Ψαλμός 84 για την Αποκατάσταση, την Προσευχή και την Εμπιστοσύνη στον Θεό

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

We are in the Psalter, at Psalm 84.

We said that this psalm probably refers to the time after the Babylonian captivity. It was written after the people began returning from exile. It seems they did not all come back at once, but in groups. The first group returned, perhaps a second and a third as well, while others were delayed. They feared that the restoration of everyone might never be complete. So in this psalm, in this prayer, they ask God to…

They thank God and acknowledge that He has turned away His anger and begun to restore them, but the restoration is not yet complete. Last time, I think, we reached verse four. We might call those verses the first part, where they speak of the gifts God has given. Now, in the second part—there is a third part as well—from verses five through eight, we have a more direct prayer. The prayer continues, but here the psalmist, together with all the people, prays especially for their full restoration.

“Restore us, O God of our salvation, and turn away Your anger from us. Will You be angry with us forever? Will You prolong Your anger from generation to generation? O God, turn to us and give us life, and Your people will rejoice in You. Show us Your mercy, O Lord, and grant us Your salvation.” Those are verses five, six, seven, and eight.

Here again he uses the word “restore.” The earlier verses make it clear that some people have returned, yet the psalmist still says, “Restore us.” This suggests that others were still left behind. And, as the psalmist often does, he sees everything in relation to God. There are human actions to be taken, of course, and God often tells people to take them…

Something about this strikes me, because I do not think we have fully understood it. I see it every day…

We find it hard to bring these things together: complete trust in God and, at the same time, taking action ourselves. Yet trust in God should strengthen us to do what we can. People either try to do everything by their own efforts, without much trust in God or much sense that their whole situation rests within His providence and love, or they say they trust in God and remain inactive.

People seem to feel that way. I remember it in Cyprus too: as soon as we emphasize trust in God…

…our dependence on God, the question immediately comes: “Is there a danger that we will become inactive? Are we to do nothing? Should we do nothing?” I had to address that there. And since we are speaking of it, I should mention that the talk “May It Be Blessed” grew out of those two words…

I gave that talk in Limassol. They asked for it elsewhere too, and I said—I do not quite remember what I said—that I should not leave the subject untouched and never return to it. Those who wish can get the recording. I also spoke in Nicosia, in…

Thank you—in Larnaca. The subject was what the phrase “May it be blessed” means and how to put it into practice. Someone there introduces the speaker, so you have to give them a title. When people heard this one, they wondered, “What could anyone say about that?” They were disappointed at first. But it seems the subject was needed after all.

As we were speaking, a high school principal stood up and asked, “Yes, but doesn’t a person lapse into inactivity?” I felt compelled to answer with all the strength of my soul. I suppose that is on the recording too. I no longer remember the exact question in detail or exactly what I said, but the more a person trusts in God, the more eagerly that person sets about doing what lies within human power. If trust in God makes someone inactive, something is wrong. And likewise, the more… Thank you.

…a person puts all their human strength to work—as we ought to do—and uses it rightly, the more that person trusts in God. That, roughly, is what I said. Each calls forth the other, awakens the other, and strengthens the other; neither diminishes the other.

This is one thing in the Psalter that particularly strikes me, and I think you have noticed it too: they see everything under God’s providence. In everything they see the hand of God, yet that does not keep them from doing their part. God Himself tells them, “Do this; do that.” These are human actions that God could accomplish Himself, but when people can do them, He leaves them to the people. Now, some had remained behind; not everyone had returned. And most likely, on the human side…

…they had not taken every step they needed to take. They might have appealed to the authorities there, reminded those responsible, or done whatever else was needed—even protested, if protest was called for. At the same time, they saw the whole matter as resting with God. So the psalmist says, “Restore us, O God,” as though everything depended on Him. That is the heart of it: to feel this deeply while also seeing what must be done on the human side. We need to pay attention to that.

More generally, we pray to God even though He remains the same. He does not change. He is always love and always desires our good. Yet the words we say, the way we repeat the prayer, and the intensity with which we pray can make it seem as though we are waiting for God to change. Sometimes God appears angry, and we pray for Him to cease being angry, as though He had turned His face away from us…

…and must turn His face back toward us. It sounds as though God needs to change, but that is not so. Everything is in His hands, and He is here with us at every moment. We are the ones who need to change. That is why we take action and why we pray as we do: so that we may change. As we said another time, you sit down and begin to say the Jesus Prayer. Surely you are not saying it to persuade God to change? That would be a mistake. So when those guiding you say, “Pray this much”—we have spoken about this before…

You are told, “Say this many prayers, use your prayer rope this many times. Say ‘Lord have mercy’ forty times, and make this many prostrations”—forty, as the church books say, or twelve, or three. Some people do not understand all this. They think, “I went through this many prayer ropes; I counted this many knots.”

“I made this many prostrations.”

It becomes as though they are keeping accounts in a ledger. But these instructions are given because we are human. Someone gives a person a set number, and that person, with a willing heart, accepts it: “Use your prayer rope this many times.”

