Ο Ψαλμός 72 και ο άφθονος θερισμός του Χριστού στην Εκκλησία

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Its fruit shall rise higher than Lebanon, and those in the city shall flourish like the grass of the earth.

May his name be blessed forever. His name endures before the sun; all the families of the earth shall be blessed in him, and all nations shall call him blessed.

Those are the two verses. Let us try to look at them. The first says there will be sustenance in the land, even on the mountaintops. That is, even high in the mountains. According to the Hebrew, “sustenance” here probably means support, bread. Bread strengthens the human heart. So it means grain. According to the Hebrew, it means an abundance of grain. There will, then, be an abundance of grain in the land. Everywhere, we might say, the earth will produce good grain.

Good grain, abundant grain, everywhere. It will grow in the lowlands and on the slopes, high up in the mountains, even in the most barren places. There will be an abundance of grain. “Its fruit shall rise higher than Lebanon.”

Yes, this may mean that so much grain will be produced, so much fruit gathered. And by grain, of course, we mean all the things that feed us. The harvest will be so great that, when they store it up, it will form a mountain higher even than Lebanon.

Or again, with help from the Hebrew, the ears of grain will be large, since the stalks will be tall and the ears ripe, every ear full. As the wind blows and sways the ears of grain, it is a beautiful sight if you happen to see it in the countryside. Yes, this will be something lovelier, something more certain. Of course, all this is exaggerated. It will be something beyond what happens on Lebanon, which is full of cedars, pines, and other trees, when the wind blows.

The wind blows and sets all those trees swaying. It is a beautiful sight. Here the sight will be lovelier still: “Its fruit shall rise higher than Lebanon.” We have explained that phrase according to the Hebrew. But as it is worded here, we might say they will gather so great a harvest that their storehouse will be higher than Mount Lebanon. “And those in the city shall flourish like the grass of the earth.”

Well...

Even the cities will turn green. Everything will be so beautiful, just as in the countryside, where grass and lovely plants spring up wherever there is soil, and everything turns green, even in the cities. But of course these are all images. It is an image we can see and even touch.

Certainly, in keeping with the spirit of the Old Testament, this certainly refers to material things too. At other times, it is said that, yes, yes, people will have their fill from all these things. We should say this too, now that we have the opportunity: the Lord’s words apply more broadly. Remember what he says about those who have left father or mother, brothers or sisters, property, and so on, houses and homes: they will receive a hundredfold in this present age and inherit eternal life. This is Christ’s word and Christ’s promise. And know this: there is no...

No one who has given up anything in this world for Christ has failed to receive a hundredfold in this world. This is both Christ’s promise and a reality. The difference is that someone who gives up everything may receive a hundredfold from God without even paying attention to those gifts or clinging to them. They keep their eyes on the Lord, for whose sake they gave everything up.

That is the meaning. They will have their fill of bread, of everything, of whatever anyone needs.

Now let us look at all this in a more spiritual way.

“There will be sustenance in the land, even on the mountaintops.” Yes, this is how Christ would appear when the Messiah came and accomplished what he came to do. For us, all this has already taken place, and Christ abides forever.

When Christ appeared in the world, he established this new kingdom, and he himself would be its king. Here, then, is the new Church. You see, he himself set its boundaries. He did not simply say, “All who will believe in me”—that has its value, and so on. He founded the Church, and the Church is also visible. It is not only invisible; it is visible too.

The Apostles are the first pillars of the Church, and Christ is its cornerstone. From then until today, there has been a Church, with a visible chain reaching back to the Apostles. Someone cannot simply read the Gospel and then call themselves the Church. Christ said specifically to Peter, “On this rock I will build my Church,” and “the gates of Hades” and so on. We see the Church begin with the coming of the Holy Spirit upon the disciples gathered together. The Holy Spirit does not go somewhere else, but comes to those gathered there, who...

By becoming vessels of the Holy Spirit, they now have the grace of the Holy Spirit as one body, the body of Christ. And this body begins its life in the world, among humanity, here on earth. Like leaven, it begins to work through the whole lump of dough.

This is the leaven. There is no other. The leaven is Christ’s disciples, whom he told to wait in Jerusalem “until you are clothed with power from on high.” The Holy Spirit came upon them; they were baptized in the Holy Spirit, as he had told them. They are the first Christians, the first members of the Church. Together they are the body of the Church and the body of Jesus, led and guided by the Holy Spirit. This is what will leaven humanity. And the Church has no break in its life. This is what “the gates of Hades shall not prevail against it” means. Whatever happens, even if there is slaughter, the Church will never disappear and have to begin all over again.

The Church, whatever happens, is visible. It is also invisible, but it is always visible too, a definite Church that can be seen. Whatever may happen to one part of the Church, the whole Church is still there; it has not been cut down. As we have said before, wherever there is a bishop and the Divine Liturgy is celebrated, the whole Church is there. So even if there is slaughter or destruction, the Church will never cease to exist and then have to begin again from nothing. It began, and it continues. In the end, then, the Church is made up of those who...

...are joined to that chain. Whoever is not joined to that chain stands outside it.

Perhaps we will say more about this on Sunday. No one can simply claim, ‘We too are the Church.’ People speak of the Church of Christ, the Church of God, and one church after another. But if they do not have what we call Apostolic Succession—if that succession, that chain, is absent—how can they be the Church? Think of leaven placed in a bowl of flour so that it can leaven the whole dough. What is the leaven that does this? More of the dough will become leaven in turn, and the leaven will spread. But it all begins with the first leaven.

The flour in one corner cannot say, ‘We will leaven ourselves here, all by ourselves.’ It cannot happen that way.

The Lord founded the Church and established His kingdom. Now He is the support spoken of here: ‘There shall be support upon the earth, on the tops of the mountains.’ As we said earlier, taken literally, and with the Hebrew text in mind, this can picture the earth bearing so much fruit, so much wheat, that even the mountaintops produce a harvest. We could say that this field called the Church, this vast field called the Church...

But there is more here in the word ‘support.’ The Septuagint renders the Hebrew somewhat differently, and that gives us another way to understand it. Christ is raised up within the kingdom He founded. Better still, through His kingdom Christ is raised up in the world like a banner. Or think of the bronze serpent in the Old Testament: it was lifted up as a source of help for everyone who...

