Υπακοή, Μετάνοια και η Φροντίδα του Θεού στον Ψαλμό 80

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

This is our first meeting after the two we had yesterday, Saturday.

I do not quite remember how far we got in the psalm. It is Psalm 80. We had looked at several verses. We certainly reached verse eight, though perhaps we also covered verses nine, ten, and eleven.

It says, “Open your mouth wide, and I will fill it.” I do not think we discussed that. “But my people did not hear my voice, and Israel paid no attention to me.” We did look at that verse. My people did not listen to me; they did not hear my voice or pay attention to me. This is God's sorrow, and His sorrow is directed not only toward His chosen people but toward each of us. It is always His sorrow. Could you turn that down a little?

What God wants from us is obedience. Everything else is in His hands. He wants us to listen to Him, pay attention to Him, and follow Him.

Because the people did not listen or pay attention to Him, He says, “So I gave them over to the desires of their hearts.” He let them walk according to what was in their hearts. I think we have already looked at this verse, but there is no harm in repeating it. I think we also mentioned, as we have on other occasions, the words, “May the Lord grant you according to your heart.” Of course, that psalm means something else. It concerns a king setting out on a campaign, and the people pray that God will be with him and grant him all that his heart desires.

That is because the king's heart is given to God, and he is setting out to do God's will. But you remember that we have also understood those words in another way: God may let you follow your own heart. That is why we must be very careful about what we ask for, what we desire, and what our hearts want. We must ask whether these desires agree with God's will, His purposes, and His commandments. It strikes me that many people—quite a few of them—

are even pleased with themselves. They say, “God helped me with this; God helped me with that.” Yet you can see that God merely let things turn out so they could live as they pleased, according to their own desires. That was not His will. “So I gave them over to the desires of their hearts; they will walk in their own ways.” Their whole course, their whole life, follows their own hearts. Woe to you if God leaves you to that. And God does leave people to it—

do we not see it every day? You meet a man or woman who seems to have a spiritual interest. You give them your attention again and again, spend time with them, explain things in one way and then another. Yet their whole attitude shows that they do not want to hear what God says. They do not want to listen, to understand what He says or what He wants. We see this from our human side, and this passage suggests that God acts in a similar way. Eventually you leave that person alone and say:

“All right, they may seem interested, but their actions show no sign of it.” So you leave them to live as they have been living, to remain in their condition, in their ignorance—even, if I may use the word, in their stubbornness. They remain trapped within themselves, following their own wishes and, as the psalm says, the desires of their hearts. Please take this seriously. As far as I can see, a great many souls have been left to the desires and wishes of their hearts. In other respects they may seem somewhat devout, somewhat Christian, and may do a few Christian things.

But God's grace cannot work within their souls. God cannot take them by the hand and lead them where He wants them to go. They do not follow, understand, or listen. They cling to their own ways. Go on, then, cling to your own ways—but one day you will see how wrong you were, and by then it will be very late. This matters greatly in the Orthodox Church. A person must not be a Christian only to the extent he chooses, in the way he chooses, according to his own judgment. He must obey, submit to the Church, and come to feel that God is leading him.

With God, he goes beyond himself more and more each day. Each day he experiences this more deeply: “It is no longer I who live. I do not live for myself; I do not have the things I wanted to have.” He may say this in religious terms, but what matters is that each day he feels that God lives within him and that whatever good is in him belongs to God. “It is no longer I who live, but Christ lives in me.”

I think this is one of the hardest problems and one of the spiritual illnesses of our time. Perhaps in earlier times souls did not sink so deeply into this condition. Today Christians read books, hear many things, and learn a great deal. They seem willing and eager. Yet inwardly they refuse to move. They will not say, “My God, my God, You know how to deal with me so that the old self truly dies within me, so that my self-will truly dies and I live according to Your will. You know how. Do it. Do not spare me at all.”

A person is afraid to say that. Instead, he tries in one way or another to fit the things of God into his own outlook and circumstances. He may be a Christian, but he is not the Christian God would make him, the Christian God wants him to be, a true Christian. He is a Christian shaped by his own hands. And perhaps, in the spirit of our age, people generally have found a mold in which they can settle comfortably as Christians. I do not know whether I am mistaken.

They shut themselves into that mold and make themselves comfortable there. I could not make out what you said after that. What did you say? Say it again; I did not understand. And so we come back to what we were saying: God leaves you to it. All right. If this is how you want to live, then live this way. If this is what you desire, then have it. And He leaves you there. The proof of whether you are doing well is this: do you sense that God has taken charge of you and is leading you as He wills, or are you directing your own life? That is the spiritual... Of course, there are also cases—

I remember a grandmother from when I was a little boy. The poor woman was not well. She lived entirely according to her own ways, with none of God's life within her. Yet because of her illness, she was convinced that the Most Holy Theotokos (All-Holy) went everywhere with her: the Most Holy Theotokos in front, and she behind. These are signs of illness. I do not mean she had lost her mind; it had not reached that point. But a person can be unwell without reaching that point. He may be led by a demon, or at the very least by his own self, and still imagine that God is leading him.

The psalmist continues: “If my people had listened to me, if Israel had walked in my ways...” If the people had listened to me, if Israel—these same people—had walked in my ways, had taken the path I showed them and set them upon, then, “In no time I would have humbled their enemies, and laid my hand upon those who afflicted them.” Here God is speaking—

Here God is referring to the visible enemies surrounding His people. Again and again, neighboring peoples who were Israel’s enemies attacked them and caused them great harm. If my people, my chosen people, had listened to me, God says, if Israel had taken the path and kept to it, then I, their God and protector, the protector of this people, would have humbled those enemies, reducing them to zero.

He would have destroyed their enemies, wiped them out, and the people would have had no enemies. Yet we can clearly see that the surrounding peoples remained. And, as we have said before, there were enemies within the land as well. When I read the Old Testament, I see that here and there in Palestine, groups of its earlier inhabitants remained from before Israel came out of Egypt. God let them remain to trouble and afflict His people. Israel needed this because they would not listen to God or walk in His ways. “In no time I would have humbled their enemies, and laid my hand upon those who afflicted them.”

My hand would have fallen upon all those enemies, God says. And of course the meaning is the same in both halves of the verse. As we have said many times, each verse has two halves, and usually the second expresses the same thought as the first in different words. In the first half God says He would humble the enemies who afflict His people, bringing them down until they were gone. In the second, He says His hand would fall upon them. That means the same thing: He would destroy them.

