανθήτωσαν νήσοι πολλαί». Είναι τελικά και αυτός ο ψαλμός, όπως είδαμε, και το κεφάλαιο αυτό, η προσευχή που έκανε ο Δαβίδ, έχουν μεσσιακό χαρακτήρα, προφητικό χαρακτήρα. Αναφέρεται η προσευχή στον Μεσσία, έτσι και ο ψαλμός αυτός τελικά αναφέρεται στον Μεσσία. Ο Κύριος βασίλευσε, δηλαδή βασίλευσε παντού. Οπωσδήποτε αναφέρεται στην εποχή του Χριστού και όχι απλώς στην εποχή την εβραϊκή.

Εποχή του Χριστού, που ο Χριστός βασιλεύει σε όλο τον κόσμο. «Ο Κύριος εβασίλευσε, αγαλλιάσθω η γη, ευφρανθήτωσαν νήσοι πολλαί».

Εεε... Τι άλλο θα κάνει η γη; Χαρά να έχει μεγάλη, αγαλλίαση μεγάλη, ευφροσύνη μεγάλη.

Εεε... Να σκιρτήσει η γη από χαρά, διότι επιτέλους ο Κύριος εβασίλευσε παντού.

«Νήσοι πολλαί», και ας ευφρανθούν και τα νησιά, τα πολλά νησιά, που οπωσδήποτε εδώ αναφέρεται καταρχήν στα νησιά της Μεσογείου.

Εεε...

Σε αυτά καθ' αυτά τα νησιά. Αναφέρεται επίσης στις χερσονήσους που μπαίνουν μέσα στη θάλασσα και μοιάζουν σαν νησιά. Σαν... Κατ' επέκταση αναφέρεται σε όλη τη γη, ας πούμε, όπως το είπε πιο μπροστά: «Αγαλλιάσθω η γη, ευφρανθήτωσαν νήσοι πολλαί». Επαναλαμβάνεται, ας πούμε, με άλλες λέξεις το ίδιο νόημα. Ο Κύριος εβασίλευσε, όλη η γη να αρχίσει να γιορτάζει, όλη η γη να αρχίσει να αγάλλεται, όλη η γη να αρχίσει να πανηγυρίζει, και νησιά και ξηρά και τα πάντα. «Νεφέλη και γνόφος κύκλω αυτού, δικαιοσύνη και κρίμα κατόρθωσις του θρόνου αυτού».

Εεε...

Μας θυμίζει εδώ την έξοδο από την Αίγυπτο, που προηγείται η νεφέλη κτλ., που σκεπάζει την ημέρα η νεφέλη το λαό, που προηγείται τη νύχτα ως νεφέλη φωτεινή και οδηγεί το λαό. Θυμίζει το όρος Σινά, που εμφανίστηκε ο Θεός και έδωσε το νόμο το γραπτό και έπεσαν αστραπές και βροντές και τούτο και εκείνο και ο γνόφος εκάλυψε το όρος. Δηλαδή την ώρα που ο Θεός φανερώνεται, φανερώνεται έτσι που κρύβεται.

Φανερώνεται στον άνθρωπο. Δεν μπορεί ο άνθρωπος να δει τον Θεό, εάν ο Θεός δεν κρυφτεί. Ακόμη και επάνω στην κορυφή, που είναι μέσα στο γνόφο ο Μωυσής και διέρχεται ο Θεός από κάπου εκεί, πάλι περνάει πρώτα ο Θεός και σκεπάζει τα μάτια του Μωυσή και ύστερα τα ξεσκεπάζει τα μάτια του Μωυσή, για να δει ο Μωυσής, όπως λέει, τα νώτα του Θεού. Είναι αυτό που λέγαμε και προηγουμένως, ότι η Βασιλεία του Θεού ήρθε.

