Λύσις Ἀποριῶν 30

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· τὸ ἀναλλοίωτο ἑλληνικὸ πρωτότυπο εἶναι τὸ ἔγκυρο κείμενο.

A first...

A first question is put like this. Can you explain for us the terms watchfulness and sobriety of mind? Watchfulness and sobriety. Now of course, many of you young people, naturally, do not know these terms; that is exactly why the question is raised.

But pay a little attention. Because these are precious terms that have to do with our spiritual life.

First of all, the term watchfulness. Watchfulness. It comes from the verb gregoro, gregoreo, and it means I stay awake, that is, I am alert, I do not sleep; that is what gregoro, gregoreo, watchfulness means. But figuratively, it means that sleep does not overtake me in spiritual matters, in matters of the spiritual struggle, so that I lose myself.

It is what we would say, always figuratively: are you asleep? Don't you notice? Of course you are not literally asleep. The other person is not asleep. When we say to him, are you asleep? his eyes are not closed, his head is not resting on the pillow, no, he is awake, but his mind, his spirit, is not awake. So, when someone loses himself, he is asleep, he does not take notice of something that may be threatened, or of something he ought to achieve, and so on.

Watchfulness is a great thing, this awakening, to remain always awake; that is why the Lord said, watch; and what I say to you, I say to all: watch, stay awake, spiritually awake. The things that I say to you, I say to all of you: watch, stay awake.

You see that here the Lord demands, asks, insistently, for the Lord uses watch many times; he asks for unsleeping attention, because the devil too is unsleeping. And since the devil does not sleep spiritually, how can you, O man, who have an unsleeping struggle, afford to sleep, that is, to grow complacent and say, well, I am too lazy?

So you see that watchfulness is a great element; that is why the Apostle Paul says, he says to the Corinthians, watch, stay awake, stand firm in the faith, stand in the faith, be brave, be strong.

Have a courageous spirit, hold firm, be strong. And the Lord, in the Apocalypse, says at 3:2, He says, become watchful, don't stand there gaping, don't fall asleep, be becoming, look at that word 'become,' keep becoming awake, more and more, without ceasing.

And again in the same book the Lord says this, 16:15: Blessed is he who watches and keeps his garments. Happy is the one who is awake and guards his clothes. And keeps his garments. And guards his clothes.

And by association now, he quotes a Greek proverb. Whoever guards his clothes keeps half of what he has. And if he does not guard them, what will he have? Nothing.

Once we went on an outing; I was the group leader, much younger then, with a group of children, among whom there was one boy who had bought a new pair of summer trousers. So we went, the children put their clothes there on the beach, at Amoudia, and they went swimming. When they came back, where were the trousers? Nowhere.

And now, we had to pass through Athens. What would happen? There were no trousers, and no shops where we could buy a pair. So, that is why the Lord says, be awake and guard your clothes. My children, the struggle demands, it demands many losses too; no, it does not just demand them, it has losses. So if the struggle itself has losses, what does no struggle at all have? That is why the Lord says, be watchful and guard your clothes. An old and beautiful poem from a collection of the loveliest poems for children and young people says the following. Perhaps some of you know this poem. Its title is 'Upright at the Walls of the Heart.' Here it is shown that man is a fortress, or rather his heart is a fortress, and he is inside, the door locked, and he keeps watch lest

Lest, lest, lest the enemy should enter into the fortress. And Jeremiah says that death came up through the windows. Window, door and window. A door, you know, is the entrance. So, the window is the small opening. Through the window, he says, death entered.

Bear in mind that in fortresses there are little windows. The enemy can enter through there, why not? And interpreted, the windows are the senses, because we have five little windows, my children, five little windows, through which little windows death enters.

That is, the things I see, the things I hear, the things I smell, the things I taste, and the things I touch. Five senses. Sin can enter through the five senses, through one sense, unquestionably, and through a second sense, and so on.

So the enemy enters through the windows of the senses and finally brings about the death of the soul. So this poem says, let me read it to you. Perhaps you know that there, deep within you, in depths that not even you have seen, the walls of your heart rise up, and you hold the key of the gate.

Enemies prowl below your walls, awaiting the hour, the moment when sleep will carry you off on its wings and the key will fall from you to the ground. Then your enemies will take the key, and the iron gate will be opened, and within the walls they will rush in unrestrained to scatter destruction.

So, upright at the walls, armed, ever sleepless, stand as a guard, and do not fear the raging enemy, for at your side now is Christ. I hope you liked it. It is a very beautiful poem. And now, my children, I come to the second term that was asked about: what nepsis (watchfulness) means.

Sobriety of mind, nepsis. How is it spelled, first of all? It is written with nu, eta, not with the iota of 'nivo,' to wash my hands; rather it is written with eta and takes a circumflex, nepsis, and the second syllable with eta as well, because it is a third-declension noun, you know what third-declension nouns are; so it is nepsis, of nepseos. Now, what does nepsis mean? It comes from the verb nepho, the ancient verb nepho, eta, phi, omega, nepho, nepheis, nephei.

And what does nepho mean? It means I abstain from wine, I abstain from wine, I do not drink wine. But when I do not drink wine, then I have a very clear mind, because the one who drinks wine becomes dizzy, and since he is dizzy he does not have lucid thinking; so figuratively now, by extension we would say, when we say that I am sober, nephalios, it means I have clear thinking, I have a thought that is freed from the elements that darken it.

and they darken my mind. What else darkens it? If wine makes you drunk and clouds your mind, what does the same with the soul? The passions, the passions. So, by extension, nepsis (watchfulness) means the effort to keep the heart clean of the passions.

The Apostle Paul says to Timothy, 'But be sober in all things.' Beautiful. And now let us see exactly how the Fathers understand nepsis, because it has now left the realm of abstaining from wine and having a clear head, and it takes hold in the spiritual matter, in the spiritual realm.

So pay attention and see what Hesychios the Priest says; it is in one of the first volumes of the Philokalia, page 157. He says this: guarding of the intellect and purity of the heart, which is and is called nepsis. So, that which is and that which is called nepsis: what does nepsis mean? What is called nepsis? What is nepsis?

It is the guarding of the nous, the keeping watch over my thinking, over my thoughts, so that I do not, listen to me carefully, so that I do not let wicked thoughts into my mind, so that I keep a guard outside and can say, no evil thought enters within me. That is what guarding of the nous means; here 'guard' means keeping watch, not a prison, not the prison we know, but a keeping watch. And what else? And purity of the heart, when I have purity of heart. What is the heart? It is the place that processes the things that come into us, into me, from the outside world.

I walk down the street, I see something, a wicked scene, and I begin to dwell on it, on that scene; I have defiled the nous. And then I begin to desire, to want, to picture it and to crave it intensely. That means my heart is no longer clean.

So first I dirtied my nous, and now I dirty my heart as well. What does nepsis mean, that is, to be watchful, to remain clear? It means to have a guarding of the nous and purity of the heart. It is what the Lord says: children, blessed are the pure in heart, for they shall see God.

These, He says, shall see God, those who have a clean heart. The same holy Father, Hesychios, gives an analysis; notice how he breaks it down, he takes four or five points, listen now. One mode, he says, of nepsis is to watch the imagination closely; this alone is on page 143, in the first volume of the Philokalia, if you go to look it up, it is paragraphs 14, 15, 16, 17 and 18.

One mode, he says, of nepsis is to scrutinize the imagination closely, that is, the assault. There is one mode of nepsis, he says: to be able to examine your imagination closely. Why? Because the assault took place in the realm of the imagination. You should know that first the imagination is assaulted, and then the nous. The nous is one thing, and the imagination is another thing.

They are two different things. So, when one has, we might say, a constant overseeing, an examination. How does one achieve this? Listen. To keep the heart, the second point, in deep silence always and at rest from every thought (logismos), and to pray.

The word 'to pray,' spelled with an alpha-iota ending, is an infinitive; it is not the second person plural. It means to keep, he says, your heart in a deep silence and to be at rest from every intrusive thought (logismos), and at the same time to make prayer, to pray, that is, to keep praying.

