Η εμπιστοσύνη του Δαβίδ στον Θεό μέσα από τη θλίψη και τη λύτρωση

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Let us bring this to a close, then.

In our talks on Monday, I think we reached Psalm 70 and looked at its first part, up to verse 12. In this psalm, David is again being pursued. He prays for God to help him, and as he prays, he remembers all that God has done for him in the past. He trusts that God will help him now as well.

The help God gave him in the past assures him that God will help him now, and so he hastens to give thanks. In the first part, as we saw, he prays and gives the reasons on which his prayer rests. In the second part, the psalmist expresses his trust in God with great conviction and makes promises to Him. We had already begun that second part, which starts at verse 14, and looked at verses 14, 15, and 16. This is where he begins to express his trust in God: “But I will always hope in You…”

“And I will add to all Your praise. My mouth will proclaim Your righteousness and Your salvation all day long, for I do not know how to write.” So I will speak of these things aloud, as it were, because I cannot write them down.

“I will go forth in the strength of the Lord. O Lord, I will remember Your righteousness, Yours alone.” That is as far as we got. Now we move on from verse 17: “O God, You have taught me from my youth, and to this day I proclaim Your wonders. Even when I am old and gray, O God, do not forsake me, until I proclaim Your mighty arm to every coming generation, Your power and Your righteousness, O God, reaching to the heights.”

“You have done great things, O God. Who is like You? You have shown me many grievous afflictions, yet You turned back and gave me life. From the depths of the earth You brought me up again. You increased Your greatness toward me, turned back and comforted me, and from the depths of the earth You brought me up again. I too will praise Your faithfulness with the psaltery, O God. I will sing to You with the harp, O Holy One of Israel. My lips will rejoice when I sing to You, and so will my soul, which You have redeemed. All day long my tongue will speak of Your righteousness, when those who seek to harm me are put to shame and confusion.” So the second part continues.

In the verses that follow, we see even more clearly that God’s goodness in the past gives him confidence for the present and the future. “O God, You have taught me from my youth, and to this day I proclaim Your wonders.” My God, I will tell of Your wonders. I will proclaim them and make known to everyone what You have done: the great and wonderful things You have done for me, teaching me from my youth until this very day. In other words, David

is in difficulty and in need. He prays and begs God to come quickly to his aid, remembering everything God has done for him from his youth until now. As we have said before, David is not the only person to receive God’s kindness and help, or to see His great and wonderful works. If each of us looks carefully, we will see that God has always been with us, always watched over us, always sought us out, and always stepped in.

At the difficult moment, at just the right time, it was God who led each person to where they are now. If someone finds himself in a good place, he can see this, as we have said before. Look at the Confessions of Saint Augustine. He lived in sin, far from God. It never crossed his mind that God loved him, that God was near him, that God was pursuing him to draw him back, or that God cared for him and attended to every detail of his life. It never crossed his mind. But when he returned to God, when he received illumination and saw God’s love, when he came to know God’s providence and mercy, he saw it all. Then he sat down and wrote about it.

What Saint Augustine wrote, anyone could have written. Anyone who reads his Confessions finds something of himself there. Of course, Augustine’s story emphasizes that he lived in sin, leading a sinful life, and later saw that God had watched over him until He brought him close. With David it is different. David was close to God from his youth. Many times he saw God’s wonders and great works. Many times he saw God’s loving kindness: God bent down to him, heard his prayer, and saved him in a wondrous way. In a wondrous way, God brought him out of difficulty and danger.

So now he says, “My God, I will announce and make known the wonderful ways You have protected me. Through them, You have taught me from my youth until this very hour to put my hope in You.”

Thank you. “Even when I am old and gray, O God, do not forsake me, until I proclaim Your mighty arm to every generation.” Here David is pleading with God. He has seen God’s wonders since he was a little child, and he asks God not to forsake him even when he grows old, even when he is very elderly. He asks to be able, until the end of his life, to confess, announce, and proclaim God’s mighty arm.

That means God’s power, His almighty power that works these wonders. “To every coming generation” means to all who follow, to the generations still to come. As we can see, David is captivated by God. He is a man like any other, a king with so many responsibilities, yet God is the center of his life. Everything in his life points toward God. He thinks of God continually, lives continually with God and for God, looks to Him and follows Him. We see exactly this in the Saints, in all the Saints.

The Saints, these holy souls, do not lose themselves in the difficulties, affairs, or occupations of life. Everything leads them back to God and helps them remember Him. Everything draws them toward Him, you might say, and they face everything within their relationship with Him. The soul of every Saint is captivated by God’s presence and love, by the thought of Him and this constant turning toward Him.

Of course…

Christians often say, “God willing,” or “Glory to God,” and so on. Yet God is not always at the center. That is the great difference here. A person may glorify God because He helped them avoid losing this or that. Their attention is really fixed on other things: on having the life they want, with no difficulties, a life that is easy and pleasant, full of things to enjoy. And when God gives them those things and they feel secure in them, they say, “Glory to God, glory…”

Yes, yes, we must say, “Glory to God.” But the soul that says it should have God at its center, rather than say it merely because God has helped it enjoy the things it enjoys. We should say, “Glory to God,” first of all because God is always there; because He loves us, draws us close, reveals Himself to us, forgives us, and receives us; because He has made us His own and calls us His children; because we have Him as our Father, because we have Him… Glory to God.

God orders all things. He may give, or He may withhold. He may take something away, or remove it entirely. He may attend to us, or seem not to. He may put us to the test again. God is everything. This is how David lived, and how the Saints lived too. This was their relationship with God. It was how they turned to Him, thought of Him, spoke of Him, thanked Him, and glorified Him.

It is a great thing for a person to let go of what is his own. A very great thing. Even if someone lets go of material things, he may still be attached to spiritual things. Suppose someone undertakes a spiritual work. Even then, he may fail to find God through it. God may not be everything to him; the work itself may be everything, with God merely serving that work. You can see how mistaken that is. The Saints and the Fathers did no such thing.