Oh...

We all know that, as Christians today, we face more than people around us who are hostile to us and other things that threaten us. We face the enemy, the devil, temptations, even our own passions, our fallen condition, our old self. For God, it would be nothing to bring all these things to an end. We see this in the lives of the saints, whether their enemies are visible or invisible, human beings, demons, or something else.

They cannot do anything to a saint. They only do him good, never harm.

Indeed, it is almost as though these enemies do not exist for a saint, because God takes up his cause and defeats them all. Remember what we have said before, and what we read in the lives of the saints: they feel someone else fighting within them on their behalf, fighting the enemy. That someone is the Lord Himself, who said to the Apostle Paul, “Saul, Saul, why are you persecuting Me? It is hard for you to kick against the goads.” When the enemy attacks a Christian, he is fighting Christ Himself, and it is Christ Himself he must face.

But when you belong to Christ, when you love Him, follow Him, and walk in His way—when, as we said earlier, Christ leads you and you no longer follow your own wishes and desires—then do not be afraid. Your enemies cannot harm you. The Lord takes everything in hand and sets it right. Otherwise, when you are left to follow the inclinations of your heart, you will also be left in the grip of the passions, the devil, and your enemies, and you will suffer greatly.

So if My people had listened to Me and walked in My way, I would have brought their enemies to nothing. I would have laid My mighty hand upon those who oppress My people and destroyed them. “The enemies of the Lord lied to Him, and their time shall be forever.” The enemies of the Lord “lied to Him.” Here, that verb has a particular meaning.

To help you understand it, think of the years under Ottoman rule. The rayahs, as subjects and slaves, resorted to tricks and lies to get by. We have said here, as others have too, that if the Greek people are so cunning in this respect, it seems to be because we still carry that subservient mentality within us. It is a remnant. Think of how each rayah then tried to deceive his conqueror, the one to whom he was enslaved; only through such tricks could he get by.

Many still go on trying to deceive others in the same way. But whom are you trying to deceive? Is there a conqueror standing over you? Is there a Turk standing over you, or are you anyone’s slave? Yet we retain that mentality and act accordingly. Perhaps it is also why we so often feel that everyone is oppressing us. Sometimes there may indeed be oppression. But if you already suspect it at every turn, you feel it all the more. A person held in bondage is always in a position where he feels he must lie.

Can he be open with his master or his conqueror? He cannot. He is always pretending, scheming, and lying. That is the sense in which “the enemies of the Lord lied to Him.” If My people had followed Me and walked in My way, I would have humbled their enemies, laid My hand and all My power upon them, and destroyed them. I would have brought those enemies so low that they would approach Me with such pretence. They would no longer rule over My people and do as they pleased. They would be defeated. And “their time shall be forever.”

That would be once and for all. It would not last only a little while, with the enemies rising again to torment and oppress My people as before. No. Once and for all, I would put them in their place and humble them completely.

Those who were to perish would perish, and My people would be freed for good from everything they now suffer at the hands of their enemies. But because these people did not listen to Me or walk in My way, I, their God, did not do this.

“He fed them with the finest wheat, and with honey from the rock He satisfied them.” Now the psalmist speaks again; until this point, it was God speaking. In this final verse, the psalmist says that despite everything, though the people were ungrateful for all God had done for them, though they would not listen to Him or follow His way, though they would not devote themselves to Him or remain close to Him but followed their own hearts and inclinations, God still fed them with the finest wheat.

“Fed” means that He nourished them and gave them food: food made from the finest wheat. The verse speaks of wheat bread, bread made from choice grain. It certainly refers, first of all, to what God did for the people in the wilderness, though also to what He did after they came into the land. It refers especially to the wilderness, where the people grumbled so often and so often went against God. As we have said, and as you know, God kept them in the wilderness as a punishment for another thirty-eight or thirty-eight and a half years, whereas

they could have entered the Promised Land within a year and a half. Of course, we know that in the wilderness God fed them chiefly with manna.

Later, though, they surely sowed wheat as well. Perhaps it was God who helped them obtain choice wheat

and so they had good bread to eat and were satisfied. Despite everything, God did not let them go hungry or leave them in misery. He fed them in the wilderness and afterward with bread made from choice wheat, and “with honey from the rock He satisfied them.”

The Old Testament does not describe it quite this way, yet here it says He satisfied them with honey from the rock. God knows how. You may remember the account of Moses striking the rock in the wilderness: water came out, and the people drank. Perhaps it means that when someone has gone days without water and is terribly thirsty, that water tastes sweeter than honey. That may be so. Or it may refer more broadly to how God fed them in the rocky wilderness of Sinai. He gave them manna, which was sweet, and they may often have gathered it from the rocks. The wilderness of Sinai is rocky, and the manna fell upon those rocks like snow. That may be what the verse means. It could also mean actual honey, which they found later.

Yes, bees do build their honeycombs among rocks, in suitable hollows and crevices. The point of these words is that, although the people were ungrateful to God, He did not respond by leaving them to perish or starve. He continued to regard them as His chosen people, right up to the time of Christ, and to care for them. Especially in the wilderness, He did not let them die of hunger. He gave them bread from choice wheat and honey, which may refer here to the manna or to some other food. And so ends the

psalm.

But before we finish, I want to add something so that we do not deceive ourselves. You see, God is God, whatever happens. I think some people make a mistake here. A person does something wrong, something displeasing to God. He knows it is wrong, and his conscience troubles him.

A person may wait anxiously to see what God will do. And when God does nothing, when it seems He has overlooked it or tolerated it, that person may even begin to think God approves. Then he grows bolder and persists in his error, in his poor spiritual life, in a life that is not good. But God does not simply strike people down. He waits for each person to repent, to believe, to return to Him and be saved. He wants all people to be saved and to come to the knowledge of the truth.

God is not slow because He is late. He is patient, and He wants everyone to repent. But you take God's forbearance and goodness—He sends rain on the good and the wicked, and makes the sun rise on the righteous and the unrighteous—and tell yourself, ‘God accepts me. God approves of me. God recognizes me.’ You think that because He has not struck you down. It is a serious mistake to read His patience that way. We must not judge the state of our souls by thinking, ‘Well, God has done nothing to me.’

