Η προσευχή του Μωυσή για την αιωνιότητα του Θεού και την ανθρώπινη ζωή

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Let us move on to the next subject.

Last time we were on Psalm 88. We had been studying it since last year, and it took quite a while. Today we can begin Psalm 89, which is an unusual psalm. It is unlike most of the others: it was written by Moses and is the oldest psalm. David and the others who wrote psalms came much later. This psalm has been preserved from the time of Moses, and everyone seems to accept that. The title itself says, “A prayer of Moses, the man of God.” This psalm is a prayer of Moses, a man of God, as Holy Scripture calls him.

God Himself accepts him as His own, regards him as very close to Him: “I have found a man after My heart.” So Moses writes this psalm, which has two parts. It has seventeen verses, I think—yes, seventeen.

Verses one through twelve describe how fleeting the human condition is. Verses thirteen through seventeen contain a plea, a supplication to God to show them mercy. So let us begin with the opening verses.

We have six verses here. They set human frailty against divine eternity: “Lord, You have been our refuge from generation to generation.”

“Before the mountains came to be, before the earth and the inhabited world were formed, from age to age You are. Do not turn man back to humiliation; You have said, ‘Return, children of men.’ For a thousand years in Your sight are like yesterday when it has passed, like a watch in the night. Their years will be brought to nothing; in the morning they will pass like grass. In the morning it will flower and pass away.” Both instances of “παρέλθοι,” with omicron-iota, are in the optative mood, but we should understand them as statements of what will happen. “By evening it will fall, grow hard, and dry up.”

“It will grow hard” and “it will dry up” are also in the optative mood, but they have the force of statements. “Lord, You have been our refuge from generation to generation.” You are our refuge through all time, through all ages, in every generation. We have taken refuge in You. But this does not mean only that we turn to You when times are hard, as people once fled to the citadels of their cities.

Thessaloniki had its citadel, Athens had the Acropolis, and Philippi had its citadel. When I visited Thasos, I was struck to find a citadel there too, near the town on the coast—what is it called? It is quite a tiring climb to get up there. In difficult times, people fled to those citadels for safety. But here it means more than turning to You for refuge in difficult times. At those times and always, You are our God. You are the One who formed us, our Creator, our Father. You are everything to us. That is the spirit of Holy Scripture from beginning to end, in the Old Testament and even more so in the New Testament.

Everything is said and written in this spirit: human beings are not self-sufficient. Sin strives for the opposite, and so does the devil. He tries to put into each person’s mind the idea that they should live and work as though they could be independent of God. If they remember God, they may go to Him and ask for a few things. It is like one family asking another, as people used to do, and perhaps we miss it today: “Could you lend this to us for a few days to help us out?” The other family gives it, and later they may need something and ask in turn. But each family runs its own household. It may ask for help from another family, from relatives, or even from...

Well, from the authorities. You see, we have arrangements for all this: human rights, the privacy of the family home, and independence. But our relationship with God is different. We cannot go to God, ask Him for what we can get, and then live apart from Him as though we were masters of our own household. God wants us, freely—He does not force us—to depend on Him and turn to Him in everything. He wants us to recognize the urge within us to become independent of Him as an urge born of sin. We must regard it as a terrible thing, reject it, and do all we can to uproot it from ourselves. That is what “You have been our refuge from generation to generation” means.

“Before the mountains came to be, before the earth and the inhabited world were formed, and from age to age, You are.”

Before the mountains came to be, before the earth and the whole inhabited world were formed—“from age to age,” from always to always, we might say—“You are.” That is what matters. The mountains, the earth, and the world all came to be. One thing happens, then another. But before everything, above everything, and after everything, You are God. This spirit must enter our souls. We may be very religious; we may sit here now and listen. But unless we come to depend on God and have this kind of relationship with Him, we are simply religious people still trying to run our lives ourselves. Then we have achieved nothing.

“Do not turn man back to humiliation.”