What does this mean, to keep your heart in a deep silence? The first point is self-knowledge. What has come in? Has anything come in? The second is the heart in a state of calm. That is what deep silence means.

Because the opposite of deep silence, do you know what it is? Storm and clamor and noise. Put wicked things into your mind and into your heart, and see what happens. A ship on a stormy sea, that is what happens. The opposite is the silence of the heart and of the nous, that is, not to be occupied with any of the things that are sin. Indeed, when one has tested things again and again through experience, do you know what he says? Now I see a wicked thing. If I let myself, I make a self-examination, having a self-knowledge.

If I let myself think about it too much, I will enter a sea of temptation. That will create great turmoil in me. I will go into a storm; so why should I go into a storm? I will say, about-face, whatever has come in, get out, I do not want it.

And then how are the nous and the heart? In a beautiful, sweet stillness. This silence, we might say, the silence of the heart when it does not have its storms. Furthermore, to entreat the Lord Jesus Christ, the third point in this, for help continually, in humility.

It is the remembrance of the name of Christ and the invocation of the name of Christ.

How shall I put it; I do not know; I would like to tell it to you with an image, if I can manage it, I do not know.

When you go to sleep in a stranger's house, at every moment, even while you are asleep, you have the feeling, it does not happen to everyone, you have the feeling that it is not your own bed but a strange bed, while you are sleeping, while you are sleeping. Let me put it a bit more vividly: suppose, for some reason, you are not sleeping in your bed but on a plank, a plank that is only thirty centimeters wide, while the bed is a meter wide. So you can barely rest on the plank, lying down, but you cannot turn over; if you turn, that is, if you fall asleep and turn, you go down.

But you can sleep on this plank and have a mechanism working inside you, I do not know what mechanism it is. A mechanism that informs you at every moment, while you sleep, that you are on a plank thirty centimeters wide, and that you must take care not to fall.

Many people can fall asleep on a plank and never fall off, because this mechanism is at work. What does that mean? Carry the example over here now: it means that within my mind, what we call the name of Jesus Christ is at work constantly. It is what the Psalmist says: 'continually,' he says, 'I set the Lord before me.' I always see Him before me. Always before me. Whether I am asleep or awake, meaning ordinary biological sleep. When Christ enters, an example I use many times, or rather an expression, when He enters into our very cell, into our being, when Christ is kneaded together with our being, with our existence, then we can say that I have my constant reference to Christ, that my existence is in Him, that my consolation is in Him. And then he says, when you pray, entreat the Lord Jesus Christ for help continually. As for that 'continually,' I came across it in the interpretations, and I will tell you what the 'continually' means: it means in humility.

Lord, You know who I am, You know my weak points, You know my Achilles' heel, You know that if I look there I will come to grief, if I go there I will fall, if I think of that I will be defiled; You know, Lord, help me. This is the inner struggle, the spiritual struggle, children, the struggle.

Here is one more point further on from Saint Hesychios. To keep the remembrance of death unceasing in the soul. That is, to hold without any interruption in the soul the remembrance of death. Now you may say to me: must we be pessimists, always thinking that we are going to die? No.

I would tell you that the most optimistic person, the most courageous, is the one who constantly keeps the remembrance of death. The most cowardly is the one who has no remembrance of death. And if you so much as mention the subject of death to him, he says, knock on wood.

Let death go far away, somewhere else, not to me. That is cowardice, cowardice. But when a person becomes familiar with death, then he is courageous. If he goes to war, he is not afraid; if he runs into trouble in life, he is not afraid.

Because he holds the remembrance of death. But a remembrance of death not in a pessimistic way, rather in a fruitful way: that I may well die. I leave the monastery, let us say, I say a prayer before I go, I always keep it in mind, and I cast a glance around me, that this may be the last time I was at the monastery, that I may not come back. Why? A heart failure, an accident.

Everything is probable and possible, is it not? Undeniably it is. What does this mean? Does it make me weep and wail and beat my breast and lose heart and say I will not get into a car or I will not walk in case I have a heart attack or anything else? No. One simply tries to keep the remembrance of death. Why? So as not to sin.

Sirach says: Remember your last things, and you will never sin. I remind you that you will die, and you will never sin. So you see that this remembrance of death, my children, is very, very important and significant. And one last point, or rather not points, but what we might call a gathering, a summary of all this.

This whole work is just this: to drive out the evil thoughts, standing like a gatekeeper at the door.

If you work in this way, if you ask, a question could arise: what is spiritual work? It is what we call standing guard at the borders. This is the spiritual work, the work Adam ought to have kept in Paradise. Adam did not watch, he was not vigilant, and when the devil came, he caught them asleep, in spiritual sleep.

They ought to have labored the work of spiritual people. And Hesychios now says that when you do these works I have described to you, then all of them will stand like gatekeepers. What is a gatekeeper? From the word for gate; it is the doorkeeper, the watchman who is at the door.

The watchtower where the watchman sits and guards the door. He lets nothing in. These things I told you, he says, will stand as gatekeepers, as guards at the gates of your soul. And as you see, my children, watchfulness is most necessary, but nepsis (watchfulness) is also most necessary, if we want to speak seriously about the spiritual life. This is the spiritual life.

But the matter does not stop there; the question now is how I will have purity, because there are further points still to come. Just as we might say, take a field, let me tell you this too, it is outside the question, but never mind.

A field: I weed it, I clear the stones out of it, I have it very nicely prepared, cultivated. But is that enough? I must also plant it. Now if the heart is clean, the field of the heart must be sown with virtues.

But if I sow, is that enough? I must also reap. What does reaping mean? It means I must gain a harvest of the virtues, with what aim? With the aim, through the virtues, of gaining the knowledge of God and communion with God.

That is, to know Him and to be united with Him. This is the final aim. So the purity of the heart, which is gained through nepsis and watchfulness and the guarding of the intellect, and the virtues, are nothing but preconditions and a road, a way, a means to reach a destination.

And this destination is, I repeat, the knowledge of God, not the kind of knowledge where I read a book and know God, but knowledge, experiential knowledge. How can I know you? By seeing you. I see you, I know you, so as to have the knowledge of God and communion with God.

To the one who raised these questions, of course, I thank him; I had them from last time, they were very good, and I think they gave us a very fine picture. To move on a little further, a third question says: how is love shown toward our neighbor?

And if he is not as faithful as we are, the matter is not judged by whether the other person, my children, is a believer or an unbeliever; the matter is not decided from there, because quite simply we have two basic preconditions. Listen: the first basic precondition is that the other person, any other person whatsoever, in whatever moral condition he may be, whether he believes or does not believe, whether he is sick or healthy, young or old, even an infant still in the cradle, the other person, anyone at all, first, is the image of God, by virtue of the original creation by which God made Adam. The other person, then, is the image of God, just as I too am the image of God, and I am consubstantial with him; and second, that for this person also Christ died. So I have two bonds that bring me, bonds meaning that which gives me a relationship,

they bring me into a very close relationship with the other person. The first, the so-called natural dimension, that the other is the image of God; the second, especially when he is a believer, a Christian, by virtue of the common blood we have, the blood of Christ.

I said common, because he too receives Holy Communion and I too receive Holy Communion, and we have common blood, the blood of Christ. But even if this is not so, because he is not a believer, since Christ died for him, then he too is one who is able to come near to God and be saved.

These are two preconditions, and they mean that I must honor the other person on the basis of these two basic preconditions. My children, Christian humanism begins from here. Those other humanisms that come out of philosophical systems and so on are useless things; they have no foundation.

But I must tell you, though, that when I honor the other person, then I will care both for his material needs and, above all, for his spiritual needs. I need only remind you of the parable of the Good Samaritan.