‘God let me succeed here and make progress there. He let me acquire this as well. I was afraid He might act because of what I had done, but He did not. So I must be doing well.’

That is no way to judge the state of our souls. We judge it by God's commandments. If you do not live according to His commandments and His will, then however well everything else is going—however few difficulties you face, however free you are from obstacles or opposition—do not assume that God is on your side and that you have His favor. God is simply letting you go on. He is God, and He knows why He does so.

But you too, whoever you are, must pass through repentance, through keeping the commandments, through doing His will, through that path, indeed—through obedience to Him. There is no other way. Do not deceive yourself. Do you remember what we were saying another time, shortly before Christmas? A person comes to know the Church and the Gospel, begins to hear a few things, and gradually becomes a bit of a Christian. He recalls a little of his life, says a few things, makes a sham confession, and leaves the rest as it is. He has not really looked at himself or searched deep within his soul to find what is there.

He has not brought it all before God so that God may forgive him and cleanse his soul. Instead, he thinks that because he has forgotten these things and time has passed, they will somehow be settled. They will not. A person is set right only if he truly repents, truly changes from the roots up, and brings out all the filth within him before God to be forgiven. Then he must hold fast to God's particular commandments, His particular will, His particular way, as we said. From then on, things may go badly. You may face difficulties, hardships, suffering, or misfortunes every day. God knows. But those things are not how you judge the state of your soul.

Do not conclude that you are on the wrong path because you have difficulties in life. And do not conclude that you are on the right path because everything looks good on the outside. Both conclusions are wrong. Please, let us take care. God willing, next Saturday we will go on to Psalm 81.

Η πρώτη μας μετά τις δυο χθες συναντήσεις του Σαββάτου.

Δεν ενθυμούμαι και καλά μέχρι πού είχαμε φτάσει στον ψαλμό. Είναι ο ογδοηκοστός ψαλμός, είχαμε δει αρκετούς στίχους, μέχρι τον οκτώ είχαμε φτάσει οπωσδήποτε, ίσως όμως είδαμε και τον εννέα, δέκα, έντεκα.

Λέει «πλάτυνον το στόμα σου και πληρώσω αυτό». Δεν είχαμε πει, νομίζω. «Και ουκ ήκουσεν ο λαός μου της φωνής μου και Ισραήλ ου προσέσχε μοι». Και αυτόν τον στίχο τον είδαμε. Δεν με άκουσε ο λαός, δεν άκουσε τη φωνή μου, δεν με πρόσεξε. Αυτό είναι το παράπονο του Θεού και φυσικά το παράπονο του Θεού όχι μόνο απέναντι του περιουσίου του λαού αλλά και απέναντι στον καθένα μας. Αυτό είναι πάντα το παράπονο του Θεού. Λίγο να το κατεβάσετε αυτό.

Ο Θεός αυτό που θέλει από τον άνθρωπο είναι να υπακούει. Όλα τα άλλα είναι του Θεού ύστερα. Είναι να Τον ακούμε, να Τον προσέχουμε, να Τον ακολουθούμε.

Γι' αυτό, επειδή δεν τον άκουσε ο λαός, δεν τον πρόσεξε ο λαός, λέει «και εξαπέστειλα αυτούς κατά τα επιτηδεύματα των καρδιών αυτών». Τους άφησε να βαδίσουν σύμφωνα με το πώς έτσι είναι η καρδιά τους. Πρέπει να τον είδαμε γι' αυτόν τον στίχο, δεν πειράζει όμως που επαναλαμβάνουμε. Και νομίζω ότι ακόμη μία φορά εδώ θα είχαμε αναφέρει εκείνο που το λέμε και σε άλλες περιπτώσεις, «δώη σοι Κύριος κατά την καρδίαν σου». Βεβαίως ο ψαλμός εκείνος εννοεί κάτι άλλο, είναι ένας ψαλμός που αναφέρεται στον βασιλιά που πηγαίνει στην εκστρατεία και εύχεται ο λαός να είναι μαζί του ο Θεός και να εκπληρώσει ο Θεός.

Τα πάντα κατά την καρδία του, με την έννοια ότι η καρδία του είναι δοσμένη στον Θεό και πηγαίνει να κάνει το θέλημα του Θεού. Αλλά όμως, ενθυμείστε και άλλες φορές, το ερμηνεύσαμε αυτό και έτσι, ότι τελικά ο Θεός αφήνει να κάνεις κατά την καρδιά σου. Γι' αυτό προσέχουμε πάρα πολύ. Θα προσέχουμε πάρα πολύ τι ζητούμε, τι επιθυμούμε, τι θέλει η καρδιά μας και κατά πόσο αυτό είναι σύμφωνο με τα θελήματα του Θεού. Κατά πόσο αυτό είναι σύμφωνο με τις βουλές του Θεού και με τις εντολές Του. Μου κάνει εντύπωση που πολλές φορές, όχι λίγοι,

αυταρέσκονται κιόλας. Λένε ότι ο Θεός με βοήθησε σ' αυτό, ο Θεός με βοήθησε σ' εκείνο και τελικά βλέπει κανείς ότι άφησε μεν ο Θεός να έρθουν έτσι τα πράγματα ώστε να ζήσει κανείς κατά την αρέσκειάν του, κατά την επιθυμία του. Αλλά δεν ήταν αυτό όμως το θέλημα του Θεού. «Και εξαπέστειλα αυτούς κατά τα επιτηδεύματα των καρδιών αυτών. Πορεύσονται εν τοις επιτηδεύμασιν αυτών». Και η όλη πορεία των, η όλη ζωή των είναι κατά την καρδία των. Αλίμονο εάν ο Θεός σ' αφήσει. Δηλαδή, και αφήνει ο

ο Θεός, δεν το βλέπουμε κάθε μέρα; Βλέπεις τώρα έναν άνθρωπο, έναν χριστιανό, έναν χριστιανή που δείχνει ότι έχει ενδιαφέρον πνευματικό και σε απασχολεί, σε ξαναπασχολεί και διαθέτεις χρόνο και ξαναδιαθέτεις χρόνο και τα λες και έτσι, τα λες κι αλλιώς, και τελικά η όλη στάση της ψυχής είναι τέτοια που δεν θέλει να ακούσει τι λέει ο Θεός, δεν θέλει να ακούσει, να καταλάβει τι λέει ο Θεός και τι θέλει ο Θεός. Και το βλέπουμε δηλαδή και από την ανθρώπινη πλευρά και έτσι φαίνεται κάνει ο Θεός, έτσι φαίνεται σύμφωνα με αυτό εδώ, τον αφήνεις μετά τον άνθρωπο, λες:

Εντάξει, από το ένα μέρος μπορεί να δείχνει ότι έχει ενδιαφέρον, αλλά στην πράξη καθόλου δεν φαίνεται αυτό το πράγμα και τον αφήνεις μετά να ζήσει όπως ζει, να μένει στην κατάστασή του, να μένει στην άγνοιά του, να μένει, δεν ξέρω αν μπορώ να πω τη λέξη, στη στενοκεφαλιά του, να μένει στον εγκλωβισμό μέσα στον εαυτό του, να μένει στα θελήματά του, στα επιτηδεύματά του, όπως λέει εδώ, της καρδιάς του. Ναι, παρακαλώ να το λάβουμε υπόψη μας αυτό, εξ όσων εγώ καταλαβαίνω έτσι, πάρα πολλές ψυχές είναι αφημένες στα επιτηδεύματα των καρδιών τους, στα θελήματα των καρδιών τους. Κατά τα άλλα μπορεί να είναι κάπως ευσεβείς, να είναι κάπως χριστιανοί, να κάνουν κάπως μερικά πράγματα.

Δεν είναι, δεν μπορεί να δουλέψει η χάρις του Θεού μέσα στην ψυχή τους. Δεν μπορεί να δουλέψει ο Θεός, να τις πάρει από το χέρι ο Θεός, τις ψυχές, και να τις οδηγήσει εκεί που θέλει να τις οδηγήσει. Δεν ακολουθούν, δεν καταλαβαίνουν, δεν ακούνε. Μένουν στα δικά τους. Μείνε, μείνε στα δικά σου, άνθρωπε, αλλά κάποτε θα δεις ότι δεν έκανες καθόλου καλά, αλλά τότε που θα το δεις θα είναι πολύ αργά. Και αυτό έχει πάρα πάρα πολύ μεγάλη σημασία στην Ορθόδοξη Εκκλησία, έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία να μην γίνει κανείς χριστιανός όσο θέλει αυτός, όπως θέλει αυτός, όσο κρίνει αυτός, όπως το κρίνει αυτός και τα λοιπά. Να υπακούσει, να υποταχθεί στην Εκκλησία και τελικά να αισθάνεται ότι τον οδηγεί ο Θεός.

με το Θεό και κάθε μέρα όλο και ξεπερνάει πιο πολύ και κάθε μέρα έχει αυτό το βίωμα όλο και περισσότερο: δεν ζω εγώ, δεν ζω το του εαυτού, δεν ζω, δεν έχω εκείνα τα που ήθελα να έχω, που τα πει έστω θρησκευτικά, εξαρτάται όλοι, κάθε μέρα να νιώθει ότι ζει μέσα του ο Θεός, όσο ό,τι καλό είναι μέσα του είναι του Θεού. Ζω δε ουκέτι εγώ, ζει δε εν εμοί Χριστός.

Ότι στις ημέρες μας αυτό είναι μια από τις πιο δύσκολες περιπτώσεις και μια από τις αρρώστιες πνευματικές στις ημέρες μας. Πιθανόν στα παλαιότερα χρόνια να μην έτσι τόσο βούλιαζαν οι ψυχές σε κάτι τέτοιες καταστάσεις. Τώρα, επειδή από το ένα μέρος οι χριστιανοί διαβάζουν βιβλία, ακούνε πολλά πράγματα, μαθαίνουν πολλά πράγματα, ενώ υποτίθεται ότι έχουν και διάθεση και όρεξη. Από το άλλο μέρος όμως δεν λένε να το κουνήσουν από μέσα, δεν λένε έτσι: «Θεέ μου, Θεέ μου, εσύ ξέρεις πώς θα με μεταχειριστείς για να πεθάνει όντως μέσα μου ο παλιός άνθρωπος, να πεθάνει όντως το είναι μου και να ζήσω κατά το θέλημά σου. Εσύ ξέρεις, κάν' το, μην με χαριστείς καθόλου, μην μου χαριστείς».

Το φοβάται κανείς αυτό να το πει και από εδώ, από εκεί προσπαθεί να βολέψει, να προσαρμόσει τα του Θεού στη δική του νοοτροπία, στη δική του κατάσταση. Και είσαι μεν χριστιανός, αλλά όχι χριστιανός όπως θα σε έφτιαχνε ο Θεός και όπως θα ήθελε να σε έφτιαχνε ο Θεός και όπως είναι ο αληθινός χριστιανός. Είσαι ένας χριστιανός όπως εσύ φτιάχνεις τον εαυτό σου. Και πιθανόν γενικότερα οι άνθρωποι να έχουν βρει έτσι μέσα στο όλο πνεύμα που υπάρχει στην εποχή μας, να έχουν βρει ένα καλούπι μέσα στο οποίο βολεύονται ως χριστιανοί και δεν ξέρω αν πέφτω έξω.

Κλείνονται, βολεύονται μέσα σε αυτό το καλούπι κατά τέτοιο τρόπο. Δεν καταλαβαίνω από εκεί και πέρα τι είπατε. Τι είπατε; Πες ξανά, πες, δεν καταλαβαίνω τι είπατε. Οπότε έρχεται αυτό που είπαμε. Σ' αφήνει ο Θεός. Εντάξει. Έτσι θέλεις, έτσι ζήσεις. Έτσι επιθυμείς, αυτά να έχεις. Και σ' αφήνει εκεί. Και, να πούμε, η απόδειξη, η απόδειξη αν πας καλά ή δεν πας καλά είναι αυτό: νιώθεις ότι σε ανέλαβε ο Θεός και σε οδηγεί όπως θέλει ο Θεός ή εσύ κομαντάρεις τη ζωή σου; Αυτή είναι η πνευματική... Φυσικά υπάρχουν και περιπτώσεις

Θυμούμαι μικρό παιδί μια γιαγιά η οποία... Δεν ήταν στα καλά της η καημένη, η οποία είχε πέρα για πέρα τη δική της ζωή βέβαια και καθόλου δεν είχε μέσα τη ζωή του Θεού. Αλλά από το άλλο μέρος, λόγω αρρωστημένης καταστάσεως, είχε τέτοια πεποίθηση ότι όπου πήγαινε ήταν και η Παναγία μαζί της, μπροστά η Παναγία, πίσω εκείνη. Αλλά αυτά είναι αρρωστημένες καταστάσεις, όχι ότι ήταν παλαβή, δεν είχε φτάσει σε εκείνο το σημείο, αλλά ο άνθρωπος είναι άρρωστος και χωρίς να φτάσει σε αυτό το σημείο και ενώ μπορεί να οδηγείται από κάποιο δαιμόνιο ή να οδηγείται, το λιγότερο, από τον ίδιο τον εαυτό του, να νομίζει ότι τον οδηγεί ο Θεός.