That is, You do not want a person to be affected by sin, ruled by sin and utterly degraded, so to speak, sinking and falling and falling. “And You said, ‘Return, children of men.’” You said it; You keep saying that all people should return—to You, of course—to repent and return to You. “For a thousand years in Your sight are like yesterday when it has passed, and like a watch in the night.” Earlier he said that You were there before the mountains and before all things, and so on. Now he goes on to say, “For a thousand years in Your sight are like yesterday.”

Even a thousand years! Life is so brief, so small, almost nothing, even if it lasts a thousand years. The translation here says, “Grant us life, then,” for a thousand years of our life, set against Your eternity, are like a single day—and yesterday at that. Suppose we could live a thousand years. In God’s sight, those years would be like yesterday, a day already gone. And not only like a day gone by, but “like a watch in the night.”

A day already past—and then a watch in the night, an even shorter span. At that time, it seems, the night was divided into three watches of four hours each, from six in the evening until six in the morning: six to ten, ten to two, and two to six. Each group of guards kept watch for four hours. So those thousand years, in Your sight, are like yesterday, a day that has already passed. It is gone. We are not speaking of a whole day still ahead of us; it has passed.

And even that span is narrowed to four hours—four hours in the night, when only the guards are awake and everyone else sleeps. A thousand years of our life, in Your sight, are nothing. You are from age to age. What are we? Nothing. Nothing. Then he goes on: “Their years will be brought to nothing; in the morning they will pass like grass.”

However long a person lives, life is so fleeting and stripped of all its show that, in the end, it is like grass. It springs up in the morning and passes away by the end of the day. “In the morning it will flower and pass away.” As we said, these verbs are in the optative mood. I do not know why, but their meaning here is plain: the grass will flower in the morning and pass away within the day. “By evening it will fall.” It flowers and begins to grow, and by evening it falls.

He seems to have in mind a little plant whose flower lasts only a day. It springs up, grows, and blossoms; by evening the flower has fallen. “It will grow hard and dry up.” It hardens, dries out, and falls. Human life is like that. It begins as tender grass—youth, we might say. A person reaches a certain age and then grows old. The body and its organs stiffen, everything hardens, and life ends. Compared with eternity, human life is very, very brief—less than a day.

Life comes and goes like grass that springs up in the morning and, by evening, has already come to an end, died, hardened, and fallen lifeless to the ground.

Someone who sets great store by this life may believe in God, but, as we said, still keeps his independence. He separates himself from God and turns to God only when he wants help. So when he hears these words, he becomes gloomy: “We live for such a short time. What kind of life is this? What has God done to us?” But someone who sees these things within God’s whole plan and understands them in the light of God’s thought and mind is greatly edified by hearing and reading them. He realizes how brief and vain life is. He sees the truth, comes down to earth, and lives rightly, genuinely, and in accord with God. He clings to nothing and is held captive by nothing. He is free of everything, and for that very reason he has everything.

In the end, such a person rejoices. He does not grow gloomy like the other person, because God reigns. God is there, and in him a person has everything that God has. As we have said before, even when we see things getting worse, the world still belongs to God. It does not mean that God has gone into hiding and left us. No, God is watching. He sees. The worse things become, and the greater the dangers, the nearer God is, and he will intervene. But while things are bad and we can still manage them ourselves, God does not intervene. He respects our freedom, even though our situation remains difficult.

Bad as things are, when they grow so much worse that we can bear no more, God takes matters into his own hands without asking us. He will do as he has said, and that is a great joy. I do not know whether you understand this. So, as Christians, we have nothing to fear and nothing to be terrified of. Whatever happens should help us, through faith and hope, to see God more clearly, to recognize him and await his intervention. Above all, it should draw us into deeper union with God, obedience to him, and life in him. Then, whatever happens, we will be joyful—not because we have something of our own,

but because we have what God has. He shares what is his with us. And he gives it to us all the more as we go without other things, especially when we freely give them up. We choose God and cast everything else aside. That is about all for now. We will continue next Saturday.