If no number were given, the person would do nothing at all. The point is to take hold of that number and make the effort to complete it. It also becomes a matter of obedience, but the point is not simply to say, “I did what I was told to do,” and enter so many rounds of the prayer rope in a ledger. Rather, say it again and again—say the Jesus Prayer again and again, pray again and again, make prostrations again and again, and pay attention, but not to the outward form. It is not simply a matter of saying, “Today I said ‘Lord Jesus Christ, have mercy on me’ so many times.” That is not where the issue lies.

“Jesus Christ, have mercy. Lord Jesus Christ, have mercy.” You confess the Lord as Lord. You confess that this Lord is Christ. You ask Him for mercy, and you confess that you are a sinner. If you keep saying this, paying closer attention, believing it more deeply, giving yourself to it more fully, and loving the Lord hidden within those words more and more, your heart will love Him. Your soul will be edified; your soul will change. You will change. God does not change. He is there whenever we turn to Him.

God is never absent; He is always present. Yet Holy Scripture and the books of the Church still say things like, “Do not turn Your face away from Your servant, for I am afflicted,” and so on. But God has not turned His face away from us. It is we who hide from Him as we sin, remain unrepentant, and harbor sin. As we said another time, think of someone standing in the sun...

The sun’s rays warm him, give him light, and heal him. Then suddenly he goes and hides somewhere. The sun remains as it was; he is the one who has hidden. So when someone prays for God to show Himself again, the holy prayers may say that the Lord has hidden His face and must return. Someone compares it to a dog chasing a hare: the hare disappears here and appears there, then disappears again. We speak in the same way of God appearing and hiding. But the truth of the matter is...

As a person recognizes his condition, begins to weep over it, repents, and asks God for forgiveness, little by little he comes back out into the sunlight. He asks God to help him come out into it.

“Bring us back, O God of our salvation.”

Bring everyone back from exile, O Lord, God of our salvation. You are the God who has saved us so many times, who saves us now, and who will save us. When someone turns to God and pleads with Him...

It is not a formality, a matter of simply saying a few things to Him. Some say, “We needn’t tell Him; He already knows.” No, no, no, no. If your soul has repentance within it, if there is something within your soul, if your soul aches within, if your soul turns back to God, if you humble yourself, if you feel all the lostness within you, the hell, and ask for salvation, then your soul will find the right words to say, and it will say them. It will speak. And it will speak without complaint or bitterness and the like. That is not how it works. It does not work that way. Bring yourself down; bring yourself low, however much the devil makes you want to complain and say that God does not pay attention to you.

Accuse yourself as much as you can. Condemn yourself as much as you can. Reject yourself as much as you can. Cast off self-justification; strike it down as much as you can. Stand before God completely open, without defense or self-justification. Rely simply on God's goodness. There is no other way. Present virtues? What virtues could you present? The only way to approach God is to trust that He is good, that He stoops down to us, loves mankind, and is merciful. He has shown this and continues to show it, just as it says here: “O God of our salvation”—You who have shown us mercy so many times. If you turn to God in this way and have no trace within you of self-justification, excuses, bitterness, or anything of the sort...

The worse your condition, the more you need to trust in God and hope in Him. Only cast out your self-justification. Then God will have mercy on you. “Bring us back, O God of our salvation, and turn Your anger away from us.” You see, they understood and experienced the Babylonian captivity as something God had allowed because He was angry with them. But they did not mean that God had changed. They meant that, given what they had become and how they were acting, it was as though He had turned His face away in anger. It was the people who had changed, not God.

Suppose a child wants something from his father. The father may be quick to anger, quick to take offence, stubborn or difficult. The poor child must find a way to persuade him, to soften his heart and help him see the child’s need. Of course, sometimes all the child needs to do is approach his father humbly, without making demands. But because a father is human, his heart may need to change. The same can happen when we go to a public official.

So you go to that official, and he is prejudiced against you. You have to find a way to persuade him, one way or another, and change the situation. But things are not like that in our relationship with God.

“Will You be angry with us forever? Will You prolong Your anger from generation to generation?”

The psalmist puts it to God as a question: “How long will You be angry? Will You prolong Your anger from generation to generation?” It sounds like a child approaching an angry father and saying, “All right, Father, but how long will you stay angry? Will you go on like this?” A child who is close to his father can approach him more easily. That is how the words sound here, but again they speak from the human side of things. It is the person who must change. Even so, there is something beautiful in speaking to God this way.

The psalmist feels the full weight of his sinfulness and human weakness. He knows how far he is from trusting God as he should. Yet he has great hope in the God who loves mankind, because he has experienced God’s love and mercy. God has received him many times, and he has known what it is to draw near to Him. So he can speak to God with this closeness: “Will You be angry forever? Will You prolong Your anger from generation to generation?”