They did not undertake a work and become upset if it did not succeed, or if they had no audience, or if few people followed them. When did the Apostles, the Saints, or the Fathers ever concern themselves with such things? If the Saints are troubled, if they feel pain, it is because a person is being lost. Yet we too can appear to be grieving over the loss of souls when what really troubles us is that our own little kingdom is shrinking. We want a kingdom of our own alongside the Kingdom of God, and our self-love, that root passion, and our self-interest are left unsatisfied.

And so on. Old age.

For David, what matters is seeing God’s mighty works and wonders, recognizing them, and speaking about them. His longing is that God will not abandon him, now or for the rest of his life. Yes, he feels that deeply. God is so close to him, and he belongs so completely to God. God has loved him so much, and yet he asks God not to abandon him. For if God were to judge us strictly, He would find fault with us. So when David asks not to be abandoned, he is asking God to forgive whatever shortcomings and mistakes he may have, so that, to the end of his life, he may

bear witness to God’s wonders and proclaim them to the generations that follow, to the younger people who come after him.

“Your power and Your righteousness.” Yes, he means: I will tell the coming generations, I will proclaim Your power and Your righteousness. And as we have said, God’s righteousness is more than the fact that He is just. It is all His love for humanity, all His providential care, all His concern and all that He gives to us. So I will proclaim Your power and Your righteousness, O God, which reach to the heights.

I will proclaim Your power, Your righteousness, and all these wonders, so many and so great. They reach high, to the very heights. These are no small things confined to the earth. David sees this. When someone begins to see God’s works, His love, and the ways He makes Himself known, he is overwhelmed, we might say, by such greatness. Yes, David says that these things reach very high indeed. “You have done great things, O God.” And he goes on to glorify Him: “O God, who is like You?” God, who is like You? David is not simply doing theology here, thinking it through and concluding that

God, God is God. Who can be like God? No, these are lived experiences.

A theologian might sit down, think about certain things, say beautiful things about God, and even say, “Who is like God?” There is value in thoughts like that; they are good too. But what comes from reasoning alone is different from what comes from lived experience. The Ascension, the Annunciation...

Someone was saying, “All that is well and good, but what about us? What good is it to marvel at these things if our problems are not solved?” Well, that is where we go wrong. We do not know what we are saying.

It is in the midst of his problems, his afflictions, as David says further on, and all his difficulties that a person sees God as He truly is. He marvels at God’s great works and says, “Who is like You?” These words arise in the middle of life. This is more than theology in the abstract. A person of God is no phantom, floating somewhere outside the world. He lives the full reality of life, and there he sees God’s greatness, His providence, and His love. As Saint Isaac says, a Christian can reach the point of seeing God’s providence in every detail of his life. That may sound overly meticulous, but when a person reaches that state, it is nothing of the sort. In every detail of his life he sees God’s providence,

God’s presence, His love, His compassion and love for humanity, and His sheltering care. Who, then, is like You? Not one, no one. “How many great and grievous afflictions You have shown me!” How many afflictions You have sent upon me.

Uh...

“Many and grievous afflictions.” You see, they are many and painful, great afflictions, too heavy to bear.

When does this happen? Especially when a person feels abandoned. Of course, God does not abandon him, but God allows him to feel that way—as though he has been forgotten, as though he has been abandoned amid these afflictions: these grievous, many, great afflictions, these unbearable, very heavy afflictions. No one can bear them; there is no strength left to draw on. In other words, more or less anyone who falls into God’s hands will, by God’s permission—God will lead him, that is—experience deeply the reality that he cannot bear it, cannot bear it; yet he waits a little longer and hopes in God. “How many afflictions You have shown me, many and grievous; and, turning back, You gave me life.” That is, You had abandoned me, but then You returned.

and found me and gave me life again. Under the weight of such unbearable afflictions, a person feels life slipping away. He cannot bear it; he cannot even carry the burden of life itself. Yes, that is why David says, “You returned and gave me life, and from the depths of the earth You brought me up again.” A person feels he is sinking into the depths of the earth, into the deepest place he can imagine. Down he goes, sinking there. But You returned of Your own accord and brought me out again. Thank you.

You see, he does not say, “You helped me, and I climbed out.” He says, “You brought me out.” Unless God takes hold of you down there, you cannot get out. But God will take hold of you. That is the point. When someone hears, “Unless God takes hold of you, you cannot get out,” he immediately becomes anxious: What if God does not take hold of me? But God will.

There is an image we mentioned years ago. I think Father Theokletos also writes about it in his book. Imagine a thousand hands, to show how hard it is for a person to come up from the depths of the earth. Imagine a thousand human hands reaching down. Of course, God does not have one hand or a thousand hands; His power is beyond that. But picture a thousand hands reaching into the depths where someone has fallen, pulling with all their strength to get him out, each lifting him a little. And even then, the person still feels drawn to fall back into that state. Something like that. You can see this

in a very dark and stark way in states of illness. A person truly sinks into the darkness of depression and melancholy, as though falling into the depths of the earth. Someone pulls and pulls, trying to bring him up a little, yet he wants to go back down. It shows itself most clearly in those states of illness, but it seems that the same thing happens more generally, though in a milder form.

The...

What can one say? A person lives as though in Hell, yet seems unwilling to come out. Yes, this is something satanic. It is like the devil, who lives in Hell and will not say, “I have sinned, Lord,” to be delivered. He will not say it. I do not know; seeing the states of illness we find in people, I would venture to say that the devil knows that if he said, “I have sinned,” he would be delivered, he would be saved. Yet he will not say it. He will not, he will not. It is a terrible thing.

Evil is a terrible thing. But it is more than evil itself: it is the human will. A human being is a rational creature made in God’s image, with a nous, the spiritual intellect, with thought, will, heart, love, and feelings. And a person has the freedom to embrace evil if he chooses. He embraces it, and then it wraps itself around him so tightly that he cannot escape its grip unless God bends down to him. And God does bend down. So on one hand, a person can become terribly discouraged and despair: “What will happen? It is over. We are lost. There is no salvation.”