What did the Good Samaritan do? Did he examine who this man was? Christ deliberately made him a Samaritan, because, it says, the Jews could not stand the Samaritans; so deliberately he sets it up this way, and the answer is most beautiful. And then, what does he do? He takes him, he washes his wounds, he does not deliver speeches to him, he sets him on the beast, on the animal, he brings him to the inn, and there what does he do? He gives two denarii as well, which, as I interpret the Scripture, are the Word of God and the Mysteries of the Church, so that his sick man may be made well.

You see, then: I will bind up wounds, that is, I will provide for bodily needs, but I will also provide for spiritual needs. The parable of the Good Samaritan gives us the measure. What did that lawyer say? Who is my neighbor?

And what does the question say? How can we stand by our fellow man? The answer, then, is given by that wondrous parable of the Good Samaritan I told you about. When we always keep it before our eyes, together with the preconditions I gave you, that the other person is the image of God and that Christ died for him, then, children, we will always feel rightly toward the other. So much for tonight.

And now, children, we come to the questions, the time of questions. A first question, number six, says: the vision of God,

can we attain it, and how?

The vision of God: thea, theaomai, theomai, thea, I see. And indeed not simply to see, but to see with attention, with a fuller meaning than what we put in the plain verb 'I see.' The vision of God. To begin with, we would say that the vision of God is a reality. It is not something impossible. On the contrary, as we will see at the end of this question, it is in fact one of the purposes of our existence. Besides, the Evangelist John, in his first epistle, in the third chapter, says: that we shall see him as he is; it has not yet appeared what we shall be, it has not yet, he says, been revealed what we shall be. But if it is revealed, and here the 'if' is not hypothetical but temporal, then, then he says, we shall see him as he is.

We shall see him as he is, as he is, notice, as he is. Of course this 'as he is,' we would say, does not refer to the essence of God, but refers to the person of God, and indeed to the person of the incarnate Son of God, because in the person of Jesus Christ we see both the Father and the Holy Spirit. Remember when one of his disciples put it to him: Lord, you speak to us of the Father; show us the Father, and it is enough for us. And he says: Philip, so many years, so long a time I have been with you, and you did not understand, you did not learn, that whoever sees me has seen the Father. So one sees that we shall behold the person of God, and we shall behold the person precisely because he took on human nature.

Of course it is the person of the Son through whom we shall see, and in what way this is, only God knows, we shall see both the Father and the Holy Spirit. So the vision of God is a reality, children, but in order to reach the vision of God, first a process must take place. First of all, we begin to have a purity of heart. That is, what we are speaking of belongs to the present life, it is for the present life, not something that will belong to the Kingdom of God, but something that belongs to the present life. And first of all, children, comes the pure heart.

That is, not to sin. Then there is faith, and I put it all into one paragraph: there is faith, there is ascesis; all of these are certainly basic preconditions for one to see the person of God. Remember what people say: the way we are going, we will not see the person of God. What does this mean? That the way in which one lives creates the conditions either to see or not to see the person of God. Secondly, one who lives a spiritual life, the life of the Holy Spirit, as God wills, then begins to have a theoria of God. This belongs to that faithful one. What does theoria mean?

It comes from the verb theoro, which means I see. But again, theoro comes from thea and so on. Theao, theo, theoro. Two different verbs. Yet they have the same force, the same meaning. It means I see. But I see in another way.

Like the word 'I observe.' This too means I see. But not to see in the abstract; it means that what I see, I examine. So, theoro. It means I begin to see God. What is this theoria of God like? Listen to what this theoria is. Many times you will see it said of our Church Fathers, or of ascetics and so on, that this one had theoria, or theoriai. That is, what exactly? It is two things.

Either I see God, or I prepare myself within my nous, my spiritual intellect, to see God, not as a fantasy, but as a series of images, going deeper into the person and the work of God. So Saint Nikodemos the Hagiorite says that Adam did not have imagination.

This is a subject we spoke about very long ago, when we were discussing anthropology, Christian anthropology. Adam did not have imagination; imagination came into being from the moment Adam fell in the Fall. What is imagination? Imagination is that space which is finer than the senses, and yet heavier, coarser, thicker.

Many times I do not know how to speak to you so that you will understand. This makes it a little difficult for me, but in any case. Thicker than the nous; the nous belongs to the soul. It is the property of the soul, the rational faculty; this is what is called the nous, the spiritual intellect.

So it lies in between, and the nous uses this region like a storehouse. And there it places the material it receives from the senses. So then, whatever I take in from the senses I place into the imagination, into the space of imagination, which the nous is able to work upon.

But the nous has an astonishing ability, a transforming power; it can add things and take things away. And for this reason, and this is an answer to the evolutionists, the nous, the soul, is not a machine, as one might put it, the way materialism says it is.

We will speak, you know, children, about materialism, but this year does not give us the time; we will speak of it next year, if we live and if God wills. Although, to tell you the truth, these subjects I do not love, I do not like them, I would want them already behind me for my own part.

To speak now about materialism, oh my, I assure you, the subjects I bring you in my catechism are drudgery to me, sheer drudgery, yes, and I do not feel I have gotten past them. Even so, you too must get past them, and you necessarily must learn them.

So the nous, if it were of a mechanistic nature, would have to photograph things, like a camera.

But the nous does not simply take a photograph. If you like, it does photograph, but it also has the ability to add something of its own. I see a landscape. When I close my eyes, I can add to it and bring in whatever I want. I can give movement to that landscape, or to some event, a movement different from the one I actually saw.

So if the nous were something mechanical, then what it produces would be photographs. Many, many, many photographs. But since it isn't like that, it isn't. And so the nous takes the material from the imagination and works on it and shapes it however it wishes.

Now Saint Nikodemos the Hagiorite says this.

The imagination, of course, is a phenomenon that came after the Fall. It would not exist in man if he had not sinned. But at the very least, within the realm of the imagination, since it now exists in all human beings except in Jesus Christ.

In Jesus Christ there was no imagination. For Jesus Christ is the pre-fall Adam. Just as there was also no subconscious in Him. All these are products of the Fall. At the very least, Saint Nikodemos says, within this realm let us take care to put good things.

Not ugly things, not shameful things, not immoral things. Now, within this realm, what can I put? Whatever belongs to God. And let me begin to think, to ponder, to search within the realm of my imagination, contemplating the mystery of the Incarnation.

How God became man, what this means. Then, when the nous sees and does this work, which takes place within the imagination, drawing on the history, the history of the economy of God, that is, all that God did for man, or whatever else God has given, this is what we call doing theoria, being a contemplative; that is, I am able within myself to work over whatever the Word of God gives.

Let me tell you something I do myself. This, of course, does not belong only to the matter of Holy Scripture. Even when I read a novel. Even when I read a novel, I do it. Let us say I am lying down. And someone is watching me through a keyhole.

How do I move? I have the book, let us say Holy Scripture. I read, I will read one sentence only, no more. In Holy Scripture, indeed, that little. I will look at it, I will look at it again, I will look at it again, I will make that, as we might say, that

attempt to conquer the meanings of Scripture, after the pattern of Jericho. Silently, round and round the walls of Jericho. For the wall to fall, to fall, and for the city to be conquered, for the meaning to be conquered.

Then, after I have looked at it, the book lying open, in Holy Scripture, I told you, lying down, I place it on my chest, like this, and I sit and think. After a little while I take the book out again, and I look at it again, either the same passage or something further on. And again I bring Holy Scripture back to my chest. At some point, of course, sleep may take me, not because I have stopped thinking but because sleep takes us sometimes, since we are human. But this movement is continuous, constant; pay attention, I read and I stop and I think. I read and I stop. Even a novel I read this way. A short story. I will have a pencil beside me, I will underline whatever I want, I will savor a word; that is why you should see that I am in love with words. For a word gives you depth of meaning.

I sit and think and again we look again and again I think again. Do you know what this is called? Theoria. Not for someone to read blah blah blah blah and be done. That, of course, bears no fruit. Once, when I was somewhere in the last grade of the lyceum, the old gymnasium, the teacher called some of us up, we had a wise teacher, now reposed, he called up a few students to recite the lesson.

