Ο καθημερινός έπαινος και η εμπιστοσύνη του Δαβίδ στη σωτηρία του Θεού

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

If they were men, they would not talk so much. Let’s tell the truth now and then. You call someone’s house, and if there are women there, you cannot get a word in. They talk and talk and talk.

All of us, you see—especially the women—will be judged by our words. We are judged by our words, it says. And if anyone does not stumble in what he says, he is a perfect man.

We are in Psalm 67. This is our last gathering today; we will not meet next Monday. We are in Psalm 67. Or rather, before I continue, since this is our last gathering, would you like to discuss anything else? Is there a subject or a question you have?

In Psalm 67, we looked at the first part, up to verse 19, and now we come to the second part. In the first part, David speaks of all that God did in the past. In the second, in a sense, he speaks of what will happen from now on, in the future: “Blessed be the Lord God, blessed be the Lord day by day. May the God of our salvation guide us on our way. Our God is the God who saves, and to the Lord, the Lord, belong the ways out of death. Yet God will crush the heads of his enemies, the hairy crowns of those who go on in their transgressions.”

“I will bring them back from Bashan; I will bring them back from the depths of the sea, so that your foot may be dipped in blood and the tongues of your dogs may have their share from your enemies.”

That is the first short section, the opening part of this second theme.

“Blessed be the Lord God, blessed be the Lord day by day. May the God of our salvation guide us on our way.” Here David blesses God. He pauses, in a sense, before moving to the second part, to bless and glorify God. “Blessed be the Lord God”: our Lord God is blessed. “Blessed be the Lord day by day”: every day God is blessed.

Now it is David who says these things. As we have said before, David knows what he is talking about. He has not simply read something, learned it, and repeated it. Nor has he merely reasoned his way to certain conclusions and then stated them. David lives in God. David belongs to God and depends on God. For David, God alone matters, and that is how he lives wherever he goes, wherever he finds himself, wherever he has to

be. He belongs to God. And this is not only a matter of believing. That is where he begins: he believes in God. He believes he must obey God, and he does obey him. But David has also lived through things that have brought him to this point. He experiences communion with God, this turning toward God, this relationship with him. David does not merely believe in God. He senses God, sees God, delights in God. He sees the greatness of God. He does not simply believe in it or look at a few outward signs. David truly sees, because he has the Spirit of God.

“Create in me a clean heart, O God, and renew a right spirit within me,” he says in the psalm of repentance. This means he had known the presence of the Spirit of God within him before his fall. Now, after his twofold sin, he feels that he has lost it. So he begs God to make his heart clean, to cleanse it from the stain of sin, and to give him the Holy Spirit again. Yes, David had the Spirit of God within him, and it is the Spirit of God who brings a person into communion with God. All the more so now, in the New Testament, the person who

simply tries, by human effort, to have communion with God—how can I put it?—does not yet have it. Human effort is needed. It shows God that you are willing, that you desire this, and that you believe it can happen, that God can grant it to you. This is what God wants from you. Do not lose that confidence. But unless the grace of God, the Spirit of God, comes into you, you cannot have communion with God or true communion with other people, with other Christians. “The grace of our Lord Jesus Christ, and the love of God the Father, and the communion of the Holy Spirit.” It is the communion of the Holy Spirit that brings us into communion with God and with one another.

A person senses communion with God; that is the work of the Holy Spirit. They sense God within them, feel the divine, uncreated energies of God flowing within them, and sense that they are in God. Christ said, “Abide in me, and I in you.” And he said of the one who eats his flesh and drinks his blood, “He abides in me, and I in him.” These are not mere expressions. They are realities. David, then, has communion with God. Whoever has communion with God has a sense of God. With the eyes of the soul, such a person sees God; with the ears of the soul, hears God; and with the soul’s sense of taste, tastes God. If you like, there is even a sense of touch: the person reaches out and touches God

with the soul’s sense of touch.

So David feels it rise from within him to say, “Blessed be God.” Blessed be God. And for David, God is always blessed—every day, as he says here. It is not enough for him to say, “Blessed be the Lord God.” He adds, “Blessed be the Lord day by day.” Yes, “day by day” also means that with each passing day I sense more deeply and see more clearly that God is blessed: that God is everything and is full of glory. This is what it means for a person to glorify God and to have communion with him: to see God’s glory, sing its praise, and glorify God—to acknowledge God as he truly is.

It means sharing in his glory. So David glorifies God and gives him thanks. “Blessed be God, the Lord God; blessed be the Lord day by day”—more and more with each passing day. This is spiritual growth too. Day by day, a person becomes more aware of being a sinner, while also sensing that God is healing that sinfulness. The soul is illumined more and more each day; each day it opens wider. It is like the blind man Christ healed. Christ asked him, “What do you see now?” And the man said, “I see people walking about like trees.”

He could see, but not clearly. People looked like trees to him. Then Christ placed his hands on the man’s eyes again, and afterward he saw clearly. This is how a person begins to see: a little at first, then more, and more again, day by day. It is as though the pupils widen, the eyes open, and the person sees more. Let me use another image: imagine our eyelids are stuck together—these things here, whatever they are called. We stuck them shut ourselves, or someone else did. Then someone comes and slowly opens them, bit by bit. It hurts.

Let’s say he opens them little by little. He opens them a little, and I can see; he opens them a little more, and I can see more. He opens them wider still, until they are wide open and we can see, if our eyes within are clear.

Day by day, then, a person sees more of God and more of his glory. The more you see that glory, the more you share in its radiance, in that divine light of the uncreated divine energies. “May the God of our salvation guide us on our way.” May God guide us on our way: the God who has saved us so many times and continues to save us, who has done all these wonderful things for us, his people. May that God guide us.

You see, David always turns to God with a clear sense of whom he is addressing. It is as though he says, “I am turning to the God I know, the God who has so often done the very things I ask of him. He loves us, has taken us into his care, has called us and chosen us. He has fought alongside us many times and saved us in this way many times. Yes, this is the God I address.” He is not speaking to a God whose response he cannot imagine: Will he listen or not? Will he act or not? Will he intervene or not? It is as though David says, “I turn to the God I know well: the God of our salvation, who has saved and helped us again and again. Time after time he has shown himself compassionate, good, merciful, loving toward mankind, and almighty. He can do all things and desires to do all things out of love for his own.” So may this God, the God of our salvation, guide us on our way. May he keep us always on the good path, his own path; may he be with us, lead us, never forsake us, bless us, and…

protect us from every evil. That is what it means for him to guide us on our way. As we know, when the saints address God, they do this in their prayers. You may have noticed it in the Divine Liturgy, in the prayers of exorcism, and in Holy Unction. Before making the request, the prayer recalls: “You who did this, who did that, who are this and that—now grant this request of ours too.” You created man out of nothing, gave him gifts, wait for him to repent, and forgive him: now do this also. This is how the prayers of the Church are worded, and how the Holy Fathers pray.