Για να πάμε στο άλλο θέμα.

Την περασμένη φορά τον 88ο ψαλμό, τον είχαμε από πέρυσι ακόμη και κράτησε αρκετά, και από σήμερα μπορούμε να μπούμε στον 89ο ψαλμό, ο οποίος είναι έτσι παράδοξος ψαλμός. Δεν είναι όπως οι άλλοι περίπου ψαλμοί, αλλά είναι γραμμένος από τον Μωυσή και είναι ο πιο αρχαίος ψαλμός. Οι άλλοι ήρθαν πολύ αργότερα, και ο Δαβίδ και οι άλλοι που έγραψαν ψαλμούς. Αυτός διασώθηκε από τα χρόνια του Μωυσέως, ο ψαλμός. Και φαίνεται όλοι το δέχονται. Άλλωστε εδώ ο τίτλος του ψαλμού έτσι είναι: «Προσευχή του Μωυσή, ανθρώπου του Θεού». Είναι προσευχή, ο ψαλμός αυτός είναι προσευχή του Μωυσή, που είναι άνθρωπος του Θεού, όπως το γράφει η Αγία Γραφή.

Το δέχεται ο ίδιος ο Θεός, τον θεωρεί δικό του άνθρωπο, τον θεωρεί πολύ κοντά του, «εύρον άνθρωπον κατά την καρδία μου». Αυτός λοιπόν ο Μωυσής γράφει αυτόν τον ψαλμό και χωρίζεται ο ψαλμός αυτός σε δυο μέρη. Οι στίχοι του είναι 17, νομίζω, ναι, 17.

Από τον 1ο στον 12ο στίχο γίνεται η περιγραφή της εφημέρου ανθρωπίνης καταστάσεως και από τον 13ο στίχο στον 17ο υπάρχει η ικεσία, η ικετεία και η παράκληση προς τον Θεό να είναι ελεήμων σε αυτούς ο Θεός. Αρχίζουμε λοιπόν να δούμε πρώτα τους πρώτους.

Έξι στίχους που έχουμε εδώ, σε αυτούς τους έξι στίχους. Αντίθεση, λέει, μεταξύ ανθρωπίνης ματαιότητος και θείας αιωνιότητος. «Κύριε, καταφυγή εγενήθης ημίν εν γενεά και γενεά».

«Προ του όρη γενηθήναι και πλασθήναι την γη και την οικουμένην και από του αιώνος και έως του αιώνος συ ει». «Μη αποστρέψεις άνθρωπον εις ταπείνωσιν» και είπες «επιστρέψατε, υιοί ανθρώπων». «Ότι χίλια έτη εν οφθαλμοίς σου ως η ημέρα η εχθές, ήτις διήλθε, και φυλακή εν νυκτί». «Τα εξουδενώματα αυτών έτη έσονται· το πρωί ωσεί χλόη παρέλθοι». «Το πρωί ανθήσαι και παρέλθοι»· το με όμικρον γιώτα, όπως και το παρέλθοι το πρώτο, είναι ευκτικές, αλλά πρέπει να τις δούμε ως οριστικές. «Το εσπέρας αποπέσοι, σκληρυνθείη και ξηρανθείη».

Το σκληρυνθείη και το ξηρανθείη είναι ευκτικές, αλλά έχουν όμως σημασία οριστικής εγκλίσεως. «Κύριε, καταφυγή εγενήθης ημίν εν γενεά και γενεά». Εσύ είσαι το καταφύγιό μας σε όλους τους χρόνους, σε όλους τους αιώνες, σε κάθε γενεά. Εσύ είσαι το καταφύγιό μας. Σε σένα καταφύγαμε, όχι μόνο με την έννοια, πώς θα το έλεγε κανείς, με την έννοια ότι όταν βρισκόμαστε σε δύσκολες ώρες, όπως ας πούμε οι παλιές πόλεις είχαν τις ακροπόλεις.