“O God, when You bring us back, You will give us life, and Your people will rejoice in You.” You are the one who will bring us back, including all those who have not yet returned. When You restore everyone, You will give us life. Here the psalmist chiefly means that they will live and will no longer face death as they did in captivity. In the Old Testament, people spoke of these things in a way they could understand and bear at the time. Today we know that the life God gives is divine life.

We must die to the life of the old self, if we can put it that way, and live in Christ, living the true life. God is the one who gives us this life. So He will restore everyone, and “Your people will rejoice in You.” All the people will be glad and celebrate. And when God has begun a work within us, we too can keep asking Him to bring it to completion, a work He Himself so deeply desires. As the Apostle Paul says, may He complete the work, so that our whole soul may rejoice. What Christian has not, from time to time, felt some joy, some gladness?

That is no small thing. Yes, but here he speaks of complete gladness and rejoicing. “Show us Your mercy, O Lord, and grant us Your salvation.” In other words, after all he has said, he asks the Lord to show His mercy. As the Lord does these things, He will make His mercy known and grant them salvation: He will save them by restoring them. All these things that happen in the Old Testament can be understood in the New Testament, among the people of God, and beyond that.

They can also be understood in the life of each one of us. With that in mind, we can pray in the same way. Let us bring this subject to a close. I do not think we should go into the next one. But so you will not ask about the third subject, I will say just a few words. I will not read it.

Ψαλτήρια, είμαστε στον 84ο ψαλμό.

Και είπαμε ότι ο ψαλμός αυτός πιθανόν να αναφέρεται, μάλλον να αναφέρεται, εγράφη δηλαδή μετά την αιχμαλωσία, τη Βαβυλώνια αιχμαλωσία, μετά την επιστροφή του λαού από την αιχμαλωσία αυτή. Και φαίνεται δεν ήρθαν όλοι μια και έξω, αλλά έρχονταν ομάδες ομάδες. Και οι πρώτοι που ήρθαν, και ίσως κατά κάποιο τρόπο καθυστερούσαν οι επόμενοι, ή ήρθε και δεύτερη ομάδα και τρίτη, αλλά κάποιοι επόμενοι καθυστερούσαν. Λοιπόν, ναι, φοβούνται μήπως, ας πούμε, δεν θα γίνει αποκατάσταση όλων. Και με τον ψαλμόν αυτόν, με την προσευχή αυτήν, παρακαλούν τον Θεό να...

Εεεε...

Ευχαριστούν τον Θεό, ομολογούν ότι ο Θεός σταμάτησε την οργή του Θεού κτλ. και άρχισε να τους αποκαθιστά, αλλά δεν είναι πλήρης αυτή η αποκατάσταση. Λοιπόν, είδαμε την άλλη φορά, νομίζω, μέχρι τον τέταρτο στίχο, που θα μπορούσαμε να πούμε είναι το πρώτο τμήμα και στο οποίο αναφέρονται οι χάρες που έχει δώσει ο Θεός. Τώρα, στο δεύτερο τμήμα, και έχουμε και τρίτο, στο δεύτερο, που είναι από τον πέμπτο στίχο μας έως τον όγδοο, έχουμε ακριβώς ειδικότερα εδώ προσευχή. Η προσευχή η ίδια συνεχίζεται, αλλά εδώ ειδικότερα προσεύχεται ο Ψαλμωδός και μαζί του και όλοι για την πλήρη αποκατάσταση του λαού.

Επίστρεψον ημάς, ο Θεός των σωτηρίων ημών, και απόστρεψον τον θυμόν σου αφ' ημών. Μη εις τους αιώνας οργισθής ημίν; Ή διατενείς την οργήν σου από γενεάς εις γενεάν; Ο Θεός, συ επιστρέψας ζωώσεις ημάς και ο λαός σου ευφρανθήσεται επί σοί. Δείξον ημίν, Κύριε, το έλεός σου και το σωτήριόν σου δώης ημίν. Αυτοί είναι 5, 6, 7 και 8 στίχοι.

Εεε...

Πάλι εδώ χρησιμοποιεί τη λέξη αυτή «επίστρεψον», που φανερώνει ότι, ενώ στους προηγούμενους στίχους φαίνεται καθαρά ότι κάποιοι έχουν επιστρέψει, αλλά όμως ακόμη χρησιμοποιεί το ίδιο ρήμα ο Ψαλμωδός, «επίστρεψον ημάς», που φαίνεται ότι κάποιοι είχαν μείνει ακόμη πίσω, δεν είχαν επιστρέψει ακόμη. Και όπως συνηθίζει ο Ψαλμωδός, όλα τα βλέπει. Δεν είναι κάποιες ανθρώπινες ενέργειες τις οποίες πάντοτε κάνουν και ο Θεός συμβουλεύει συχνά να κάνουν τις ανθρώπινες...

Και κάνει εντύπωση για κάτι που εμείς δεν το έχουμε καταλάβει ακόμη εκεί. Το βλέπω δηλαδή καθημερινά ότι...

