Ο Ασάφ για την αδικία, την ταπεινοφροσύνη και την κοινωνία με τον Θεό

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

The psalm presents it as the righteous man’s reward for the injustice he suffers that he will remain in his own country, his homeland, while the ungodly man and his family will be exiled. Or Psalm 48 says that both the righteous and the sinner will die. The wicked man will go down to Hades, where he will find himself in its gloomy darkness. But the righteous man will awaken one morning after his death and receive light and life from God in the antechamber of Hades, and he will prevail over the unjust man. So let us look at the remaining verses and reach the end, to see how the psalmist Asaph resolves this question of divine justice.

Before we go on, let us recall the last two verses we looked at last time: “My heart was inflamed, and my innermost being was shaken. I was brought low and did not understand. I became like a beast before You.”

After all he has said, the psalmist remembers how his heart burned with envy at the prosperity of the ungodly. It affected him so deeply that, as he says, even his innermost being was disturbed. And in the end, “I was brought low and did not understand.” In other words, he found no answer. Remember how he said he would go to the sanctuary and learn from God? Yet the question remained unanswered. Yes, man knows nothing.

He cannot know or understand everything. What he needs is to submit to God and to God’s providence with deep trust and reverence, as completely as a domestic animal submits to its master. “I became like a beast before You.” We said quite a lot about this last time, but please pay special attention to it. The closer a person comes to this truth before God, the more the heavens will open. Let us go on: “Yet I am always with You; You have held my right hand.”

“You guided me by Your counsel, and afterward You received me with glory.”

“Whom have I in heaven but You? And what have I desired on earth besides You? My heart and my flesh have failed, but God is the strength of my heart and my portion forever. For behold, those who distance themselves from You will perish; You have destroyed everyone who turns away from You. But for me, it is good to draw near to God, to place my hope in the Lord, that I may proclaim all Your praises in the gates of the daughter of Zion.”

“But for me, it is good to draw near to God, to place my hope of salvation in the Lord.” If you remember, those words appear in one of the troparia we read before receiving the Holy Gifts, the last one before we say “Of Your Mystical Supper” for the second time. So the psalmist has come to the conclusion that he must obey God: this good God whom, from the beginning, he has known to be good and loving toward mankind.

He resolves to obey Him as a domestic animal obeys its master, so to speak. Having reached that conclusion, he says, “Yet I am always with You.” From now on, I am always with You. “You have held my right hand”: You take me by my right hand and guide me. This is what we have stressed at other gatherings too: let God take you into His care.

When God takes you into His care, when He holds you by the hand, and you feel it, a different life begins. The question is how a person reaches that point. What we see here is that you must seek God, search for Him, and long for Him. Then, when things do not happen as you want, in the way you want, humble yourself before God. Submit to Him completely, with absolute trust and great hope. As far as possible, let even your urge to pry into everything fade away. Submit, and entrust yourself to God’s goodness.

From then on, you will be with God continually, and God will hold you by the hand. The God-Man, Christ, lives this way. The psalmist experiences it here. He knows this reality from experience; that is why the psalmist is a prophet. He has experienced this truth and proclaims it. We could call him blessed, for he did not find God through studies, learning, reasoning, or arguments. Those are not the way. How often people, with good intentions, study and offer arguments from one side and then another, trying to

understand God and God’s actions. But these things do not give the soul rest. They cannot, because that thought, “I am somebody,” still rules within a person. What finally gives the soul, and the whole person, rest is submission to God. “You know, O God. You know. Yes, You are just, good, compassionate, and love itself. You are everything, and You know. I submit to You; I obey You.” From then on, a person is always with God. For no reason does he want to leave God or move away from Him. He has already found what he sought when he reaches this point and becomes, so to speak, nothing before God. As we were saying in Drama,

part of a person’s journey is reaching that point of nothingness and recognizing it. We said that Christ called the Apostles and kept them with Him for three full years. All that time, the Apostles went through one thing after another. Peter, for example, thought he knew so much and could do so much. He had courage, boldness, confidence, and was ready to attempt all sorts of things. But you see, none of that is of use to God. Peter valued these qualities highly, and so did the others. They were of no use. Yet when Christ first called the Apostles to Him, He did not simply cut those things away in a moment. The time had to come for them to be cut away in a way each man would understand.

So He kept them with Him, and they made all those blunders, if I may put it that way, and all those mistakes. In the end, Peter even denied the Lord with oaths and curses. The disciples reached a point where they could no longer have any high opinion of themselves. How could they? After what happened to him, could Peter still think of himself as he had before? Christ, as the Lord who knows all things, led His disciples until they realized their own nothingness. Then the Holy Spirit came on the day of Pentecost and made them what they became.

The Holy Spirit came. He could not have come earlier; the Apostles were not yet ready to receive Him. Why? Because, fishermen though they were, they still thought highly of themselves. From that point on, another life begins. The person has been brought to nothing—but not as a living being. What has been brought to nothing are the reactions and all those harmful traits that kept him from submitting to God. Then the Spirit of God comes to the person, God comes to him, and divine life begins.

We would call this life in Christ, the life the Apostle Paul speaks of again and again. He says, “It is no longer I who live, but Christ lives in me.” If we struggle to understand what it means to become nothing, those words help us: “It is no longer I who live, but Christ lives in me.” What does “It is no longer I who live” mean? I was the person I used to be, but all that has come to nothing. It is gone, and “Christ lives in me.” From then on, the celebration begins. A person still lives in this world, and the world is still as it is. He may have to deal constantly with people, each with their own troubles. Yet the celebration has begun: this communion with God. It is more than simply walking alongside God; it is life in Christ, and therefore

a life together with Him, in which the person is in God and God is in the person. “Yet I am always with You; You have held my right hand.” The second half of the verse adds a subtle distinction. He is saying more than “I am with You.” He is saying, “I am with You as though You were holding my hand.” I hope we now understand better what we have said many times: may we come to the point where God takes us into His care, where our soul trusts Him and finds rest in Him.

May our whole attitude make room for God to take us into His care, take us by the hand, and guide us.

“You guided me by Your counsel, and afterward You received me with glory.”

Here again we have a verse with two halves. The second half seems to repeat the first, yet there is a difference. It is You who guide me by Your divine counsel. And “You guided me by Your counsel” can also be understood as referring to the future. As we have said, Scripture sometimes uses the future for something already done, and sometimes speaks in the past tense of something still to come. So it can mean: You will be the one to guide me from now on. Your wise, divine counsel will guide me. Or: You Yourself will guide me by Your wise counsel. “And afterward You received me with glory.”

You will...

And you are the one who will be with me in the end, because what happens in this world is not the whole story. I am with God already. He holds me by the hand and guides me through this life. But one day this life will end, and we will pass into the life to come.

You are the one who will receive me into that life and glorify me: “You received me with glory.”

It is not entirely clear that “You received me with glory” refers to the life to come. Even if it refers only to this life, it says something important. But I think we should understand it as referring precisely to life beyond the grave. Especially for us, who live in the age of the New Testament, in the age of the Gospel, and know how things stand. We know that there the celebration reaches its fullness, and that divine celebration has no end. God takes a person by the hand and guides him. I do not know whether you remember

we have said this perhaps twice before: God does not simply do something; he always does it wisely, in the wisest way. So it is not simply that we are with God, or that he holds us by the hand. He guides us, and he guides us in the wisest way throughout our lives. What more could anyone want? He goes on to say it himself, so let us not get ahead of him. And he brings a person into eternal life. And now he says, “Whom have I in heaven but you? And what have I desired on earth besides you?” What else is there in heaven, my God? Good!

besides you? That is what he means: besides you and all that you do for me. “And what have I desired on earth besides you?” What else could I ask for? What else could I seek? What else could I feel is missing? What else?