We were doing then, either we were doing the Protagoras, or we were doing the Phaedo, works of Plato, he says. I do not remember, one of the two books, perhaps we were doing the Phaedo of Plato. So the student stood up. The first one begins there, he had probably written the translation above the text, blah blah blah blah blah. Stop, he tells him. Stop. Do you know, my child, what you are reading? Do you know what you are reading, he tells him. Holy Scripture and Plato are not read like this. I seized it, I caught it; he said it to another, but I caught it, and from then dates the lesson that when one reads, not only Scripture, much more Holy Scripture, but anything serious, I would say even a reader of the second and third grade of primary school, there is sometimes something you must think about, it wants thought, it wants you to sit and work it through, otherwise you accomplish nothing.

Let me put it to you with another example. There are certain animals called ruminants. Suppose that in their haste they have eaten the grass; they have nothing to gain unless they bring the grass back up from the first stomach, to chew it slowly, slowly. You have seen the animal when it ruminates, it takes its time; when it eats the grass it snatches it, snatching it up bit by bit, then it ruminates, slowly, slowly it sits. If it had reason, we would say how many things it could draw out during the gathering of the grass. But this is the way it is; the animal has no reason. And it sends it back again. Children, we must ruminate. This, in the patristic language, is called theoria.

So you have understood what theoria is. We must therefore begin, we must begin to have this theoria of God. Which rests on the remembrance of God and on His work within history. On the remembrance of God, to remember God, and on the work of God within history.

If you want a third way. We can also have the vision of God through the divine uncreated energies. What does this mean? It means that, just as the Apostle, forgive me, many saints, many saints, had the presence of God within the light.

For God is light. This is what the energy of God means. So, Saint Symeon the New Theologian is within the light of God, and there he opens a dialogue. At one point Christ says to him, to Symeon's question, who are You, Lord, I am, He says, I who became man and was crucified for you.

So we have this theoria of God through the divine uncreated energies of God. Here only one very, very serious thing is needed. There is, there is slippery ground, slippery. And if you are wearing shoes that have I do not know what kind of sole underneath, and the ground is slippery, there you slip and where do you find yourself? In Hades, in Hell.

What does this mean? The devil will come to present to you divine images, again with light, again with these things, again with those things, with dreams, with appearances.

What is the safeguard, the safety key, so that I am able not to be deceived? It is humility.

For one to say, does God come to me? Who am I? First of all, I must never seek to see God. Pay attention. If I seek, if I seek to see God, there is a great danger that instead of God I will see the devil, a great danger.

And then I would worship and venerate the devil, and be deceived and led astray. Many people have been deceived and led astray throughout history. So I must have deep humility and never seek to see anything of God. His love is enough for me; it is enough for me that I live within His climate, within His atmosphere. That is more than enough for me. My soul is filled with the presence of God; it is filled to overflowing, and I will seek nothing more.

But if God is well pleased and wills to show me something, then I will say, 'Who am I?' Once the devil appeared to a monk and said, 'You know, Anthony, George, Gerasimos, I am Christ.' And the monk answered, 'Christ told us, they will say to you, here is Christ, there is Christ, do not believe it.' And the devil vanished.

Again the devil appeared to another monk and said to him, 'I am Christ.' And the monk answered, 'Am I worthy to see Christ?' And the devil vanished, because he found humility and could not remain.

So this calls for very, very great care; it requires as its precondition that we have humility. In this way we have the uncreated energies of God, through which uncreated energies God may sometimes show us something.

But I must tell you that this is rare, it is rare, and as I said again, we will not pursue it. And one more thing, a fourth point: that we will see, as I told you at the beginning, this person of Christ, this person of Christ, not the essence of God, but the person of Christ, the person of God; yet this belongs most properly to the future.

Why does it belong to the future? Holy Scripture warns us, the Apostle Paul, that this vision of the person of God is now seen 'in a mirror.' What is the 'mirror'? It is the looking glass. Does he not say in the thirteenth chapter of First Corinthians that now we see 'in a mirror'? That is to say, I see in a mirror, I see a reflection.

For example, I have a mirror and I see something that is behind me. But what I see in the mirror is only the reflection of the object. It is not the object itself; so we see through a mirror.

That is to say, what do we see? Not God Himself. Furthermore, in the same passage the Apostle Paul says 'in an enigma,' that is, enigmatically, riddlingly. Through symbols, through symbols we see God, and not as we shall see Him face to face.

And this is through faith, the Apostle Paul says again in Second Corinthians 5:7, from that very important passage: 'For we walk by faith, not by sight.' That means we walk, we live, we live, by faith, not by sight.

That is to say, I believe in God, I do not see God as I shall see Him in His Kingdom. Let us not forget this: we walk by faith, we live by faith, not by sight, not by outward form. In any case, I would like to tell you that the vision of God is the final purpose of our existence.

For why do we live, why do we exist, why do we conduct our lives, why do we live the Christian life? In order to see the person of Christ. That is why it says in the Book of Revelation, which is also the last book of Holy Scripture, in the last chapter, chapter 22, verse 4, it says 'and they shall see,' the faithful, 'His face.' They shall see His face. So the vision of God is a future event, and it constitutes the meaning of our existence.

We exist in order to see the face of God. Now we see it through symbols. I would like to close with something very beautiful from an ascetic, who used to say that if you have seen the face of your brother, it is very beautiful, you have seen the face of God.

How can one see the face of God through one's brother? Because every human being is the image of God. So you have the antitype, and through the antitype you see the prototype; through the antitype. You have seen, he says, the face of your brother; you have seen the face of God.

Very beautiful. But Esau too, when he met Jacob, and Jacob was afraid of some old anger of Esau because he had stolen from him the rights of the firstborn, yet Esau had now softened, twenty whole years had passed. Then Jacob said this to Esau, even though they were twin brothers, of the same age, except that Jacob was born afterward.

He says to Esau, 'When I saw your face, it was as though I saw the face of God.' It is very beautiful. So, children, Christ told us, since at the Judgment He will tell us this, and He has forewarned us, that if you did the good, the almsgiving, the love, anything at all, to your neighbor or to your fellow human being, to one of these little, insignificant people, 'I assure you,' says the Lord, 'you did it to Me; I assure you, you did it to Me.' Why? Because, quite simply, human beings are images of a prototype, of the prototype which is Christ. So much for that, children. With this question, which has indeed consumed our time, but since a few minutes remain, allow me to tell you one more thing.

The question is: why is it that, when the synaxarion is read at Matins, the commemoration of the saints celebrated that day, sometimes it is written that on this day we celebrate the consecration of such and such a church, since there were churches that played some historical role and in which miracles took place? What is the reason these consecrations are commemorated? Indeed, it is a fine question.

Children, look, we do indeed have the commemoration of such cases. We have the commemoration of the consecration of Constantinople. We have the commemoration of the consecration of the Church of the Resurrection in Jerusalem. We have the commemoration of the consecration of the Church of Hagia Sophia in Constantinople.

We have the commemoration of the Life-Giving Spring. Do not forget that when we celebrate, on the Friday after Pascha, on Bright Friday, the Life-Giving Spring, this is essentially the consecration of a church, which is at Balikli in Constantinople, where there was a holy spring of water, and so on.

What does this mean? It means that our Church preserves historical memories, and the matter of historical memory is most important. That is to say, it is as though she wants to tell us that we must preserve the memory of significant historical points, because these have an important role to play in our very life.

For this reason, those who distort history render, we might say, the worst of services. For this reason let us not forget that history is very important, and it must be presented correctly, without distortions, so that we can have this memory, which memory is nothing other than, just like the statues and monuments we set up in our city, in every city, in order to remember the persons, to remember their struggles, to remember history.

So that history becomes for us a starting point, either to imitate or to avoid. That we should not repeat that historical mistake, or that we should repeat that historical success, because in this way we too will be able to succeed.