...was bitten by a serpent and immediately turned toward it was healed. The Lord Himself says that just as Moses lifted up the serpent in the wilderness, so the Son of Man would be lifted up: He would be crucified, but He would also rise again. Christ, then—crucified and risen, first having become incarnate, having preached, having brought the Church together, and so on—is here in the world, among its people, at its very center. He is, so to speak, ‘on the tops of the mountains,’ like a banner. Imagine tying a rope to the peak of one mountain and stretching it to the peak of another.

There, high above everyone, the banner can be seen from every side. People can look to it and find support. It is a support for all who see it, honor it, and believe. Christ is that support, raised up among people and in the midst of the world through the Church. In the Church, Christ is raised up; Christ is our support.

And...

I wonder how we understand these things. They are not merely words. They contain the whole truth, the reality of all that exists and all that happens. What have we to fear? Of course, others tell us something different. Sadly, we let them influence us, and we lose sight of the truth. They say, ‘What are you talking about? Can’t you see what life is really like? People do as they please. They destroy and kill as they please. They impose their will, and all these terrible things happen.’

‘What are you telling us? Where does Christ reign? Where is Christ exalted? Where is Christ to support us? Where is Christ the ruler? Where is Christ to be seen, and where is the Christ to whom we can turn?’ Yes. That is what they say. That is how things are. That is how things are. Well, however real these things may be, another reality is much, much, much more real. These things are here today and gone tomorrow. How often does someone rise up and set out to do this or that, reach a certain point, and then vanish as though he had never existed? The same happens to others, and to still others. Yet we are the ones who let ourselves be deceived and frightened, who are influenced by the situation at any given moment and think that they bring about everything, bring about everything, do everything.

If you believe in the one truth that never alters or changes, the truth that abides forever, and if you truly see it, then you can see everything else in its light. Listen to the Word of God: all those other things end up serving us. They may come with savagery, with a satanic and destructive intent, but in the end they serve us. In the end, they can even help make us holy. This is true. When will we Christians understand it? When will we believe it? When will we begin to see Him...?

Otherwise, as the Apostle Paul says, ‘If our hope in Christ is for this life only, we are of all people the most pitiable.’ If we Christians spend our lives struggling merely to get by, as everyone else does, with nothing more than that, we are the most pitiable of all. That is why so many Christians are troubled and worn down. They have heard a few things about Christ, but they have not yet truly believed in Him. Faith has not yet opened their eyes to see Christ and all His glory.

They have not seen the full extent of Christ’s reign, how He rules from one end to the other and is the support of His people. As one of the Fathers says here...

...he begins with that word ‘support,’ which, as we said, refers in the Hebrew to grain, to bread, to what strengthens the human heart.

Good!

This support is the bread: the Body and Blood of Christ. Nothing else makes Christ so present among us. And, if you will, by nothing else does Christ come so close as to become one with us as He does through the Mystery, through the bread, through Holy Communion.

So He is the support upon the earth, on the tops of the mountains.

‘His fruit shall rise higher than Lebanon.’

His fruit—the fruit of the king referred to in the verse, the Messiah, the Messiah—shall rise above. It is an image meant to tell us that the fruit was very great, exceedingly great. The fruit reigns: that is, Christ will win many, many, countless souls. That is the meaning; this is Christ’s fruit. He will win many souls. And you have learned how many of us see these things today, how we hear them, and how narrow-minded we are and how confused we become, and so on. As we said on another occasion.

Nothing we do can undo God's plan or bring His work to an end. As we were saying during our first vigil at Saint Athanasia, on a Monday evening: we may feel discouraged or troubled by our own concerns. But a hymn is still a hymn, a feast is still a feast, and God's celebration is still God's celebration. That does not change. Whoever leaves those concerns behind and enters into it shares in the celebration.

Well, whatever things may be like today for us modern Christians, millions of souls were won by Christ. They did not merely believe as we believe. In the end, which of us will truly be won? For when we say that millions of souls were won by Christ, that millions believed in Christ, we do not mean simply the great crowds that existed at various times. We mean all those who became Saints, including those who are close to the Lord but whom the Church did not formally proclaim as Saints. The Saints are countless, truly countless. How often the books speak of myriads of Saints.

So Christ has won millions of souls. They are His harvest: the fruit of the Lord's mercy, the fruit of Christ's love, the fruit of the salvation He offered. All this harvest, the psalm says, will rise higher than Lebanon.

Imagine taking Mount Olympus and piling up people until they formed a mountain that size. How many souls would it take? Countless souls.

Today, opponents of Christianity, its enemies, or just anyone who casually asks, “Well, what has Christianity done?” may say it very lightly. Even Christians may not have believed deep down that it has done so much. Both they and Christians can come to think in much the same way. Yet the Messiah, the King, has won many souls, is winning many souls, and will win many more. His harvest will be abundant. No one else has ever—

No one else has ever drawn as many people as Christ. No one has ever made so many His own. No one else has borne such a harvest. And He did it without using force or taking advantage of anyone's weakness, but only through His love, only by offering salvation. Let us pray that we too may be part of this harvest. Let us ask the Lord not to leave us outside that gathered multitude. And let us remember the mother of one of the Forty Martyrs. You remember how they were made to stand in the lake through the freezing night. By morning, the others had breathed their last, but one young man, a soldier, was still alive. He must have been very strong. The others were loaded onto carts to be taken away and burned. He was left behind in the hope that he would recover enough for them to flatter him into denying Christ. His mother was there, and she lifted him onto her back, as women once carried heavy loads.

She carried him on her back. A man who can no longer hold himself up is terribly heavy, and she carried him slowly, slowly, following the carts. When she reached the place where they were piling the martyrs together to burn them, she laid her son on the pile too. I was reminded of this when I spoke of a gathered multitude. She did it so that he would not lose his crown.

What ordinary reasoning can make sense of that? None. But this woman did not see things as we do or think as we do. She had different eyes and the mind of Christ, as the Apostle Paul says. She saw with Christ's eyes, and that is why she acted as she did. So let us pray that we are not left outside this gathering. If our own feet will not take us there, or if we ever find ourselves unable to take a step toward it, may someone give us a push so that we too may be found among God's gathered people, in this harvest of His. ‘And they shall flourish out of the city like the grass of the earth.’