Do you see? The Psalmist speaks this way because the Holy Spirit enlightens him as he writes Holy Scripture. But there is more: he shares in what he describes. We might say that the Psalmist already experiences something of life in the New Testament. Although the Holy Spirit came on the day of Pentecost, the Spirit was certainly at work in the Old Testament too, in a certain way.

The Holy Spirit inspired the writers of the Old Testament and also brought spiritual experiences, foretastes of Paradise, into the souls of the prophets and these holy men. So the Psalmist reaches the point of saying: My God, what else is there besides you and what you do for me? What else could I want, ask for, seek, or long for? If a prophet and Psalmist living in the Old Testament could say this, what could a Christian say? For God has now spoken to us through his Son, as Scripture says, and no longer only through the prophets.

And God has done more than speak to us through his Son. The Son became man; we have been joined to the body of Christ, and we are one with Christ. Do you see what this means?

We are Christians and have been baptized. These truths are real for us too. God has received us, brought us through Baptism, and made us members of his Church, members of his body. Do you see, then, what it means when we go without all this? Think of what we lose when we have not come to experience it, how unhappy and wretched we are, and what responsibility we bear.

We must take that responsibility seriously. We should have come to these experiences even more fully than the Psalmist, yet we have not. Do you see what this means for us Christians? We bear a terrible responsibility toward the very world we are so ready to criticize, judge, and condemn. This too is a great truth, a great reality. I hardly know what to say.

If someone wanted to find a person who lived this reality within himself, could he find one? How can people be moved, taught, or drawn in by the presence of Christians when that presence is so poor? Often the way Christians live has no connection with this truth. As we have said before, Christians are much the same as everyone else.

Is there anyone in heaven besides you whom I should seek? I have you. I am always with you. You hold my hand. I believe, and I know well, that you will guide me with great wisdom and receive me into your glory in the life to come. What else could I ask of you?

“My heart and my flesh have failed, but God is the God of my heart and my portion forever.” Yes, this is a powerful moment. Each verse seems stronger than the last.

“My heart and my flesh have failed”: my whole being, both heart and body.

I think he means something like this: Even as a devout person, what have I not suffered in this world—how much have I not suffered! My heart and body are almost worn out. It recalls what the Apostle Paul says: as the outer self wastes away, so it is renewed day by day. The outer self is renewed day by day. And I, who believe in you, who have put my faith in you, along with the others,

strive to live devoutly. How much I have suffered in this world! “My heart and my flesh have failed, but God is the God of my heart and my portion forever.” Yet God is the longing of my heart. God is my portion, my inheritance. Do you see? In one sense, the devout person may be deprived of everything, even, as it were, of his very life.

But none of this keeps him from longing for God with all his heart.

None of it keeps him from knowing, believing, and living the truth that God is his inheritance.

Scripture says this elsewhere, particularly of the Levites. Remember, we spoke of it some time ago. When the tribes divided the land of Canaan, the tribe of Levi received no land of its own. God was its portion. How much more is this true for Christians! God is their portion and inheritance, both in this world and in the world to come. And here the Psalmist lives this truth so deeply and beautifully that he cries out: What else could I ask for or desire? Is there anything in heaven besides you? Is there anything I lack that I need to ask for?

You are enough. You, my God, are the longing of my heart and my inheritance. This is my happiness. Now, we all read and say these things, more or less. So what happens to us afterward, that we go seeking other things? I have no doubt that if those of us here believe this truth and take it to heart, our lives will change. We will enter a path where we may suffer hardships, but God will be with us and guide us. This is that beautiful communion with God, that sweet life with God.

This life with God is so beautiful that no one can—no one would trade it for anything. What is missing? Nothing. One would rather lose everything, if need be, than lose Him.

“For behold, those who distance themselves from You will perish. You have destroyed everyone who is unfaithful to You.” All these ungodly people who choose to move away from You will be lost. “You have destroyed” means that You let them be lost, because that is what each person chooses for himself. That is what the Psalmist means by everyone who is unfaithful.

We know what that word means, but here we might speak more precisely of adultery. Our relationship with God is like a marriage. Someone who turns away from God is unfaithful and goes elsewhere. A person cannot stand alone; he needs something to hold on to. So he finds another god, a false idol of some kind. That is why the Psalm calls him unfaithful. It speaks of everyone who turns away from You.

“It is good to cling to God.” For me, the highest good is to cling to You, my God. But when he says, “For me, it is good to cling to God,” he does not mean “good” in the sense of...

the good things people possess. We say, “You have many good things stored up, my soul. Eat, drink, and be merry.” There is plenty to enjoy. That is one meaning of “good things.”

But for me, God is my good, the very best thing. I do not mean merely that I think God is best. I mean that I already taste it. I experience that He is the good...

I have found, the good I possess, believe in, desire, and seek: God Himself. I cling to God. I walk with Him, as the Psalmist said. He holds me by the hand and guides me. And even now Christ whispers in my heart. Somewhere we read of a Saint who was overwhelmed by God’s presence, His light, and His grace. Christ says to him, “There is more I will do for you. I will give you far more.” “Yes, You will give me Your Kingdom too.” So for me, clinging to God is my good. “To place my hope in the Lord.”

To entrust my hope to the Lord.

As we said, the hymn has the words, “to place my hope of salvation in the Lord.” Here the word “salvation” is absent. It says, “that I may proclaim all Your praises,” and so on. This is something a person can speak of through experience, as well as through faith: “For me, it is good to cling to God, to place my hope in the Lord.” How many Christians do not know this? They have never tasted it. They do not experience it or feel it. They live outside this hope, outside this closeness to God...

this union, this communion with God. They become lost among all sorts of other ideas, logismoi—intrusive thoughts—and torments. Yet this is open to everyone. No Christian is excluded. Every Christian can come to know it through experience and feel that clinging to God is good, and can place his hope in the Lord. Here the Psalmist does not say “my hope of salvation,” simply “my hope,” though salvation is understood. “That I may proclaim all Your praises in the gates of the daughter of Zion.” It is good for me to cling to God and place my hope in the Lord. And it is good for me to proclaim all Your praises in the gates of the daughter of Zion. How beautiful that is! What could be more beautiful, more precious, sweeter for a Christian than communion with God and entrusting all his hope to Him? In this world, we cannot live without hope. When so many things come upon us, we hold fast to it. Scripture calls hope an anchor. And then we proclaim all His praises...

“In the gates of the daughter of Zion.” That is, to glorify God. And for a Christian, nothing is more beautiful. One cannot remain still, one cannot. It is impossible: once a person has experienced this communion with God, once he has lived this truth of placing his hope in God, he cannot stop, because he experiences things that make it impossible to stop. He glorifies God, is grateful to God, gives thanks to God, and is beside himself with love for Him. That is why some people, as we have said before—I think we have said it—feel the need to keep saying, “Glory to God, glory to You, O God.” They also say, “Lord Jesus Christ.”