Paparrigopoulos used to say: all nations must look forward in order to advance; we Greeks must look backward in order to advance. Look back where? To our history, to our root, to our roots, where we are truly anchored. By holding fast to this memory we will be able to remain unshaken in our tradition, and so we will have progress and advancement, because otherwise we will suffer alienation.

Μια πρότια

Μια πρώτη απορία λέγεται ως εξής. Μπορείτε να μας αναλύσετε τους όρους εγρήγορση και νήψη; Εγρήγορση και νήψη. Τώρα βέβαια πολλά παιδιά ασφαλώς, γι' αυτό και τίθεται και η απορία. Δεν αναγνωρίζετε αυτά.

Αλλά δείξτε λίγο προσοχή. Διότι είναι όροι πολύτιμοι που αφορούν στην πνευματική μας ζωή.

Καταρχάς, ο όρος εγρήγορση. Εγρήγορση. Είναι από το ρήμα γρηγορώ, γρηγορέω, και σημαίνει μένω άγρυπνος, δηλαδή ξύπνιος, δεν κοιμάμαι· αυτό θα πει γρηγορώ, γρηγορέω, εγρήγορση. Μεταφορικά όμως, σημαίνει ότι δεν με παίρνει ο ύπνος σε πνευματικά θέματα, σε θέματα πνευματικού αγώνος, για να ξεχαστώ.

Είναι αυτό που θα λέγαμε μεταφορικά πάντα, μα κοιμάσαι; Δεν παίρνεις είδηση; Βέβαια δεν κοιμάσαι. Δεν κοιμάται ο άλλος. Άμα του λέμε, μα κοιμάσαι; Δεν έχει τα μάτια κλειστά, ούτε ακουμπισμένο το κεφάλι στο μαξιλάρι, όχι, ξυπνητός είναι, αλλά δεν είναι ξυπνητό το μυαλό του, το πνεύμα του. Έτσι, όταν κανείς ξεχνιέται, κοιμάται, δεν παίρνει είδηση για κάτι που μπορεί να απειληθεί, ή κάτι που πρέπει να επιτύχει, και ούτω καθεξής.

Η εγρήγορση είναι σπουδαίο πράγμα, το ξύπνημα, το να μένω πάντα ξύπνιος, γι' αυτό ο Κύριος έλεγε, γρηγορείτε, α δε υμίν λέγω, πάσι λέγω, γρηγορείτε, μένετε ξύπνιοι, πνευματικά ξύπνιοι, εκείνα που εγώ λέγω σε εσάς, σε όλους εσάς τα λέγω, γρηγορείτε, μένετε ξύπνιοι.

Βλέπετε ότι εδώ ο Κύριος απαιτεί, ζητάει, επίμονα, διότι πολλές φορές χρησιμοποιεί ο Κύριος τον γρηγορείτε, ζητάει την ανύστακτη προσοχή, γιατί ανύστακτος είναι και ο διάβολος. Και εφόσον ο διάβολος δεν κοιμάται πνευματικά, πώς εσύ, άνθρωπε, που έχεις έναν ανύστακτον αγώνα, μπορείς να κοιμάσαι, δηλαδή να επαναπαύεσαι και να λες, ε, βαριέμαι;

Βλέπετε λοιπόν ότι η εγρήγορση είναι σπουδαίο στοιχείο, γι' αυτό και ο Απόστολος Παύλος λέγει, γρηγορείτε λέει στους Κορινθίους, μένετε ξύπνιοι, στήκετε εν τη πίστη, να στέκετε στην πίστη, ανδρίζεσθε, κραταιούσθε.

Να έχετε ανδρείο φρόνημα, να κρατείστε, να είστε δυνατοί, και ο Κύριος στην Αποκάλυψη λέγει στο 3,2, είναι, γίνου γρηγορών, μη χαζεύεις, μη κοιμάσαι, να γίνεσαι, κοίταξε το γίνου, να γίνεσαι ξύπνιος, διαρκώς και περισσότερο.

Και πάλι στο ίδιο βιβλίο ο Κύριος λέγει το εξής, 16,15: Μακάριος ο γρηγορών και τηρών τα ιμάτια αυτού. Ευτυχισμένος εκείνος που είναι ξύπνιος και φυλάει τα ρούχα του. Και τηρών τα ιμάτια αυτού. Και φυλάει τα ρούχα του.

Λέει, μια συνειρμικά τώρα, λέει μια ελληνική παροιμία. Όποιος φυλάει τα ρούχα του έχει τα μισά. Εάν δεν τα φυλάει, τι θα έχει; Τίποτα.

Μια φορά πήγαμε μια εκδρομή, ήμουν ομαδάρχης, πολύ νεότερος, με μια ομάδα παιδιών, μεταξύ των οποίων ήταν και ένα παιδί, είχε αγοράσει ένα καινούριο καλοκαιρινό παντελόνι. Πήγαμε λοιπόν, έβαλαν τα ρούχα τα παιδιά εκεί στην παραλία, στην Αμουδιά, και έκαναν μπάνιο. Όταν γύρισαν πίσω, πού το παντελόνι; Πουθενά.

Και τώρα, και έπρεπε να περάσουμε μέσα από την Αθήνα. Τι θα γινόταν; Δεν υπήρχε παντελόνι, ούτε μαγαζιά να ψωνίσουμε ένα παντελόνι. Έτσι, γι' αυτό λέει ο Κύριος, να είσαι ξύπνιος και να φυλάς τα ρούχα σου. Παιδιά, ο αγώνας απαιτεί, απαιτεί και απώλειες πολλές, όχι απαιτεί, έχει απώλειες. Εάν λοιπόν ο αγώνας έχει απώλειες, ο καθόλου αγώνας τι έχει; Γι' αυτό λοιπόν ο Κύριος λέγει, να είσαι γρηγορών και να φυλάς τα ρούχα σου. Ένα παλιό ωραίο ποίημα από μια συλλογή ωραιοτάτων ποιημάτων για παιδιά και νέους λέγει τα εξής. Ίσως μερικοί να το ξέρετε το ποίημα αυτό. Ο τίτλος του είναι «Ορθός στα τείχη της καρδιάς». Εδώ δείχνεται ότι είναι ένα φρούριο ο άνθρωπος, η καρδιά του μάλλον είναι ένα φρούριο και αυτός είναι μέσα, κλειδωμένη η πόρτα και φυλάει μήπως μη

Μήπως, μήπως, μήπως μπει ο εχθρός μέσα στο φρούριο. Λέει δε, λέει δε, ο Ιερεμίας, ότι διά των θυρίδων ανήλθε θάνατος. Θυρίδα, θύρα και θυρίδα. Θύρα ξέρετε είναι η πόρτα. Λοιπόν, θυρίδα είναι το παράθυρο. Από το παράθυρο λέει μπήκε ο θάνατος.

Λάβετε υπόψη ότι στα φρούρια υπάρχουν παραθυράκια. Μπορεί από εκεί να μπει ο εχθρός, γιατί όχι; Και ερμηνευμένο, οι θυρίδες είναι οι αισθήσεις, διότι έχουμε πέντε παραθυράκια παιδιά, πέντε παραθυράκια, από τα οποία παραθυράκια μπαίνει ο θάνατος.

Δηλαδή, αυτά που βλέπω, αυτά που ακούω, αυτά που μυρίζω, αυτά που γεύομαι και αυτά που πιάνω. Πέντε αισθήσεις. Μπορεί να μπει η αμαρτία διά των πέντε αισθήσεων, διά μιας αισθήσεως, αναμφισβήτητα, και διά δευτέρας αισθήσεως και ούτω καθεξής.

Έτσι μπαίνει ο εχθρός διά των θυρίδων των αισθήσεων και τελικά επιφέρει τον θάνατο της ψυχής. Λέει λοιπόν το ποίημα αυτό, να σας το διαβάσω. Ίσως να ξέρεις πως εκεί βαθιά σου, στα βάθη που ούτε εσύ δεν τα έχεις δει, υψώνονται τα τείχη της καρδιάς σου και εσύ κρατάς πύλης το κλειδί.