Η Θεσσαλονίκη είχε την Ακρόπολη και η Αθήνα είχε την Ακρόπολη και οι Φίλιπποι είχαν την Ακρόπολη και στη Θάσο που είχα πάει, μου έκανε εντύπωση, και στη Θάσο ακόμη, στην παραλιακή εκεί πόλη, πώς λέγεται, λοιπόν, δίπλα κάπου εκεί είναι η Ακρόπολη και μάλιστα πολύ δύσκολα ανεβαίνει κανείς επάνω, δηλαδή κάπως κουραστικά. Λοιπόν, είχαν τις ακροπόλεις και στις δύσκολες ώρες κατέφευγαν εκεί στις ακροπόλεις και ήταν η σωτηρία τους. Όχι εδώ έτσι, ότι στις δύσκολες ώρες γίνεσαι καταφύγιό μας και καταφεύγουμε σε εσένα, αλλά με την έννοια ότι και σε αυτές τις ώρες και πάντοτε είσαι ο Θεός μας, είσαι ο Θεός μας, είσαι ο Πλάστης μας, είσαι ο Δημιουργός μας, είσαι ο Πατέρας μας, είσαι το παν για μας. Μέσα στην Αγία Γραφή, από την αρχή μέχρι το τέλος, και στην Παλαιά Διαθήκη και στην Καινή Διαθήκη ακόμα περισσότερο.

Όλα λέγονται και γράφονται με το πνεύμα αυτό ότι δεν είναι αυτόνομος ο άνθρωπος. Αυτό πασχίζει η αμαρτία, αυτό πασχίζει ο διάβολος να πετύχει στον κάθε άνθρωπο, να του βάλει την ιδέα να προσπαθήσει να ζήσει, να προσπαθήσει να κουραστεί κτλ., να έχει αυτονομία, αυτονομία, να είναι ανεξάρτητος από τον Θεό. Αν θυμηθεί τον Θεό, να τον θυμηθεί, να πάει να ζητήσει κάποια πράγματα, αλλά όπως ας πούμε μια οικογένεια ζητάει από μια οικογένεια, παλιά όπως ήταν και τώρα ίσως μας λείπει αυτό, «μας το δίνετε για λίγες μέρες να μας βοηθήσετε;» και το δίνουν. Λοιπόν, ύστερα η άλλη οικογένεια πάλι θα βρεθεί σε μία ανάγκη και θα ζητήσει. Όμως η κάθε οικογένεια έχει την αυτονομία της. Μπορεί να ζητάει τη βοήθεια είτε της άλλης οικογενείας, είτε κάποιων άλλων συγγενών, είτε ακόμη και της...

Εεεε... βοήθεια της κρατικής εξουσίας, αλλά βλέπετε, θεσπίζονται και όλα αυτά, τα ανθρώπινα δικαιώματα, το οικογενειακό άσυλο και η αυτονομία. Στις σχέσεις μας με τον Θεό όχι έτσι: πάμε στον Θεό, ζητούμε από τον Θεό, παίρνουμε από τον Θεό ό,τι μπορέσουμε και τα λοιπά, αλλά για να ζήσουμε αυτόνομοι από τον Θεό και χωριστά από τον Θεό, σαν να είμαστε εμείς νοικοκυραίοι. Όχι, ο Θεός μας θέλει, αλλά οικουσίως, δεν μας το επιβάλλει αυτό, οικουσίως μας θέλει ο Θεός να εξαρτώμεθα από Αυτόν, να αναφερόμεθα σε Αυτόν και να θεωρούμε αυτή την τάση που υπάρχει μέσα μας για αυτονόμηση και είναι η τάση της αμαρτίας, να το θεωρούμε ως το χειρότερο πράγμα και να το καταδικάζουμε και να το απορρίπτουμε και με όλες μας τις δυνάμεις να το ξεριζώνουμε από μέσα μας. Και είναι η «καταφυγή εγενήθης ημίν εν γενεά και γενεά». Αυτή είναι η έννοια.