“Glory to God.” They do not mean merely, “Glory to God, we had food today,” or, “Glory to God, that problem did not reach us.” They mean something much deeper, rising from a heart filled with God’s presence. That is why a person sings with understanding, glorifying and blessing God. “In the gates of the daughter of Zion” means the gates of Jerusalem. That was where the Psalmist would do this. Jerusalem was the center; the tabernacle was there. I cannot tell you just now whether Asaph lived before or after Solomon’s Temple. I think he probably lived before it...

when the tabernacle was there in Zion, in Jerusalem. Where, then, do we go to sing today? We go to the church to sing hymns and glorify God. Of course, it is lovely to go there, to sing and to light the lamps, as we have said before. There is a human warmth in that. But there is more to it. Above all, we gather for the Divine Liturgy, which contains all of this. There we truly live it. That is why we say, “For me, it is good to cling to God, to place our hope in the Lord.” There we thank and glorify God, because, as we said...

there is no other way we can thank Him enough. “What shall I give back to the Lord for all He has given me? I will take the cup of salvation and call upon the name of the Lord.” These words come from the Old Testament, but in the light of the New Testament they tell us what we can do: go and receive Holy Communion. Yes, go and receive Holy Communion. When will we reach the spiritual point where our prayer, our reading, even our receiving Holy Communion, is no longer chiefly about getting a little help with our troubles or finding answers to our problems? By God’s grace, may we go beyond that...

and, through communion with God, come to praise and thanksgiving. God offers us the Body and Blood of Christ. What could a person possibly give Him in return? This is God’s greatest gift to humanity. What more could He do than offer His own self, His flesh and blood? And He offers Himself to us continually, not just once. When a person receives the Body and Blood of Christ that God offers, he makes the fullest response to God’s greatest gift. This is the meaning of “I will take the cup of salvation and call upon the name of the Lord.” That is all for today. We have finished Psalm 72, and next we will turn to Psalm 73.

Ο ψαλμός ευρίσκει ως αμοιβήν του δικαίου δια την αδικίαν, ην υφίσταται, το ότι θα παραμείνει εν τη χώρα του, τη πατρίδι του, ενώ ο ασεβής και η οικογένειά του θα γίνουν εξόριστοι. Ή στον 48ο ψαλμό λέγεται ότι ο δίκαιος και ο αμαρτωλός θα αποθάνουν. Και ο μεν κακός θα μεταβεί στον Άδη, όπου θα ευρεθεί στο ζωφερό σκότος, ο δίκαιος όμως θα εξυπνήσει μετά τον θάνατόν του εις πρωίαν τινά και θα λάβει από τον Θεόν εις τον προθάλαμον του Άδου φως και ζωή και θα κυριαρχεί του αδίκου. Λοιπόν, ας δούμε εδώ τους υπολοίπους στίχους τώρα και να φτάσουμε εις το τέλος για να δούμε ποια λύση δίνει εδώ ο ψαλμωδός Ασάφ στο θέμα αυτό της θεοδικίας.

Πριν προχωρήσουμε, να ξαναθυμηθούμε τους δυο τελευταίους στίχους που είχαμε δει την περασμένη φορά, ότι «Εξεκαύθη η καρδία μου και οι νεφροί μου ηλλοιώθησαν. Καγώ εξουδενωμένος και ουκ έγνων. Κτηνώδης εγενόμην παρά σοι».

Δηλαδή, αφού είπε ό,τι είπε ο ψαλμωδός, ξαναθυμάται πάλι ότι άναψε κυριολεκτικά η καρδιά του από ζηλοτυπία για την ευτυχία των ασεβών, και τόσο πολύ, ώστε οι νεφροί μου, λέει, αναστατώθησαν και άλλαξαν όψη. Και τελικά, «καγώ εξουδενωμένος και ουκ έγνων», τελικά δηλαδή δεν βρήκα τίποτα. Θυμάστε που είπε θα καταφύγει εκεί στο θυσιαστήριο και θα μάθει από τον Θεό κτλ. Αλλά τελικά έμεινε το ερώτημα αναπάντητο. Ναι, ο άνθρωπος δεν ξέρει τίποτα.

Δεν μπορεί να γνωρίσει τίποτε, δεν μπορεί να καταλάβει τίποτε, και εκείνο το οποίο χρειάζεται είναι να υποταχθεί στον Θεό, στην πρόνοια του Θεού με πολλή εμπιστοσύνη, με πολλή ευλάβεια, και να υποταχθεί τόσο όσο ένα κατοικίδιο ζώο που υποτάσσεται στον αφέντη του. «Κτηνώδης εγενόμην παρά σοι». Είπαμε την περασμένη φορά αρκετά, αλλά παρακαλώ, έτσι, αυτό το σημείο πρέπει να το προσέξουμε ιδιαίτερα. Όσο πιο πολύ κανείς θα πλησιάσει σε αυτήν την αλήθεια ενώπιον του Θεού, τόσο θα ανοίξουν οι ουρανοί. Προχωρούμε λοιπόν. «Καγώ διά παντός μετά σου, εκράτησας της χειρός της δεξιάς μου».

«Εν τη βουλή σου ωδήγησάς με και μετά δόξης προσελάβου με».

«Τι γάρ μοι υπάρχει εν τω ουρανώ και παρά σου τι ηθέλησα επί της γης; Εξέλιπεν η καρδία μου και η σαρξ μου, ο Θεός της καρδίας μου και η μερίς μου ο Θεός εις τον αιώνα. Ότι ιδού οι μακρύνοντες εαυτούς από σου απολούνται, εξωλόθρευσας πάντα τον πορνεύοντα από σου. Εμοί δε το προσκολλάσθαι τω Θεώ αγαθόν εστί, τίθεσθαι εν τω Κυρίω την ελπίδα μου, του εξαγγείλαι πάσας τας αινέσεις σου εν ταις πύλαις της θυγατρός Σιών».

Το «εμοί δε το προσκολλάσθαι τω Θεώ αγαθόν εστί, τίθεσθαι εν τω Κυρίω την ελπίδα της σωτηρίας μου», λέει εκεί, αν θυμάστε, είναι σε ένα από τα τροπάρια που διαβάζουμε προ της θείας μεταλήψεως, έτσι δεν είναι, στο τελευταίο δηλαδή πριν πούμε για δεύτερη φορά το «Δείπνου σου του μυστικού». Αφού λοιπόν ο ψαλμωδός κατέληξε σε αυτό το συμπέρασμα ότι οφείλει να υπακούσει στον Θεό, αγαθόν, αυτόν τον αγαθό Θεό, που έτσι τον πήρε από την αρχή, ότι είναι αγαθός Θεός και φιλάνθρωπος.

Καταλήγει στο να υπακούσει σε αυτόν σαν κατοικίδιο, ας πούμε, ζώο, όπως το κατοικίδιο ζώο στον αφέντη. Αφού κατέληξε σε αυτό το συμπέρασμα, λέγει «Καγώ διά παντός μετά σου». Δηλαδή από εδώ και πέρα τώρα, από εδώ και πέρα εγώ είμαι συνέχεια μαζί σου. «Εκράτησας της χειρός της δεξιάς μου», και εσύ με παίρνεις από το χέρι, από το δεξί μου χέρι, και με οδηγείς. Είναι αυτό που λέμε, που τονίζουμε και σε άλλες ώρες, σε άλλες συνάξεις. Να σε αναλάβει ο Θεός.