The Fathers themselves composed the prayers of the Church. Wherever else we find their prayers, they pray in this same spirit and approach God in this same way. We should learn from them. We do not simply open our mouths and start asking. God does not need us to flatter Him; this is for our sake.

In this way our soul gains assurance. When you say, ‘You are the God who hears the humble, who hears those who repent, who receives them and forgives them,’ and you say it from your heart, your heart becomes sure that God will hear you. Then you can say, ‘Have mercy on me too. Forgive me this time as well.’ All those words that come before the request help you...

They help your soul have no doubt: you believe that God will do what you ask.

‘Our God is the God who saves; and to the Lord, the Lord, belong the ways out of death.’ Again he tells us who God is and what He does. Our God is the God who saves, who does not kill or put people to death. These may be simple words, but if you pay attention to them, use them, know what you are saying, and say them with faith, what more do you need? God is not a God who wants to torment a person, make him suffer, or cause him pain. Think of a child who...

The child might say, ‘My father is cruel and wants to torment me.’ No, my father wants nothing of the sort. Yet here I am in the operating room, and my father brought me here. An older child might understand this; a small child would not. The child who understands will say, ‘My father loves me. He always wants me to be happy and healthy, free from pain and trouble, and feeling well. That is what my father wants. Yet here I am in the operating room. How deeply he must love me: though he would never want me to suffer, he bears even this because he loves me. It is for my good.’

That is the truth. It is precisely because a parent loves the child so much that he can bear to see the child in pain. He finds the strength to endure it because the operation will bring great good. In the same way, a person of God believes that God is a God of love. He does not want people to suffer or be tormented. He does not want His child to be in pain. So when you are suffering, it is a grave mistake to think, ‘God does not want me now; it seems He has abandoned me.’ At that very moment God is showing even greater love, if we may put it that way. He loves you and wants another good to come of this, and it will.

After every pain, every affliction, every trial, that other good can come to the soul, a very great good. And as we have said before, the greatest good can come from an affliction you cannot understand or bring yourself to accept. The more you feel like resisting it, the less you can bear it, and the more you think it has come for no purpose and at the worst possible time, the more good can come from it. Yes, because God is good to us. Please, let us take this lesson to heart tonight. We have said many times that God does not want to make us suffer. He wants...

Yet in the end God consents to let us suffer. He bears it and permits it, or it seems as though the Lord Himself makes us suffer, for the sake of a greater good. Deep down, we want that good. Almost every soul would say, ‘My God, if a greater good will come of this, do not deprive me of it.’ Even if reaching it means suffering more, hardly anyone would choose to lose that greater good and keep only a lesser good simply to avoid the pain.

Deep down, a person has a kind of hunger, in a good sense, for what is greater, better, and more perfect. That comes at a cost. At the painful moment he may cry out otherwise, but deep down he would rather pass through the difficulty and receive that great good. Remember the athlete who lifts enormous weights? At the moment he raises that almost impossible weight, he lets out a cry.

His bones seem to creak, his whole being seems to give way. But he does not give up, even as he cries out as though someone were beating him—as though someone were beating him or something were crushing him. He cries out in pain. Why all this? For what he sees as a greater good. I believe he thinks this is how he will win, receive a prize or a gold medal—I do not know what else he may receive—and even have people hear that he won the gold medal. In the same way, a person may ache and groan in a difficult moment.

But deep down, he would not want God to take away the trial if that meant losing the great good it would bring. He really would not.

God alone is the God who saves; our God is a God who saves, and to the Lord, the Lord, belong the ways out of death—to our Lord. In the first half of the verse, ‘God’ appears twice; in the second, ‘Lord’ appears twice: ‘to the Lord, the Lord.’ We can say here that ‘the Lord’ may refer to the second Person of the Holy Trinity. God’s name is repeated for emphasis: God is the one who reigns, governs all things, and sets them all right. ‘To the Lord’—the Lord is the way out of death. The Lord is the one who delivers us from death.

‘Even if I walk through the shadow of death, I will fear no evil, for You are with me.’ And even if I pass through a valley—I do not know whether you have read them; these books used to circulate years ago, though they probably are no longer available. They were not Orthodox books, of course, but they contained certain truths: The Christian Pilgrim and The Christian Woman Pilgrim. The story presents the Christian from the beginning of his journey to the end, and along the way he passes through the shadow of death: the valley where there is death and nothing else. Yet God delivers him even there; He saves him, though everything around him is death. So the Lord is the Lord who...

brings us out of death and carries us through it. Many times we have found ourselves surrounded by death: in such danger, under such temptations, afflictions, pressures, and difficulties that, as the Apostle Paul says, we ‘despaired even of life.’ Our very lives were in danger. And still the Lord saves us.

This is true spiritually as well. A person might be in danger in war and God saves him, or someone might lie in wait for him and God saves him. God does that too. But on the spiritual path, a person also passes through the shadow of death, through its valley. Every Christian needs to know this. We decide to set out on this path and at first imagine it in pleasant, human terms. Yet we do not know what the Christian path will hold; only God knows. What we do know, and what gives us security, is that...

As we go, as we walk, so to speak, along this Christian path—yes, the path is Christ. That is, when we are on the Christian path, we are in Christ. We are in Christ, and Christ is with us. This is our security, this is our assurance, this is our joy: Christ is with us. This is our joy. This is the Kingdom of God. This is all its beauty. It is not that nothing will happen to us; we do not know what will happen to us. Moreover, because we are with Christ and walk with Christ along Christ’s path, many things may happen to us that otherwise would not have happened. Those things are not what matters. They are nothing. Nor do joy, beauty, and what is good lie in being spared such things.