Εεεε...

Να έχουμε μια δυσκολία να τα συνδυάσουμε αυτά και να πάνε μαζί. Δηλαδή και απόλυτη εμπιστοσύνη στον Θεό και συγχρόνως. Αυτό το πράγμα καθόλου μη μας εμποδίζει, ίσα ίσα να μας ενδυναμώνει να προβαίνουμε στις ανθρώπινες ενέργειες. Ή λοιπόν οι άνθρωποι προσπαθούν ανθρωπίνως να κάνουν ό,τι έχουν να κάνουν χωρίς πολύ πολύ να εμπιστεύονται στον Θεό και χωρίς πολύ πολύ να βλέπουν την όλη υπόθεσή τους κάτω από την πρόνοια του Θεού, κάτω από την αγάπη του Θεού, κάτω από το όλο πνεύμα του Θεού, ή, ας πούμε, εμπιστεύονται στον Θεό και αδρανούν.

Το νιώθουν έτσι, ότι μόλις δηλαδή τονίσουμε, όχι μόνο εδώ, και στην Κύπρο εκεί θυμάμαι, ότι μόλις τονίσουμε αυτή την εμπιστοσύνη στον Θεό...

Τον Θεό, την εξάρτησή μας από τον Θεό, ναι, αμέσως έρχεται το ερώτημα: δεν είναι κίνδυνος να πέσουμε σε μια αδράνεια; Εμείς δεν θα κάνουμε τίποτε; Δεν πρέπει να κάνουμε τίποτε; Και αναγκάστηκα εκεί, και με την ευκαιρία αυτή θα λέγω ότι αυτό το «Να είναι ευλογημένο» έγινε πάνω σε αυτές τις δύο λέξεις...

Μια ομιλία στη Λεμεσό έγινε αυτή η ομιλία. Τα ζήτηκε η Σανίστρα και αλλού και είπα, δεν ξέρω, κάτι λέω, μου λέει να μην είναι αυτό το θέμα έτσι παρθενικό, ας πούμε, να μην ξανααναφερθώ στο θέμα αυτό. Όσοι θέλετε μπορείτε να πάρετε εκεί την κασέτα. Είπα στη Λευκωσία, στην...

Ευχαριστώ. Στη Λάρνακα. Λοιπόν, το θέμα ήταν η σημασία, όχι, τι σημαίνει και πώς εφαρμόζεται η φράση «να είναι ευλογημένο». Και έπειτα, όπως μου έλεγαν, όταν άκουσαν αυτόν τον τίτλο, ας πούμε, γιατί εκεί βγαίνει κάποιος και, ας πούμε, προλογίζει και πρέπει να του πεις και το θέμα, για να μη μας φέρνουν σε δύσκολη θέση, λοιπόν, όταν άκουσαν αυτή τη φράση, «τι μπορεί να πει κανείς;», έτσι απογοητεύτηκαν. Αλλά φαίνεται όμως ότι, ναι, ήταν χρειαζόμενο αυτό το θέμα.

Καθώς λέγαμε, και ένας Λυκειάρχης σηκώθηκε και είπε ότι ναι, αλλά δεν πέφτει κανείς σε μια αδράνεια; Και αναγκάστηκα, λοιπόν, και είπα με όλη τη δύναμη της ψυχής μου. Υποθέτω πρέπει να υπάρχουν αυτά και στην κασέτα. Τώρα δεν θυμάμαι με τις λεπτομέρειες ακριβώς η Ελέφη την ερώτηση και τι ακριβώς είπα, ότι όσο περισσότερο εμπιστεύεται κανείς τόσο πιο πολύ ορμάει στο να κάνει το ανθρώπινο. Εάν, ας πούμε, η εμπιστοσύνη στον Θεό κάνει τον άνθρωπο να αδρανεί, κάτι δεν πάει καλά. Και όσο επίσης... Σας ευχαριστώ.

Διαθέτει κανείς όλες του τις ανθρώπινες δυνάμεις, που πρέπει έτσι να κάνουμε εμείς, στο ανθρώπινο πάντοτε πρέπει να τα βάζει, όσο διαθέτει τις ανθρώπινες δυνάμεις κατά σωστό τρόπο τόσο πιο πολύ εμπιστεύεται στον Θεό, έτσι, πάνω κάτω. Δηλαδή το ένα αναζητεί το άλλο, το ένα ξυπνάει το άλλο, το ένα ενδυναμώνει το άλλο, δεν μειώνει το ένα το άλλο.