Άμα σε αναλάβει ο Θεός, άμα σε κρατήσει από το χέρι ο Θεός, άμα το αισθανθείς αυτό το πράγμα, από εκεί και πέρα αρχίζει άλλη ζωή. Το θέμα είναι πώς θα φτάσει ο άνθρωπος, και τα πράγματα δείχνουν εδώ ότι για να φτάσεις εκεί πρέπει να ερευνήσεις τον Θεό, να ζητήσεις τον Θεό, να ποθήσεις τον Θεό. Και καθώς δεν θα γίνει αυτό το οποίο θέλεις εσύ, έτσι όπως το θέλεις, να ταπεινωθείς ενώπιον του Θεού, να υποταχθείς στον Θεό, τελείως να υποταχθείς στον Θεό, με απόλυτη, έτσι, εμπιστοσύνη, με πολλή ελπίδα να υποταχθείς στον Θεό. Καθόλου, ει δυνατόν, η οποιαδήποτε, ας πούμε, περιέργειά σου και λοιπά να σβήσουν μέσα σου. Να υποταχθείς, να αφεθείς στην αγαθότητα του Θεού.

Από εκεί και πέρα θα είσαι συνεχώς με τον Θεό και ο Θεός θα σε κρατάει από το χέρι. Από εκεί και πέρα, έτσι το ζει ο Θεάνθρωπος. Ο ψαλμωδός εδώ το ζει αυτό το πράγμα. Έχει πείρα αυτής της πραγματικότητας, γι' αυτό και είναι και προφήτης ο ψαλμωδός, έχει πείρα αυτής της αληθείας ο ψαλμωδός και το διακηρύσσει. Και θα λέγαμε ότι αυτός είναι ο μακάριος άνθρωπος, ο οποίος δεν βρήκε τον Θεό με μελέτες, με σοφίες, με συλλογισμούς, με επιχειρήματα. Δεν είναι αυτά, δεν είναι. Πόσες και πόσες φορές οι άνθρωποι, με καλή διάθεση κατά τα άλλα, κάνουν μελέτες και από εδώ επιχειρήματα και από εκεί επιχειρήματα και προσπαθούν να

καταλάβουν, ας πούμε, τον Θεό και να καταλάβουν τις ενέργειες του Θεού και τα λοιπά. Δεν είναι αυτά, δεν αναπαύουν την ψυχή αυτά. Δεν μπορούν να την αναπαύσουν την ψυχή, διότι διαφεντεύει μέσα στον άνθρωπο, διαφεντεύει αυτό το «κάτι είμαι». Δεν μπορούν να αναπαύσουν αυτά την ψυχή. Την ψυχή, τελικά, τον άνθρωπο τον αναπαύει αυτό: να υποταχθεί κανείς εις τον Θεό. Εσύ ξέρεις, Θεέ, εσύ ξέρεις. Ναι, είσαι δίκαιος, είσαι αγαθός, είσαι εύσπλαχνος, είσαι αγάπη, είσαι τα πάντα, είσαι εσύ και εσύ ξέρεις. Και εγώ υποτάσσομαι σε εσένα, υπακούω σε εσένα. Ε, από εκεί και πέρα λοιπόν, κανείς είναι διά παντός με τον Θεό. Με κανέναν τρόπο δεν θέλει, για κανέναν λόγο δεν θέλει να αφήσει τον Θεό, να απομακρυνθεί από τον Θεό. Βρήκε ήδη, δηλαδή όταν καταλήξει κανείς σε αυτή τη θέση, ας πούμε, γίνει ένα μηδέν ενώπιον του Θεού, όπως λέγαμε στη Δράμα, ας πούμε, ότι

η πορεία του ανθρώπου ένα διάστημα είναι για να φτάσει στο μηδέν, να συνειδητοποιήσει το μηδέν, αν θέλετε. Που είχαμε πει ότι παίρνει τους Αποστόλους και τους κρατάει τρία ολόκληρα χρόνια ο Χριστός, και από εδώ οι Απόστολοι και από εκεί οι Απόστολοι. Ο Πέτρος, ας πούμε, αυτός ο οποίος ξέρει πολλά, ο οποίος είναι ικανός για πολλά, ο οποίος έχει κουράγιο, έχει θάρρος, έχει παρρησία, έχει και τι δεν έχει και τι τολμάει πολύ και τα λοιπά. Δείτε ότι είναι άχρηστα αυτά για τον Θεό. Τα έχει περί πολλού ο Πέτρος και μαζί με τον Πέτρο και οι άλλοι. Είναι άχρηστα αυτά. Και ο Χριστός βέβαια μόλις κάλεσε κοντά του τους Αποστόλους δεν τα έκοψε αυτά με το δρεπάνι, ας πούμε, και τέλειωσε, γιατί αυτά πρέπει να έρθει η ώρα τους να κοπούν, ας πούμε, έτσι που να το καταλάβει ο καθένας ότι κόβονται.

Και γι' αυτό λοιπόν τους κράτησε εκεί και κάνουν όλες εκείνες τις γκάφες που κάνουν, επιτρέπετε να πω έτσι, και όλα εκείνα τα λάθη που κάνουν κτλ. Και τελικά, ας πούμε, αρνείται μάλιστα ο Πέτρος με όρκο και αναθεματισμούς κτλ., αρνείται τον Κύριο. Και φτάνουν λοιπόν σε ένα τέτοιο σημείο οι μαθητές που δεν μπορούν καμία ιδέα να έχουν για τον εαυτό τους. Τι ιδέα να έχουν; Μπορεί τώρα ο Πέτρος, ας πούμε, μετά από το πάθημά του αυτό, μπορεί να έχει την ιδέα που είχε πρώτα; Δηλαδή ο Χριστός, σαν Κύριος που γνωρίζει τα πάντα, τους οδήγησε έτσι τους μαθητές, ώστε έφτασαν στη συνειδητοποίηση αυτή του μηδενός, ότι είναι ένα μηδέν. Και έρχεται το Άγιο Πνεύμα την ημέρα της Πεντηκοστής και τους κάνει αυτό που τους κάνει.

Έρχεται. Δεν μπορούσε να έρθει νωρίτερα το Άγιο Πνεύμα, δεν ήταν καθόλου κατάλληλοι οι Απόστολοι να δεχτούν το Άγιο Πνεύμα. Γιατί; Γιατί είχαν, όσο και αν ήταν ψαράδες, είχαν ιδέα για τον εαυτό τους. Από εκεί και πέρα λοιπόν, από εκεί και πέρα αρχίζει άλλη ζωή. Άλλη ζωή, διότι ο άνθρωπος πλέον δεν είναι, ήδη εκμηδενίστηκε σαν άνθρωπος. Εκμηδενίστηκε όχι σαν ύπαρξη, εκμηδενίστηκαν όλα αυτά τα, όλες αυτές οι αντιδράσεις, όλα αυτά τα αρνητικά στοιχεία, όλα αυτά τα οποία έκαναν τον άνθρωπο να παίρνει στάση τέτοια απέναντι στον Θεό που δεν μπορούσε να υποταχθεί στον Θεό. Και από εκεί και πέρα έρχεται το Πνεύμα του Θεού στον άνθρωπο, έρχεται ο Θεός στον άνθρωπο και αρχίζει πλέον θεϊκή ζωή.