That fits even better. From the cities—oh, how many will come from the cities! They will believe in this Messiah, this King. They will give themselves to His new kingdom and become part of His harvest. They will come from cities, towns, and every inhabited place, as numerous as the blades of grass on the earth. And there is more to the image. Think how beautiful the green growth is in spring, when it bursts with life.

So too, many souls will come from the cities and all the places where people live: very many souls, full of life and beautiful, like green grass.

‘May His name be blessed unto the ages.’ May the name of this King be blessed unto the ages. As Saint Cyril of Alexandria says, this cannot refer to David’s son Solomon, who, as he says, came from Uriah’s wife—from the woman who had been Uriah’s wife. It cannot be Solomon’s name that is blessed unto the ages; it refers to the Messiah. Once again, the Fathers stress that this psalm is about the Messiah. ‘May His name be blessed unto the ages. His name shall endure before the sun.’

Remember, last time too we said that ‘before the sun’ means in the presence of the sun, not earlier than the sun: in the presence of the sun. In other words, as long as the sun exists, this King too will exist, if you will—always, that is, in this world. When this world ceases to exist, the other will begin to exist. Or the other will then exist without this present world. ‘And may all nations be blessed; they shall call Him blessed,’ and all the tribes of the earth will be blessed. And people of every nation who become Christians will call this King, this God, this Messiah blessed; they will glorify and praise Him. And I think one of the Fathers says here again:

‘For where is Christ absent?’ Saint Cyril of Alexandria says again: ‘For where is Christ absent?’ For where is Christ absent? Or what nation has not been honored with such a calling? Or, that is, what nation has not been honored with this calling? In other words, from what nation has the Messiah, Christ, not called people to become His own, if they wished to? As you know, even among the Chinese there are Christians, and there are Christians among the Japanese and the Indians, and there is no part of the earth beyond this calling. All the tribes of our earth are going to be blessed. But that is enough for today. Let us stop here and look next time at the other verses which, as we said, do not belong to the psalm. Then we will have finished this psalm as well.

Ανάσταση, Γραφή, Ευαγγελισμός,

Υπεραρθήσεται υπέρ των Λιβάνων ο καρπός αυτού και εξανθήσουσιν εκ πόλεως ως χόρτος της γης.

Το όνομα αυτού ευλογημένον εις τους αιώνας, προ του ηλίου διαμένει το όνομα αυτού και ενευλογηθήσονται εν αυτώ πάσαι αι φυλαί της γης, πάντα τα έθνη μακαριούσιν αυτόν.

Αυτοί είναι οι δύο στίχοι. Λοιπόν, προσπαθήσουμε να τους δούμε. Ο πρώτος στίχος λέγει ότι θα είναι στήριγμα στη γη επ' άκρων των ορέων. Δηλαδή ακόμη και πάνω στα βουνά. Μάλλον κατά το εβραϊκό το στήριγμα εδώ σημαίνει στήριγμα, άρτος. Άρτος στηρίζει καρδίαν ανθρώπου. Επομένως, είναι σιτάρι. Κατά το εβραϊκό είναι αφθονία σιταριού. Θα είναι, λοιπόν, αφθονία σιταριού στην γη. Παντού, ας πούμε, η γη θα κάνει καλό σιτάρι.

Πολύ προκομμένο σιτάρι, άφθονο σιτάρι παντού, και στα χαμηλά και στις πλαγιές, μέχρι και ψηλά στα βουνά και στα πιο άγονα μέρη θα υπάρχει αφθονία σιταριού. Υπεραρθήσεται υπέρ τον Λίβανον ο καρπός αυτού.

Ναι, αυτό μπορεί να σημαίνει ότι τόσο πολύ σιτάρι θα παράγεται, τόσο πολύς καρπός θα μαζεύεται. Λοιπόν, και βέβαια το σιτάρι εννοούνται όλα, ας πούμε, με τα οποία τρέφεται ο άνθρωπος. Τόσο πολλοί θα είναι οι καρποί που καθώς θα τα αποθηκεύουν θα γίνουν βουνό ψηλότερο και από το Λίβανο.

Ή πάλι εδώ, βοηθούμενοι από το εβραϊκό, τα στάχυα, ας πούμε, των σιταριών αυτών θα είναι μεγάλα, καθώς θα είναι μεγάλες, ψηλές οι καλαμιές, και ώριμα τα στάχυα, γεμάτα όλα τα στάχυα, καθώς θα φυσάει ο αέρας και θα λικνίζει τα στάχυα. Είναι κάτι πολύ ωραίο θέαμα, αν τύχετε να δείτε το θέαμα αυτό στην εξοχή. Ναι, αυτό θα είναι κάτι ωραιότερο, κάτι πιο βέβαιο. Οπωσδήποτε έχουν υπερβολή όλα αυτά. Θα είναι κάτι παραπάνω από αυτό που συμβαίνει εκεί στο Λίβανο, που είναι γεμάτος κέδρους και άλλα δέντρα, πεύκα και λοιπά, και ο άνεμος.

Θα φυσάει, έτσι, τα κάνει, ας πούμε, να λικνίζονται όλα εκεί. Είναι ένα ωραίο θέαμα. Εδώ, λοιπόν, θα είναι ακόμη κάτι καλύτερο, κάτι ωραιότερο. Υπεραρθήσεται υπέρ των Λιβάνων ο καρπός αυτού. Είπαμε κατά το εβραϊκό αυτό το τελευταίο, αλλά όπως το λέγει εδώ, εδώ, πούμε, θα μαζέψουν τόσο πολύ καρπό και καρπό γενικά, που η αποθήκη θα είναι μεγαλύτερη από το ψηλότερο, από το όρος Λίβανος, και εξανθήσουσιν εκ πόλεως ως χόρτος της γης.

Εεεε...

Ακόμη και στις πόλεις δηλαδή, και οι πόλεις ακόμη θα πρασινίσουν. Τόσο ωραία θα είναι όλα, όπως ακριβώς παντού στην ύπαιθρο υπάρχει όπου είναι γη, χώμα, κλπ. Ναι, και φυτρώνει η χλόη, φυτρώνουν τα χόρτα τα ωραία, και πρασινίζουν τα πάντα ακόμη και στις πόλεις. Είναι αυτό, αλλά βέβαια όλα αυτά είναι εικόνες. Όλο το σπίτι, θα πούμε, είναι εικόνες. Είναι μια εικόνα, αν θέλετε, που είναι εικόνα που τη βλέπουμε, εικόνα που μπορούμε να την ψηλαφίσουμε κιόλας. Εγώ να ηλικήσω.