Το ένα μέρος, δηλαδή αυτό εδώ στο ψαλτήρι πολύ το, έτσι νομίζω και εσείς το έχετε παρατηρήσει και μου κάνει ιδιαίτερη εντύπωση ότι όλα, όλα τα βλέπουν κάτω από την πρόνοια του Θεού και όλα τα βλέπουν έτσι. Σε όλα βλέπουν το δάκτυλο του Θεού και αυτό δεν τους εμποδίζει να κάνουν κάθε φορά το ανθρώπινο. Όμως επίσης ο ίδιος ο Θεός, που είπαμε, τους προτρέπει: κάντε αυτό, κάντε εκείνο, ανθρώπινες ενέργειες που θα μπορούσε να τις κάνει ο Θεός, αλλά αφού μπορούν οι άνθρωποι δεν τις κάνει ο Θεός. Λοιπόν, έμειναν κάποιοι πίσω, δεν επέστρεψαν όλοι, και κατά πάσα πιθανότητα ανθρωπίνως...

Όποιες ενέργειες χρειαζόταν να κάνουν, δεν τις έκαναν. Ας πούμε, να παρακαλέσουν τους αρμοδίους, τους υπευθύνους εκεί, να τους θυμίσουν και οτιδήποτε άλλο. Να διαμαρτυρηθούν, αν σήκωνε, ας πούμε, διαμαρτυρία. Αλλά συγχρόνως το όλο θέμα το βλέπουν ότι είναι του Θεού. Και αυτό λέει: «Επίστρεψον ημάς, ο Θεός». Σαν δηλαδή όλη η υπόθεση να εξαρτάται από τον Θεό. Και εδώ είναι όλο το μυστικό, δηλαδή έτσι το νιώθει κανείς και συγχρόνως το βλέπει και από την ανθρώπινη πλευρά. Δεν, δηλαδή, δεν το βλέπουν το κάθε θέμα ότι... Και χρειάζεται προσοχή σε αυτό.

Πούμε γενικότερα: προσευχόμαστε στον Θεό και, ενώ ο Θεός είναι ο ίδιος, δεν αλλάζει, και ο Θεός είναι πάντοτε αγάπη και ο Θεός πάντοτε θέλει το καλό μας, όμως η προσευχή που κάνουμε γίνεται κατά τέτοιο τρόπο, όχι μόνο τα λόγια λέγονται έτσι, αλλά και η επανάληψη της προσευχής, ας πούμε, ναι, και η ένταση με την οποία κάνουμε την προσευχή, είναι σαν να περιμένουμε να αλλάξει ο Θεός. Όπως φαίνεται μερικές φορές οργισμένος ο Θεός και να προσευχηθούμε να σταματήσει ο Θεός να είναι οργισμένος, θυμωμένος, ο Θεός σταματήσει να είναι θυμωμένος, γύρισε αλλού το πρόσωπό του ο Θεός...

Γυρίσει προς εμάς το πρόσωπο, σαν τι λέτε, είναι ένα θέμα αλλαγής Θεού, ενώ δεν είναι έτσι. Έτσι μοιάζει, αλλά δεν είναι έτσι. Όχι, όλα ο Θεός τα έχει στα χέρια Του και ο Θεός είναι ανά πάσα στιγμή εδώ μαζί μας. Εκείνοι που πρέπει να αλλάξουν είμαστε εμείς και γι' αυτό κάνουμε και τα ανθρώπινα και γι' αυτό και προσευχόμαστε έτσι, αλλά για να αλλάξουμε εμείς. Όπως είπαμε άλλη φορά, κάθεσαι κάτω και αρχίζεις να λες την ευχή, την προσευχή. Αλίμονο, λες την προσευχή έτσι για να πείσεις τον Θεό να αλλάξει; Να κάνεις τον Θεό να αλλάξει; Είναι λάθος αυτό. Γι' αυτό και ενώ οι υπεύθυνοι θα πουν βέβαια «κάνε τόση προσευχή», τα λέγαμε κι άλλη φορά αυτά...

Κάνε τόση προσευχή, κάνε τόσα κομποσκοίνια, ας πούμε, θα πούμε 40 φορές το «Κύριε ελέησον», θα κάνουμε τόσες μετάνοιες, 40 φορές που λένε τα εκκλησιαστικά βιβλία ή 12 φορές ή 3 φορές. Και μερικοί δεν το καταλαβαίνουν και το παίρνουν όλα αυτά σαν να έκανα τόσα κομποσκοίνια, έκανα τόσους κόμπους.

Έκανα τόσες μετάνοιες.

Πια σαν να κρατούν ένα λογαριασμό εκεί, σαν να κρατούν τεφτέρια. Ενώ όλα αυτά γίνονται έτσι γιατί ο άνθρωπος είναι άνθρωπος. Αν κάποιος λίγο πολύ τον επιβάλλει, ας πούμε, έχει την καλή διάθεση και δέχεται αυτήν την επιβολή, του λέει «κάνε τόσα κομποσκοίνια».