Είναι η εν Χριστώ ζωή, θα λέγαμε εμείς, αυτή που λέει και ξαναλέει ο Απόστολος Παύλος. Αυτό είναι που λέει ο Απόστολος Παύλος, «ζω δε ουκέτι εγώ», αν δεν μπορούμε αλλιώς να το καταλάβουμε αυτό το μηδέν, «ζω δε ουκέτι εγώ, ζη δε εν εμοί Χριστός», κατά τον Απόστολο Παύλο. Τι θα πει «ζω δε ουκέτι εγώ»; Τέλος, εγώ ήμουνα αυτός που ήμουν και τα λοιπά, αλλά μηδέν, πάνε όλα, και «ζη δε εν εμοί Χριστός». Από εκεί και πέρα αρχίζει λοιπόν το πανηγύρι. Πάλι εξακολουθεί κανείς να είναι σε αυτόν τον κόσμο, πάλι ο κόσμος είναι αυτός που είναι. Και μάλιστα όταν έχει κανείς να κάνει συνέχεια με ανθρώπους, που οι άνθρωποι έχουν, ο καθένας έχει τα δικά του, εξακολουθεί λοιπόν. Αλλά όμως το πανηγύρι άρχισε, αυτή η κοινωνία με τον Θεό, αυτή όχι η συμπόρευση με τον Θεό απλώς, αλλά είναι η εν Χριστώ ζωή και επομένως

μαζί, με την έννοια ότι ο άνθρωπος είναι μέσα στον Θεό και ο Θεός μέσα στον άνθρωπο. «Καγώ διά παντός λοιπόν μετά σου. Και εκράτησας της χειρός της δεξιάς μου». Τονίζει δηλαδή, μολονότι είναι το ίδιο από μια πλευρά, στο δεύτερο αυτό ημιστίχιο, όμως τονίζει αυτή τη λεπτή, ας πούμε, διαφορά. Ότι όχι απλώς είμαι μαζί σου, αλλά είμαι έτσι που σαν να με κρατάς από το χέρι. Και υποθέτω, παρακαλώ τώρα, υποθέτω ότι καταλαβαίνουμε καλύτερα αυτό το οποίο έχουμε πει αρκετές φορές. Ναι, να έρθουν έτσι τα πράγματα που να μας αναλάβει ο Θεός. Να εμπιστευτεί η ψυχή μας στον Θεό, να αναπαυθεί στον Θεό η ψυχή μας.

Η όλη στάση μας να αφήσει τέτοια περιθώρια στον Θεό, ώστε να μας αναλάβει, να μας πάρει από το χέρι, να μας οδηγήσει.

«Εν τη βουλή σου ωδήγησάς με και μετά δόξης προσελάβου με».

Ε... Θα μπορούσαμε να πούμε εδώ πάλι δύο ημιστίχια, ένας στίχος έχει τα δύο ημιστίχια. Πάλι, ας πούμε, ενώ το δεύτερο ημιστίχιο επαναλαμβάνει την ίδια έννοια, όμως έχουμε μια διαφορά. Εσύ είσαι εκείνος ο οποίος με τη θεϊκή συμβουλή, είσαι εσύ που με καθοδηγείς. Και «εν τη βουλή σου ωδήγησάς με», θα μπορούσαμε να το πάρουμε αυτόν τον αόριστο, να το πάρουμε και ως μέλλοντα. Έχουμε τέτοιες αυτές, όπως είπαμε, άλλοτε ο μέλλων σημαίνει, είναι αόριστος, ήδη έχει γίνει, άσχετα αν το λέει σε μέλλοντα χρόνο, και άλλοτε το λέει σε αόριστο ότι έγινε ενώ θα γίνει. Εσύ δηλαδή θα είσαι αυτός που από εδώ και πέρα θα με οδηγείς. Η δική σου συμβουλή, η θεία και σοφή συμβουλή, θα είναι εκείνο που θα με οδηγεί. Ή με τη σοφή σου συμβουλή θα είσαι εσύ που θα με οδηγείς. «Και μετά δόξης προσελάβου με».

Θα...

Και εσύ είσαι εκείνος ο οποίος τελικά, γιατί το θέμα δεν είναι τι θα γίνει σε αυτόν τον κόσμο μόνο. Είμαι μαζί με τον Θεό, ήδη με κρατάει από το χέρι, είναι ήδη αυτός που με οδηγεί σ' αυτήν τη ζωή, είναι αυτός που θα με οδηγήσει, αλλά θα έρθει κάποτε το τέλος αυτής της ζωής και θα περάσουμε στην άλλη ζωή.

Είσαι εκείνος ο οποίος θα με προσλάβεις εκεί στη ζωή και θα με δοξάσεις, «και μετά δόξης προσελάβου με».

Δεν φαίνεται πολύ καθαρά αυτό το «μετά δόξης προσελάβου με», δεν φαίνεται ότι αναφέρεται στην άλλη ζωή και στην εδώ μόνο ζωή το αναφέρει, πάλι είναι κάτι σημαντικό, αλλά μάλλον πρέπει να εννοήσουμε ότι αναφέρεται ακριβώς στην πέραν του τάφου ζωή. Προπαντός τώρα για εμάς, οι οποίοι ζούμε στην εποχή της Καινής Διαθήκης, στην εποχή του Ευαγγελίου και γνωρίζουμε πλέον πώς έχουν τα πράγματα, εμείς ξέρουμε πολύ καλά ότι από εκεί και πέρα ολοκληρώνεται το πανηγύρι και είναι ατέλειωτο αυτό το πανηγύρι, το θεϊκό πανηγύρι. Ο Θεός δηλαδή πιάνει από το χέρι τον άνθρωπο, τον οδηγεί, δεν ξέρω αν γνωρίζετε

Οπότε το είχαμε πει κατά δύο φορές ίσως ότι δεν είναι απλώς ότι κάνει κάτι ο Θεός, αλλά το κάνει πάντοτε κατά σοφό τρόπο. Κατά τον πιο σοφό τρόπο, όχι απλώς κάνει κάτι. Κατά τον πιο σοφό τρόπο. Ναι, βεβαίως, δεν είναι απλώς ότι είμαστε μαζί με τον Θεό, δεν είναι απλώς ότι μας κρατάει από το χέρι, αλλά μας οδηγεί, μας οδηγεί κατά τον πιο σοφό τρόπο. Σε όλη μας τη ζωή. Τι άλλο θέλει και να στολείς στη συνέχεια τώρα, μην βιαστούμε να το πούμε, και εισάγει τον άνθρωπο εις την αιώνια ζωή. Και λέει τώρα: «Τι γάρ μοι υπάρχει εν τω ουρανώ και παρά σου τι ηθέλησα επί της γης;» Τι άλλο υπάρχει, Θεέ μου, στον ουρανό; Ωραία!

από σένα; Έχει αυτήν την έννοια, εκτός από σένα και όλο αυτό που κάνεις σε μένα. «Και παρά σου τι ηθέλησα επί της γης;» Και τι άλλο έχω να ζητήσω, ας πούμε; Τι άλλο έχω να ζητήσω, τι άλλο έχω να γυρέψω, τι άλλο έχω να αισθανθώ ότι μου λείπει, τι άλλο;

Καταλάβατε; Καταλάβατε, ένας ψαλμωδός εδώ τα λέγει έτσι, που δεν είναι μόνο ότι φωτίζεται από το Άγιο Πνεύμα, η Αγία Γραφή, αυτά, φωτίζεται από το Άγιο Πνεύμα, τα γράφει έτσι. Είναι κοινωνός αυτής της, δηλαδή θα λέγαμε ότι ζει και νεοδιαθηκικές καταστάσεις, ας πούμε, και καινοδιαθηκικά βιώματα έχει εδώ ο ψαλμωδός. Το Άγιο Πνεύμα, μολονότι ήρθε την ημέρα της Πεντηκοστής, αλλά όμως οπωσδήποτε υπήρχε και στην Παλαιά Διαθήκη κατά κάποιο τρόπο.