As we walk Christ’s way, we are with Him; as we walk His way, He is with us; as we walk His way, we are in Christ and Christ is in us. We have Christ. That is it. That is everything. We should not rest our confidence on the joy we feel. We may be deceived without realizing it. Do not let the joy you feel sweep you away. Of course, these may indeed be experiences of God’s grace; that is another matter. But they may also be psychological: a sense of elation, some success, or things turning out as you expected, leaving you feeling joyful. Christ is your joy. Do not sit there examining what you feel or do not feel. You need to get beyond yourself. Christ is your joy, Christ is your love, Christ is your life; Christ is everything.

And Christ is in you. There you are in Christ: when you walk His way, that is, when you live according to His commandments. You struggle to live according to His commandments. So whatever happens to you in life, however often the devil bares his teeth at you, however often it seems you will be overwhelmed, however often it seems you are in danger—not merely in danger, but that your life is in danger, that your soul is in danger—do not be afraid. God has brought people out of this danger of death and continues to do so. ‘To the Lord, the Lord, belong the ways out of death.’ Death yawns open; it is as though someone were trapped somewhere with no way out, so to speak.

Suppose someone locked us in this room and released gas. We would be unable to get out. But if someone opened a door and we escaped, we would be saved. Many times a person feels just as trapped spiritually. Yet God does not abandon him. At the last moment, or just before it, God intervenes, opens a way, and saves the person who desires His help.

‘God will crush the heads of His enemies, the hairy crown of those who go on in their sins.’ God will deal with His enemies. He will break their heads and bring down their proud bearing. These enemies are so full of pride and self-importance, and their deeds are so sinful, that their whole way of life has become a path of sin.

Even the hair on their heads is defiled by sin, as though every hair were standing on end.

The enemy rises up against God. Holy Scripture tells us that the enemies of a Christian, of a person who belongs to God, are enemies of God and of Christ. God will crush the heads of those enemies who go on living in sin. Their whole life is given over to sin, so much so that even the hair on their heads seems to stand on end in pride. We will stop here. We have reached verse 22. Keep that in mind when we meet again, and then we will go on to verse 23.

Αν ήταν άντρες, δεν θα μιλούσαν τόσο πολύ. Να λέμε και καμιά αλήθεια. Παίρνεις τηλέφωνο κάποιου και, αν το σπίτι έχει γυναίκες, δεν μπορείς να πάρεις σειρά. Μιλάει, μιλάει, μιλάει.

Όλοι εμείς, βλέπετε, πιο πολλοί οι γυναίκες, θα κριθούμε από τα λόγια μας. Εκ των λόγων κρινόμαστε, λέει. Εί τις εν λόγω ου πταίει, ούτος τέλειος ανήρ.

Είμεθα εις τον 67ο ψαλμό. Είναι η τελευταία μας σύναξη σήμερα. Την άλλη Δευτέρα δεν θα κάνουμε. Είμεθα εις τον 67ο ψαλμό. Ή μάλλον, πριν συνεχίσω, μήπως επειδή είναι η τελευταία αυτή, θέλετε να πούμε τίποτα άλλο; Έχετε κανένα θέμα, κανένα ερώτημα;

Λοιπόν, στον εξηκοστό έβδομο ψαλμό είχαμε δει το πρώτο μέρος, που είναι μέχρι τον 19ο στίχο, και μπαίνουμε τώρα στο δεύτερο μέρος. Στο πρώτο μέρος ο Δαβίδ λέγει για όλα εκείνα που έκανε ο Θεός στο παρελθόν. Στο δεύτερο μέρος, τρόπον τινά, ομιλεί για αυτά που θα γίνουν τώρα, εδώ και πέρα, στο μέλλον. Κύριος ο Θεός ευλογητός, ευλογητός Κύριος ημέραν καθ' ημέραν, κατευοδώσει ημίν ο Θεός των σωτηρίων ημών. Ο Θεός ημών, ο Θεός του σώζειν και του Κυρίου, Κυρίου αι διέξοδοι του θανάτου. Πλην, ο Θεός συνθλάσει κεφαλάς εχθρών αυτού, κορυφήν τριχός διαπορευομένων εν πλημμελείαις αυτών.

Κύριος εκ Βασάν επιστρέψω, επιστρέψω εν βυθοίς θαλάσσης, όπως αν βαφή ο πούς σου εν αίματι, η γλώσσα των κυνών σου εξ εχθρών παρ' αυτού.

Εδώ είναι το πρώτο μικρό μέρος, το πρώτο τμήμα, το πρώτο μέρος του δεύτερου θέματος.

Ο Θεός ευλογητός, ευλογητός Κύριος ημέραν καθ' ημέραν, κατευοδώσει ημίν ο Θεός των σωτηρίων ημών. Εδώ ευλογεί τον Θεό, διακόπτει τρόπον τινά προκειμένου να μεταβεί στο δεύτερο μέρος, ευλογεί τον Θεό, δοξάζει τον Θεό. Κύριος ο Θεός ευλογητός, ο Κύριος ο Θεός μας είναι ευλογητός, ευλογητός Κύριος μέρα κάθε μέρα, κάθε μέρα ο Θεός είναι ευλογητός.

Αυτά τώρα τα λέει ο Δαβίδ. Είπαμε και άλλη φορά, ο Δαβίδ ξέρει τι λέει. Ο Δαβίδ δεν διάβασε, ας πούμε, κάτι και έμαθε από εκεί και λέγει ό,τι λέγει. Ούτε απλώς κάνει ο Δαβίδ ορισμένους συλλογισμούς και καταλήγει σε ορισμένα συμπεράσματα και λέει αυτά που λέει σαν συλλογιστικά συμπεράσματα. Ο Δαβίδ ζει εν τω Θεώ, ο Δαβίδ είναι του Θεού, εξαρτάται από τον Θεό και για τον Δαβίδ υπάρχει ο Θεός μόνος, γι' αυτό ζει όπου πάει, όπου βρεθεί, όπου είναι αναγκασμένος να

ευρίσκεται. Λοιπόν, είναι του Θεού. Πάλι και αυτό όχι μόνο με την έννοια της πίστεως ότι πιστεύει έτσι. Από εκεί ξεκινάει, πιστεύει στον Θεό. Πιστεύει ότι πρέπει να υπακούει στον Θεό και υπακούει στον Θεό. Αλλά ο Δαβίδ έχει πλέον βιώματα τέτοια. Δηλαδή ζει πλέον ο Δαβίδ την κοινωνία του με τον Θεό, την αναφορά του αυτή με τον Θεό, τη σχέση του αυτή με τον Θεό. Ο Δαβίδ δεν πιστεύει απλώς στον Θεό. Ο Δαβίδ τον αισθάνεται τον Θεό, τον βλέπει τον Θεό, τον απολαμβάνει τον Θεό. Ο Δαβίδ βλέπει το μεγαλείο του Θεού, δεν το πιστεύει απλώς ή βλέπει μερικά εξωτερικά πράγματα, αλλά βλέπει ο Δαβίδ, έχει το Πνεύμα του Θεού.

Καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί, ο Θεός, και πνεύμα ευθές εγκαίνισον εν τοις εγκάτοις μου, όπως λέγει εκεί στον ψαλμό της μετανοίας. Αυτό σημαίνει δηλαδή ότι είχε την αίσθηση της παρουσίας του Πνεύματος του Θεού μέσα του πριν πέσει και τώρα αισθάνεται ότι το έχασε εκεί στον ψαλμό μετά από το διπλό αμάρτημα και παρακαλεί τον Θεό να κάνει την καρδιά του καθαρή, να την καθαρίσει από τον μολυσμό της αμαρτίας και να του δώσει πάλι το Πνεύμα το Άγιον. Είχε μέσα του ο Δαβίδ, ναι, το Πνεύμα του Θεού και αυτό το Πνεύμα του Θεού κάνει κοινωνό τον άνθρωπο με τον Θεό. Πολύ περισσότερο τώρα, δηλαδή στην Καινή Διαθήκη, εκείνος ο οποίος

απλώς, έτσι, προσπαθεί να έχει κοινωνία με τον Θεό, πώς να το πω, δεν έχει. Αυτή είναι η προσπάθεια η ανθρώπινη, χρειάζεται. Χρειάζεται για να δει ο Θεός ότι έχεις διάθεση, για να δει ο Θεός ότι επιθυμείς αυτό, για να δει ο Θεός ότι το πιστεύεις ότι μπορεί να γίνει αυτό, ότι μπορεί να σου το κάνει ο Θεός. Αυτό θέλει να πει ο Θεός. Μη χάσεις αυτή τη βεβαιότητα. Από εκεί και πέρα, αν δεν έρθει η χάρη του Θεού μέσα σου, το Πνεύμα του Θεού, δεν μπορείς να έχεις κοινωνία με τον Θεό και κοινωνία αληθινή με τους άλλους ανθρώπους, με τους Χριστιανούς. Η χάρη του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού και η αγάπη του Θεού και Πατρός και η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος. Η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος, αυτή είναι που μας κάνει κοινωνούς με τον Θεό και κοινωνούς μεταξύ μας.

Αισθάνεται κανείς, αυτό είναι το έργο του Αγίου Πνεύματος, αισθάνεται κανείς ότι έχει κοινωνία με τον Θεό. Μέσα του τον Θεό, αισθάνεται να ρέουν μέσα οι δυνάμεις, οι θεϊκές, οι άκτιστες, οι ενέργειες του Θεού, αισθάνεται κανείς να είναι μέσα στον Θεό. Το είπε ο Χριστός: «Μείνατε εν εμοί καγώ εν υμίν», «Ο τρώγων μου την σάρκα και πίνων μου το αίμα», «εν εμοί μένει καγώ εν αυτώ». Αυτά δεν είναι απλώς εκφράσεις, είναι πραγματικότητες. Ο Δαβίδ λοιπόν έχει κοινωνία με τον Θεό. Εκείνος που έχει κοινωνία με τον Θεό έχει αίσθηση του Θεού. Επομένως βλέπει με τα μάτια της ψυχής τον Θεό, ακούει με τα αυτιά της ψυχής τον Θεό, γεύεται με τα γευστικά όργανα της ψυχής τον Θεό, πώς φαίνεται αν θέλετε, έχει αφή, ψηλαφά τον Θεό

με τα όργανα της αφής της ψυχής.

Αισθάνεται από μέσα του λοιπόν ο Δαβίδ να πει: «Ευλογητός ο Θεός». Ευλογητός. Και για τον Δαβίδ ο Θεός είναι πάντοτε ευλογητός, ναι, κάθε μέρα όπως το λέει εδώ. Δεν του φτάνει να πει «Κύριος ο Θεός ευλογητός», αλλά προσθέτει «ευλογητός Κύριος ημέραν καθ' ημέραν». Ναι, αυτό το «ημέραν καθ' ημέραν», κάθε μέρα, έχει και την έννοια ότι μέρα με την ημέρα όλο και αισθάνομαι πιο πολύ και βλέπω πιο πολύ ότι ο Θεός είναι ευλογητός, δηλαδή είναι ο Θεός το παν, όλος δόξα, και το δοξάσμα του ανθρώπου προς τον Θεό και η κοινωνία του ανθρώπου με τον Θεό είναι αυτό. Αυτό ότι βλέπει τη δόξα του Θεού, υμνεί αυτή τη δόξα του Θεού, δοξάζει τον Θεό, δηλαδή αναγνωρίζει ότι ο Θεός είναι αυτός που είναι.

Ότι έχει κοινωνία κανείς με τη δόξα του. Δοξάζει λοιπόν και ευχαριστεί τον Θεό. Ευλογητός ο Θεός, Κύριος ο Θεός, ευλογητός Κύριος ημέραν καθ' ημέραν, μέρα με την ημέρα όλο και περισσότερο. Και αυτή είναι και η προκοπή πνευματική. Κάθε μέρα όλο και πιο πολύ να αισθάνεται κανείς αμαρτωλός, κάθε μέρα αισθάνεται ότι πιο πολύ αμαρτωλός είναι, αλλά συγχρόνως αισθάνεται ότι ο Θεός τακτοποιεί αυτή την αμαρτωλότητα του ανθρώπου. Επομένως φωτίζεται πιο πολύ η ψυχή, κάθε μέρα φωτίζεται όλο και περισσότερο, κάθε μέρα ανοίγεται η ψυχή πιο πολύ. Δηλαδή, όπως εκεί που θεράπευσε ο Χριστός έναν τυφλό και του λέει «Πώς βλέπεις τώρα;» και ο τυφλός είπε: «Βλέπω, λέει, τους ανθρώπους ως δέντρα περπατούντας ή περπατούντα».