Yes, things can seem hopeless. But one small thread remains: a person can hope in God. Even when everything goes against him, he can keep waiting. God gives each person that ability: to hope, to believe, to wait, and to endure patiently. When Christ was crucified, the poor disciples were so frightened that they were all swept away by fear. Yet they gathered again and waited for the Lord. And there He was. Then came the day of Pentecost, and from that point the Kingdom of God began to unfold.

On the one hand, a person should have no trouble giving up hope in human comfort, human strength, and all such things. On the other hand, he still has a little strength. No one should say he has none; God gives that much to everyone. With that little strength, he can begin to hope in God, trust Him, and wait patiently for Him until He appears. And God returns, gives life, as David says here, and brings him up again from the depths of the earth. David speaks of depths in the plural, and that matters. There is one abyss, then another below it, and another still. A person can keep sinking.

“You made Your greatness abound toward me; You returned and comforted me, and brought me up again from the depths of the earth.”

“You made Your greatness abound toward me.” That is, You showed Your majesty, Your gracious condescension, and Your wondrous work in abundance. “You made Your greatness abound toward me.” You returned after I had felt abandoned, and it was then that You showed the abundance of Your goodness, Your condescension, and Your love. This is Your majesty.

“You returned and comforted me, and brought me up again from the depths of the earth.” The verse is repeated here to stress this point: God had, in a sense, left David alone. But when God returned, comforted him, and brought him up from the depths, He revealed His majestic love for mankind and His compassion in great abundance. As we have said before, God always gives more than a person can ask for. However much you ask, God will show that His gift goes beyond anything you could imagine, because He is God.

That brings us to the end of the second part. Three verses remain as an epilogue. I think we will stop here, since we said we would finish at eight thirty. We will continue next Monday, God willing. That will be the 28th. Will you come, or should we skip it? Will you come? We shall see. Perhaps next Monday we will begin the Canons as well.

Thank you.

Να κλείσουμε λοιπόν.

Τις ομιλίες αυτές που κάναμε τη Δευτέρα είχαμε φτάσει νομίζω στον εβδομηκοστό ψαλμό και είχαμε δει το πρώτο μέρος, που είναι μέχρι το 12ο στίχο. Σε αυτόν τον ψαλμό, ο ψαλμωδός, ο Δαβίδ, είναι πάλι διωκόμενος και προσεύχεται εις τον Θεό να τον βοηθήσει και προσευχόμενος ενθυμείται όλα εκείνα που του έκανε ο Θεός στο παρελθόν και ευχαριστεί επίσης ότι και τώρα ο Θεός θα τον βοηθήσει. Βοηθήσει.

Η βοήθεια που του έδωσε στο παρελθόν είναι εγγύηση ότι και τώρα θα τον βοηθήσει και γι' αυτό σπεύδει να ευχαριστεί τον Θεό. Στο πρώτο μέρος, είχαμε δει, ήταν προσευχή και βάσεις πάνω στις οποίες στηρίζει την προσευχή. Το δεύτερο μέρος εκδηλώνει ζωηρά εμπιστοσύνη στον Θεό ο ψαλμωδός και δίνει υποσχέσεις προς τον Θεό. Είχαμε μπει και στο δεύτερο μέρος που αρχίζει από το 14ο στίχο, είδαμε τρεις στίχους από το δεύτερο μέρος, το 14ο, το 15ο και το 16ο. Αρχίζει δηλαδή σε αυτό το δεύτερο μέρος να εκδηλώνει την εμπιστοσύνη του ζωηρά στον Θεό. Εγώ δε διά παντός ελπιώ επί σε

Και προσθήσω επί πάσαν την αίνεσή σου. Το στόμα μου εξαγγελεί την δικαιοσύνη σου όλη την ημέρα της σωτηρίας σου, ότι ουκ έγνων γραμματείας. Να τα πω ας πούμε με το στόμα μου γιατί δεν ξέρω να γράφω.

Εεε... Εισελεύσομαι εν δυναστείᾳ Κυρίου, Κύριε, μνησθήσομαι της δικαιοσύνης Σου μόνου. Έως εδώ είχαμε δει, προχωρούμε τώρα από το 17ο στίχο και εξής. Ο Θεός, εδίδαξάς με εκ νεότητός μου και μέχρι του νυν απαγγελώ τα θαυμάσιά σου. Και έως γήρους και πρεσβείου, ο Θεός, μη εγκαταλίπης με, έως αν απαγγείλω τον βραχίονά σου τη γενεά πάση τη ερχομένη. Την δυναστεία σου και την δικαιοσύνη σου, ο Θεός, έως υψίστων.

Α εποίησες μεγαλεία, ο Θεός, τις όμοιός σοι; Όσας έδειξάς με θλίψεις πολλάς και κακάς και επιστρέψας εζωοποίησάς με και εκ των αβύσσων της γης πάλιν ανήγαγές με. Επλεόνασας επ' εμέ την μεγαλωσύνη σου και επιστρέψας παρεκάλεσάς με και εκ των αβύσσων της γης πάλιν ανήγαγές με. Και γαρ εγώ εξομολογήσομαί σοι εν σκεύει ψαλμού την αλήθειά σου, ο Θεός. Ψαλώ σοι εν κιθάρα, ο Άγιος του Ισραήλ. Αγαλλιάσονται τα χείλη μου όταν ψάλω σοι και η ψυχή μου ην ελυτρώσω. Έτι δε και η γλώσσα μου όλη την ημέρα μελετήσει την δικαιοσύνη σου, όταν αισχυνθώσι και εντραπώσιν οι ζητούντες τα κακά μου. Συνεχίζεται λοιπόν το δεύτερο μέρος.