Εχθροί γυρνούν στα τείχη σου από κάτω, προσμένοντας την ώρα τη στιγμή που ο ύπνος θα σε πάρει στα φτερά του και κάτω θα σου πέσει το κλειδί. Τότε θα πάρουν το κλειδί οι εχθροί σου και η σιδερένια πύλη θα ανοιχτεί και μες στα τείχη ακράτητη θα ορμήσουν για να σκορπίσουν την καταστροφή.

Ορθός λοιπόν στα τείχη, αρματωμένος, πάντα άγρυπνος να στέκεσαι φρουρός, και μη σε νοιάζει ο εχθρός μανιασμένος, στο πλάι σου τώρα είναι ο Χριστός. Ελπίζω να σας άρεσε. Είναι ένα πολύ όμορφο ποίημα. Και έρχομαι παιδιά να δούμε τον δεύτερον όρον, που ζητήθηκε, τι θα πει νύψης.

Νύψης, Πως γράφεται πρώτα-πρώτα, Γράφεται με ΝΙΙΤΑ, ΙΤΑ, όχι ΙΤΑ από το νύβο με που θα πιπλώνει τα χέρια μου, αλλά γράφεται με ΙΤΑ και παίρνει και περισσπομένη, Νύψης, και το ΨΙΤΑ με ΙΤΑ, γιατί είναι τριτόκλιτο, ξέρετε τι είναι τα τριτόκλιτα, λοιπόν, είναι η νύψης της νύψεως, Τι θα πει τώρα νύψης, είναι από το ρήμα νύφω, το αρχαίο ρήμα νύφω, ήτα, φι, ωμέγα, νύφω, νύφης, νύφη.

Και τι σημαίνει νύφω; Θα πει εγκρατεύομαι από το κρασί, εγκρατεύομαι οίνου, εγκρατεύομαι από το κρασί, δεν πίνω κρασί. Όταν όμως δεν πίνω κρασί, τότε έχω πολύ καθαρό μυαλό, γιατί εκείνος που πίνει κρασί ζαλίζεται, και αφού ζαλίζεται δεν έχει διαυγή σκέψη, άρα μεταφορικά τώρα, κατ' επέκταση θα λέγαμε, όταν λέμε ότι νύφω ή είμαι νηφάλιος, θα πει έχω καθαρή σκέψη, έχω μια σκέψη που είναι απαλλαγμένη από στοιχεία που τη σκοτίζουν.

και σκοτίζουν το μυαλό μου. Τι άλλο; Κρασί που μεθά και σκοτίζει, τι; Τα πάθη, τα πάθη. Άρα λοιπόν κατά μεταφορά νύψης θα πει η προσπάθεια να είναι η καρδιά καθαρή από πάθη.

Λέει ο Απόστολος Παύλος στον Τιμόθεο, σὺ δὲ νῆφε ἐν πᾶσι. Ωραίο. Και τη νύψη τώρα να δούμε πώς ακριβώς την αντιλαμβάνονται οι πατέρες, έφυγε πια από το χώρο εγκρατεύομαι από κρασί και έχω καθαρή σκέψη και πιάνομαι στο θέμα το πνευματικό, στο χώρο το πνευματικό.

Προσέξτε λοιπόν να δείτε τι λέγει ο Όσιος Ησύχιος ο Πρεσβύτερος, είναι εις των πρώτων τόμων της Φιλοκαλίας, σελίδα 157. Λέει τα εξής, φυλακή νοός και καθαρότης καρδίας, ὅ ἐστιν και λέγεται νύψης. Τι λοιπόν ὅ ἐστιν, αυτό που είναι και αυτό που λέγεται νύψης, τι θα πει νύψης, τι λέγεται νύψης, τι είναι νύψης;

Η φυλακή του νοός, το φύλαγμα της σκέψης μου, σκέψεώς μου, να μην, να μην πω, προσέξτε με, να μην βάλω στο μυαλό μου πονηρές σκέψεις, να έχω φρουρό απ' έξω και να λέγω, δεν μπαίνει πονηρή σκέψη μέσα μου, αυτό θα πει φυλακή νοός, φυλακή θα πει φύλαγμα, δεν θα πει η φυλακή, η γνωστή φυλακή, φύλαγμα, και τι άλλο, και καθαρότητα της καρδίας, όταν έχω καθαρότητα καρδιάς, Τι είναι η καρδιά; Είναι ο χώρος ο οποίος διεργάζεται εκείνα που μπαίνουν μέσα μας, μέσα μου, από τον εξωτερικό κόσμο.

Περπατάω στον δρόμο, βλέπω κάτι, μια πονηρή σκηνή, αρχίζω να τη σκέπτομαι, τη σκηνή αυτή, εμόλυνα τον νου. Και μετά αρχίζω να επιθυμώ, να θέλω, να αναπαριστώ και να επιθυμώ σφοδρά. Σημαίνει ότι η καρδιά μου πια δεν είναι καθαρή.

Πρώτα λοιπόν λέρωσα τον νου μου, τώρα λερώνω και την καρδιά μου. Τι θα πει νύψης, δηλαδή νύφω, δηλαδή μένω διαυγής, θα πει, το να έχω φύλαγμα του νου και καθαρότητα της καρδιάς. Είναι εκείνο που λέγει ο Κύριος, Παιδιά, μακάριοι οι καθαροί τη καρδία, ότι αυτοί τον Θεόν όψονται.

Αυτοί, λέγει, θα δουν τον Θεό, εκείνοι που έχουν καθαρή καρδιά. Ο ίδιος ο Όσιος Πατήρ, ο Ησύχιος, κάνει μια ανάλυση, προσέξτε πώς αναλύει, παίρνει 4-5 θέσεις, ακούσατε έτσι. Είς τρόπος, λέει, νύψεως, το την φαντασίαν, μόνο αυτό είναι στη σελίδα 143, στον πρώτο τόμο της Φιλοκαλίας, αν πάτε για να τα βρείτε, είναι οι παράγραφοι 14, 15, 16, 17 και 18.

Είς τρόπος, λέει, νύψεως, το την φαντασίαν πυκνά σκοπείν ήγουν την προσβολήν. Ένας τρόπος λέει υπάρχει νύψεως, το να μπορείς να εξετάζεις πυκνά την φαντασία σου. Γιατί; Διότι η προσβολή έγινε εις των χώρων της φαντασίας. Ξέρετε ότι πρώτα η φαντασία προσβάλλεται και μετά ο νους. Άλλο πράγμα είναι ο νους και άλλο πράγμα είναι η φαντασία.

Είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Οπότε, όταν έχει, θα λέγαμε, μία διαρκή επισκόπηση, εξέταση. Πώς το πετυχαίνει κανείς αυτό; Ακούστε. Το έχειν καρδίαν, δεύτερο σημείο, βαθέως σιωπώσαν διά παντός και ησυχάζουσαν από παντός λογισμού και εύχεσθαι.

Το εύχεσθαι, το σθε με άλφα γιώτα, είναι απαρέμφατο, δεν είναι δεύτερο πληθυντικό, που θα πει το να έχεις, λέγει, την καρδιά σου σε μια βαθιά σιωπή και να ησυχάζεις από κάθε λογισμό και ταυτόχρονα να κάνεις προσευχή, εύχεσθαι, δηλαδή να εύχεσαι.

Τι θα πει αυτό, να έχεις σε μια βαθιά σιωπή την καρδιά σου; Το πρώτο σημείο είναι η αυτογνωσία. Τι μπήκε μέσα, μπήκε τίποτα; Το δεύτερον είναι η καρδιά σε μια κατάσταση ηρεμίας. Αυτό θα πει βαθιά σιωπή.