Και οπωσδήποτε, σύμφωνα και με το πνεύμα της Παλαιάς Διαθήκης, οπωσδήποτε αναφέρεται και στα υλικά. Άλλες φορές, δηλαδή, λέγεται αυτό ότι, ναι, ναι, θα χορτάσουν οι άνθρωποι, από όλα αυτά θα πήγαιναν. Γιατί, πρέπει να το πούμε και αυτό, τώρα έχουμε σήμερα την ευκαιρία, ότι αυτό που λέγει ο Κύριος, γι' αυτό η σχήμη γενικότερα λοιπόν, αν θυμάστε, λέει εκεί ότι αυτοί που άφησαν πατέρα ή μητέρα ή αδελφούς ή αδελφάς ή κτήματα ή και τα λοιπά, σπίτια και οίκους λοιπόν, εκατονταπλασίονα λήψεται εν τω νυν αιώνι και ζωήν αιώνιον κληρονομήσει, που είναι λόγος του Χριστού και υπόσχεση του Χριστού. Και να το ξέρετε, δεν υπάρχει.

Όμως κανείς για τον Χριστό απαρνήθηκε όποια όχι απαρνήθηκε σε αυτόν τον κόσμο, δεν υπάρχει περίπτωση του να μην έχει λάβει σε αυτόν τον κόσμο εκατονταπλάσια. Δεν είναι υπόσχεση του Χριστού μόνο ή μια πραγματικότητα. Με μόνη τη διαφορά ότι αυτός που απαρνείται τα πάντα, ναι, βλέπετε ότι ο Θεός σου δίνει εκατονταπλάσια αλλά ούτε καν τα προσέχετε και ούτε καν αφήνετε σε αυτά. Αλλά, αλλά μην χάσετε τον Κύριο, για τον οποίο απαρνεί και τα πάντα.

Αυτή είναι η έννοια. Λοιπόν, μπορούμε να πούμε ότι στα χρόνια και μισή θα χορτάσουν μια άποψη, θα χορτάσουν ψωμί, θα χορτάσουν όλα, θα χορτάσουν ό,τι πρέπει κανείς.

Ας δούμε όλα αυτά πνευματικότερα.

Στήριγμα εν τη γη επ’ άκρων των ορέων, δηλαδή, ναι, έτσι θα εμφανιστεί ο Χριστός όταν θα έρθει ο Μεσσίας και θα κάνει αυτό που έχει να κάνει και για εμάς ήδη έγιναν όλα αυτά, αλλά ο Χριστός μένει στον αιώνα, ναι.

Εγώ με τη μόνη μου μην πάω αυτά τα σημεία, αυτές τις εμβελίες που κάνω.

Με την εμφάνισή του, λοιπόν, ο Χριστός εις τον κόσμο, αυτός κάνει αυτό το νέο βασίλειο και θα είναι βασιλιάς αυτός ο ίδιος, και εδώ είναι η νέα Εκκλησία πλέον. Δηλαδή βλέπετε ότι ο ίδιος έβαλε τα όρια. Δεν είπε απλώς ότι όλοι όσοι θα πιστεύουν σε μένα, αυτό έχει τιμή κλπ. Ίδρυσε την Εκκλησία, η οποία Εκκλησία είναι και ορατή. Δεν είναι μόνο αόρατη, είναι και ορατή.

Εκκλησία, ας πούμε, το πρώτο, οι κίονες είναι οι Απόστολοι. Ο ακρογωνιαίος είναι ο Χριστός. Είναι οι Απόστολοι. Και έκτοτε μέχρι σήμερα είναι Εκκλησία. Όλοι αυτοί που και κατά ορατόν τρόπο, ας πούμε, η αλυσίδα φτάνει στους Αποστόλους. Δεν μπορεί ο καθένας... Ας πούμε απλώς ότι διαβάζει το Ευαγγέλιο για να φύγει να ονομαστεί Εκκλησία. Ο Χριστός είπε συγκεκριμένα στον Πέτρο «ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρᾳ οἰκοδομήσω μου τὴν ἐκκλησίαν» και «πύλαι ᾅδου» και τα λοιπά. Και βλέπουμε να ξεκινάει η Εκκλησία λοιπόν με την έλευση του Αγίου Πνεύματος, το οποίο Άγιο Πνεύμα έρχεται στους Μαθητάς, εκεί που είναι μαζεμένοι. Δεν πηγαίνει κάπου άλλο, μόνο σε αυτούς που είναι μαζεμένοι εκεί και οι οποίοι...

Εεε... Με το να γίνουν δοχεία του Αγίου Πνεύματος, Εεε... Λοιπόν, ως ένα σώμα, το σώμα του Χριστού, έχουν τώρα τη χάρη του Αγίου Πνεύματος και ξεκινάει αυτό το σώμα μέσα στον κόσμο, μέσα στην ανθρωπότητα, πάνω στη γη, ξεκινάει αυτό το σώμα, σαν άλλη ζύμη, ξεκινάει να ζυμώσει όλο το φύραμα.

Αυτή είναι η ζύμη. Δεν υπάρχει άλλη ζύμη. Η ζύμη είναι οι μαθηταί του Χριστού στους οποίους είπε να περιμένουν στην Ιερουσαλήμ και «ἕως οὗ ἐνδύσησθε δύναμιν ἐξ ὕψους», τους ήρθε το Άγιο Πνεύμα, βαπτίστηκαν εν Πνεύματι Αγίω, όπως τους είπε. Είναι οι πρώτοι χριστιανοί, είναι τα πρώτα μέλη της Εκκλησίας, είναι όλοι μαζί το σώμα της Εκκλησίας, και συνάμα σώματος του Ιησού, τους οδηγεί, τους κατευθύνει το Άγιο Πνεύμα. Αυτό θα ζυμώσει την ανθρωπότητα. Δεν μπορεί κάποιος τώρα... Και η Εκκλησία δεν έχει διακοπές. Αυτό εννοούνται οι «πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς». Ό,τι και να γίνει δηλαδή, η σφαγή να πέσει. Τελικά η Εκκλησία δεν θα εξαφανιστεί κατά ένα τέτοιο τρόπο για να αρχίσει πάλι αυτήν την αρχή.