Φαίνεται ακόμη πιο πολύ στους στίχους που ακολουθούν ότι η καλοσύνη του Θεού στο παρελθόν γίνεται εγγύηση και για το παρόν και για το μέλλον. Ο Θεός, εδίδαξάς με εκ νεότητός μου και μέχρι του νυν απαγγελώ τα θαυμάσιά σου. Θεέ μου, θα απαγγείλω τα θαυμάσιά Σου, θα κηρύξω τα θαυμάσιά Σου, θα φανερώσω σε όλο τον κόσμο αυτά που έκανες, τα μεγαλεία Σου, τα θαυμαστά πράγματα σε μένα, που με δίδαξες εκ νεότητός μου και μέχρι του νυν. Δηλαδή, ο Δαβίδ

βρίσκεται σε δυσκολία, σε ανάγκη και προσεύχεται και παρακαλεί τον Θεό να σπεύσει να τον βοηθήσει, ενθυμείται όλα εκείνα τα οποία του έκανε ο Θεός από τότε που ήταν νέος και μέχρι τώρα. Τώρα, όπως έχουμε πει και άλλη φορά, δεν είναι μόνον ο Δαβίδ εκείνος ο οποίος εδέχθη ευεργεσίες από τον Θεό και εδέχθη βοήθεια από τον Θεό και είδε θαυμαστά και μεγάλα από τον Θεό. Ο καθένας, εάν έτσι προσέξει καλύτερα, θα δει ότι ο Θεός πάντοτε ήταν μαζί του, πάντοτε τον παρακολουθούσε, πάντοτε και τον καταδίωκε, πάντοτε ο Θεός επενέβαινε.

Στη δύσκολη ώρα, την κατάλληλη ώρα, και ο Θεός ήταν εκείνος που οδήγησε τον άνθρωπο εδώ που είναι τώρα. Εάν, ας πούμε, κανείς είναι σε μια κάποια καλή κατάσταση, αυτό το βλέπει κανείς, όπως το είπαμε και άλλη φορά. Να βλέπει κανείς εκεί στις Εξομολογήσεις του Ιερού Αυγουστίνου, ο οποίος ζούσε στην αμαρτία, ο οποίος ζούσε μακριά από τον Θεό, ο οποίος ούτε πήγαινε το μυαλό του ότι ο Θεός τον αγαπά, ότι ο Θεός είναι κοντά του, ότι ο Θεός τον καταδιώκει για να τον πιάσει κάπου, ότι ο Θεός είναι που φροντίζει γι' αυτόν, ο Θεός προσέχει όλες τις λεπτομέρειες της ζωής του, ούτε πήγαινε το μυαλό του. Όταν όμως επέστρεψε στον Θεό, όταν φωτίστηκε, όταν είδε την αγάπη του Θεού, όταν βρέθηκε κάτω από την πρόνοια και την ευσπλαχνία του Θεού, τότε τα είδε όλα και κάθισε και τα έγραψε.

Μπορούσε αυτά που έγραψε ο Ιερός Αυγουστίνος να τα γράψει και ο καθένας. Οποιοσδήποτε διαβάζει και τις Εξομολογήσεις, όπως λέγονται, του Ιερού Αυγουστίνου, λίγο πολύ βρίσκει τον εαυτό του. Βέβαια εκεί τονίζεται, ο Αυγουστίνος ζούσε μέσα στην αμαρτία, ζούσε την αμαρτωλή ζωή και βλέπει ότι τον παρακολουθούσε ο Θεός έως που να τον φέρει κοντά του. Εδώ στον Δαβίδ όμως το πράγμα δεν είναι έτσι, αλλά ο Δαβίδ ήταν εκ νεότητος κοντά στον Θεό. Και είδε πολλές φορές τα θαυμαστά του Θεού και τα μεγαλεία του Θεού, είδε πολλές φορές τη συγκατάβαση του Θεού, είδε πολλές φορές που ο Θεός έσκυψε πάνω του, άκουσε την προσευχή του και κατά θαυμαστό τρόπο τον έσωσε. Κατά θαυμαστό τρόπο τον έβγαλε από τη δυσκολία και από τον κίνδυνο.

Τώρα λέει, ο Θεέ μου, θα αναγγείλω και θα δημοσιεύσω τις θαυμαστές επεμβάσεις της προστασίας σου με τις οποίες με δίδαξες από τη νεότητά μου μέχρι της ώρας ταύτης να ελπίζω εις σε.

Ευχαριστώ. Και έως γήρους και πρεσβείου, ο Θεός, μη εγκαταλίπης με, έως αν απαγγείλω τον βραχίονά σου τη γενεά πάση. Δηλαδή ο Θεός, ο Δαβίδ εδώ παρακαλεί τον Θεό. Ο Δαβίδ, ο οποίος είδε τα θαυμάσια του Θεού από μικρό παιδί, παρακαλεί τον Θεό μέχρι τότε που θα γεράσει, μέχρι τότε που θα γίνει πρεσβύτης, πολύ ηλικιωμένος. Παρακαλεί τον Θεό να μην τον εγκαταλείψει και να είναι σε θέση, ας πούμε, μέχρι τέλος της ζωής του να ομολογεί, να αναγγέλλει, να διαλαλεί τον βραχίονά σου.

Δύναμη δηλαδή του Θεού, την παντοδυναμία του Θεού που κάνει αυτά τα θαυμαστά, τη γενεά πάση τη ερχομένη, σε όλους αυτούς που ακολουθούν, σε όλους αυτούς που έρχονται στις επερχόμενες γενιές. Όπως βλέπουμε ο Δαβίδ είναι παρμένος από τον Θεό. Ο Θεός. Βλέπετε, είναι κι αυτός ένας άνθρωπος όπως όλοι οι άνθρωποι, είναι βασιλεύς ο οποίος έχει τόσες ασχολίες και όμως, ναι, το κέντρο της ζωής του είναι ο Θεός, αναφορά του είναι ο Θεός, συνέχεια σκέπτεται τον Θεό, συνέχεια ζει εν Θεώ, για τον Θεό, σε Εκείνον προσβλέπει, Εκείνον ακολουθεί. Όπως αυτό ακριβώς το βλέπουμε στους Αγίους, σε όλους τους Αγίους.