Διότι το αντίθετο της βαθιάς σιωπής, ξέρετε τι είναι; Η τρικυμία και η κρότη και η φωνή. Βάλε μέσα στο μυαλό σου και στην καρδιά σου πονηρά πράγματα, να δεις τι θα γίνει. Ένα καράβι σε μια φουρτουνιασμένη θάλασσα. Αυτό θα γίνει. Το αντίθετο είναι η σιωπή της καρδιάς και του νου. Δηλαδή το να μην ασχολείται με τίποτε από κείνα που είναι αμαρτία. Μάλιστα όταν κανείς έχει δοκιμάσει ξανά και ξανά από μια εμπειρία τα πράγματα, ξέρετε τι λέγει. Τώρα βλέπω ένα πονηρό πράγμα. Αν αφήσω τον εαυτό μου, κάνω αυτοκριτική, έχοντας μια αυτογνωσία.

Αν αφήσω τον εαυτό μου να σκεφτεί παραπανίσια, θα μπω σε πέλαγος πειρασμού. Αυτό θα μου δημιουργήσει μεγάλη ταραχή. Θα μπω σε φουρτούνα, γιατί λοιπόν να μπω σε φουρτούνα; Θα πω μαρς μεταβολή, αυτό που μπει και φύγε, δεν το θέλω.

Και τότε ο νους και η καρδιά πώς βρίσκονται; Σε μια ωραία γλυκιά ησυχία. Αυτή η σιωπή, θα λέγαμε, η σιωπή της καρδιάς όταν δεν έχει τις φουρτούνες της. Ακόμα, το παρακαλείν τον Κύριον Ιησού Χριστόν, τρίτη θέση σε αυτή, εις βοήθειαν συνεχώς εν ταπεινώσει.

Είναι η μνήμη του ονόματος του Χριστού και η επίκληση του ονόματος του Χριστού.

Πώς να το πω, ξέρω εγώ, θα ήθελα να σας το έλεγα με κάποια εικόνα, αν τα καταφέρω δεν ξέρω.

Όταν πάτε σε ένα ξένο σπίτι να κοιμηθείτε, ανά πάσα στιγμή, και ενώ κοιμόσαστε, έχετε το αίσθημα, δεν συμβαίνει σ' όλους, έχετε το αίσθημα ότι δεν είναι το κρεβάτι σας, αλλά είναι ένα ξένο κρεβάτι, ενώ κοιμόσαστε, ενώ κοιμόσαστε, να το πω λιγάκι πιο έκτυπα, ήσαστε, για κάποιο λόγο δεν κοιμόσαστε στο κρεβάτι σας, αλλά κοιμόσαστε σε μία σανίδα, μία σανίδα η οποία είναι μόνο 30 πόντους φαρδιά, Το κρεβάτι είναι ένα μέτρο, λέει, συνεπώς μόλις και μπορείς να είσαι ακουμπισμένος πάνω στη σανίδα, ξαπλωμένος, αλλά δεν μπορείς να γυρίσεις, αν γυρίσεις, δηλαδή κοιμηθείς και γυρίσεις, πας κάτω.

Αλλά μπορείς να κοιμηθείς αυτή τη σανίδα και να δουλεύει ένας μηχανισμός μέσα σου, δεν ξέρω τι μηχανισμός είναι αυτός. Ένας μηχανισμός που να σε πληροφορεί ανά πάσα στιγμή ενώ κοιμάσαι ότι είσαι πάνω σε μία σανίδα 30 εκατοστών, που πρέπει να προσέχεις για να μην πέσεις.

Πολλοί άνθρωποι μπορούν να κοιμηθούν σε μία σανίδα και δεν πέφτουν από εκεί, γιατί δουλεύει αυτός ο μηχανισμός. Τι θα πει αυτό, θα πει, μεταφέρετε εδώ τώρα το παράδειγμα, ότι μέσα στο μυαλό μου δουλεύει διαρκώς αυτό που λέμε το όνομα του Ιησού Χριστού. Εκείνο που λέει ο Ψαλμωδός, διαπαντός, λέει, προωρώμην τον Κύριον ενώπιόν μου. Πάντα τον βλέπω μπροστά μου. Πάντα μπροστά μου. Είτε κοιμάμαι, είτε είμαι ξύπνιος. Εννοείται των βιολογικών ύπνων. Όταν μπει ο Χριστός, ένα παράδειγμα που το λέω πολλές φορές, έκφραση μάλλον, όταν μπει μέσα στο κύτταρό μας, μέσα στο είναι μας, όταν ζυμωθεί, Ο Χριστός με το είναι μας, με την ύπαρξή μας, τότε μπορούμε να λέμε ότι έχω την διαρκή αναφορά μου στον Χριστό, έχω την ύπαρξή μου σε εκείνον, έχω την παράκλησή μου. Και τότε λέγει όταν προσεύχεσαι, το παρακαλεί τον Κύριο Ιησού Χριστό, εις βοήθεια συνεχώς. Πως το συνεχώς, το συνάντησα στις ερμηνείες ότι το συνεχώς, θα πω το συνεχώς, εν ταπεινώσει.

Κύριε, ξέρεις ποιος είμαι, ξέρεις τα αδύνατα σημεία μου, ξέρεις την Αχίλλειό μου πτέρνα, ξέρεις αν κοιτάξω εκεί θα την πάθω, αν πάω εκεί θα πέσω, αν σκεφτώ εκείνο θα μολυνθώ, ξέρεις Κύριε, βοήθησε. Αυτός είναι ο αγώνας ο εσωτερικός, ο πνευματικός παιδιά, αγώνα.

Ακόμη, μία παρακάτω θέση του οσίου Ησυχίου. Το μνήμη να έχει θανάτου αδιάλειπτον την ψυχή. Το να έχει κανείς χωρίς διάλειμμα στην ψυχή τη μνήμη του θανάτου. Δηλαδή θα μου πείτε απαισιόδοξοι, πρέπει να είμαστε ότι θα πεθάνουμε; Όχι.

Εγώ θα σας έλεγα ότι ο πλέον αισιόδοξος άνθρωπος, ο πλέον ανδρείος, είναι εκείνος ο οποίος έχει διαρκώς τη μνήμη του θανάτου. Ο πιο δειλός είναι εκείνος που δεν έχει τη μνήμη του θανάτου. Κι άμα του αναφέρεις το θέμα του θανάτου, χτύπα ξύλο σου λέει.

Ο θάνατος μακριά να πάει αλλού, όχι σε μένα, δειλία, δειλία. Όταν όμως κανείς εξοικειωθεί με τον θάνατον, τότε είναι ανδρείος. Αν πάει στον πόλεμο, δεν φοβάται, αν μπει σε περιπέτεια στη ζωή, δεν φοβάται.

Γιατί έχει τη μνήμη του θανάτου. Αλλά μια μνήμη θανάτου, όχι κατά έναν απαισιόδοξον τρόπο, αλλά κατά έναν γονιμοποιόν τρόπο, ότι ενδέχεται να πεθάνω. Εγώ φεύγω, φέρ' ειπείν, από το μοναστήρι, κάνω μια ευχή πριν φύγω, έχω στο νου μου πάντα, ρίχνω και μια ματιά εκεί γύρω μου, ότι μπορεί να είναι η τελευταία φορά που βρέθηκα στο μοναστήρι, να μην γυρίσω πίσω. Γιατί, μια συγκοπή καρδίας, ένα δυστύχημα.

Όλα είναι πιθανά και δυνατά, δεν είναι; Αναμφισβήτητα είναι. Τι σημαίνει αυτό, με κάνει και κλαίω και οδύρομαι και χτυπιάμαι και απογοητεύομαι και λέγω δεν θα μπω σε αυτοκίνητο ή δεν θα περπατήσω μην πάθω καμιά καρδιακή προσβολή ή ό,τι άλλο; Όχι, απλώς κανείς προσπαθεί να έχει τη μνήμη του θανάτου γιατί; Να μην αμαρτάνει.

Λέει η Σοφία Σειράχ, μνήσθητι τα έσχατά σου και ουχ αμαρτήσεις εις τον αιώνα. Θυμίζω ότι θα πεθάνεις και δεν θα αμαρτήσεις ποτέ. Βλέπετε λοιπόν ότι αυτή η μνήμη του θανάτου παιδιά είναι πάρα πολύ σημαντική και σπουδαία. Και μία τελευταία θέση, ή μάλλον όχι θέσεις, αλλά θα λέγαμε ένα μάζεμα, μία επιτομή όλων αυτών.