Το Άγιο Πνεύμα που εμπνέει αφενός τους συγγραφείς της Παλαιάς Διαθήκης, αλλά και είναι το Άγιο Πνεύμα το οποίο δημιουργεί βιώματα πνευματικά, παραδείσια βιώματα στις ψυχές των προφητών κυρίως, όλων αυτών των Αγίων Ανδρών. Και φτάνει λοιπόν σε αυτό το σημείο: τι υπάρχει, Θεέ μου, άλλο εκτός από Σένα και εκτός από αυτό που κάνεις σε μένα; Τι άλλο μπορούσα να θελήσω και να ζητήσω και να γυρέψω, να ποθήσω; Ορίστε. Αν δηλαδή το λέει αυτό ένας προφήτης, ένας ψαλμωδός που ζει στην Παλαιά Διαθήκη, τι θα μπορούσε να πει ένας χριστιανός; Τι θα μπορούσε να πει; Δεδομένου ότι σε εμάς τώρα ο Θεός ελάλησε εν Υιώ, λέει, όχι απλώς εν προφήταις, αλλά ελάλησε εν Υιώ.

Όχι απλώς μας ομίλησε εν τω Υιώ, με τον Υιό δηλαδή, αλλά καθώς έγινε ο Υιός άνθρωπος, ενσωματωθήκαμε στο σώμα του Χριστού και είμαστε ένα με τον Χριστό. Καταλαβαίνετε δηλαδή τι γίνεται τώρα.

Χριστιανοί όντες, βαπτισμένοι όντες και όλες αυτές οι αλήθειες να είναι, όλες αυτές οι πραγματικότητες να είναι, ναι, και για εμάς έχουμε δικαίωμα τρόπον τινά. Αφού μας εδέχθηκε ο Θεός, μας εβάπτισε και μας έκανε μέλη της Εκκλησίας του, μέλη του σώματός του, ναι, είναι και για εμάς. Καταλαβαίνετε τώρα τι γίνεται όταν εμείς στερούμεθα όλα αυτά; Δηλαδή αφενός τι χάνουμε που δεν έχουμε φτάσει σε τέτοιες καταστάσεις, τι χάνουμε, πόσο δυστυχισμένοι, ταλαίπωροι είμαστε, αλλά και τι ευθύνη έχουμε.

Να το προσέξουμε και έτσι. Τι ευθύνη έχουμε που θα έπρεπε πολύ περισσότερο από τον ψαλμωδό, ας πούμε, να έχουμε φτάσει σε τέτοιες καταστάσεις, να υπάρχουν μέσα μας τέτοια βιώματα, πολύ περισσότερο. Ναι, και δεν το έχουμε κάνει. Καταλαβαίνετε λοιπόν τι γίνεται με εμάς τους χριστιανούς; Την ευθύνη τρομερή φέρουμε και έναντι αυτού όλου του κόσμου που είμεθα πρόθυμοι να τον κατηγορήσουμε, να τον κατακρίνουμε, δεν ξέρω πώς, να τον καταδικάσουμε, είμεθα πρόθυμοι. Τι φοβερή ευθύνη φέρουμε έναντι αυτού, διότι εδώ αυτή είναι μια μεγάλη αλήθεια, μια μεγάλη πραγματικότητα και αυτή, δεν ξέρω, δεν ξέρω.

Κάποιος άνθρωπος ήθελε να βρει έναν άνθρωπο που να έχει μέσα του, να ζει αυτή την πραγματικότητα, θα μπορούσε να βρει; Πώς έπειτα να συγκινηθούν, ας πούμε, και να διδαχθούν και να συνεπαρθούν ο κόσμος, οι άνθρωποι γενικώς, από την παρουσία των χριστιανών, η οποία είναι τόσο φτωχή; Και πολλές φορές η παρουσία των χριστιανών δεν έχει καμιά σχέση με αυτήν εδώ την αλήθεια. Και όπως έχουμε πει και άλλη φορά, το ίδιο περίπου είναι οι χριστιανοί όπως είναι και όλος ο κόσμος.

Υπάρχει στον ουρανό πλην σου, εκτός από σένα, για να ζητήσω δηλαδή; Σε έχω, εσένα σε έχω, είμαι διαπαντός μετά σου, κρατάς το χέρι μου, πιστεύω, το ξέρω καλά ότι θα με οδηγήσεις πολύ σοφά και θα με προσλάβεις εκεί στη δόξα σου, στην άλλη ζωή. Τι άλλο να ζητήσω από σένα;

Εξέλιπεν η καρδία μου και η σάρξ μου, ο Θεός της καρδίας μου και η μερίς μου ο Θεός εις τον αιώνα. Ναι, ναι, πολύ, πολύ φοβερή αυτή η στιγμή. Ας πούμε, ένας καλύτερος από τον άλλον, ο ένας πιο δυνατός από τον άλλον.

Εξέλιπεν η καρδία μου και η σάρξ μου, δηλαδή όλο το είναι μου και η καρδιά μου και το σώμα μου. Εεεε...

Εννοεί εδώ, δηλαδή, ότι σαν ευσεβής κι εγώ, περίπου έτσι θα εννοεί, σαν ευσεβής κι εγώ και τι δεν έχω πάθει σε αυτόν τον κόσμο, πόσα δεν έχω πάθει. Κοντεύει να εκλείψει και η καρδιά μου και το σώμα. Είναι αυτό που λέει ο Απόστολος Παύλος, όσο φθείρεται ο έξω άνθρωπος, ημέρα τη μέρα τόσο ανακαινούται. Ανακαινούται ημέρα τη μέρα ο έξω άνθρωπος. Και εγώ λοιπόν μαζί με τους άλλους που πιστεύω σε σένα, που πίστευσα σε σένα,

να είμαι ευσεβής και αγωνίζομαι να είμαι ευσεβής, τι δεν έχω πάθει σε αυτόν τον κόσμο. Εξέλιπεν η καρδία μου και η σάρξ μου. Ο Θεός της καρδίας μου και η μερίς μου ο Θεός εις τον αιώνα. Όμως, ο Θεός είναι ο πόθος της καρδιάς μου. Και ο Θεός είναι η μερίδα μου, η κληρονομία μου. Καταλάβατε; Δηλαδή από κάποια πλευρά ο ευσεβής όλα θα τα στερηθεί, ακόμη δηλαδή και την ύπαρξή του, τρόπον τινά,

πει. Αλλά αυτό καθόλου δεν τον εμποδίζει να είναι πόθος του, πόθος της καρδιάς του να είναι ο Θεός.

Δεν τον εμποδίζει καθόλου να γνωρίζει, να πιστεύει και να ζει αυτή την πραγματικότητα ότι η κληρονομιά του είναι ο Θεός.