Συνεχίζει τώρα ο ψαλμωδός: «Ει ο λαός μου ήκουσέ μου, Ισραήλ, ει εν ταις οδοίς μου επορεύθη». Εάν ο λαός με είχε ακούσει, εάν ο Ισραήλ, ο λαός πάλι αυτός, είχε πορευθεί στους δρόμους μου, είχε μπει δηλαδή στον δρόμο που εγώ του έδειξα, στον δρόμο που εγώ τον έβαλα, εάν λοιπόν ο λαός αυτός πορευόταν στον δρόμο που τον έβαλα, «εν τω μηδενί τους εχθρούς αυτών εταπείνωσα και επί τους θλίβοντας αυτούς επέβαλον την χείρά μου». Βέβαια εδώ ο Θεός αναφέρεται, γιατί εδώ μιλεί ο Θεός

Εδώ ο Θεός αναφέρεται εις τους εχθρούς, τους ορατούς, τους γύρω εχθρούς του λαού, ο οποίος λαός κάθε τόσο δέχεται επιθέσεις από τους γύρω λαούς που ήταν εχθροί του και που τον εζημίωναν πάρα πολύ. Λέει, εάν ο λαός, λέει ο Θεός, με είχε ακούσει, αυτός ο λαός, ο εκλεκτός λαός, εάν ο Ισραήλ λοιπόν είχε μπει στον δρόμο και πορευόταν αυτόν τον δρόμο, τότε εγώ ο Θεός, ο προστάτης του, προστάτης αυτού του λαού, τότε λοιπόν θα εταπείνωνα μέχρι το σημείο, μέχρι το μηδέν, σε αυτούς τους εχθρούς.

Θα εξολόθρευε δηλαδή τους εχθρούς, θα εξαφάνιζε τους εχθρούς και ο λαός δεν θα είχε εχθρούς. Και βλέπουμε εδώ καθαρά ότι εξακολουθούν να υπάρχουν οι γύρω λαοί, αλλά όχι μόνο οι γύρω, όπως έχουμε πει και άλλη φορά. Εγώ αυτό το βλέπω εκεί διαβάζοντας τα κεφάλαια της Παλαιάς Διαθήκης και μέσα στην Παλαιστίνη πού και πού υπήρχαν φωλιές από τους πρώτους κατοίκους που κατοικούσαν εκεί στην Παλαιστίνη πριν έρθει ο λαός από την Αίγυπτο. Και τους άφηνε ο Θεός να υπάρχουν εκεί ακριβώς για να ταλαιπωρούν και να θλίβουν τον λαό του, ο οποίος είχε ανάγκη από αυτό διότι καθόλου δεν άκουγε τον Θεό και καθόλου δεν πορευόταν τον δρόμο του Θεού. «Εν τω μηδενί τους εχθρούς αυτών εταπείνωσα και επί τους θλίβοντας αυτούς επέβαλον την χείρά μου».

Πάνω τους, πάνω στους εχθρούς όλους αυτούς θα έπεφτε το χέρι μου, λέει ο Θεός. Και φυσικά θα εννοεί το ίδιο εδώ, όπως βλέπετε, είπαμε πολλές φορές ο κάθε στίχος έχει δύο ημιστίχια και κατά κανόνα το δεύτερο ημιστίχιο επαναλαμβάνει την ίδια έννοια που έχει το πρώτο ημιστίχιο με άλλα λόγια. Το πρώτο ημιστίχιο λέει ότι ο Θεός, λέει ο Θεός, θα εταπείνωνα όλους αυτούς τους εχθρούς, θα εξολόθρευα δηλαδή μέχρι να τους εξαφανίσω όλους αυτούς τους εχθρούς που θλίβουν τον λαό, και θα έπεφτε πάνω τους το χέρι μου στο δεύτερο ημιστίχιο, πάνω σε όλους αυτούς που θλίβουν τον λαό. Και φυσικά, αφού θα έπεφτε το χέρι μου, πάλι σημαίνει το ίδιο πράγμα: θα τους εξόντωνα.

Ωχ...

Όλοι γνωρίζουμε ότι και σαν χριστιανοί σήμερα, πέρα από το ότι έχουμε τους γύρω από μας συνήθως έτσι εχθρικά διακειμένους ανθρώπους και άλλα πράγματα τα οποία μας επιβουλεύονται κτλ., έχουμε τον εχθρό, τον διάβολο, τους πειρασμούς, αν θέλετε τα ίδια τα πάθη μας, την ίδια τη δική μας κατάσταση, τον ίδιο τον παλιό άνθρωπο, και για τον Θεό δεν είναι τίποτε όλα αυτά να πάψουν να υπάρχουν, όπως το βλέπουμε. Βλέπουμε και στις περιπτώσεις των Αγίων που είτε ορατοί είναι οι εχθροί, είτε αόρατοι είναι οι εχθροί, είτε άνθρωποι είναι οι εχθροί, είτε είναι δαίμονες οι εχθροί ή κάτι άλλο,

δεν μπορούν να κάνουν τίποτα σε έναν Άγιο. Μόνο καλό του κάνουν, όχι κακό.