Εκκλησία, όπως και να έχει το πράγμα, η ορατή Εκκλησία, διότι η Εκκλησία είναι και αόρατη, αλλά είναι και ορατή πάντοτε, πάντοτε είναι και ορατή, φαίνεται συγκεκριμένη, ό,τι και να γίνει με κάποιο κομμάτι της Εκκλησίας, που θα είναι όλη η Εκκλησία όμως πάλι, δεν είναι κουτσορεμένη η Εκκλησία, έχουμε πει κι άλλη φορά, θυμάστε, ότι όπου υπάρχει επίσκοπος και γίνεται η Θεία Λειτουργία, εκεί είναι όλη η Εκκλησία. Ό,τι και να γίνει λοιπόν, σφαγή να πέσει, καταστροφή να γίνεται και τα λοιπά, η Εκκλησία δεν θα πάψει να υπάρχει και ύστερα τρόπο να πάλι να αρχίσει από την αρχή να υπάρχει. Άρχισε και έχει συνέχεια, ας πούμε. Επομένως, τελικά η Εκκλησία είναι όποιος είναι.

Είναι πιασμένος από αυτήν την αλυσίδα. Όποιος δεν είναι πιασμένος από αυτήν την αλυσίδα, είναι έξω στην έκταση.

Μπορούν επομένως, αυτά ίσως θα πούμε τώρα την Κυριακή που λένε, τι να πουν οι φίλοι των Θεανών; Δεν μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι, δεν μπορεί να πει τώρα ο καθένας ότι και εμείς είμαστε Εκκλησία. Που λέγεται αυτό, η Εκκλησία του Χριστού, η Εκκλησία του Θεού, η Εκκλησία τ’ άλλη και η Εκκλησία τ’ άλλη, καθένας δηλαδή. Ναι, εφόσον δεν έχουνε, όπως το λέμε αυτό λέγεται αποστολική διαδοχή, έτσι λέγεται, εφόσον δεν υπάρχει και αυτή η διαδοχή, δεν υπάρχει και αυτή η αλυσίδα, όπως δηλαδή, που μπαίνει η ζύμη, μπαίνει εκεί στη σκάφη που είναι το αλεύρι και να το ζυμώσει όλο, αλλά τι είναι η ζύμη που θα το ζυμώσει όλο, τι είναι η ζύμη; Βέβαια μετά και άλλα θα γίνουν ζύμη και πιο πέρα θα γίνει ζύμη. Αλλά γίνεται ζύμη τελικά όταν ξεκινάει η πρώτη ζύμη.

Σε κάποια γωνιά εκεί... Ένα αυτό μέρος του αλεύρου θα πει, εμείς δεν, θα ζυμωθούμε εδώ, οι κόκκοι του αλευριού ας πούμε, εμείς θα ζυμωθούμε εδώ μαζί μας. Δεν μπορεί να γίνει αυτό.

Λοιπόν, ο Κύριος ίδρυσε την Εκκλησία, έκανε το βασίλειό του και τώρα είναι το στήριγμα που λέει εδώ, «ἔσται στήριγμα ἐν τῇ γῇ ἐπ’ ἄκρων τῶν ὀρέων», βέβαια είπαμε προηγουμένως ότι καταρχήν μπορεί να σημαίνει αυτό αν το πάρουμε έτσι κατά γράμμα μπορεί να σημαίνει και έχουμε υπόψη μας και τα εβραϊκά και τα λοιπά, ως εικόνα σημαίνει αυτό ότι τόσο πολύ λοιπόν η γη θα καρποφορήσει και θα δώσει πολύ σιτάρι, άφθονο σιτάρι, ακόμη και τα βουνά επάνω θα καρποφορήσουν. Θα μπορούσαμε να πούμε δηλαδή ότι το χωράφι αυτό που λέγεται Εκκλησία, το απέραντο αυτό χωράφι που λέγεται Εκκλησία, ευχαριστώ που παρακολουθήσατε.

Πολύ όμως εδώ, καθώς έχει τη λέξη στήριγμα, που οι Εβδομήκοντα ας πούμε το εβραϊκό το αφήνει κάπως αλλιώς, οι Εβδομήκοντα ερμηνεύουν όπως ερμηνεύουν, λέμε τι μένει ας πούμε. Ο Χριστός είναι υψωμένος μέσα σε αυτό το βασίλειο που ίδρυσε ή καλύτερα με το βασίλειό του ο Χριστός είναι υψωμένος μέσα στον κόσμο σαν σημαία. Ή όπως ήτανε στην Παλαιά Διαθήκη που λέει εκεί για το χάλκινο όφι, ο οποίος ήταν υψωμένος και ήταν στήριγμα για όλους, όποιος.

Εδάκνετο από οφίδι και γύριζε αμέσως μπροστά εκεί, θεραπευότανε. Και ο ίδιος ο Κύριος λέει ότι όπως ο Μωυσής ύψωσε τον όφι στην έρημο, έτσι θα υψωθεί και ο Υιός του ανθρώπου, θα σταυρωθεί δηλαδή, θα σταυρωθεί αλλά και θα αναστηθεί. Αυτός λοιπόν ο Χριστός, ο σταυρωμένος, ο αναστημένος, ο ενανθρωπήσας πρώτα, ο οποίος εκήρυξε, ο οποίος σύνδεσε την Εκκλησία, ο οποίος βιωσμένε την Εκκλησία κλπ., ναι, είναι αυτός, ναι, μες στον κόσμο, ανάμεσα στον κόσμο, στο κέντρο του κόσμου, ναι, επ' άκρων των ορέων, ας πούμε, τρόπον τινά, σαν να είναι μια σημαία, δένει κανείς ένα σχοινί στην κορυφή ενός βουνού και το τεντώνει αυτό το σχοινί στην κορυφή του άλλου βουνού.

Κάπου εκεί, ας πούμε, επάνω από το κοινό αυτό, τοποθετείται αυτή η σημαία και φαίνεται από παντού και μπορεί να τη βλέπει κανείς και να στηρίζεται. Είναι στήριγμα δηλαδή, είναι στήριγμα για όλους αυτούς που τη βλέπουν, για όλους αυτούς που την τιμούν, για όλους αυτούς που πιστεύουν κτλ. Ο Χριστός λοιπόν, ο Χριστός είναι αυτό το στήριγμα, είναι αυτό το υψωμένο στήριγμα εν μέσω των ανθρώπων, εν μέσω του κόσμου, δια της Εκκλησίας. Ως Εκκλησία είναι υψωμένος ο Χριστός, είναι στήριγμα ο Χριστός.