Προ του όρη γενηθήναι και πλασθήναι την γη και την οικουμένην και από του αιώνος και έως του αιώνος συ ει.

Πριν γίνουν τα όρη και πριν διαμορφωθεί η γη και όλη η οικουμένη, και από του αιώνος και έως του αιώνος, και από πάντοτε και έως πάντοτε, ας πούμε με αυτή την έννοια, συ ει, αυτό έχει σημασία. Έγιναν και τα όρη, έγινε και η γη, έγινε και η οικουμένη, συμβαίνει το ένα, συμβαίνει το άλλο, αλλά πριν απ’ όλα, πάνω απ’ όλα και μετά απ’ όλα, συ είσαι ο Θεός. Αν μπει αυτό το πνεύμα μέσα στην ψυχή μας, μπορείτε να καταλάβετε ότι όσο θρησκευτικοί κι αν είμαστε, όσο κι αν καθόμαστε τώρα κι ακούμε, αν τελικά δεν μπει αυτό το πνεύμα στην ψυχή μας για να εξαρτηθούμε από τον Θεό να έχουμε τέτοιες σχέσεις με τον Θεό. Και απλώς είμαστε θρησκευτικοί, αλλά τελικά εμείς κομμαντάρουμε τον εαυτό μας, δεν κάνουμε τίποτα.

Μη αποστρέψεις άνθρωπον εις ταπείνωσιν.

Δεν θέλεις, με αυτή την έννοια, δεν θέλεις ο άνθρωπος να επηρεάζεται από την αμαρτία, να κυριεύεται από την αμαρτία και να καταξευτελίζεται, ας πούμε, να κατεβαίνει και να πέφτει και να πέφτει. Και είπες: «Επιστρέψατε, υιοί ανθρώπων». Εσύ είπας, λες, όλοι να επιστρέψουν οι άνθρωποι, να επιστρέφουν σε σένα βέβαια, να μετανοούν και να επιστρέφουν σε σένα. «Ότι χίλια έτη εν οφθαλμοίς σου ως η ημέρα η εχθές, ήτις διήλθε, και φυλακή εν νυκτί», επειδή είπε πιο μπροστά πριν από τα βουνά και πριν από τα όλα και τα λοιπά, εσύ είσαι. Το ότι τώρα πάει εκεί, ότι «διότι χίλια έτη εν οφθαλμοίς σου ως η ημέρα η εχθές».

Δηλαδή και χίλια χρόνια ακόμη είναι δηλαδή τόσο λίγο, τόσο μικρή, τόσο τίποτε η ζωή. Και χίλια χρόνια ακόμη λέει εδώ η μετάφραση «Χάρισέ μας λοιπόν ζωήν», διότι χίλια έτη ζωής μας, διότι εσέ των αιώνιων είναι ως μία ημέρα και μάλιστα η χθεσινή η οποία και τα λοιπά. Χίλια χρόνια δικά μας, ας πούμε, αν υποτίθεται ότι μπορούσαμε να ζήσουμε, στα μάτια του Θεού είναι σαν η χθεσινή μέρα, η μέρα που πέρασε. Και όχι μόνο η χθεσινή μέρα η οποία πέρασε, αλλά «ήτις διήλθεν, και φυλακή εν νυκτί».