Εεε... Μέχρι σημείου σαν να είναι ανύπαρκτοι οι εχθροί για έναν Άγιο, διότι ακριβώς είναι ο Θεός εκείνος ο οποίος αναλαμβάνει και κατατροπώνει όλους αυτούς τους εχθρούς. Θυμηθείτε αυτό το οποίο και άλλη φορά είπαμε και που το διαβάζουμε και στα συναξάρια, που λένε οι Άγιοι εκεί ότι νιώθουν μέσα τους να αγωνίζεται κάποιος άλλος για λογαριασμό τους και φυσικά και να πολεμά τον εχθρό. Και φυσικά αυτός είναι ο ίδιος ο Κύριος, ο οποίος και είπε στον Απόστολο Παύλο: «Σαούλ, Σαούλ, τι με διώκεις; Σκληρόν σοι προς κέντρα λακτίζειν». Όταν ο εχθρός τα βάζει με τον Χριστιανό, όταν ο εχθρός πολεμά τον Χριστιανό, πολεμά τον ίδιο τον Χριστό και έχει να κάνει με τον ίδιο τον Χριστό.

Όταν όμως είσαι του Χριστού, όταν είσαι του Χριστού, όταν αγαπάς τον Χριστό, όταν ακολουθείς τον Χριστό, όταν είσαι στον δρόμο του Χριστού, όταν είσαι, όπως είπαμε πιο πάνω, σε οδηγεί πια ο Χριστός και ανήκεις σ' Αυτόν και δεν κάνεις τα θελήματα τα δικά σου, τις επιθυμίες τις δικές σου, τότε λοιπόν μην φοβάσαι ότι δεν μπορούν να σου κάνουν τίποτε. Τα αναλαμβάνει όλα ο Κύριος και τα κανονίζει. Αλλιώς, θα αφεθείς, καθώς αφήνεσαι στα επιτηδεύματα των καρδιών σου, στις επιθυμίες της καρδίας σου, θα αφεθείς και στα χέρια και των παθών και του διαβόλου και των εχθρών κτλ. και θα πάθεις πολλά.

Και αν λοιπόν με άκουγε ο λαός μου και αν πορευόταν τον δρόμο μου ο λαός μου, τότε θα οδηγούσα τους εχθρούς στο μηδέν, τόσο θα τους εταπείνωνα και θα έβαζα το χέρι μου το δυνατό επάνω σε αυτούς που θλίβουν τον λαό και φυσικά θα τους εξόντωνα. «Οι εχθροί Κυρίου εψεύσαντο αυτώ και έσται ο καιρός αυτών εις τον αιώνα». Και οι εχθροί του Κυρίου θα εψεύδοντο, «εψεύσαντο αυτώ». Εδώ το ρήμα αυτό σε αυτή την περίπτωση σημαίνει το εξής:

Για να το καταλάβετε καλύτερα, στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, οι ραγιάδες, καθό ραγιάδες, σκλάβοι, θα κάνουν όλο πονηριές και όλο ψευτιές για να τα βγάλουν πέρα. Και έχουμε πει και εμείς εδώ, και το λένε κι άλλοι, ότι εάν από αυτής της πλευράς ο ελληνικός λαός είναι πολύ πονηρός λαός, είναι διότι ακόμα, φαίνεται, φέρουμε το ραγιαδισμό μέσα μας. Είναι ένα κατάλοιπο. Σαν πως έκαμνε τότε ο κάθε ραγιάς να ξεγελάσει τον κατακτητή, να ξεγελάσει τον οποίο ήταν σκλάβος, και μόνο με τέτοιες πονηριές τα έβγαζε πέρα.

Τώρα συνεχίζουν πολλοί και συνεχίζουν πολύ και προσπαθούν πολύ με τον ίδιο τρόπο να ξεγελάσουν. Ποιον να ξεγελάσεις; Έχεις κανέναν κατακτητή πάνω από το κεφάλι σου; Έχεις κανέναν Τούρκο πάνω από το κεφάλι σου ή είσαι σκλάβος κανενός; Και έχουμε αυτήν τη νοοτροπία, ενεργούμε κάπως έτσι. Θα έλεγα κιόλας ότι και νιώθουμε και πάρα πολύ έτσι, ίσως και γι' αυτόν τον λόγο που νιώθουμε ότι όλοι μας καταπιέζουν και τα λοιπά. Μπορεί να υπάρχουν και τέτοια, αλλά όταν το έχεις και λίγο μέσα σου και όλο το υποπτεύεσαι και το νομίζεις, ακόμη πιο πολύ το νιώθεις ότι σε καταπιέζουν. Λοιπόν, ο σκλάβος βρίσκεται πάντα σε μια τέτοια θέση που ψεύδεται.

Μπορεί να είναι ειλικρινής με τον κύριό του εκεί και με τον αφέντη του και με τον κατακτητή; Δεν μπορεί, και συνέχεια προσποιείται έτσι, προσποιείται αλλιώς, πονηρεύεται έτσι, πονηρεύεται αλλιώς, ψεύδεται. Με αυτήν την έννοια, οι εχθροί Κυρίου εψεύσαντο αυτώ. Αν λοιπόν με ακολουθούσε ο λαός, αν πορευόταν τον δρόμο ο λαός, θα εταπείνωνα τους εχθρούς, θα έβαζα το χέρι μου επάνω, όλη τη δύναμή μου επάνω στους εχθρούς, θα τους εξολόθρευα, θα τους ανάγκαζα αυτούς τους εχθρούς, ναι, να πάρουν τέτοια στάση απέναντί μου που να ψεύδονται με την έννοια αυτή. Να γίνουν δηλαδή οι εχθροί, να μην είναι αυτοί που διαφεντεύουν και κάνουν ό,τι θέλουν στο λαό, αλλά να είναι αυτοί οι οποίοι θα είχαν κατατροπωθεί, και ο καιρός αυτών εις τον αιώνα.

Μια για πάντα θα γινόταν αυτό, δεν θα γινόταν για μια φορά, για λίγο καιρό, και ύστερα πάλι θα ζωντάνευαν και πάλι θα έκαναν τα ίδια και πάλι θα ταλαιπωρούσαν και θα κατέθλιβαν το λαό μου. Όχι, μια για πάντα, δηλαδή θα τους έβαζα εκεί που έπρεπε να τους βάλω, θα τους συνεταπείνωνα εκεί που θα τους συνεταπείνωνα.

Εχάνονταν όσοι θα εχάνονταν και, ναι, για πάντα ο λαός μου θα ελευθερωνόταν από όλα αυτά που θέλει δεν θέλει τώρα υφίσταται από τους εχθρούς του. Επειδή όμως δεν με άκουσε ο λαός αυτός, επειδή δεν πορεύθη ο λαός αυτός το δρόμο, γι' αυτό και εγώ ο Θεός δεν έκανα έτσι.