Έβλεπε, αλλά δεν έβλεπε καθαρά. Τους ανθρώπους έβλεπε σαν δέντρα και ο Χριστός ξαναβάζει πάλι τα χέρια στα μάτια του και έβλεπε καλά μετά. Αρχίζει κανείς και βλέπει. Λίγο βλέπει, ύστερα περισσότερο, ύστερα περισσότερο, ύστερα περισσότερο, ύστερα περισσότερο κάθε μέρα και παίρνει πιο πολύ. Σαν να ανοίγουν οι κόρες, ανοίγουν τα μάτια του και βλέπει περισσότερο. Ας ξαναπούμε ότι είναι κολλημένα αυτά τα ματότσινάρά μας, πώς λέγονται αυτά εδώ. Λοιπόν, κάποιος τα κόλλησε, μόνοι μας ή κάποιος άλλος, έρχεται και σιγά σιγά ανοίγει λίγο, λίγο, λίγο τα ανοίγει, πονούμε.

Ας πούμε, και τα ανοίγει λίγο λίγο, τα άνοιξε λίγο, βλέπω, τα άνοιξε λίγο περισσότερο, περισσότερο βλέπω, τα ανοίγει ακόμα πιο πολύ ακόμα, ώσπου τα ανοίγει διάπλατα και βλέπουμε, αν έχουμε καθαρά μάτια μέσα.

Μέρα με την ημέρα λοιπόν βλέπει κανείς όλο και πιο πολύ τον Θεό, βλέπει τη δόξα του Θεού και αυτή η δόξα, όσο τη βλέπεις, τόσο ακριβώς και λαμβάνεσαι, είσαι συγκοινωνός της δόξας της, της λαμπρότητος αυτής της θεϊκής, της θεϊκής αυτής ακτίστου ενεργείας. Κατευοδώσει ημίν ο Θεός των σωτηρίων ημών. Είθε ο Θεός να μας κατευοδώσει, αυτός ο Θεός των σωτηρίων ημών, αυτός ο οποίος μας έσωσε πολλές φορές και μας σώζει πολλές φορές, αυτός που έκανε όλα αυτά τα θαυμαστά υπέρ ημών, ημών που αποτελούμε τον λαό του, αυτός ο Θεός.

Βλέπετε, πάντοτε ο Δαβίδ απευθύνεται στον Θεό και όχι έτσι σκέτα, μπορώ να πω, αλλά πάντοτε λέγει ότι απευθύνομαι, σαν να λέγει, δηλαδή απευθύνομαι σε αυτόν τον Θεό, ο οποίος ξέρω ότι κάνει τέτοια, έκανε πολλές φορές τέτοια που του ζητώ. Αυτός μας αγαπά, αυτός μας έχει αναλάβει, αυτός μας έχει καλέσει, αυτός μας έχει διαλέξει. Αυτός πολλές φορές πολέμησε μαζί μας, αυτός πολλές φορές με αυτόν τον τρόπο μας έσωσε. Ναι, σε αυτόν τον Θεό απευθύνομαι. Δεν απευθύνεται προς έναν Θεό που δεν ξέρει τι θα γίνει. Θα ακούσει, δεν θα ακούσει, θα αντιδράσει, δεν θα αντιδράσει, θα επέμβει επέμβει, δεν θα επέμβει. Δεν απευθύνομαι, σαν να λέει, σε έναν τέτοιο Θεό, αλλά απευθύνομαι σε έναν Θεό που ξέρω καλά ότι είναι ο Θεός των σωτηρίων ημών, είναι αυτός ο Θεός που επανειλημμένως μας έχει σώσει, είναι αυτός ο Θεός που επανειλημμένως μας έχει βοηθήσει, είναι αυτός ο Θεός που επανειλημμένως έδειξε ότι είναι Θεός εύσπλαχνος και αγαθός και ελεήμων και φιλάνθρωπος και παντοδύναμος και μπορεί να τα κάνει όλα και θέλει να τα κάνει όλα για την αγάπη των δικών του. Είθε λοιπόν αυτός ο Θεός που είναι αυτός, των σωτηρίων ημών, είθε να μας κατευοδώσει. Δηλαδή να μας έχει πάντοτε στον καλό τον δρόμο, στον δικό του τον δρόμο, να είναι πάντοτε μαζί μας, να μας οδηγεί, να μην μας εγκαταλείψει, να μας ευλογεί, να μας...

από κάθε κακό, να μας φυλάξει από κάθε κακό, δηλαδή να μας κατευοδώσει. Και όπως ξέρουμε, όλοι οι Άγιοι όταν απευθύνονται εις τον Θεό, πάντοτε, και στις ευχές αν θα έχετε προσέξει και μέσα στη Θεία Λειτουργία, πάντοτε λέμε προηγουμένως, αν θυμάστε και εκεί στους εξορκισμούς και στο ευχέλαιο, προκειμένου τελικά να ζητήσουμε, αν θυμάστε εκεί τις ευχές, λέει η πρόταση: που έκανες αυτό, που έκανες εκείνο, που είσαι έτσι, που είσαι το άλλο, το άλλο. Αυτός λοιπόν τώρα κάνε και αυτό το αίτημά μας. Που δημιούργησες τον άνθρωπο εκ του μη όντος, που έδωσες χαρίσματα στον άνθρωπο, που περιμένεις να μετανοήσει ο άνθρωπος και τον συγχωρείς κλπ., αυτός κάνε τώρα και αυτό. Σε όλες τις ευχές της Εκκλησίας κάπως έτσι λέγονται τα πράγματα και οι Άγιοι Πατέρες που κάνουν προσευχές.

Δημιουργούν οι ίδιοι οι πατέρες, που κάνουν και άλλωστε και τις ευχές της Εκκλησίας, οι πατέρες τις έκαναν, αλλά και όπου αλλού έχουνε προσευχές, με αυτό το πνεύμα οι πατέρες προσεύχονται, με αυτό το πνεύμα απευθύνονται στον Θεό. Για να το μάθουμε αυτό, όχι απλώς ανοίγουμε το στόμα και αρχίζουμε να ζητούμε. Ας το πούμε, δεν το θέλει εδώ για να τον καλοπιάσουμε, είναι για μας.