Αν δεν το πει έτσι, δεν θα κάνει καθόλου, αυτό είναι. Αλλά η όλη έννοια είναι να πιαστεί από τον αριθμό, να κάνει τον αριθμό αυτό, να προσπαθήσει. Έτσι είναι και θέμα υπακοής, αλλά όχι για να έχει την ευθύνη ότι έκανα αυτό που μου είπαν να κάνω και να γράψει στα τεφτέρια του τόσα κομποσκοίνια. Αλλά λέγοντας και ξαναλέγοντας, λέγοντας και ξαναλέγοντας την ευχή, κάνοντας και ξανακάνοντας προσευχή, κάνοντας και ξανακάνοντας μετάνοια και προσέχοντας, όχι το έξω. Δεν είναι απλώς «είπα σήμερα τόσες φορές το Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με». Το πρόβλημα δεν είναι εκεί.

Ιησού Χριστέ, ελέησον. Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησον. Ομολογείς τον Κύριο Κύριο, ομολογείς ότι ο Κύριος αυτός είναι ο Χριστός και ζητάς να σε ελεήσει και ομολογείς ότι είσαι αμαρτωλός. Και αν αυτό το λες και το ξαναλές, λες και το ξαναλές και όλο πιο πολύ το προσέχεις και όλο πιο πολύ το πιστεύεις και όλο πιο πολύ δίνεσαι σε αυτό και όλο πιο πολύ αγαπάς τον Κύριο που είναι κρυμμένος μέσα στις λέξεις, τον αγαπάει η καρδιά, θα ωφεληθεί η ψυχή, αλλά η ψυχή θα αλλάξει, ο άνθρωπος θα αλλάξει. Δεν είναι ο Θεός που θα αλλάξει. Ο Θεός ανά πάσα στιγμή όπου το θέλουμε είναι.

Δεν λείπει ποτέ ο Θεός, πάντα παρών είναι. Αλλά, αν λένε ακόμη έτσι, ναι, τα ίδια, και η Αγία Γραφή και τα εκκλησιαστικά βιβλία, «μη αποστραφείς το πρόσωπό σου από του παιδός σου, ότι θλίβομαι» και τα λοιπά, ναι. Και όχι ότι ο Θεός απέστρεψε το πρόσωπο από τον άνθρωπο, αλλά είναι ο άνθρωπος που, καθώς αμαρτάνει και καθώς μένει αμετανόητος και καθώς πουλιάζει την αμαρτία, κρύβεται από τον Θεό. Όπως είπαμε άλλη φορά, εκείνος ο οποίος είναι στον ήλιο...

Ζεσταίνεται και φωτίζεται και θεραπεύεται από τις ακτίνες του ηλίου και ξαφνικά πάει και κρύβεται κάπου. Ο ήλιος εξακολουθεί να είναι όπως ήταν, αυτός είναι που κρύφτηκε. Και επομένως την ώρα που λέει κανείς «ξαναφανέρωσε πάλι, ξαναφανέρωσε πάλι», του λένε οι άγιες προσευχές εκεί ότι έκρυψε το πρόσωπό του ο Κύριος και πρέπει να έρθει πίσω του, και όπως λέγει κάποιος, όπως ο κύων πίσω από το λαγό, λέει, και εδώ κρύβεται ο λαγός και εκεί εμφανίζεται ο λαγός και εδώ κρύβεται ο λαγός και τα λοιπά, έτσι εμφανίζεται ο Θεός, κρύβεται ο Θεός, έτσι λέγεται, αλλά όμως η ουσία του πράγματος είναι ότι...

Καθώς κανείς αισθάνεται την κατάστασή του και καθώς αρχίζει να κλαίει και οδύρεται γι' αυτό και να μετανοεί και να ζητήσει συγχώρεση από τον Θεό, είναι ότι σιγά σιγά, σιγά σιγά, θα βγει πάνω στον ήλιο, θα βγει πάνω στον ήλιο και ζητάει βοήθεια από τον Θεό να τον βγάλει στον ήλιο.

Επίστρεψον ημάς, ο Θεός των σωτηρίων ημών.

Επίστρεψε λοιπόν όλους από την εξορία, Κύριε, ο Θεός των σωτηρίων ημών. Συ ο Θεός που μας έσωσες τόσες φορές και μας σώζεις και που θα μας σώσεις. Όταν κανείς καταφεύγει στον Θεό, όταν παρακαλεί τον Θεό...

Δεν είναι θέμα τυπικό να του πούμε απλώς μερικά πράγματα. Δεν χρειάζεται να του τα πούμε, τα ξέρει που μερικοί. Όχι, όχι, όχι, όχι. Αν η ψυχή σου έχει μετάνοια μέσα, αν η ψυχή σου έχει πράγμα μέσα, αν η ψυχή σου έχει καημό μέσα, αν η ψυχή σου επιστρέφει στον Θεό, αν ταπεινώνεσαι, αν ένιωθες όλη την απώλεια που έχεις μέσα, την κόλαση και ζητάς τη σωτηρία, λοιπόν, θα βρει λόγια η ψυχή σου κατάλληλα να πει και θα πει τότε. Θα πει. Και όχι παραπονιάρικα και έτσι πικραμένα και τα λοιπά. Δεν γίνεται έτσι. Δεν γίνεται. Χτύπα κάτω τον εαυτό σου, βάλε κάτω τον εαυτό σου, όσο και αν σε κάνει ο διάβολος να θέλεις να παραπονηθείς και τα λοιπά. Α, τι τα έχω, ο Θεός, σε έναν, δεν σε προσέχει.