Ημέρα που ήδη πέρασε και φυλακή εν νυκτί, δηλαδή ακόμη πιο πολύ το στριμωγμένο πράγμα. Την εποχή αυτή μάλλον ίσχυε το πρόγραμμα ότι η νύχτα χωριζόταν σε τρία τετράωρα, από τις έξι το απόγευμα στις έξι το πρωί, σε τρία τετράωρα. Και η κάθε φρουρά φύλαγε τέσσερις ώρες, έξι ας πούμε με δέκα, δέκα με δύο και δύο με έξι το πρωί, η κάθε φρουρά, η κάθε φυλακή. Επομένως αυτά τα χίλια χρόνια, μπροστά στα δικά σου τα μάτια, είναι σαν τη χθεσινή μέρα, τη μέρα αυτή που πέρασε ήδη, πάει πέρασε, δεν είναι από την αρχή να πούμε έχουμε μια μέρα, πέρασε.

Μάλιστα και αυτή η στριμωγμένη... στις τέσσερις ώρες, και στις τέσσερις ώρες αυτές, στις νύχτας τις ώρες, που μόνο οι φύλακες είναι, μόνο οι φρουροί ξυπνούν, όλοι οι άλλοι κοιμούνται. Δηλαδή, και χίλια χρόνια μπροστά στα μάτια σου, της δικής μας ζωής μπροστά στα μάτια σου, είναι ένα τίποτε. Ενώ εσύ είσαι από του αιώνος και έως του αιώνος, τι είμαστε εμείς; Ένα τίποτε. Ένα τίποτε. Και λέει στη συνέχεια: «Τα εξουδενώματα αυτών έτη έσονται, το πρωί ως η χλόη παρέλθοι».

Και όσο ζήσει κανείς, και όσα χρόνια ζήσει, είναι τόσο εξουδενωτική η ζωή, τόσο άχαρη η ζωή, που τελικά η όλη ζωή είναι σαν τη χλόη, η οποία το πρωί βγαίνει και παρέρχεται μόλις τελειώσει η μέρα, παρέρχεται το πρωί ως η χλόη, παρέλθοι, όπως θα βγει η χλόη και θα περάσει. Το πρωί ανθήσαι και παρέλθοι, είπαμε είναι ευκτικές αυτά, δεν ξέρω γιατί, αλλά όμως σημαίνουν αυτό, όχι ήθελα. Αλλά το πρωί θα ανθίσει η χλόη και θα περάσει, θα τελειώσει εντός της μέρας. Το εσπέρας αποπέσοι, θα ανθίσει η χλόη, θα πάει να μεγαλώσει και το εσπέρας αποπέσοι.

Πολύ εδώ εννοεί, ας πούμε, το λουλούδι εκείνο, το μικρό εκείνο φυτό, το οποίο είναι μιας ημέρας. Προβάλλει, μεγαλώνει, βγάζει το άνθος και ως το βράδυ πέφτει το άνθος. Σκληρυνθείη και ξηρανθείη. Θα σκληρυνθεί, θα ξηρανθεί, θα πέσει. Έτσι είναι η ζωή δηλαδή του ανθρώπου, βγαίνει χλόη, απαλή απαλή χλόη, είναι νεανική ηλικία ας πούμε, έρχεται κανείς σε μια κάποια ηλικία και μετά σκληραίνει, γίνεται γεροντάτος, σκληραίνει, σκληραίνουν τα όργανά του, σκληραίνει το σώμα του, σκληραίνουν όλα και τελειώνει. Εν σχέσει με την αιωνιότητα η ανθρώπινη ζωή είναι λίγο, λίγο, λίγο, πολύ λίγο, ούτε μιας ημέρας και έρχεται.

Έρχεται η ζωή και φεύγει όπως η χλόη η οποία βγαίνει το πρωί και το βράδυ κιόλας έχει τελειώσει, έχει πεθάνει, έχει σκληρυνθεί, έχει πέσει κάτω νεκρή.