Βεβαιώνεται έτσι η ψυχή μας, βεβαιώνεται, όταν θα Είσαι ο Θεός που ακούεις τους ταπεινούς, που ακούεις τους μετανοούντες, που δέχεσαι αυτούς που μετανοούν και τους συγχωρείς. Όταν το πεις αυτό με την καρδιά σου, βεβαιώνει την καρδιά σου ότι θα σε ακούσει ο Θεός και μετά θα πεις: «Ελέησε και εμένα. Τώρα, συγχώρεσε και αυτή τη φορά». Καθώς θα πεις όλα τα άλλα εισαγωγικά, σε βοηθούν να...

Να μην έχει καμία αμφιβολία η ψυχή σου ότι αυτό που ζητάς το πιστεύεις ότι θα γίνει, θα το κάνει ο Θεός.

Θεός ημών, ο Θεός του σώζειν και του Κυρίου, Κυρίου αι διέξοδοι του θανάτου. Ο Θεός μας είναι ο Θεός, πάλι, δεν λέει εδώ, πάλι μιλεί για τον Θεό, ποιος είναι ο Θεός, τι κάνει ο Θεός. Ο Θεός μας είναι ο Θεός αυτός που σώζει, όχι που φονεύει, όχι που θανατώνει. Αυτά είναι απλές λέξεις, απλές εκφράσεις, αλλά άμα τις προσέξει κανείς και χρησιμοποιεί αυτές τις λέξεις και ξέρει τι λέει και τις λέγει με πίστη, τι άλλο θέλει κανείς; Ο Θεός δεν είναι ο Θεός που θέλει να βασανίσει, παραδείγματος χάριν, τον άνθρωπο, που θέλει να υποφέρει ο άνθρωπος, που θέλει να τον πονάει τον άνθρωπο, όπως δηλαδή το παιδί

μπορούσε να πει: «Ο πατέρας μου είναι σαδιστής και θέλει να με τυραννεί». Δεν πάει, δεν θέλει τέτοιο πράγμα ο πατέρας μου. Αλλά τώρα εγώ είμαι στο χειρουργείο και με έφερε ο πατέρας μου. Αν δηλαδή το παιδί μπορούσε να ξέρει, αν είναι μεγάλο βέβαια, λίγο πολύ καταλαβαίνει. Αν είναι μικρό δηλαδή δεν καταλαβαίνει. Λοιπόν, αν καταλαβαίνει θα πει: «Ο πατέρας μου με αγαπά, ο πατέρας μου θέλει πάντοτε να είμαι χαρούμενος, πάντοτε να έχω υγεία, πάντοτε να μην πονώ καθόλου, να μην ενοχλούμαι από τίποτα, να αισθάνομαι πολύ όμορφα. Αυτό θέλει ο πατέρας μου. Μα τώρα είμαι στο χειρουργείο. Πόσο με αγαπά ο πατέρας μου που ενώ σε καμιά περίπτωση δεν θα ήθελε να πονέσω, επειδή με αγαπά λοιπόν και αυτό ακόμη το σηκώνει, να πονέσω. Για καλό».

Αυτή είναι η αλήθεια. Επειδή αγαπά κανείς, πολύ αγαπά το παιδί, και αν δεν το αγαπούσε δεν θα σήκωνε κανείς αυτό, το να βλέπει το παιδί του να σπαράζει. Το αγαπάει αυτό, έχει κουράγιο η καρδιά να βαστάξει, ας πούμε, να βλέπει το παιδί να πονάει, γιατί θα βγει πολύ καλό από αυτό, την επέμβαση, το χειρουργείο που θα γίνει. Έτσι ο άνθρωπος του Θεού πιστεύει ότι ο Θεός είναι Θεός της αγάπης, είναι Θεός που δεν θέλει να πονάει ο άνθρωπος, είναι Θεός που δεν θέλει να τυραννεί τον άνθρωπο, είναι Θεός που δεν θέλει να παιδεύεται το παιδί του. Όμως να παιδεύεσαι, λάθος, μεγάλο λάθος, λοιπόν, όταν θα πεις, θα σκεφτείς ότι αχ, ο Θεός δεν θέλει, τώρα φαίνεται με εγκατέλειψε, δεν είναι έτσι. Αλλά ακριβώς τώρα είναι που δείχνει την ακόμη μεγαλύτερη, αν μπορούμε να το πούμε έτσι, αγάπη του ο Θεός, ακριβώς γιατί σε αγαπάει και θέλει να βγει ένα άλλο καλό και θα βγει.

Από κάθε πόνο, μετά από κάθε θλίψη, μετά από οποιαδήποτε δοκιμασία, αυτό το άλλο καλό, πολύ μεγάλο καλό η ψυχή. Και μάλιστα το μεγάλο καλό βγαίνει, όπως το είπαμε και άλλη φορά, από τη θλίψη εκείνη, με κανένα τρόπο δεν μπορεί κανείς να την καταλάβει και τελικά να την δεχθεί. Όσο περισσότερο αισθάνεται κανείς να αντιδράσει σε μια θλίψη που έχει, να μην τη σηκώνει με κανένα τρόπο, να νομίζει ότι άχρηστα έρχεται αυτή η θλίψη, δεν ήταν καθόλου κατάλληλη ώρα να έρθει η θλίψη, όσο πιο πολύ νιώθει έτσι, τόσο πολύ καλό θα βγει από αυτή τη θλίψη. Ναι, διότι ακριβώς ο Θεός είναι αγαθός μας. Έτσι, παρακαλώ αυτό το μάθημα απόψε να το πάρουμε. Πολλές φορές το έχουμε πει ότι δεν θέλει ο Θεός να μας παιδεύει. Θέλει

τελικώς συγκαταβαίνει ο Θεός να μας παιδέψει και ανέχεται, ας πούμε, και επιτρέπει να παιδευτούμε ή μοιάζει σαν να μας παιδεύει ο Κύριος για το μεγαλύτερο καλό. Κατά βάθος το θέλουμε, το θέλουμε. Όλοι θέλουν, σχεδόν όλοι οι άνθρωποι, όλες οι ψυχές, όλες οι ψυχές κατά βάθος θα έλεγαν: αφού θα βγει μεγαλύτερο καλό, Θεέ μου, μη μου το στερήσεις αυτό το μεγαλύτερο καλό, μη μου το στερήσεις, μην το στερήσεις από μένα. Και επομένως κι αν χρειάζεται να πάθω περισσότερα, δεν θα δεχόταν, σχεδόν κανένας δεν θα δεχόταν να στερηθεί αυτό το μεγαλύτερο καλό και να μείνει απλώς με το λίγο καλό, μόνο και μόνο για να μην πάθει.