Δεν χάνονται οι Άγιοι, οι Άγιες ψυχές, δεν χάνονται μέσα στις οποιεσδήποτε δυσκολίες έχουν στη ζωή, μέσα στις οποιεσδήποτε υποθέσεις έχουν στη ζωή, μέσα στις οποιεσδήποτε ασχολίες έχουν στη ζωή, δεν χάνονται εκεί. Αλλά όλα συντελούν στο να επιστρέφουν στον Θεό, όλα συντελούν στο να ενθυμούνται τον Θεό, όλα τους ωθούν, θα έλεγε κανείς, προς τον Θεό, όλα τα αντιμετωπίζουν μέσα σε αυτή τη σχέση τους με τον Θεό. Κάθε ψυχή Αγίου είναι συνεπαρμένη από την παρουσία του Θεού, από την αγάπη του Θεού, από τη σκέψη του Θεού, από τη στροφή αυτή προς τον Θεό.

Βέβαια...

Χριστιανοί κάθε τόσο λένε «αν θέλει ο Θεός», «δόξα τω Θεώ» κλπ. Αλλά όμως το κέντρο δεν είναι ο Θεός. Εδώ αυτή είναι η μεγάλη διαφορά. Δηλαδή δοξάζει κανείς τον Θεό γιατί ο Θεός βοήθησε να μην χάσει κανείς, ξέρω εγώ, τούτο, να μην χάσει εκείνο. Το κέντρο δηλαδή του βάρους πέφτει εις άλλα πράγματα, το κέντρο του βάρους πέφτει εις την ζωή που θέλει να κάνει κανείς, να είναι η ζωή, να μην έχει δυσκολίες, να είναι εύκολη, να είναι ευχάριστη, να έχει απολαύσεις κανείς και καθώς δίνει ο Θεός, ας πούμε, και τα έχει κανείς αυτά και τα εξασφαλίζει, δόξα τω Θεώ, δόξα...

Ναι, ναι, δόξα τω Θεώ πρέπει... Η ψυχή εκείνη που λέει γι' αυτό το «δόξα τω Θεώ» να έχει κέντρο τον Θεό, να μην λέει «δόξα τω Θεώ» επειδή βοήθησε ο Θεός και απολαμβάνει αυτά που απολαμβάνει. Είναι να λέγει «δόξα τω Θεώ» που πρώτον είναι συνεχώς ο Θεός, που μας αγαπά ο Θεός, που μας ελκύει κοντά Του, που μας αποκαλύπτεται, που μας συγχωρεί, που μας δέχεται, που μας έκανε δικούς Του, που μας έχει παιδιά Του, που Τον έχουμε Πατέρα, που Τον έχουμε... Δόξα τω Θεώ.

Ο Θεός τα κανονίζει, θέλει δώσει, θέλει δεν δώσει, θέλει να πάρει, θέλει να εξαφανίσει εντελώς, θέλει να μας προσέξει, δεν θέλει να μας προσέχει, θέλει πάλι να μας δοκιμάσει. Το παν είναι ο Θεός, ο Δαβίδ αυτό έχει και οι Άγιοι έτσι λοιπόν, τέτοια σχέση είχαν με τον Θεό και έτσι είναι η αναφορά τους στον Θεό και έτσι σκέπτονται τον Θεό και έτσι μιλούν για τον Θεό και ευχαριστούν τον Θεό και δοξάζουν τον Θεό με αυτή την έννοια.

Μεγάλη υπόθεση να απαγκιστρωθεί ο άνθρωπος από τα δικά του. Είναι πολύ μεγάλη υπόθεση. Και όταν ακόμη απαγκιστρωθεί κανείς από τα υλικά, αν θέλετε, πάλι είναι αγκιστρωμένος σε πνευματικά. Ας πούμε, κανείς κάνει ένα πνευματικό έργο. Λοιπόν, και σε αυτή την περίπτωση ακόμη μπορεί κανείς να μην βρίσκει μέσα από αυτά τον Θεό και μπορεί να μην είναι το παν ο Θεός μέσα από αυτά, αλλά το παν είναι αυτό που κάνεις. Και ο Θεός απλώς δουλεύει γι' αυτό. Καταλαβαίνετε τώρα πόσο λάθος είναι. Οι Άγιοι δεν έκαναν, οι Πατέρες δεν έκαναν τέτοιο πράγμα.

Να κάνουν ένα έργο και να στενοχωρούνται αν δεν έχει επιτυχία αυτό το έργο και να στενοχωρούνται αν δεν έχουν ακροατήριο και να στενοχωρούνται αν δεν τους ακολουθούν πολλοί κλπ. Πότε κοίταζαν τέτοια πράγματα οι Απόστολοι, οι Άγιοι, οι Πατέρες; Δεν είναι. Οι Άγιοι στενοχωρούνται, αν πονούν, πονούν διότι χάνεται ο οποιοσδήποτε άνθρωπος. Και έτσι βέβαια εμφανιζόμαστε και εμείς ότι τάχα στενοχωρούμεθα διά την απώλεια των ψυχών, ενώ στενοχωρούμεθα διότι λιγοστεύει το βασίλειό μας. Να έχουμε δική μας βασιλεία και τη βασιλεία του Θεού. Και δεν ικανοποιούμεθα και δεν ευχαριστείται η φιλαυτία μας και η ιδιοτέλειά μας.

Τα λοιπά. Παλαιοσύνη.