Την πληρότητα της Βασιλείας του Θεού θα τη βρούμε στην άλλη ζωή. Εδώ έχουμε την πρόγευση, έχουμε όμως πρόγευση, έχουμε έναν αρραβώνα, έχουμε μια γεύση. Έτσι αυτή η νεφέλη, αυτός ο γνόφος, που αντί να φανερώνουν τον Θεό τρόπον τινά τον κρύπτουν, όμως συγχρόνως είναι και φανέρωση του Θεού. Είναι όμως μια τέτοια φανέρωση, σαν μια πρόγευση, σαν ένας αρραβώνας. Λοιπόν, δεν ξέρω αν εδώ χωράει να θυμηθούμε και αυτό που λένε αργότερα οι πατέρες της Εκκλησίας και ιδιαίτερα ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης, ο οποίος έχει γράψει τη Ζωή του Μωυσέως. Έτσι κυκλοφορεί ένα έργο του και έχει κυκλοφορήσει αυτό και μεταφρασμένο.

Στο εξωτερικό αυτό το έργο του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης το έχουν έτσι περί πολλού και το μεταφράζουν σε διάφορες γλώσσες και το υπομνηματίζουν κλπ. Η Ζωή του Μωυσέως. Και βέβαια το ονομάζει Η Ζωή του Μωυσέως ο Γρηγόριος Νύσσης, αλλά μιλεί γενικότερα για τη μυστική ζωή, για τη βαθύτερη και στενότερη και μυστικότερη κοινωνία για τον άνθρωπο με τον Θεό. Μιλεί για τη θέα του Θεού κλπ. Και όπως λέγει ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης, όπως δηλαδή για να δει τον Θεό ο Μωυσής, για να συναντήσει τον Θεό ο Μωυσής, κρύφτηκε μέσα στο γνόφο, μέσα σε όλη εκείνη την ομίχλη, σε όλο εκείνο τον καπνό. Για να δει, πήγε μέσα στο γνόφο. Έτσι πρέπει να...

Έτσι ο κάθε άνθρωπος τελικά θα δει τον Θεό μες στο γνόφο και γίνεται λόγος, ας πούμε, για την αποφατική θεολογία, για την καταφατική θεολογία, και οι πατέρες εν πολλοίς είναι υπέρ της αποφατικής θεολογίας. Δηλαδή άμα αυτά έτσι κανείς λίγο τα καταλάβει, νομίζω, ενώ φαίνονται πολύ μυστηριώδη, πολύ φιλοσοφικά, πολύ θεολογικά, νομίζω είναι πολύ πρακτικά, πάρα πολύ πρακτικά.

Τώρα που όλη την ώρα, από την αρχή που αρχίσαμε να μιλούμε ως τώρα, το εννοούμε αυτό το πράγμα και το έχουμε πει τόσες φορές. Ναι, να εμπιστευτείς στον Θεό. Να εμπιστευτείς στον Θεό. Άσχετα τι συναντάς, τι δεν συναντάς, τι βλέπεις, τι δεν βλέπεις, τι καταλαβαίνεις, τι δεν καταλαβαίνεις, τίποτα. Να μην σε επηρεάσει τίποτα. Να εμπιστευτείς στον Θεό. Αυτό μοιάζει ως ένα σημείο σαν να μπαίνει κανείς σε ένα σκοτάδι. Καθώς δεν σε επηρεάζει το ένα, δεν σε επηρεάζει το άλλο, δεν προσέχεις το ένα, δεν προσέχεις το άλλο, δεν πολυδίνεις σημασία. Εμπιστεύεσαι στον Θεό έτσι, εμπιστεύεσαι. Χωρίς να βλέπεις τίποτε, χωρίς να πιάνεις από πουθενά, εμπιστεύεσαι στον Θεό. Είναι μια εσωτερική, ας πούμε, στάση της ψυχής, μια εσωτερική πραγματικότητα της ψυχής η πίστη αυτή. Εμπιστεύεσαι στον Θεό.