Κατά βάθος, ναι, έχει ο άνθρωπος μια απληστία με την καλή μεριά και θέλει όλο, θέλει το περισσότερο, το καλύτερο, το τελειότερο. Είναι ευθυγόνες, είσαι από τον Θεό. Στοιχίζει αυτό, ε, μπορεί να φωνάζει εκείνη την ώρα, ενώ κατά βάθος όμως προτιμάει να περάσει τη δυσκολία και να απολαύσει το καλό, να χαρεί το καλό. Δεν είχαμε πει μια άλλη φορά ότι ο αθλητής εκείνος ο οποίος σηκώνει, αυτοί που σηκώνουν βάρη μεγάλα, οι αθλητές, την ώρα που σηκώνει το ασήκωτο βάρος, δεν ξέρω πόσα κιλά, βγάζει άγρισμα.

Τρίζουν τα κόκκαλά του, λιώνει όλη η ύπαρξή του. Όμως δεν το παρατάει ο ίδιος εκεί, ενώ φωνάζει σαν να τον δέρνει κάποιος. Σαν να τον δέρνει, σαν να τον καταπλακώνει κάτι. Βγάζει φωνές πόνου. Ωστόσο όμως εκεί, σηκώνεται ο άλλος. Ναι, φέρονται από τη δική τους πλευρά βέβαια. Σημαίνει ότι πρέπει να πάμε να γίνουμε τέτοιοι. Και γιατί όλα αυτά; Για το μεγαλύτερο καλό, κατά τη δική του άποψη. Πιστεύω ότι έτσι θα βγει ο νικητής, θα πάρει το βραβείο, το χρυσό μετάλλιο, δεν ξέρω τι άλλο θα πάρει, και μόνο που θα ακουστεί ότι κέρδισε το χρυσό μετάλλιο, να στο κοινό του το δώσω. Έτσι μερικές φορές ο άνθρωπος μπορεί τη δύσκολη ώρα να πονάει, να βογγάει.

Τελικά όμως δεν θα ήθελε να πάρει ο Θεός τον πειρασμό και να χάσει το μεγάλο καλό που έφερε. Κατά βάθος δεν θα το ήθελε.

Ο Θεός είναι μόνο ο Θεός που σώζει, ο Θεός μας είναι Θεός που σώζει, και του Κυρίου Κυρίου αι διέξοδοι του θανάτου και του Κυρίου μας. Και στο πρώτο ημιστίχιο δυο φορές ο Θεός, ο Θεός, και στο δεύτερο του Κυρίου, του Κυρίου δυο φορές, και του Κυρίου Κυρίου. Μπορούμε εδώ να πούμε, ο Κύριος είναι ο Κύριος, μπορεί να είναι το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος. Δυο φορές αναφέρεται πάλι το όνομα του Θεού, προς τονισμό: ο Θεός είναι που δεσπόζει και ο Θεός είναι που κυβερνάει τα πάντα και αυτός είναι που τα τακτοποιεί όλα. Και του Κυρίου, ο Κύριος είναι διέξοδος του θανάτου. Ο Κύριος είναι αυτός που μας γλιτώνει από το θάνατο.

Αλλά και πορευθώ εν μέσω σκιάς θανάτου, ου φοβηθήσομαι κακά, ότι συ μετ' εμού ει. Και αν ακόμη περάσω μέσα από μια κοιλάδα, δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει, παλιά κυκλοφορούσαν αυτά, τώρα δεν θα υπάρχουν, δεν ήταν ορθόδοξα βέβαια βιβλία, αλλά εν πάση περιπτώσει είχανε ορισμένες αλήθειες, ο Χριστιανός Αποδημητής και η Χριστιανή Αποδημήτρια. Και λέγει εκεί ο Αποδημητής, ας πούμε, τον παρουσιάζει από την αρχή πως ξεκινάει ο Χριστιανός μέχρι το τέλος και καθ' οδόν περνάει λοιπόν και από τη σκιά του θανάτου. Την κοιλάδα εκεί που είναι θάνατος, τίποτε άλλο. Κι όμως και από εκεί ο Θεός τον γλιτώνει, τον σώζει και έτσι όλα είναι θάνατος. Ο Κύριος λοιπόν είναι ο Κύριος ο οποίος

βγάζει μέσα από το θάνατο, μας περνάει μέσα από το θάνατο, βρεθήκαμε πολλές φορές μέσα στο θάνατο. Δηλαδή τόσο πολύ κινδυνεύσαμε, τόσο πολύ έπεσε πάνω μας ο πειρασμός, έπεσαν πάνω μας οι θλίψεις και οι πιέσεις και οι δυσκολίες κλπ. Όπως λέγει εκεί ο Απόστολος Παύλος, ώστε εξαπορηθήναι και του ζην. Ναι, κινδυνεύσαμε ακόμη και κινδύνευσε και η ζωή μας. Και όμως ο Κύριος μας σώζει.

Και πνευματικά έτσι, δεν είναι μόνο ότι κινδυνεύει κανείς, πάει στον πόλεμο, θα κινδυνεύσει και ο Θεός θα τον σώσει. Ή κάποιοι του έστησαν καρτέρι και κινδυνεύει και ο Θεός τον σώζει. Ε, αυτά και αυτά ο Θεός τα κάνει, αλλά είναι ο πνευματικός δρόμος που περπατάει κανείς και περνάει μέσα από σκιά θανάτου, από κοιλάδα θανάτου. Αυτό πρέπει να το ξέρει κάθε χριστιανός, γιατί μπαίνουμε στον δρόμο αυτόν, αποφασίζουμε να μπούμε στον δρόμο αυτόν, ξεκινούμε, τα παίρνουμε έτσι πολύ όμορφα, ανθρώπινα βέβαια τα κάναμε, ενώ ο δρόμος ο χριστιανικός δεν είναι έτσι αλλιώς, δεν ξέρουμε τι είναι, μόνο ο Θεός ξέρει, εκείνο που ξέρουμε και εκείνο που μας ασφαλίζει είναι ότι