Εδώ του Δαβίδ είναι να βλέπει τα μεγαλεία του Θεού, τα θαυμάσια του Θεού, να τα βλέπει, να τα διαπιστώνει, να μιλάει γι' αυτά. Καημός του είναι όχι μόνο μέχρι τώρα αλλά και μέχρι τέλος της ζωής του έτσι ο Θεός να μην τον εγκαταλείψει. Ναι, ναι, το αισθάνεται αυτό. Αυτό, ενώ ας πούμε τόσο ο Θεός είναι δικός του και αυτός είναι του Θεού και τόσο ο Θεός τον αγάπησε και όμως παρακαλεί να μην τον εγκαταλείψει, διότι ο Θεός αν εφαρμόσει ακρίβεια κάπου θα μας πιάσει. Λοιπόν, με το να λέει μην τον εγκαταλείψει, δηλαδή να συγχωρεί τυχόν ατέλειές του, σφάλματά του, για να μην τον εγκαταλείψει, για να μπορεί έτσι μέχρι τέλος της ζωής του

να ομολογεί τα θαυμάσια του Θεού, να διαλαλεί τα θαυμάσια του Θεού στις γενιές που έρχονται μετά, στους νεωτέρους, σε αυτούς που ακολουθούν.

Την δυναστεία σου και την δικαιοσύνη σου. Ναι, να πω δηλαδή στις επερχόμενες γενιές, να διαλαλήσω, να αναγγείλω την δυναστεία σου, δηλαδή την δύναμή σου και την δικαιοσύνη σου. Και δικαιοσύνη, είπαμε, δεν είναι απλώς δικαιοσύνη του Θεού, ότι είναι δίκαιος, αλλά είναι όλη αυτή η αγάπη του Θεού για τον άνθρωπο, όλη αυτή η πρόνοια του Θεού για τον άνθρωπο λοιπόν, όλο αυτό το ενδιαφέρον του Θεού, όλη η προσφορά του Θεού στον άνθρωπο. Να εξαγγείλω λοιπόν την δύναμή σου και την δικαιοσύνη σου, ο Θεός, Θεέ, έως υψίστων.

Εεεε... Να εξαγγείλω δηλαδή την δύναμή σου, την δικαιοσύνη σου, όλα αυτά τα θαυμάσια που είναι τόσα πολλά, τόσα μεγάλα. Ψηλά, πολύ ανέβηκαν, ως ψηλά έφτασαν. Δηλαδή δεν είναι μικρά πράγματα τα οποία να είναι απλώς εδώ στη γη. Ο Δαβίδ το βλέπει αυτό. Δηλαδή εκείνος που θα αρχίσει να βλέπει τις ενέργειες του Θεού, αυτήν την αγάπη του Θεού, τις εκδηλώσεις του Θεού, τρελαίνεται, θα λέγαμε, δηλαδή από αυτό το μεγαλείο. Ναι, και ο Δαβίδ το λέει, ψηλά, πολύ ψηλά έχουν φτάσει αυτά. Εποίησας μεγαλεία, ο Θεός, και ναι, επίσης μεγαλύνει: Ο Θεός, τίς όμοιός σοι; Θεέ, ποιος είναι όμοιος με σένα; Ναι, δεν κάνει απλώς θεολογία εδώ ο Δαβίδ και σκέφτεται και βρίσκει ότι ο

Ο Θεός, ο Θεός είναι ο Θεός. Ποιος μπορεί να είναι όμοιος με τον Θεό; Όχι, είναι βιώματα αυτά.

Ένας θεολόγος, ας πούμε, να καθίσει και να σκεφτεί ορισμένα πράγματα και να πει ωραία αυτά για τον Θεό και να πει και ένα τέτοιο πράγμα: ποιος είναι όμοιος με τον Θεό; Άλλο όμως αυτό που βγαίνει απλώς από συλλογισμούς, που δεν είναι άσχημα, και αυτό καλό είναι, άλλο αυτό και άλλο τα βιώματα. Ανάληψη, Ευαγγελισμός,

Έλεγε τώρα ένας: καλά όλα αυτά, τι γίνεται με εμάς; Τι βγαίνει δηλαδή να τα θαυμάσουμε όλα αυτά και να μην λύνονται τα προβλήματά μας; Ε, αυτά είναι τα λάθη μας και δεν ξέρουμε τι λέμε.

Ο άνθρωπος μέσα στα προβλήματά του, μέσα στις θλίψεις του, όπως λέει πιο κάτω, μέσα στις δυσκολίες του, εκεί μέσα βλέπει ότι ο Θεός είναι αυτός που είναι και θαυμάζει τα μεγαλεία του Θεού και λέει «Τίς ὅμοιός σοι;». Δεν είναι θεολογία απλώς, εκεί μέσα βγαίνουν, δεν είναι φάντασμα ο άνθρωπος του Θεού, δεν είναι κανένας που ζει μετέωρος και έξω από τη ζωή, ζει όλη την πραγματικότητα της ζωής. Και εκεί μέσα βλέπει το μεγαλείο του Θεού και βλέπει την πρόνοια του Θεού και την αγάπη του Θεού. Όπως λέει ο Άγιος Ισαάκ, φτάνει ο χριστιανός στο σημείο εκείνο που βλέπει την πρόνοια του Θεού σε κάθε λεπτομέρεια της ζωής του. Ενώ μοιάζει αυτό σχολαστικό, όχι, όταν φτάσει κανείς σε τέτοια κατάσταση, δεν είναι καθόλου σχολαστικό. Βλέπει δηλαδή στην κάθε λεπτομέρεια της ζωής του την πρόνοια του Θεού,

την παρουσία του Θεού, την αγάπη του Θεού, την ευσπλαχνία και τη φιλανθρωπία του Θεού, τη σκέπη αυτή του Θεού. Ποιος είναι λοιπόν όμοιος με σένα; Ούτε ένας, κανένας. Όσας έδειξάς με θλίψεις πολλάς και κακάς, πόσες θλίψεις μου έριξες, μου έστειλες.

Εεε...

Θλίψεις πολλάς και κακάς, βλέπετε, πολλές και κακές, μεγάλες, ασήκωτες.