Ο οποίος έχει περί πολλού τη ζωή αυτή, ο οποίος ναι μεν πιστεύει στον Θεό, αλλά είπαμε είναι αυτόνομος, κρατάει αυτονομία, χωρίζει τον εαυτό του, ξεχωρίζει από τον Θεό και τον Θεό τον χρησιμοποιεί μόνο για να τον βοηθάει. Λοιπόν, όταν ακούει αυτά τα πράγματα καταλαμβάνεται από μια μελαγχολία: τόσο λίγο ζούμε, τι ζωή είναι αυτή και τι μας έκανε ο Θεός. Εκείνος όμως που τα βλέπει μέσα στο όλο σχέδιο του Θεού και μέσα στην όλη σκέψη και στο νου του Θεού, καθώς τα ακούει όλα αυτά, τα διαβάζει, λοιπόν, ωφελείται πάρα πολύ, διότι συνειδητοποιεί πόσο μικρή είναι η ζωή, πόσο μάταια είναι η ζωή και βλέπει κανείς την αλήθεια, προσγειώνεται και ζει σωστά, γνήσια, αληθινά, σύμφωνα με τον Θεό, δεν δένεται με τίποτα, δεν αιχμαλωτίζεται από τίποτα, απελευθερώνεται από τα πάντα και γι’ αυτό έχει και τα πάντα.

Τελικά χαίρει κανείς, δεν μελαγχολεί όπως μελαγχολεί ο άλλος, αλλά χαίρει, διότι τελικά είναι ο Θεός που βασιλεύει, είναι ο Θεός που υπάρχει και μέσα εκεί κανείς έχει τα πάντα όπως τα έχει και ο Θεός. Που είπαμε και άλλη φορά δηλαδή, όσο βλέπουμε έτσι να χειροτερεύουν τα πράγματα, αλλά δεν παύει όμως ο κόσμος να είναι του Θεού, δηλαδή δεν σημαίνει ότι ο Θεός πήγε, κρύφτηκε και μας άφησε. Όχι, ο Θεός παρακολουθεί, βλέπει. Όσο χειροτερεύουν τα πράγματα, λοιπόν, όσο μεγαλύτεροι κίνδυνοι υπάρχουν, τόσο ο Θεός είναι κάπου εδώ και θα επέμβει ο Θεός. Και ενώ όσο εμείς τα φτάνουμε τα πράγματα εκεί που δεν είναι πολύ άσχημα, αλλά ωστόσο εμείς τα διευθετούμε, δεν επεμβαίνει ο Θεός. Σέβεται την ελευθερία μας και δεν επεμβαίνει, και είναι κακοτράχαλα τα πράγματά μας.

Άσχημα. Όταν όμως χειροτερεύσουν πολύ, που δεν παίρνει άλλο, τότε δεν μας ρωτάει ο Θεός και τα αναλαμβάνει, λοιπόν, και θα τα κάνει ο Θεός όπως τα λέει, και έτσι είναι χαρά μεγάλη, δεν ξέρω αν το καταλαβαίνετε αυτό. Γι’ αυτό όλοι εμείς σαν χριστιανοί δεν έχουμε να φοβηθούμε τίποτε, δεν έχουμε να τρομάξουμε από τίποτε, και το καθετί, όπως και να είναι τα πράγματα, να μας βοηθάει πιο πολύ δια της πίστεως και της ελπίδος να βλέπουμε τον Θεό, να διακρίνουμε τον Θεό και να περιμένουμε την επέμβασή Του και πιο πολύ φυσικά να ενωνόμαστε με τον Θεό και να υπακούμε σε Αυτόν και να ζούμε εν Θεώ, οπότε όπως και να έχουν τα πράγματα θα είμαστε χαρούμενοι, όχι διότι έχουμε εμείς αυτοί καθεαυτούς κάτι

διότι έχουμε ό,τι έχει ο Θεός και μας δίνει αυτό που έχει ο Θεός, το δίνει και σε εμάς. Και το δίνει όσο πιο πολύ ακριβώς στερούμεθα τα άλλα και τα στερούμεθα εκουσίως καταρχήν. Και προτιμούμε τον Θεό και πετάμε όλα τα άλλα. Αυτά περίπου, τελειώνουμε και θα συνεχίσουμε το άλλο Σάββατο.