Εψώμισεν αυτούς εξ στέατος πυρού και εκ πέτρας μέλι εκόρτασεν αυτούς. Εδώ τώρα πάλι ο Ψαλμωδός, εδώ μιλούσε ο Θεός, τώρα πάλι ο Ψαλμωδός είναι ο τελευταίος στίχος και λέγει ότι παρ' όλα αυτά, ενώ ο λαός είναι αχάριστος, ενώ ο Θεός τού έκανε τόσα και τόσα, αυτός παραμένει αχάριστος και δεν άκουσε το Θεό, δεν ακολούθησε το δρόμο του Θεού, δεν αφοσιώθηκε, δεν έμεινε κοντά εις τον Θεό, έκανε τα δικά του, επορεύτηκε κατά την καρδία του και επορεύτηκε κατά τα επιτηδεύματά του κτλ. Παρ' όλα αυτά λοιπόν ο Θεός εψώμισεν αυτούς εξ στέατος πυρού.

Ε, τους σε...

Έθρεψε, ας πούμε, αυτήν την έννοια έχει το «εψώμισε», τους τάισε δηλαδή, τους τάισε εξ στέατος πυρού. Τώρα εδώ γίνεται λόγος για σιτάρι, για σιταρένιο ας πούμε ψωμί και μάλιστα ψωμί από εκλεκτό σιτάρι. Καταρχήν οπωσδήποτε αναφέρεται ο στίχος αυτός, αυτά τα λόγια δηλαδή, αναφέρονται στο τι έκανε ο Θεός ακόμη στην έρημο όταν ήρθε ο λαός. Αλλά και τώρα που ήρθε εδώ, αλλά κυρίως όμως εκεί στην έρημο. Γιατί εκεί ειδικότερα ο λαός πάρα πολλές φορές εγόγγυσε, πάρα πολλές φορές πήγε κόντρα στο Θεό και αναγκάστηκε ο Θεός, όπως το έχουμε πει και το ξέρετε, να τους κρατήσει έπειτα μέσα στην έρημο για τιμωρία τους επί 38 επιπλέον χρόνια, 38,5, ενώ

ένα μισό χρόνο θα είχαν μπει μέσα στη γη της Επαγγελίας. Βέβαια. Βέβαια εκεί στην έρημο ξέρουμε ότι ο Θεός πιο πολύ τους τάιζε Εεε...

έτρεφε με το μάννα. Όμως αργότερα, οπωσδήποτε, έσπειραν και σιτάρι. Και ίσως ήταν ο Θεός που τους βοήθησε να βρουν το εκλεκτό σιτάρι

επομένως, καλό ψωμί και έφαγαν και εκόρτασαν. Παρ' όλα αυτά, λοιπόν, ο Θεός δεν τους άφησε να πεινάσουν, δεν τους άφησε να δυστυχήσουν, δεν τους άφησε να υποφέρουν κτλ., αλλά τους έθρεψε και στην έρημο και έπειτα, με ψωμί φτιαγμένο από εκλεκτό σιτάρι και εκ πέτρας μέλι εκόρτασεν αυτούς.

του σε... Ενώ δεν αναφέρεται αυτό έτσι, κατά τέτοιο τρόπο ας πούμε μέσα στην Παλαιά Διαθήκη, όμως εδώ το λέει ότι τους εχόρτασε επίσης με μέλι που βγήκε από την πέτρα, που ξέρει ο Θεός. Γίνεται λόγος, όπως αν θυμάστε, για νερό, ότι ο Μωυσής στην έρημο χτύπησε την πέτρα και βγήκε από την πέτρα νερό και ξεδίψασε ο λαός. Να πούμε δηλαδή τώρα εδώ ότι εννοεί ότι πίνει κανείς διψασμένος, όταν πίνει νερό, έχει πολύ καιρό να πιει, έχει μέρες και είναι καταδιψασμένος και πίνει νερό, του φαίνεται γλυκύτερο κι απ' το μέλι. Ναι, και αυτό μπορεί να είναι, αλλά και το ότι τους έδινε γενικότερα μέσα στην έρημο εκεί του Σινά που είναι όλο πέτρες κλπ. Πάντως έδινε το μάννα, το οποίο ήταν γλυκό δηλαδή και το οποίο πολλές φορές θα το μάζευαν σαν μάννα πάνω από πέτρες, διότι είναι πετρώδης η έρημος του Σινά. Να και το μάννα που έπεφτε σαν χιόνι ας πούμε πάνω στις πέτρες έπεφτε, μπορεί να εννοεί και αυτό, όπως επίσης μπορεί να εννοεί και αυτό καθ' εαυτό το μέλι αργότερα το οποίο, ναι.

Αααα... Ναι, μια φορά οι μέλισσες πηγαίνουν και κάνουν σε πέτρες, στήνουν εκεί τις κηρήθρες τους και τα λοιπά, σε κατάλληλα μέρη, κουφάλες, εισερτάκια. Το γεγονός είναι ότι αυτό θέλουν να πουν αυτά τα λόγια, ότι ο Θεός, παρά το ότι ο λαός ήταν αχάριστος απέναντί Του, εκείνος δεν τους συνερίστηκε σε σημείο να τους αφήσει να χαθούν, να πεινάσουν, αλλά συνέχισε ο Θεός να τους θεωρεί εκλεκτό λαό μέχρι τα χρόνια του Χριστού έτσι. Να τους θεωρεί εκλεκτό του λαό και να τους φροντίζει και ιδιαίτερα στην έρημο, να μην τους αφήσει να πεθάνουν από την πείνα, να τους δώσει ψωμί από εκλεκτό σιτάρι και μέλι που ίσως εννοεί εδώ το μάννα ή και οποιαδήποτε άλλη τροφή. Και έτσι τελειώνει ο

Ο Κωνσταντίνος Ψαλμός

Όμως πριν τελειώσουμε θέλω κάτι να προσθέσω ακόμα για να μην ξεγελιόμαστε. Κοιτάξτε, όπως και να έχει το πράγμα, Θεός είναι Θεός. Γιατί νομίζω μερικοί εδώ κάνουν κάποιο λάθος. Επειδή κάνει κανείς κάτι μη καλό, μη σωστό, κάτι που δεν αρέσει στον Θεό, και βέβαια καταλαβαίνει ότι αυτό που κάνει δεν είναι καλό και έχει και τύψεις.