Πότε γίνεται αυτό; Αυτό κυρίως όταν ο άνθρωπος αισθάνεται εγκαταλειμμένος. Βέβαια ο Θεός δεν τον εγκαταλείπει, αλλά ο Θεός όμως αφήνει να νιώθει έτσι ο άνθρωπος. Σαν να είναι ξεχασμένος, σαν να είναι εγκαταλειμμένος μέσα στις θλίψεις. Τις κακές αυτές, τις πολλές, τις μεγάλες θλίψεις, τις ασήκωτες θλίψεις, τις πολύ βαριές. Που δεν αντέχει κανείς, δεν υπάρχουν άλλα περιθώρια. Δηλαδή λίγο πολύ όποιος άνθρωπος πέσει στα χέρια του Θεού, θα επιτρέψει ο Θεός, ο Θεός δηλαδή θα τον οδηγήσει εκεί που να ζήσει πάρα πολύ αυτήν την πραγματικότητα, ότι δεν αντέχει, δεν αντέχει, αλλά να, λίγο ακόμη περιμένει και ελπίζει στον Θεό. «Όσας έδειξάς μοι θλίψεις πολλάς και κακάς, και επιστρέψας εζωοποίησάς με», δηλαδή που έχεις εγκαταλείψει, αλλά ξαναεπέστρεψες.

και με βρήκες και με ζωοποίησες, με έφερες στη ζωή, διότι εκεί μέσα στο βάρος, κάτω από το βάρος των θλίψεων, των ασήκωτων αυτών θλίψεων, ο άνθρωπος αισθάνεται να φεύγει η ζωή, να μην αντέχει, δεν μπορεί, δεν μπορεί να σηκώσει τη ζωή την ίδια. Ναι, και γι' αυτό λέει «και επέστρεψες και με ζωοποίησες και εκ των αβύσσων της γης πάλιν ανήγαγές με». Δηλαδή αισθάνεται ο άνθρωπος ότι καταποντίζεται εις τας αβύσσους της γης, στα βαθύτερα μέρη, ναι, που μπορεί ας πούμε να φανταστεί κανείς. Εκεί καταποντίζεται, εκεί βουλιάζει. Εσύ πάλι με έβγαλες από εκεί, καθώς επέστρεψες και μόνος σου. Ευχαριστώ.

Βλέπετε, δε λέει «με βοήθησες και βγήκα», αλλά «εσύ». Ναι, άμα δεν σε αρπάξει ο Θεός από εκεί μέσα, δεν βγαίνεις. Αλλά είναι αδύνατο να μην σε αρπάξει ο Θεός, εδώ είναι το θέμα. Διότι, όταν ακούει κανείς «άμα δεν σε αρπάξει ο Θεός, δεν βγαίνεις από εκεί», αμέσως αρχίζει και θορυβείται κανείς. Τι θα γίνει αν δεν σε αρπάξει ο Θεός; Είναι αδύνατο να μην σε αρπάξει ο Θεός.

Λέγει εκείνος, εκεί που το είχαμε αναφέρει και παλιότερα πριν από χρόνια, ότι το γράφει και ο πατήρ Θεόκλητος στο βιβλίο, αν θυμάμαι καλά. Χίλια χέρια, για να δείξει δηλαδή πόσο δύσκολα βγαίνει ο άνθρωπος από την άβυσσο της γης. Χίλια χέρια, σαν να απλώνονται χίλια ανθρώπινα χέρια, να το καταλάβουμε, χέρια Του δεν είναι ένα, δεν είναι χίλια, λοιπόν, εκεί λέει παντοδύναμα, αλλά σαν να απλώνονται χίλια χέρια και τραβούν κάποιον από μια άβυσσο που είναι πεσμένος και τον τραβούν και με όλες τις δυνάμεις τον βγάζουν, λίγο το ένα να σηκώνουν λίγο, και αυτός λέει διατηρεί μέσα του μια κλίση να ξαναπέσει σε αυτήν την κατάσταση, ένα τέτοιο πράγμα. Δηλαδή αυτό το βλέπει κανείς έτσι

πολύ μαύρα το βλέπει κανείς, πολύ άγρια το βλέπει στις αρρωστημένες καταστάσεις εκεί. Δηλαδή πραγματικά βουλιάζει κανείς μες στη μαύρη εκεί κατάθλιψή του, μελαγχολία του, βουλιάζει και κυριολεκτικά καταποντίζεται, πέφτει στην άβυσσο αυτή της γης και τον τραβάει, τον τραβάει κανείς και, αν υποθέσουμε, το τράβημα που κάνεις, πας να τον βγάλεις λίγο, αυτός πάλι εκεί μέσα θέλει να πάει. Εκεί στις αρρωστημένες καταστάσεις φαίνεται πιο πολύ, αλλά όπως φαίνεται γενικά είναι έτσι σε ελαφρότερη μορφή, είναι η ίδια περίπτωση.

Η...

Να πει κανείς, τι να πει κανείς, δεν είναι δηλαδή ότι ζει μέσα σε μια κόλαση ο άνθρωπος, αλλά σαν να μην θέλει να βγει από αυτή. Ναι, αυτό ξέρετε είναι σατανικό, είναι όπως ο διάβολος, ο οποίος ζει μες στην κόλαση και δεν θέλει να πει «ήμαρτον, Κύριε» για να γλιτώσει, δεν θέλει να πει. Δεν ξέρω, θα τολμούσα να πω ότι με βάση τις αρρωστημένες καταστάσεις που έχουμε στους ανθρώπους, θα τολμούσε ο Γενέσιος να πει ότι το καταλαβαίνει ο διάβολος ότι αν πει «ήμαρτον», δεν ξέρω, τολμήσουμε να το πούμε, ότι αν πει «ήμαρτον» θα γλιτώσει, θα σωθεί, αλλά δεν το λέει, δεν το λέει, δεν το λέει. Φοβερό πράγμα.