Κατηγόρησε όσο μπορείς τον εαυτό σου. Καταδίκασε όσο μπορείς τον εαυτό σου. Απόρριψε όσο μπορείς τον εαυτό σου. Πέταξε, χτύπησε την αυτοδικαίωση όσο μπορείς. Και ενώπιον του Θεού εντελώς έτσι, ανοιχτός και χωρίς άμυνα και αυτοδικαίωση. Και στηρίξου απλώς στην αγαθότητα του Θεού. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος. Να παρουσιάσεις αρετές; Τι αρετές να παρουσιάσεις; Ο μόνος τρόπος προσέγγισης του Θεού είναι ότι ο Θεός είναι αγαθός, συγκαταβαίνει, είναι φιλάνθρωπος, είναι ελεήμων, το έδειξε, το δείχνει αυτό, όπως ακριβώς λέει εδώ: «Ο Θεός των σωτηρίων ημών», που είσαι αυτός που μας ελέησες πολλές φορές. Άμα καταφύγεις έτσι στον Θεό και δεν έχεις ίχνος μέσα σου αυτοδικαιώσεως και δικαιολογίας και πικρίας και τέτοια.

Όσο πιο άσχημη η κατάσταση είσαι, τόσο καλύτερα είναι να εμπιστευθείς στον Θεό και να ελπίσεις στον Θεό. Μόνο πέταξε από μέσα την αυτοδικαίωση. Τότε ο Θεός θα σε ελεήσει. «Επίστρεψον ημάς, ο Θεός των σωτηρίων ημών, και απόστρεψον τον θυμόν σου αφ' ημών». Λοιπόν βλέπετε, έτσι το έβλεπαν, έτσι το ζούσαν ότι ο Θεός είχε οργιστεί εναντίον των και γι' αυτό επέτρεψε να γίνει η βαβυλώνια αιχμαλωσία, αλλά όχι με την έννοια ότι άλλαξε ο Θεός, αλλά με την έννοια τέτοιοι που είμαστε εμείς και έτσι που κάνουμε εμείς βέβαια. Βέβαια και το πρόσωπό σου να αποστρέψεις και να οργιστείς και να θυμώσεις με αυτήν την έννοια. Δηλαδή πάλι ο άνθρωπος είναι που άλλαξε, ο άνθρωπος είναι που μεταβλήθηκε, δεν είναι ο Θεός, όπως κάνουμε δηλαδή.

Παιδί ας πούμε θέλει κάτι να πετύχει από τον πατέρα. Το άλλο έχει να κάνει με έναν πατέρα ο οποίος εύκολα θυμώνει, εύκολα οργίζεται, εύκολα παρεξηγεί, εύκολα τον πιάνει το πείσμα του ή η ιδιοτροπία του και τέτοια πράγματα. Και το παιδί το καημένο πρέπει να βρει τρόπους να τον πείσει τον πατέρα, να τον κάνει τον πατέρα να μαλακώσει η καρδιά του, να αλλάξει η καρδιά του, να δει το θέμα του εδώ. Έτσι, όχι πάντοτε και εδώ πολλές φορές και όλο που χρειάζεται είναι να πάει το παιδί ας πούμε με ταπείνωση στον πατέρα και λοιπά και όχι απαιτητικά. Αλλά όμως επειδή ακριβώς ο πατέρας είναι άνθρωπος μπορεί να συμβαίνει αυτό. Ή πάμε σε ένα όργανο ας πούμε του δημοσίου βίου.

Λοιπόν, πας εκεί και είναι προκατάληψη απέναντί σου και πρέπει να βρεις τρόπο να τον πείσεις, εδώ και από εκεί, στο σύνοδο που θα αλλάξεις εκείνη την περίπτωση. Λοιπόν, αλλά στη σχέση μας με τον Θεό δεν είναι έτσι τα πράγματα.

Μη εις τους αιώνας οργισθήση ημίν; Ή διατενείς την οργήν σου από γενεάς εις γενεάν;

Με ερωτηματικό τρόπο μιλάει στον Θεό: «Ε, ως πότε θα είσαι οργισμένος;» Αυτή είναι η έννοια. «Ή διατενείς την οργή σου από γενιά σε γενιά;» Δηλαδή θα παρατείνεις αυτή την οργή σου; Μοιάζει δηλαδή σαν να θύμωσε ο Θεός, όπως θυμώνει ένας πατέρας και πλησιάζει το παιδί και «Καλά πατέρα, εντάξει, αλλά έως πότε θα είσαι θυμωμένος; Και έτσι συνέχεια τώρα θα μείνεις θυμωμένος;» Όποιο παιδί έχει πιο πολλή πρόσβαση ας πούμε ευκολότερα πλησιάζει τον πατέρα. Μοιάζει σαν να το λέει και εδώ έτσι, αλλά δεν είναι έτσι. Πάλι είναι από την ανθρώπινη πλευρά τα πράγματα, ο άνθρωπος πρέπει να αλλάξει. Ωστόσο όμως είναι έτσι ωραίο αυτό.