Και...

Ξέρω τώρα πώς, ας πούμε, τα καταλαβαίνουμε αυτά, εάν δεν τα πάρουμε αυτά τον τρόπο που είναι απλώς λόγια, αλλά είναι ότι μέσα εδώ κρύβεται όλη η αλήθεια, όλη η πραγματικότητα, όλο αυτό το οποίο υπάρχει, όλο αυτό το οποίο γίνεται. Τι έχουμε να φοβηθούμε εμείς εκεί; Τι έχουμε να φοβηθούμε; Βέβαια, μας λένε άλλα και δυστυχώς επηρεαζόμαστε κι εμείς από τους άλλους και τελικά χάνουμε όλη την αλήθεια και όλη την πραγματικότητα. Ότι τι λέτε εσείς τώρα; Δεν βλέπετε ποια είναι η πραγματικότητα στη ζωή, που ο καθένας κάνει ό,τι θέλει, που ο καθένας σπάζει όσο θέλει, που ο καθένας σκοτώνει όσο θέλει, που ο καθένας επιβάλλει αυτό που θέλει και γίνονται όλα αυτά τα κακά;

Τι μας λέτε τώρα; Πού δεσπόζει ο Χριστός και πού είναι υψωμένος ο Χριστός και πού είναι στήριο με ο Χριστός και πού είναι ο Χριστός την κυριαρτή και πού είναι ο Χριστός που φαίνεται και πού είναι ο Χριστός τον οποίο μπορεί να καταθήκεται; Ναι. Έτσι λένε. Έτσι είναι. Έτσι είναι. Καλά, όσο είναι αυτά μια πραγματικότητα, πολύ, πολύ, πολύ περισσότερο είναι πραγματικότητα από άλλα. Και σήμερα είναι και αύριο δεν είναι. Πόσες φορές ξεσηκώνεται ο άνθρωπος και ξεκινάει να κάνει τούτο και εκείνο και πάει σε ένα σημείο και μετά, σαν να μην υπήρχε ποτέ. Άλλους και πέρα τα ίδια και άλλους και πέρα τα ίδια. Επίσης οι άνθρωποι μεταεκείνοι οι οποίοι ξεγελιόμαστε, φοβόμαστε, επηρεαζόμαστε από την εκάστοτε κατάσταση και νομίζουμε ότι όλα, όλα φέρνουν, όλα φέρνουν, όλα κάνουν.

Όλα αυτά τελικώς, και αν πιστεύεις στην μόνη αλήθεια που δεν αλλοιώνεται ποτέ και δεν αλλάζει ποτέ και που πάντοτε μένει στον αιώνα και αν πιστεύεις και αν όντως την βλέπεις ακριβώς, όλα τα άλλα μετά, προσέχουμε τον Λόγο του Θεού, όλα τα άλλα υπηρετούν τον άνθρωπο. Ενώ έρχονται με αγριότητα, έρχονται με σατανική διάθεση, έρχονται με καταστροφική, ας πούμε, διάθεση, τελικώς εκείνο που επιτυγχάνουν είναι να υπηρετήσουν τον άνθρωπο, εκείνο που επιτυγχάνουν είναι να προσφέρουν εκδούλευση στον άνθρωπο, εκείνο που επιτυγχάνουν είναι να τον αγιάσουν όλα. Είναι μια αλήθεια. Πότε θα το καταλάβουμε αυτό οι Χριστιανοί; Πότε θα το πιστέψουμε αυτό οι Χριστιανοί; Πότε θα αρχίσουμε να τον δούμε, οι...;

Αλλιώς θα καταντούμε, όπως λέει ο Απόστολος Παύλος, «εἰ ἐν τῇ ζωῇ ταύτῃ ἠλπικότες ἐσμέν, ἐλεεινότεροι πάντων ἀνθρώπων». Εάν οι Χριστιανοί, έτσι όπως είμαστε στον κόσμο αυτό και παλεύουμε απλώς να... όπως παλεύουν όλοι οι άνθρωποι να βγάλουν πέρα, τίποτα περισσότερο δεν έχει, είναι οι ελεεινότεροι πάντων των ανθρώπων. Γι' αυτό πολλοί Χριστιανοί, πάρα πολλοί Χριστιανοί είναι καημένοι, πολύ ταλαιπωροί, πάρα πολλοί, γιατί απλώς είναι Χριστιανοί, απλώς άκουσαν μερικά πράγματα, αλλά όμως δεν πίστεψαν ακόμη στον Χριστό. Δεν πίστεψαν έτσι που με τα μάτια της πίστης, με τα μάτια που δημιουργεί η πίστη μέσα στον άνθρωπο, να δουν τον Χριστό, να δουν όλο αυτό το μεγαλείο του.

Δουν όλη αυτήν την κυριαρχία του Χριστού, να δουν ότι βασιλεύει από τη μία άκρα στην άλλη, είναι στήριγμα του λαού. Όπως κάποιος πατήρ λέει εδώ,

ξεκινώντας από τη λέξη αυτή στήριγμα που είπαμε κατά το εβραϊκό, σημαίνει σίτος, άρτος, στηρίζει καρδία ανθρώπου κλπ.

Ωραία!

Αυτό το στήριγμα είναι ο άρτος, το σώμα δηλαδή και το αίμα του Χριστού. Διότι ο Χριστός με τίποτε άλλο δεν είναι τόσο παρών, εν μέσω ημών, δεν είναι τόσο παρών. Και αν θέλετε με τίποτε άλλο δεν έρχεται ο Χριστός τόσο πολύ να γίνει ένα με μας, όσο με το μυστήριο, με τον άρτο, με τη Θεία Κοινωνία.

Είναι στήριγμα λοιπόν εν τη γη επ' άκρων των ορέων.

Υπεραρθήσεται υπέρ τον Λίβανον ο καρπός αυτού.