Λέει και αλλού, ας πούμε, ειδικότερα και για τους Λεβίτες, θυμάστε το είχαμε πει παλαιότερα, ότι στους Λεβίτες δεν δόθηκαν κτήματα όταν πήγανε στη γη Χαναάν εκεί και μοίρασαν όλοι σε φυλές. Η φυλή των Λευί δεν έλαβε τίποτε. Μερίδα τους ήταν ο Θεός, λέει. Πολύ περισσότερο λοιπόν για τους χριστιανούς. Κληρονομιά, μερίδα τους, κληρονομιά, είναι ο Θεός και σε αυτόν τον κόσμο και στον άλλον κόσμο. Αλλά το θέμα είναι ότι εδώ ο ψαλμωδός ζει την υπόθεση αυτή τόσο όμορφα, τόσο ωραία που ξεφωνίζει, όπως είπαμε: τι να ζητήσω άλλο, τι να θελήσω άλλο; Υπάρχει τίποτε άλλο στον ουρανό εκτός από σένα και μου λείπει τίποτα για να ζητήσω;

Φτάνεις εσύ. Καρδιά μου, πόθος καρδιάς μου, είσαι εσύ ο Θεός. Και κληρονομιά μου είσαι εσύ ο Θεός. Είναι η ευτυχία μου αυτή. Εντάξει, τώρα τα διαβάζουμε, τα λέμε αυτά. Λίγο πολύ όλοι, ναι. Τι παθαίνουμε μετά και άλλα πράγματα ζητούμε; Άλλα. Τέλος, εγώ δεν έχω καμιά αμφιβολία ότι όσοι από εμάς που είμαστε εδώ πιστέψουμε σε αυτήν την αλήθεια και τα πάρουμε έτσι τα πράγματα, τελείωσε. Ήδη όχι απλώς μπαίνουμε στον δρόμο ο οποίος θα έχει τις κακοπάθειες, ας πούμε, μπαίνουμε στον δρόμο και είναι μαζί μας ο Θεός και μας οδηγεί κλπ. Είναι αυτή η όμορφη η κοινωνία με τον Θεό, η γλυκιά αυτή η ζωή με τον Θεό,

Η τόσο ωραία ζωή αυτή με τον Θεό, που δεν μπορεί, δεν την αλλάζει κανείς με τίποτα. Τι λείπει; Τίποτα. Προτιμάει κανείς να χάσει τα πάντα, αν χρειαστεί, αλλά αυτόν να μην τον χάσει.

Ότι ιδού οι μακρύνοντες εαυτούς από σου απολούνται. Εξωλόθρευσας πάντα τον πορνεύοντα από σου. Να λοιπόν, όλους αυτούς οι οποίοι μακρύνονται από σένα, μακρύνουν μάλλον να πω, μακρύνουν τους εαυτούς των από σένα, όλοι αυτοί οι ασεβείς, οι οποίοι μπορεί να φαίνεται ότι απολούνται, θα χαθούν αυτοί. Θα εξολοθρεύσεις, με την έννοια δηλαδή θα αφήσεις να χαθεί, διότι αυτό διαλέγει μόνος του δηλαδή ο άνθρωπος. Θα εξολοθρεύσεις πάντα, τον καθένα, τον πορνεύοντα, όπως λέγει δηλαδή.

Εεε... Ξέρουμε αυτό, αλλά γίνεται πιο πολύ τον μοιχεύοντα, θα μπορούσε να πει. Δηλαδή η σχέση μας με τον Θεό είναι σαν σχέση γάμου και ένας που απομακρύνεται από τον Θεό μοιχεύει, πηγαίνει κάπου αλλού, διότι ο άνθρωπος είναι ανεπαρκής, κάπου θέλει να πιαστεί, κάπου θα βρει κάποιον άλλον θεόν, είδωλο ψεύτικο, κάτι, και γι' αυτό λέγεται πορνεύων, λέγεται εδώ. Καθένας λοιπόν που απομακρύνεται από σένα.

Το προσκολλάσθαι τω Θεώ αγαθόν εστί. Για μένα όμως, ύψιστο αγαθό είναι να προσκολλώμαι σε σένα, τον Θεό. Αλλά αυτό το «εμοί δε το προσκολλάσθαι τω Θεώ αγαθόν εστί» όχι με την έννοια

λέμε τα αγαθά, ας πούμε, έχει πολλά αγαθά ο άνθρωπος, ε, έχεις πολλά αγαθά, ψυχή μου έχεις πολλά αγαθά, με αυτήν την έννοια, δηλαδή, ψυχή μου έχεις πολλά αγαθά, φάγε, πίε, ευφραίνου, ε, πολλά μπερεκέτια, ας πούμε, πολλά πράγματα που καθώς τα απολαμβάνεις, με αυτήν την έννοια τα αγαθά.

Ναι, για μένα αγαθό είναι ο Θεός, δηλαδή, ό,τι καλύτερο, ας πούμε, για μένα είναι ο Θεός, όχι με την έννοια μόνο ότι, ε, εγώ Εγώ σκέπτομαι, νομίζω ότι το καλύτερο είναι ο Θεός. Αλλά με την έννοια ότι ήδη το γεύομαι αυτό το πράγμα, το γεύομαι, ότι αυτό είναι το αγαθό.

το οποίο βρήκα και το έχω και το πιστεύω και το θέλω και το ζητώ, ο Θεός. Το να προσκολλώμαι στον Θεό, το να είμαι όπως είπε, να συμπορεύομαι με τον Θεό, να πηγαίνω μαζί με τον Θεό, να με κρατάει από το χέρι, να με οδηγεί αυτός ο Χριστός και να μου λέει από τώρα ψιθυρίζοντας μες στην καρδιά μου, ναι, όπως λέει κάπου εκεί ένας Άγιος που ήταν ξετρελαμένος, ας πούμε, από την παρουσία του Θεού, από το φως του Θεού, από τη χάρη του Θεού, και να του πει πάλι εκεί ο Χριστός και του λέει: τι είναι; Και άλλο ακόμα θα σου κάνω, πολύ περισσότερο θα σου δώσω. Ναι, θα μου δώσεις και τη βασιλεία σου. Για μένα λοιπόν το να προσκολλώμαι στον Θεό, ναι, ή μάλλον το δικό μου αγαθό είναι το να προσκολλάσθαι στον Θεό. Θέσθαι εν τω Κυρίω την ελπίδα μου.

Να αναθέτω εις τον Κύριο την ελπίδα.

Αυτό λέγει, όπως είπαμε εκεί το τροπάριο, «θέσθαι εν τω Κυρίω την ελπίδα της σωτηρίας μου», εδώ τη σωτηρία δεν έχει, έχει «του εξαγγείλαι με πάσας τας αινέσεις σου» κτλ. Αυτό είναι. Όχι μόνο πιστεύοντας κανείς, αλλά έχοντας πλέον μια πείρα να μπορεί να λέει γι' αυτό το πράγμα. «Εμοί δε το προσκολλάσθαι τω Θεώ αγαθόν εστί, του θέσθαι εν τω Κυρίω την ελπίδα μου». Πόσοι χριστιανοί δεν το ξέρουν αυτό, δεν το ξέρουν, δεν το δοκίμασαν, δεν το δοκιμάζουν, δεν το ζουν, δεν το αισθάνονται και ζουν έξω από αυτή την ελπίδα, ζουν έξω από αυτή την προσκόλληση με την έννοια.