Πορευόμενοι, περπατώντας, ας πούμε, πάνω στον δρόμο αυτόν τον χριστιανικό. Ναι, ο δρόμος είναι ο Χριστός. Δηλαδή, όταν είμαστε στον δρόμο τον χριστιανικό, είμαστε στον Χριστό. Είμαστε στον Χριστό και ο Χριστός είναι με εμάς. Αυτή είναι η ασφάλειά μας, αυτή είναι η εγγύησή μας, αυτή είναι η χαρά μας, ότι είναι ο Χριστός μαζί μας. Αυτό είναι η χαρά μας. Αυτή είναι η βασιλεία του Θεού. Αυτή είναι όλη η ομορφιά. Όχι ότι δεν θα μας συμβεί τούτο, δεν ξέρουμε τι θα μας συμβεί. Επιπλέον, επειδή είμαστε με τον Χριστό και επειδή πορευόμαστε με τον Χριστό τον δρόμο του Χριστού, μπορεί να μας συμβούν πολλά που αλλιώς δεν μας συνέβαιναν. Αυτά δεν είναι. Δεν είναι τίποτα αυτά. Ούτε η χαρά και η ομορφιά και το ωραίο είναι να μην μας συμβεί.

Ο Χριστός, επειδή βαδίζουμε τον δρόμο Του, βαδίζοντας τον δρόμο Του είμαστε με Αυτόν, βαδίζοντας τον δρόμο Του είναι μαζί μας, βαδίζοντας τον δρόμο Του είμαστε μέσα στον Χριστό, ο Χριστός μέσα σε εμάς. Έχουμε τον Χριστό. Αυτό είναι. Αυτό είναι τα πάντα. Και δεν πρέπει να στηρίζεται κανείς στη χαρά που νιώθει. Μπορεί να ξεγελαστεί χωρίς να το καταλάβει, να ξεγελαστεί. Να μην σε συνεπάρει η χαρά που νιώθεις. Μπορεί βέβαια τελικά να είναι αυτά βιώματα της χάρης του Θεού, είναι άλλο, αλλά μπορεί να είναι και ψυχολογικά, μια ευφορία, κάποια επιτυχία, το ότι ήρθαν τα πράγματα όπως τα περίμενες και νιώθεις μια χαρά. Η χαρά σου είναι ο Χριστός. Μην κάθεσαι και εξετάζεις τι νιώθεις, τι δεν νιώθεις. Πρέπει κανονικά να τον ξεπεράσεις τον εαυτό σου. Η χαρά σου είναι ο Χριστός, η αγάπη σου είναι ο Χριστός, η ζωή σου είναι ο Χριστός, τα πάντα είναι ο Χριστός.

Και ο Χριστός είναι μέσα σου. Εκεί είσαι μέσα στον Χριστό. Όταν περπατάς τον δρόμο Του, ζεις δηλαδή κατά τις εντολές Του. Αγωνίζεσαι να ζεις κατά τις εντολές Του. Έτσι λοιπόν, άσχετα τι θα σου συμβεί στη ζωή, άσχετα πόσες φορές θα σου τρίξει τα δόντια ο διάβολος, άσχετα πόσες φορές θα φανεί ότι θα καταποντιστείς, θα φανεί ότι κινδυνεύεις, όχι απλώς κινδυνεύεις, κινδυνεύει η ζωή σου, κινδυνεύει η ψυχή σου πολλές φορές, ε, μη φοβάσαι. Είναι ο Θεός που έχει βγάλει, βγάζει συνεχώς τον άνθρωπο από τον κίνδυνο αυτό του θανάτου, και του Κυρίου Κυρίου αι διέξοδοι του θανάτου. Ανοίγει ο θάνατος, είναι σαν αποκλείστηκε κανείς κάπου, δεν υπάρχει καμία διέξοδος και εκεί μέσα, ας πούμε.

Κλείσανε εδώ πάνω στην αίθουσα και άφησαν αέριο. Τέλειωσε, τελείως δεν μπορούμε να βγούμε. Αν λοιπόν κάποιος μας ανοίξει πάση θυσία και ανοίξει πόρτα και βγούμε, τελείωσε. Αυτό κάνει πολλές φορές, ασφυκτιά ο άνθρωπος και πνευματικά, όχι μόνο αλλιώς. Αλλά δεν τον αφήνει αυτός. Τελευταία στιγμή ή λίγο πριν από την τελευταία στιγμή, ο Θεός επεμβαίνει και ανοίγει δρόμο και σώζει τον άνθρωπο που το θέλει.

Ο Θεός συνθλάσει κεφαλάς εχθρών αυτού, κορυφήν τριχός διαπορευομένων εν πλημμελείαις αυτών. Όμως θα τους περιποιηθεί καταλλήλως τους εχθρούς ο Θεός. Θα σπάσει τις κεφαλές των εχθρών αυτού, κορυφήν τριχός, θα σπάσει δηλαδή την επηρμένη οφρύ. Ναι, δηλαδή εδώ σαν να τόση έπαρση, τόσο εγωισμό έχουν αυτοί οι εχθροί ή τόσο αμαρτωλά είναι τα έργα τους, όπως λέει, διαπορευομένων εν πλημμελείαις αυτών. Τόσο αμαρτωλή είναι η ζωή, ο δρόμος που βαδίζουν είναι τόσο δρόμος της αμαρτίας

και στις τρίχες της κεφαλής και οι τρίχες της κεφαλής είναι μολυσμένες, είναι μια αμαρτία, σαν να σηκώθηκαν έτσι όρθιες οι τρίχες της κεφαλής.

Υψώνει ο εχθρός το ανάστημά του απέναντι στον Θεό και τη λέει εχθροί του Θεού. Οι εχθροί του Χριστιανού είναι πάντα του ανθρώπου του Θεού, είναι εχθροί του Θεού· του Χριστιανού είναι του Χριστού η εχθρία. Θα συνθλάσει λοιπόν, θα σπάσει τα κεφάλια των εχθρών του, αυτών των εχθρών οι οποίοι πορεύονται εν πλημμελείαις, ζουν στην αμαρτία, η ζωή τους είναι αμαρτία. Σε τέτοιο βαθμό που σηκώθηκε η τρίχη στις κεφαλίες των όλων αμαρτίων, όπως λένε οι πειρμένοι ο Φρύς. Σταματούμε εδώ. Έχουμε φτάσει μέχρι και τον 22ο στίχο. Να θυμάστε κι εσείς τον Αύριο και τον Οκτώβριο και να προχωρήσουμε ύστερα στον 23ο.