Ο Ψαλμωδός ας πούμε που νιώθει όλη την αμαρτωλότητά του, που νιώθει όλη την ανθρώπινη αδυναμία και τα λοιπά, το πόσο δεν εμπιστεύεται τον Θεό όπως πρέπει να είναι, έχει όμως πολλή ελπίδα εις τον φιλάνθρωπο Θεό και έχει πείραν αυτής της φιλανθρωπίας του Θεού, έχει πείραν αυτής της αγάπης του Θεού. Και ας πούμε τον δέχτηκε πολλές φορές ο Θεός και έζησε αυτό το πλησίασμα εις τον Θεό. Έχει μια οικειότητα και μπορεί να του πει: «Ε, εις τον αιώνα θα είσαι έτσι οργισμένος και θα παρατείνεις την οργή σου από γενιά σε γενιά για πάντα;»

«Ο Θεός, συ επιστρέψας ζωώσεις ημάς και ο λαός σου ευφρανθήσεται επί σοι». Οπότε εσύ είσαι που θα μας επιστρέψεις και όλους τους άλλους που δεν ήρθαν ακόμη, αυτή την έννοια. Και καθώς θα αποκαταστήσεις όλους, δηλαδή όλοι θα επιστρέψουν, «ζωώσεις ημάς», εσύ είσαι που θα μας δώσεις ζωή. Βέβαια εδώ πιο πολύ εννοεί να ζήσουμε, δεν θα κινδυνεύσουμε να πεθάνουμε όπως κινδυνεύσαμε εκεί στην αιχμαλωσία, αλλά όμως στην Παλαιά Διαθήκη ελέγονταν έτσι όπως μπορούσαν τότε οι άνθρωποι να τα καταλάβουν και να σηκώσουν. Ξέρουμε εμείς πολύ καλά σήμερα ότι η ζωή αυτή που δίνει ο Θεός είναι ακριβώς η θεία ζωή.

Να πεθάνει κανείς ως προς τη ζωή, αν μπορούμε να το πούμε έτσι, που είναι ο παλιός άνθρωπος και να ζήσει κανείς εν Χριστώ, να ζήσει την αληθινή ζωή. Ο Θεός είναι εκείνος που θα μας δώσει αυτήν τη ζωή. Λοιπόν, οπότε εσύ θα μας αποκαταστήσεις όλους και θα μας δώσεις, και «ο λαός σου ευφρανθήσεται επί σοι», και όλος ο λαός θα χαρεί και θα πανηγυρίσει. Όπως δηλαδή μπορούμε άνετα να πούμε ότι καθώς ο Θεός άρχισε να κάνει κάποια εργασία μέσα μας, ναι, να τον παρακαλούμε συνεχώς τον Θεό να το φέρει εις πέρας αυτό το έργο που θέλει τόσο πολύ ο Θεός. Πώς λέει ο Απόστολος Παύλος κάτι, να το φέρει εις πέρας, να το τελειώσει το έργο και να ευφρανθεί όλη η ψυχή μας. Ποιος χριστιανός δεν έχει μια κάποια που και που, μια κάποια χαρά, μια κάποια αγαλλίαση;

Δεν είναι λίγο αυτό. Ναι, αυτή η πλήρης ευφροσύνη και αγαλλίαση. «Δείξον ημίν, Κύριε, το έλεός σου και το σωτήριόν σου δώης ημίν». Δείξε μας, Κύριε, δηλαδή καθώς είπε τα παραπάνω, ναι, δείξε μας, Κύριε, το έλεός σου. Καθώς θα κάνεις όλα αυτά, ναι, θα φανερώσεις το έλεός σου, και «το σωτήριόν σου δώης ημίν», και θα μας δώσεις τη σωτηρία μας, θα μας σώσεις, δηλαδή καθώς θα μας αποκαταστήσεις. Λοιπόν, όλα αυτά τώρα που συμβαίνουν εκεί στην Παλαιά Διαθήκη, λοιπόν μπορούν άνετα να μεταφερθούν όχι απλώς στην Καινή Διαθήκη και όχι απλώς γενικότερα στον λαό του Θεού.

Και στον καθένα μας χωριστά μπορούν να μεταφερθούν όλα αυτά. Και έχοντας έτσι υπόψη τα πράγματα μπορούμε να κάνουμε ανάλογη προσευχή. Για να σταματήσουμε και αυτό το θέμα, αλλά νομίζω δεν πρέπει να μπούμε στο άλλο. Λοιπόν, αλλά για να μην μας πείτε για το τρίτο θέμα, δύο λόγια, δεν θα διαβάσω.