Ο καρπός αυτού, αυτού του βασιλέως, του βασιλέως που είναι στο ρήμα, του Μεσσία, του Μεσσία, υπεραρθήσεται υπέρ, κάνει εικόνα δηλαδή, θέλει να μας πει ότι ήταν πολύ μεγάλο το καρπό, πάρα πολύ. Ο καρπός βασιλεύει, δηλαδή ο Χριστός θα κερδίσει πολλές, πολλές, πολλές απειράριθμες ψυχές. Είναι η έννοια, αυτός είναι ο καρπός του Χριστού. Πολλές ψυχές θα κερδίσει. Και μάθατε πόσοι πολλοί το βλέπουμε σήμερα αυτά, πώς τα ακούμε και πόσο στενόψυχοι είμαστε και πόσο μπερδευόμαστε και λοιπά. Όπως είπαμε μια άλλη φορά.

Οποιαδήποτε δική μας στάση δεν καταργεί το σχέδιο του Θεού, οποιαδήποτε δική μας στάση δεν καταργεί το έργο του Θεού. Όπως λέγαμε και το βράδυ, πρώτη αγρυπνία που κάναμε στην Αγία Αθανασία, μια Δευτέρα βράδυ ήταν, που λέγαμε εκεί ότι εμείς μπορεί να είμαστε άθυμοι, να είμαστε στενοχωρημένοι, να τα δικά μας. Αλλά, το τροπάρι είναι τροπάρι, γιορτή είναι γιορτή, το πανηγύρι του Θεού είναι πανηγύρι του Θεού, αυτό δεν αλλάζει. Και όποιος απαρνείται όλα αυτά και μπαίνει μέσα εκεί, πανηγυρίζει.

Λοιπόν, μπορεί να είναι στα σήμερα, πώς τα παίρνουμε όλοι εμείς οι σύγχρονοι χριστιανοί. Αλλά, όμως, εκατομμύρια ψυχές κερδίθηκαν από τον Χριστό. Όχι απλώς, όχι απλώς πίστεψαν έτσι όπως πιστεύουμε εμείς. Τελικά, ποιοι θα κερδιστούμε πραγματικά; Γιατί όταν λέγουμε εκατομμύρια ψυχές κερδίθηκαν από τον Χριστό, εκατομμύρια ψυχές πίστευσαν στον Χριστό, δεν εννοούμε τα πολλά πλήθη που ήταν κατά καιρούς στις κενοί, αλλά εννοούμε όλους εκείνους που έγιναν άγιοι. Και φυσικά και κοντά στον Κύριο, που δεν τους ανακήρυξε η Εκκλησία στους Αγίους, αλλά κοντά στους Αγίους και πίστευσαν. Αλλά οι Άγιοι είναι αμέτρητοι οι Άγιοι. Αμέτρητοι. Πόσες φορές κάνουν λόγο τα βιβλία για μυρίους Αγίους.

Ευαγγέλιο, Ανάληψη, Αποκάλυψη, Ευαγγέλιο.

Εκατομμύρια λοιπόν ψυχές κερδήθηκαν από τον Χριστό και είναι ο καρπός του, ο καρπός του ελέους του Κυρίου, ο καρπός της αγάπης του Χριστού, ο καρπός αυτός της σωτηρίας που προσέφερε. Όλος αυτός ο καρπός, πέρα πάνω από τον Λίβανο, υπεραρθήσεται λέει, πέρα τον Λίβανο.

Πούμε, θα πάρουμε τον όγκο του Ολύμπου και να στοιβάξουμε, ας πούμε, ανθρώπους και να φτιάξουμε έναν Όλυμπο, ναι. Πόσες ψυχές θα γίνουν, ποιες που θα αποτελέσουν έναν τέτοιο όγκο, αμέτρητες.

Ωραία, δηλαδή, όχι μόνο οι πολέμιοι του χριστιανισμού, οι εχθροί και σήμερα του χριστιανισμού, και οποιοδήποτε, με ένα «ευθύακαν ο χριστιανισμός» να λένε, έτσι πολύ πολύ ελαφρά, αλλά και οι χριστιανοί, επομένως, να μην έτσι το έχουν πιστέψει βαθιά μέσα τους, ότι έκανε πολλά πράγματα. Και οι άλλοι και οι χριστιανοί κάπως έτσι να νομίζουν. Αλλά όμως ο Μεσσίας, ο Βασιλεύς, αυτός κέρδισε πολλές ψυχές και κερδίζει πολλές ψυχές και θα κερδίσει πολλές ψυχές και ο καρπός θα είναι πολύς. Κανείς άλλος ποτέ.

άλλος ποτέ δεν ήλκυσε τόσους όσους ο Χριστός. Κανείς ποτέ δεν έκανε τόσους δικούς του όσους ο Χριστός. Κανείς άλλος δεν είχε τόσο καρπό όσο ο Χριστός. Και χωρίς να ασκήσει καμία βία, χωρίς να εκμεταλλευτεί καμιά αδυναμία των ανθρώπων, αλλά μόνο με την αγάπη Του, μόνο με το να προσφέρει σωτηρία. Ναι, να πούμε, να πούμε ότι, να ευχηθούμε να είμαστε κι εμείς μέσα σε αυτόν τον καρπό, να ευχηθούμε. Να παρακαλέσουμε τον Κύριο να μην μας αφήσει έξω από αυτόν τον σωρό, αν θέλετε. Και να θυμηθούμε εδώ εκείνη τη μητέρα ενός εκ των τεσσαράκοντα μαρτύρων, θυμάστε, που τους έβαλαν στη λίμνη και πάγωσαν όλη τη νύχτα και ως το πρωί ξεψύχησαν όλοι και ένας νέος, στρατιώτης ήταν αυτός, φαίνεται ότι είχε πολύ ισχυρή κράση, ιδιοσυγκρασία και δεν είχε πεθάνει το πρωί, ζούσε ακόμα. Και καθώς φόρτωσαν όλους τους άλλους στα κάρα για να πάνε κάπου να τους κάψουν και αυτόν τον άφησαν με την ελπίδα να συνέλθει λίγο και να προσπαθήσουν πάλι με κολακίες και με αυτά να τον κάνουν να αρνηθεί τον Χριστό, η μητέρα του που βρέθηκε εκεί τον φορτώθηκε στην πλάτη της όπως έκαναν έναν καιρό

γυναίκες, σήκωναν στην πλάτη τους μεγάλα βάρη, φορτώθηκε λοιπόν στην πλάτη της, είναι πολύ βαρύς ένας άνδρας όταν είναι σαν πεθαμένος, όμως είναι ζωντανός δεν είναι τόσο βαρύς, αλλά σαν πεθαμένος είναι πάρα πολύ βαρύς. Φορτώθηκε στην πλάτη της και σιγά σιγά, σιγά σιγά, ακολουθώντας τα κάρα, πήγε και αυτή έφτασε και έριξε εκεί στο σωρό, το θυμήθηκα τώρα επειδή είπαμε για σωρό, καθώς έριχναν τον ένα πάνω στον άλλο για να τους κάψουν, εκεί στο σωρό έριξε και τον γιο της να καεί, να μην χάσει το στεφάνι.