ένωση, την κοινωνία με τον Θεό. Και χάνονται μέσα σε άλλες διάφορες σκέψεις, διάφορους λογισμούς, διάφορες τυραννίες. Όμως αυτό είναι για τον καθένα. Δεν υπάρχει χριστιανός που εξαιρείται. Ο κάθε χριστιανός μπορεί να καταλήξει εδώ. Κάθε χριστιανός μπορεί να λάβει πείρα και να αισθάνεται έτσι, ότι το να προσκολλάται στον Θεό του είναι αγαθόν και να θέτει την ελπίδα του εις τον Κύριο, να αναθέτει την ελπίδα. Εδώ δεν λέει την ελπίδα της σωτηρίας, την ελπίδα μου απλώς. Του εξαγγείλαι πάσας τας αινέσεις σου εν ταις πύλαις της θυγατρός Σιών. Δηλαδή είναι αγαθό να προσκολλώμαι στον Θεό και είναι αγαθό να αναφέρω την ελπίδα μου στον Κύριο. Την ελπίδα μου απλώς, αλλά υπονοείται εδώ η σωτηρία. Και επίσης, αγαθό είναι για μένα, του εξαγγείλαι πάσας τας αινέσεις σου εν ταις πύλαις της θυγατρός Σιών. Άλλο ωραίο αυτό. Πολύ ωραίο. Ποιο είναι το πιο όμορφο πράγμα, ποιο είναι το πιο ωραίο πράγμα, ποιο είναι το πιο γλυκό πράγμα για έναν χριστιανό; Να έχει κοινωνία με τον Θεό, να αναθέτει σ' Αυτόν όλη την ελπίδα, διότι εδώ στον κόσμο αυτό τελείωσε, με ελπίδες κανείς. Δεν μπορεί να λείψει ποτέ η ελπίδα. Έρχονται πολλά πράγματα που εκεί πιάνανε τα από την ελπίδα. Ως άγκυραν έχοντες, λέει, την ελπίδα. Αλλά και να εξαγγέλλει λοιπόν πάσας τας αινέσεις

Εν ταις πύλαις της θυγατρός Σιών. Να δοξάζει ο κανείς δηλαδή τον Θεό. Και αυτό είναι ό,τι ωραιότερο για έναν χριστιανό. Δεν μπορεί να σταθεί κανείς, δεν μπορεί. Είναι αδύνατο, όταν κανείς ζήσει αυτήν την κοινωνία με τον Θεό, όταν ζήσει κανείς αυτήν την αλήθεια, το να αφήνει την ελπίδα του εις τον Θεό, δεν μπορεί μετά, διότι ζει τέτοια πράγματα που δεν μπορεί μετά να σταματήσει. Αλλά δοξάζει τον Θεό, ευγνωμονεί τον Θεό, ευχαριστεί τον Θεό, τρελαίνεται από την αγάπη του και δίνει εντελώς αντίθετο. Γι' αυτό και θα λέγαμε ότι μερικοί, όπως είπαμε και άλλη φορά, νομίζω το είχαμε πει, ότι ναι, αισθάνονται την ανάγκη να λένε «δόξα τω Θεώ, δόξα σοι ο Θεός». Λέει και το «Κύριε Ιησού Χριστέ», λέει «σαν ο Θεός».

το άλλο, ναι, δόξα τω Θεώ. Όχι δόξα τω Θεώ, φάγαμε και σήμερα, δόξα τω Θεώ, ξέρω εγώ, δεν ακουμπήθηκε και αυτό το πρόβλημά μας. Όχι, όχι, είναι κάτι πολύ περισσότερο, κάτι πολύ βαθύτερο, που πηγάζει μέσα από μια καρδιά η οποία είναι πλημμυρισμένη από την παρουσία του Θεού. Και γι' αυτό ψάλλει κανείς και εννοεί και δοξάζει και ευλογεί τον Θεό. Εν ταις πύλαις της θυγατρός Σιών, όλα εδώ, εις τας πύλας της Ιερουσαλήμ, ο ψαλμωδός αυτός που θα το κάνει αυτό το πράγμα, εκεί στην Ιερουσαλήμ που θα το κάνει, εκεί ήταν το κέντρο, εκεί ήταν η σκηνή του μαρτυρίου, πρέπει να είναι την εποχή, δεν είμαι αυτή τη στιγμή σε θέση να σας πω αν ο Ασάφ είναι προ

Ναού του Σολομώντος ή είναι μετά, πρέπει να είναι μάλλον προ Ναού του Σολομώντος. Οπότε ήταν η σκηνή του μαρτυρίου τότε, αλλά και αυτή ήταν εκεί στην Σιών, στην Ιερουσαλήμ. Θα λέγαμε δηλαδή εμείς σήμερα πού θα ψάλλουμε, πού θα ψάλλουμε; Ναι, θα πάμε εκεί στο Ναό, εκεί θα ψάλλουμε, εκεί θα υμνήσουμε, εκεί θα δοξάσουμε. Όχι με την έννοια που το κάνουμε πολλές φορές. Ωραία είναι να πάμε να ψάλλουμε, ωραία είναι εκεί να πάμε να, που λέγαμε και άλλη φορά με τα καντηλάκια, με τα αυτά, και είναι ένα ανθρώπινο πράγμα, από το λίγο ψυχολογικά λίγο, δεν ξέρετε. Όχι, όχι, είναι άλλο. Και εμείς τώρα προπαντός πάμε, κάνουμε τη Θεία Λειτουργία που εκεί μέσα είναι όλα. Εκεί ζούμε όντως, ναι, και γι' αυτό το λέμε κιόλας, εμοί δε το προσκολλάσθαι τω Θεώ αγαθόν εστι, του θέσθαι εν Κυρίω την ελπίδα μας, και εκεί είναι που ευχαριστούμε και δοξάζουμε τον Θεό, διότι όπως είπαμε με

τίποτε άλλο δεν μπορούμε να ευχαριστήσουμε. Τι ανταποδώσω τω Κυρίω περί πάντων ων ανταπέδωκέ μοι; Ποτήριον σωτηρίου λήψομαι και το όνομα Κυρίου επικαλέσομαι. Βέβαια αυτό το λέει στην Παλιά Διαθήκη, αλλά υπό το φως της Καινής Διαθήκης σημαίνει, τι άλλο μπορώ να κάνω, να πάω να κοινωνήσω, ας πούμε. Ναι, να πάω να κοινωνήσω. Πότε θα φτάσουμε σε τέτοια πνευματικά επίπεδα ώστε να μην έχουν οι πράξεις μας ή οποιεσδήποτε πράξεις μας, είτε προσευχή κάνουμε, είτε μελέτη κάνουμε, είτε ακόμη θεία κοινωνία που κάνουμε κτλ., να έχουνε να μας βοηθήσουν λίγο, να μας συντελέσουν στο να ξεπεράσουμε ορισμένα πράγματα, να λυθούν τα προβλήματά μας κτλ. Να ξεπεράσουμε με τη χάρη του Θεού.

καθώς έχουμε κοινωνία με τον Θεό και να φτάσουμε σε αυτήν την δοξολογία, σε αυτήν την ευχαριστία. Ο Θεός μου προσφέρει, ας πούμε, τι να ανταποδώσει ο άνθρωπος, αλλά που προσφέρει ο Θεός το σώμα του και το αίμα του. Ε, αυτή είναι η μεγαλύτερη πράξη του Θεού για τον άνθρωπο. Τι άλλο να κάνει ο Θεός για τον άνθρωπο που προσφέρει τον ίδιο, τον εαυτό του, τη σάρκα του και το αίμα του; Προσφέρει στον άνθρωπο, όχι μια φορά, ο ίδιος συνεχώς. Αυτό αν κάνει ο άνθρωπος, πάρει το σώμα και το αίμα του Χριστού που του προσφέρει, είναι η μεγαλύτερη ανταπόκριση, όπως δηλαδή είναι η μεγαλύτερη προσφορά του Θεού προς τον άνθρωπο. Έτσι παίρνοντας αυτή την προσφορά ο άνθρωπος κάνει, ας πούμε, την τελειότερη ανταπόκριση. Με αυτήν την έννοια, ποτήριον σωτηρίου λήψομαι και το όνομα Κυρίου επικαλέσομαι. Αυτά για σήμερα. Τελειώσαμε τον 72ο ψαλμό και θα περάσουμε στον 73ο ψαλμό.