Πολύ περιμένει να δει τι θα κάνει και ο Θεός. Και όταν δει κανείς ότι δεν έκανε τίποτε ο Θεός, σαν να το παραθεώρησε, σαν να το παραγνώρισε, σαν να το ανέχθηκε, κάποια φορά μπορεί να φτάσει κανείς μέσα του σε σημείο να νομίζει ότι σαν να το ενέκρινε κιόλας ο Θεός. Λοιπόν, ξεθαρρεύει ο άνθρωπος και εμμένει στην πλάνη του, εμμένει στην φτωχή του πνευματική ζωή, στην μη καλή του ζωή, επειδή, επειδή να, ο Θεός σαν Θεός, ο Θεός δεν κόβει κεφάλια. Ο Θεός περιμένει τον κάθε άνθρωπο να έρθει η ώρα να μετανοήσει, να πιστεύσει, να έρθει η ώρα να επιστρέψει στον Θεό, να σωθεί ο κάθε άνθρωπος. Πάντας ανθρώπους θέλει να σωθούν και εις επίγνωσιν να έλθουν, έλθουν.

Ο Θεός δεν βραδύνει γιατί αργεί, αλλά ακριβώς διότι μακροθυμεί και θέλει όλοι να μετανοήσουν. Εσύ όμως όταν παίρνεις την ανοχή του Θεού, την αγαθότητα του Θεού που βρέχει ο Θεός επί αγαθούς και πονηρούς, ανατέλλει τον ήλιον επί δικαίους και αδίκους και τα λοιπά, και το παίρνεις αυτό ότι με δέχεται ο Θεός, με εγκρίνει ο Θεός, με αναγνωρίζει ο Θεός, με ανέχεται ο Θεός επειδή δεν σε χτύπησε κατακέφαλα, κάνεις πάρα πολύ άσχημα που δίνεις μια τέτοια ερμηνεία. Δεν πρέπει να εκτιμούμε την κατάσταση της ψυχής μας με βάση κάτι τέτοιες σκέψεις. Α, αφού ο Θεός δεν μου έκανε τίποτε.

Ο Θεός με άφησε και πέτυχα εδώ, μ' άφησε και προχώρησα εκεί, μ' άφησε και απέκτησα και αυτό και τα λοιπά. Ενώ είχα ενεργήσει έτσι και όλο είχα ένα φόβο μην κάνει κάτι έτσι και δεν το έκανε, σημαίνει ότι καλά πάω.

Δεν εκτιμούμε την κατάσταση της ψυχής μας κατά αυτόν τον τρόπο. Η κατάσταση της ψυχής μας εκτιμάται με βάση τις εντολές Του. Αν δεν ζεις σύμφωνα με τις εντολές του Θεού, αν δεν ζεις σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, όσο και αν κατά τα άλλα πηγαίνεις καλά και όλα πάνε καλά και δεν έχεις καμιά δυσκολία και δεν σε εμποδίζει κανένας και δεν σε επηρεάζει κανένας, μην τυχόν πιστέψεις ότι ο Θεός είναι με το μέρος σου και ότι έχεις την εύνοια του Θεού. Απλώς, σ' αφήνει ο Θεός. Θεός είναι και σ' αφήνει, έτσι αλλιώς εκείνος ξέρει γιατί.

Αλλά θα περάσεις και εσύ, όποιος κι αν είσαι, θα περάσεις από τη μετάνοια, θα περάσεις έτσι από την τήρηση των εντολών, θα περάσεις από την τήρηση του θελήματος, θα περάσεις από το δρόμο του όντως εκεί, από την υπακοή σε Αυτόν θα περάσεις. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος. Και μην ξεγελιέσαι. Θυμάστε που λέγαμε άλλη φορά, ήταν λίγο πριν από τα Χριστούγεννα, που λέγαμε ότι γνωρίζει κανείς την Εκκλησία, γνωρίζει ας πούμε το Ευαγγέλιο, αρχίζει να ακούει μερικά πράγματα, αρχίζει σιγά σιγά, γίνεται λίγο χριστιανός, κάτι θυμάται λίγο από τη ζωή του, του λέει μερικά πράγματα, κάνει μια ψεύτοξομολόγηση και κατά τα άλλα αφήνει έτσι, δεν έχει δει καλά τον εαυτό του, δεν έχει σκύψει καλά μες στην ψυχή του να βρει ό,τι έχει.

Να τα παρουσιάσει στον Θεό για να τα συγχωρήσει ο Θεός και να καθαριστεί η ψυχή του, αλλά έτσι επειδή να τα ξέχασε, επειδή πέρασε ο καιρός και νομίζει κανείς ότι έτσι θα τακτοποιηθεί. Δεν τακτοποιείται. Δεν τακτοποιείται ο άνθρωπος έτσι. Ο άνθρωπος θα τακτοποιηθεί εάν όντως μετανοήσει και αν όντως αλλάξει από τη ρίζα του και αν όντως βγάλει όλη τη βρωμιά που έχει εκεί μέσα του και την παρουσιάσει στον Θεό και τον συγχωρήσει ο Θεός και πιαστεί, όπως είπαμε, από τις συγκεκριμένες εντολές, από το συγκεκριμένο θέλημα του Θεού, από τον συγκεκριμένο τρόπο του Θεού. Ναι, από εκεί και πέρα μπορεί να μην πηγαίνουν καλά τα πράγματα και να έχεις κάθε μέρα κάποιες δυσκολίες, κάποιες θλίψεις, κάποια βάσανα, κάποιες ατυχίες, ο Θεός το ξέρει. Όμως δεν θα εκτιμήσεις μέσα από εκεί τα της ψυχής σου.

Έχεις κάποιες δυσκολίες στη ζωή, να βγάλεις το συμπέρασμα ότι δεν πηγαίνεις καλά γι' αυτόν τον λόγο ή επειδή όλα πάνε καλά εξωτερικά να βγάλεις το συμπέρασμα ότι βρίσκεσαι σε σωστό δρόμο. Όχι. Και το ένα και το άλλο είναι λάθος. Και να προσέξουμε παρακαλώ. Αν θέλει ο Θεός, το άλλο Σάββατο θα προχωρήσουμε στον 81ο ψαλμό.