Ποια λογική στέκεται αυτό; Με καμία. Αλλά αυτή η γυναίκα δεν έβλεπε τα πράγματα όπως τα βλέπουμε εμείς και δεν σκεπτόταν όπως σκεπτόμαστε εμείς. Αυτή είχε άλλα μάτια και είχε άλλον νουν, είχε νου Χριστού όπως λέει ο Απόστολος Παύλος. Είχε μάτια Χριστού και τα έβλεπε έτσι και ενήργησε όπως ενήργησε. Λοιπόν, να ευχηθούμε να μην μείνουμε έξω από το σωρό αυτό, αλλά να βρεθεί κάποιος να μας σπρώξει και μας προς τα εκεί, αν δεν πάνε τα βήματά μας ή αν ποτέ βρεθούμε σε κατάσταση που δεν μπορούμε εμείς να πάμε προς τα εκεί τα βήματά μας, κάποιος να μας σπρώξει τελικά να βρεθούμε σε αυτόν τον σωρό, στον σωρό του Θεού, στον καρπόν αυτόν του Θεού. Και εξανθήσουσιν εκ πόλεως ως χόρτος της γης.

Ταιριάζει ακόμη καλύτερα, μέσα από τις πόλεις, πω πω, μέσα από τις πόλεις, πόσοι έχουν να παρουσιαστούν, οι οποίοι θα πιστεύσουν σε αυτόν τον Μεσσία, σε αυτόν τον Βασιλέα, θα δώσουν τον εαυτό τους σε αυτό το νέο βασίλειο, θα γίνουν καρπός αυτού του βασιλέως, από τις πόλεις, από τις κωμοπόλεις, από όλους τους κατοικημένους χώρους. Πολύ, πολύ, πολύ, όσα είναι και τα χόρτα της γης ας πούμε. Δηλαδή και από την πλευρά ότι αναρίθμητα είναι τα χόρτα, αναρίθμητοι θα είναι και αυτοί, αλλά και από την πλευρά ότι όπως η πρασινάδα προπαντός την άνοιξη που είναι τόσο ωραία, βρίσκεται σε τέτοιο οργασμό και λοιπά, οργιάζει κυριολεκτικά λοιπόν,

έτσι πολλές ψυχές μέσα από τις πόλεις, μέσα από τους κατοικημένους χώρους, πάρα πολλές ψυχές αλλά και συγχρόνως ολοζώντανες, ολοόμορφες ας πούμε, όπως θα το λέγαμε, πανέμορφες, όπως η πράσινη χλόη.

Έστω το όνομα αυτού ευλογημένον εις τους αιώνας, το όνομα αυτού του βασιλέως να είναι ευλογημένο εις τους αιώνας. Όπως λέγει ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, δεν μπορεί να αναφέρεται αυτό τώρα εις τον Υιόν του Δαβίδ, τον Σολομώντα, ο οποίος εκ της του Ουρίου, λέει, αυτός που προέρχεται από την του Ουρίου γυναίκα, δεν μπορεί να αναφέρεται σε αυτόν ότι να είναι ευλογημένο το όνομά του εις τους αιώνας, αλλά αναφέρεται στον Μεσσία. Δηλαδή, ακόμη μια φορά τονίζουν εδώ οι πατέρες ότι είναι μεσιακός ο ψαλμός, αναφέρεται στον Μεσσία. Είναι ευλογημένο το όνομά του εις τους αιώνας. Προ του ηλίου διαμένει το όνομα αυτού.

Το «προ του ηλίου», θυμηθείτε, και την άλλη φορά είχαμε πει ότι το «προ του ηλίου» σημαίνει μπροστά στον ήλιο, όχι πριν από τον ήλιο, μπροστά στον ήλιο. Δηλαδή, ενόσω υπάρχει ο ήλιος, θα υπάρχει και ο βασιλεύς, εάν θέλετε, πάντοτε δηλαδή σε αυτόν τον κόσμο. Όταν θα πάψει να υπάρχει αυτός ο κόσμος, θα αρχίσει να υπάρχει ο άλλος. Ή θα υπάρχει πλέον ο άλλος, χωρίς να υπάρχει ο παρών. Και να ευλογηθούν πάντα τα έθνη, μακαριούσιν αυτόν, και θα ευλογηθούν όλες οι φυλές της γης. Και όλα τα έθνη που θα γίνουν χριστιανοί θα μακαρίζουν, θα δοξάζουν, θα δοξολογούν αυτόν τον βασιλέα, τον Θεό, τον Μεσσία. Και λέγει, νομίζω, πάλι εδώ κάποιος από τους πατέρες, λέει:

Πού γαρ ουκ έστι Χριστός; Λέει ο Κύριλλος Αλεξανδρείας πάλι: «Πού γαρ ουκ έστι Χριστός;» Διότι πού δεν υπάρχει ο Χριστός; Ή ποιο έθνος ου τετίμηται τη τοιαύτη κλήσει; Ή, ας πούμε, ποιο έθνος δεν έχει τιμηθεί με αυτή την κλήση; Δηλαδή, από ποιο έθνος ο Μεσσίας, ο Χριστός, δεν έχει καλέσει ανθρώπους να γίνουν δικοί του, εφόσον θα ήθελαν να γίνουν; Όπως θα ξέρετε, και οι Κινέζοι ακόμη είναι Χριστιανοί και οι Ιάπωνες είναι Χριστιανοί και οι Ινδοί είναι Χριστιανοί, και δεν υπάρχει μέρος της γης. Πρόκειται να ευλογηθούν όλες οι φυλές της γης μας. Αυτά όμως για σήμερα. Να σταματήσουμε εδώ, για να δούμε τους άλλους στίχους που είπαμε δεν ανήκουν στον ψαλμό, να τους δούμε την προσεχή φορά, να τελειώσει έτσι και αυτός ο ψαλμός.