Αυτό τελικά... Σαν ένας γνόφος, είναι σαν ένα σκοτάδι. Και εκεί είναι που σε συναντάει ο Θεός και εκεί είναι που συναντάς τον Θεό. Δηλαδή ξεγλιτώνεις από τα πάντα. Ενώ αλλιώς, αν τα πάρεις, όλο και κάπου σκαλώνεις, όλο και κάπου πιάνεσαι, όλο και κάπου ακόμη και την ίδια τη χάρη που έρχεται από τον Θεό μπορεί να την προσέξεις και να πιαστείς εκεί και να χάσεις τον ίδιο τον Θεό, τρόπον τινά. Εκείνος όμως που αγαπά τον Θεό, εμπιστεύεται στον Θεό, ζητάει τον Θεό και δεν πιάνεται από τίποτε. Μοιάζει ως ένα σημείο σαν να είναι έτσι σε ένα σκοτάδι, σε ένα είδος αγνωστικισμού, ας πούμε. Όχι ότι είναι αγνωστικισμός, αλλά τότε είναι καθώς λυτρώνεται από όλα, ελευθερώνεται από όλα.

Δεν υπάρχει κανένα εμπόδιο στη μέση. Δηλαδή ακόμη και που κάθεσαι και θαυμάζεις τον ουρανό, καταρχήν θα γίνει αυτό το πράγμα. Θα γίνει, αφού ο Θεός τον έκανε τον ουρανό και τον έκανε ακριβώς για να προσέξουμε τον ουρανό και να βρούμε τον Θεό. Έκανε τα ποτάμια, τα λιβάδια, τα βουνά, τα δέντρα, τα πουλιά, τα ζώα, τα πάντα. Θα τα προσέξει κανείς, θα τα δει. Λοιπόν, για να βρει τον Θεό, πρέπει να περάσει πέρα από αυτά. Αν μείνεις σε αυτά, ως ένα σημείο είναι καλό αυτό, αλλά πάει, γαντζώθηκε εκεί, πιάστηκε εκεί.

Εεεε... Έχει βέβαια μια άμεση παρηγοριά, μια άμεση ευχαρίστηση, μια άμεση χειροπιαστή ευτυχία, χαρά. Όμως συγχρόνως αυτά γίνονται εμπόδιο, δεν βρίσκεις τον Θεό.

Σας θυμίσω εδώ αυτό που είχαμε πει και άλλη φορά, που μια ομάδα κοσμικών ανθρώπων βρέθηκαν σε ένα μοναστήρι του Αγίου Όρους και κάθισαν τη νύχτα σε ένα μπαλκόνι καθώς άρχισε να σουρουπώνει, και μπορεί να ήταν έτσι και λίγο ρομαντικοί. Και καθώς άρχισε να πέφτει λίγο το σκοτάδι, ήταν ακόμη και λίγο φως και έβλεπαν τους λόφους και έβλεπαν και τις πλαγιές, και εκστατικοί λοιπόν όλοι έβλεπαν το ωραίο θέαμα και φυσικά δεν έμειναν απλώς σε αυτό, αλλά προσπαθούσαν να δουν τον Θεό. Αλλά

αρκετά γαντζωμένοι σε αυτό που έβλεπαν. Συνεπαρμένοι, ενθουσιασμένοι, ευτυχισμένοι, και πήγε πίσω τους σιγά σιγά, χωρίς να τον καταλάβουν, ένας μοναχός και τους λέει: «Αυτά όλα είναι η σκιά. Είναι η σκιά. Και θα είναι κρίμα να σταθείς στη σκιά και να μην δεις το δένδρο. Είναι η σκιά».

Λοιπόν, όσο περισσότερο κανείς, έτσι όπως είπαμε, εμπιστεύεται στον Χριστό, αφήνεται σε αυτή την πίστη, αφήνεται σε αυτή την ελπίδα, αγαπά το Θεό και δεν επηρεάζεται από τίποτα, τόσο περισσότερο προχωρεί σε αυτόν τον γνώφο, σε αυτό το σκοτάδι, ας πούμε, έτσι νομίζει κανείς. Εκεί μέσα όμως είναι το φως, εκεί φανερώνεται ο Θεός, διότι μπορεί να φανερωθεί ο Θεός στον άνθρωπο, διότι δεν υπάρχει, τι είπατε, μεταξύ Θεού και ανθρώπου κάτι που να, έστω καλό, έστω ένα κτίσμα του Θεού, να παρεμβάλλεται και να εμποδίζει την άμεση αυτή κοινωνία των ανθρώπων με τον Θεό. Μπορούμε ίσως να το δούμε και έτσι. Νεφέλη και γνώφος κύκλω αυτού, γύρω από τον Θεό είναι νεφέλη και γνώφος. Δικαιοσύνη και κρίμα κατόρθωσης του θρόνου αυτού.