Απλώς το κακό, φοβερό πράγμα. Όχι απλώς το κακό, η βούληση του ανθρώπου. Ο άνθρωπος είναι κατ' εικόνα Θεού λογικό πλάσμα, λοιπόν, με νου, με σκέψη, με βούληση, με καρδιά, με αγάπη, με συναισθήματα κτλ. Και αυτός ο άνθρωπος έχει όλη την άνεση, όλη την ελευθερία, να αγκαλιάζει και το κακό, άμα θέλει. Και το αγκαλιάζει και αγκαλιάζεται ύστερα από αυτό κατά τέτοιο τρόπο που δεν ξεμπλέκει από τα πλοκάμια του, αν δεν σκύψει ο Θεός επάνω του. Και ο Θεός σκύβει. Γι' αυτό ο άνθρωπος από το ένα μέρος μπορεί δηλαδή φοβερά να απογοητευτεί, φοβερά να απελπιστεί. Δηλαδή τι γίνεται, τελείωσε, χαθήκαμε, δεν υπάρχει σωτηρία.

Είναι, αλλά μένει αυτή η μικρή κλωστή, ότι μπορεί κανείς να ελπίσει στον Θεό, μπορεί να αναμένει όσο και αν πάνε όλα κόντρα, μπορεί, αυτό είναι ανθρώπινο, ας πούμε, το περιμένει ο Θεός από τον άνθρωπο, ο Θεός δίνει τη δυνατότητα αυτή στον άνθρωπο, να ελπίσει, να πιστέψει, να περιμένει, να κάνει υπομονή. Έτσι όπως ήρθαν τα πράγματα όταν σταυρώθηκε ο Χριστός, όλοι οι μαθηταί καημένοι τόσο πολύ φοβήθηκαν, τόσο τρομοκρατήθηκαν, τους πήρε όλους το ποτάμι. Αλλά παρ' όλα αυτά, όχι, αυτοί πάλι ξαναμαζεύτηκαν, πάλι περίμεναν τον Κύριο και να τος ο Κύριος. Και έφτασε η ημέρα της Πεντηκοστής, από εκεί και πέρα αρχίζει η Βασιλεία του Θεού.

Από το ένα μέρος δηλαδή ο άνθρωπος δεν πρέπει καθόλου να δυσκολευτεί, να απελπιστεί και να απογοητευτεί από οποιαδήποτε ανθρώπινη παρηγορία, ανθρώπινη ελπίδα, ανθρώπινη δύναμη κλπ. Και από το άλλο μέρος αυτήν τη λίγη δύναμη, ναι, κάποια λίγη δύναμη, αυτή τη διαθέτει. Μην μπει κανένας σε ό,τι δεν διαθέτει. Αυτό είναι που το δίνει ο Θεός στον καθένα. Ναι, να αρχίσεις να ελπίσεις στον Θεό, στο λίγο αυτό. Να ελπίζει, να εμπιστεύεται στον Θεό, να περιμένει τον Θεό, να υπομένει τον Θεό, έως ότου εμφανιστεί ο Θεός. Και ο Θεός, λοιπόν, επιστρέφει, ζωοποιεί, όπως ομολογεί εδώ ο Δαβίδ, και τον βγάζει πάλι από την άβυσσο της γης. Από τας αβύσσους τότε, βάζει πληθυντικό. Έχει και αυτό τη σημασία του, δεν είναι τρόπον τινά. Άβυσσος κι άλλη πιο κάτω, κι άλλη πιο κάτω.

Επλεόνασας επ' εμέ την μεγαλοσύνη σου και επιστρέψας παρεκάλεσάς με και εκ των αβύσσων της γης πάλιν ανήγαγές με.

Επλεόνασας επ' εμέ την μεγαλοσύνη σου, δηλαδή έδειξες τη μεγαλοπρέπειά σου, τη μεγαλοπρεπή συγκατάβασή σου, τη θαυμαστή ενέργειά σου, την έδειξες πλούσια. Επλεόνασας επ' εμέ την μεγαλοσύνη σου. Επέστρεψες, και όταν επέστρεψες, καθώς μ' είχες εγκαταλείψει, λοιπόν, ακριβώς τότε έδειξες την πλούσια καλοσύνη σου και συγκατάβαση και αγάπη που είναι μεγαλοπρέπεια.

Και επέστρεψες και με παρεκάλεσες, με παρηγόρησες, και εκ των αβύσσων της γης πάλιν ανήγαγές με. Δεν υπάρχει το ίδιο εδώ, αλλά φέρει αυτόν τον στίχο να τονίσει ότι ναι, εν μέρει τον εγκατέλειψε ο Θεός, αλλά τώρα που επέστρεψε ο Θεός και τον παρηγόρησε και τον έβγαλε από την άβυσσο της γης, του εφανέρωσε τη μεγαλοπρεπή του αυτή φιλανθρωπία και ευσπλαχνία του ο Θεός. Πλούσια πολύ, όπως είπαμε άλλη φορά. Πάντοτε ο Θεός δίνει περισσότερο από όσο ο άνθρωπος μπορεί να ζητήσει. Δηλαδή όσο κι αν ζητήσεις πολύ, ο Θεός θα σου δώσει, θα δείξει ότι είναι εδώ και πέρα πάνω. Ό,τι μπορούσες να φανταστείς, γιατί είναι Θεός.

Τελειώνει το δεύτερο μέρος και μένουν τρεις στίχοι οι οποίοι είναι επίλογος. Μάλλον θα σταματήσουμε εδώ γιατί είπαμε θα τελειώνουμε οκτώμισι ώρα. Θα σταματήσουμε εδώ και θα συνεχίσουμε την άλλη Δευτέρα, αν θέλει ο Θεός. Είναι 28, θα έρθετε ή να μην κάνουμε; Θα έρθετε; Για να δούμε. Λοιπόν, οπότε ίσως από την άλλη Δευτέρα να αρχίσουμε και τους κανόνες.

Ευχαριστώ.