Ναι, ο βασιλιάς, αφού είναι βασιλιάς, έχει θρόνο. Ο Κύριος βασίλευσε παντού. Βασίλευσε και κάθισε στο θρόνο του και από το θρόνο, ας πούμε, εκπορεύεται δικαιοσύνη και κρίμα. Ο πατήρ Ιωήλ μεταφράζει εδώ: «Νόμος δίκαιος και εφαρμογή του δικαίου νόμου τον κάνουν περίβλεπτον, αναδεικνύουν τον θρόνο της βασιλείας του». Δηλαδή, λέγει ο Απόστολος Πέτρος, όταν θα έρθει το τέλος του κόσμου και όλα αυτά που βλέπουμε, τα ουράνια σώματα και τα λοιπά, θα λιώσουν όλα.

Λέγει ότι καινούς ουρανούς, καινούργιους ουρανούς, και καινή γη αναμένουμε, περιμένουμε καινούργιους ουρανούς, καινούργια γη, όλα θα γίνουν καινούργια. Εν οις δικαιοσύνη κατοικεί, και εκεί πια κατοικεί, επικρατεί η δικαιοσύνη. Δεν υπάρχει αυτή η αδικία που υπάρχει σε αυτόν τον κόσμο. Όμως, ο Ψαλμωδός εδώ αναφέρεται, είπαμε, στη Μεσσιακή, Μεσσιανική εποχή, στην εποχή του Χριστού, που όντως ο Χριστός είναι ο αληθινός βασιλιάς, που βασιλεύει, που κάθεται στο θρόνο και που, ναι, όπως είπαμε, η Βασιλεία του Θεού ήρθε και έρχεται και όταν γίνει Δευτέρα Παρουσία θα μας αποκαλυφθεί πλήρως και θα βρεθούμε σε αυτήν και θα την απολαμβάνουμε πλήρως, αλλά ήδη όμως έχουμε την πρόγευση.

Αυτή η δικαιοσύνη που θα κατοικεί εκεί, όπως λέγει «εν οις δικαιοσύνη κατοικεί», θα υπάρχει αυτή η δικαιοσύνη στον καινούργιο αυτόν κόσμο που θα γίνει μετά τη Δευτέρα Παρουσία του Κυρίου, ήδη αυτή η δικαιοσύνη εν Χριστώ Ιησού υπάρχει. Υπάρχει, υπάρχει. Όποιος δηλαδή έχει το Χριστό μέσα του, τη ζει αυτήν τη δικαιοσύνη, τη νιώθει αυτήν τη δικαιοσύνη, άσχετα αν αδικείται, άσχετα αν συκοφαντείται, άσχετα, δεν έχουν να κάνουν αυτά τίποτα. Όπως δηλαδή που διαβάζουμε στον Αββά Βαρσανούφιο, πώς είναι η εχθρία, πώς είναι οι εναντίοι, δεν μπορούν να κάνουν τίποτα στον άνθρωπο του Θεού. Οι αδικίες και τα τέτοια δεν μπορούν να κάνουν τίποτα, δεν τον αγγίζουν, δεν μπορούν να τον βλάψουν.

Αυτά είναι ανθρώπινα, αυτούς που απλώς είναι άνθρωποι σε αυτόν τον κόσμο και δέχονται τα πλήγματα πότε από εδώ, πότε από εκεί και πληγώνονται. Αλλά ο άνθρωπος του Θεού, και όταν ακόμη τον μαχαιρώνουν, αυτός ζει, και όταν ακόμη τον θανατώνουν, αυτός ζει, και όταν ακόμη τον αδικούν, αυτός ζει τη δικαιοσύνη του Θεού. Ας σταματήσουμε σε αυτούς τους δυο στίχους και θα συνεχίσουμε την προσεχή φορά.