Αυτέ πάσε εργασία τας πονηράς ενίας δίκην πύλωρον ολίουσιν.

Αν λέει δουλέψεις έτσι, αν ρωτήσετε, μπορούσε να μπει απορία, τι θα πει πνευματική εργασία, είναι αυτή που λέμε τα σύνορα. Αυτή είναι η πνευματική εργασία, αυτή όφειλε να έχει ο Αδάμ στον παράδεισο. Ο Αδάμ δεν πρόσεξε, δεν γρηγορούσε και όταν ήρθε ο διάβολος τους έπιασε στον ύπνο, τον πνευματικό ύπνο.

Όφειλε να εργάζονται το έργο των πνευματικών. Και λέει τώρα ο Ησύχιος ότι όταν κάνεις αυτές τις εργασίες που σου ανέφερα, τότε αυτά όλα θα σταθούν σαν πυλωροί. Τι είναι ο πυλωρός; Από το πύλη, είναι ο θυρωρός, αυτός που είναι στην πόρτα ο σκοπός.

Η σκοπιά που εκεί κάθεται και ο σκοπός και φυλάει την πόρτα. Δεν αφήνει να μπει τίποτα. Αυτά λέει που σου είπα θα σταθούν πυλωροί, φρουροί στις πύλες της ψυχής σου. Και όπως βλέπετε παιδιά και η εγρήγορσις είναι αναγκαιοτάτη αλλά και η νήψις είναι αναγκαιοτάτη αν θέλουμε να μιλάμε σοβαρά για πνευματική ζωή. Αυτή είναι η πνευματική ζωή.

Αλλά δεν είναι όμως εκεί, εδώ τώρα είναι πως θα έχω καθαρότητα, διότι είναι και οι άλλες παρακάτω θέσεις. Όπως ακριβώς θα λέγαμε, ένα χωράφι, να σας το πω και αυτό, είναι έξω από την απορία, δεν πειράζει.

Ένα χωράφι, το ξεβοτανίζω, βγάζω τις πέτρες από μέσα, το έχω πολύ ωραία φτιαγμένο, καλλιεργημένο. Αλλά είναι αρκετό; Πρέπει και να το φυτέψω. Τώρα η καρδιά αν είναι καθαρή, πρέπει να σπαρεί το χωράφι της καρδιάς από αρετές.

Αλλά εάν σπείρω είναι αρκετό; Πρέπει και να θερίσω. Τι θα πει θερισμός; Θα πει πρέπει να αποκτήσω συγκομιδή των αρετών, με σκοπό τι; Με σκοπό, διά των αρετών, να αποκτήσω τη γνώση του Θεού και την κοινωνία του Θεού.

Δηλαδή, να τον γνωρίσω και να ενωθώ μαζί του. Αυτός είναι ο τελικός σκοπός. Οπότε, η καθαρότητα της καρδιάς που αποκτάται με τη νήψη και την εγρήγορση και την φυλακή, οι αρετές δεν αποτελούν παρά προϋποθέσεις και οδόν, δρόμο, τρόπο να φτάσω σε ένα τέρμα.

Και αυτό το τέρμα είναι, επαναλαμβάνω, οι γνώσεις του Θεού, όχι οι γνώσεις όπως διαβάζω ένα βιβλίο και γνωρίζω τον Θεό, οι γνώσεις, οι εμπειρικές γνώσεις. Πώς μπορώ να σας γνωρίζω; Με το να σας βλέπω, σε βλέπω, σε γνωρίζω, να έχω τη γνώση του Θεού και την κοινωνία του Θεού.

Για εκείνον βέβαια που έριξε αυτές τις απορίες, τον ευχαριστώ, τις είχα από την περασμένη φορά, ήταν πολύ ωραίες και νομίζω μας έδωσαν μια πολύ καλή εικόνα. Για να προχωρήσουμε λίγο παρακάτω, λέγει μια τρίτη απορία, πώς εκδηλώνεται η αγάπη στον συνάνθρωπο;

Και αν αυτός δεν είναι τόσο πιστός όσο εμείς, το πράγμα δεν κρίνεται εάν ο άλλος παιδιά είναι πιστός ή είναι άπιστος, το πράγμα δεν κρίνεται από εκεί, διότι απλούστατα έχουμε δύο βασικές προϋποθέσεις, ακούσατε, η πρώτη βασική προϋπόθεση είναι ότι ο άλλος άνθρωπος, ο οποιοσδήποτε άλλος άνθρωπος, σε οποιαδήποτε ηθική κατάσταση και να βρίσκεται, πιστεύει, δεν πιστεύει, είναι άρρωστος, είναι υγιής, είναι μικρός, είναι μεγάλος, και ένα νήπιο ακόμα, που είναι στην κούνια, ο άλλος άνθρωπος, οποιοσδήποτε, πρώτον, είναι η εικόνα του Θεού, δυνάμει της κατασκευής της αρχικής που ο Θεός έκανε τον Αδάμ, ο άλλος λοιπόν άνθρωπος είναι η εικόνα του Θεού, όπως είμαι και εγώ η εικόνα του Θεού, είμαι δε ομοούσιος με αυτόν, και δεύτερον, ότι και για αυτόν τον άνθρωπο πέθανε ο Χριστός, έτσι λοιπόν έχω δύο συνάφειες, που με φέρνουν, συνάφειες θα πει αυτό που έχω σχέση,

Με φέρουν σε σχέση πολύ κοντινή με τον άλλον άνθρωπο. Η πρώτη, η λεγόμενη φυσική διάσταση, ότι ο άλλος είναι εικόνα του Θεού, η δεύτερη, όταν μάλιστα αυτός είναι πιστός, είναι χριστιανός, δυνάμει του κοινού αίματος που έχουμε, του αίματος του Χριστού.

Είπα κοινό, διότι και αυτός κοινωνεί και εγώ κοινωνώ και έχουμε κοινόν αίμα, το αίμα του Χριστού. Αλλά και αν αυτό δεν είναι γιατί δεν είναι πιστός, επειδή για αυτόν πέθανε ο Χριστός, τότε και αυτός είναι ένας ο οποίος δύναται να έρθει κοντά στο Θεό και να σωθεί.

Αυτές είναι δύο προϋποθέσεις και σημαίνει ότι πρέπει να τιμώ τον άλλον άνθρωπο με αυτές τις δύο βασικές προϋποθέσεις. Παιδιά, ο χριστιανικός ανθρωπισμός από εδώ ξεκινάει. Εκείνοι οι άλλοι οι ανθρωπισμοί που βγαίνουν από αυτά που βγαίνουν τα φιλοσοφικά συστήματα και τα λοιπά, είναι άχρηστα πράγματα, δεν έχουν βάση.

Αλλά πρέπει να σας πω όμως, ότι όταν τιμώ τον άλλον άνθρωπο, τότε θα φροντίσω και διά τις υλικές του και διά τις προπαντός πνευματικές του ανάγκες. Δεν έχω παρά να σας θυμίσω την παραβολή του καλού Σαμαρίτου.

Τι έκανε ο καλός Σαμαρίτης; Εξήτασε ποιος είναι αυτός; Επίτηδες ο Χριστός έβαλε Σαμαρίτη, διότι δεν εχωνεύοντο λέγει οι Ιουδαίοι με τους Σαμαρίτες, επίτηδες λοιπόν βάζει αυτό, η απάντηση είναι ωραιοτάτη, ακόμα, τι κάνει, τον παίρνει, του πλένει τις πληγές, δεν του κάνει θεωρίες, τον βάζει στο κτήνος, επάνω στο ζώο, το πάει στο πανδοχείο, εκεί τι κάνει, δίνει και δύο δηνάρια, όπως ερμηνεύομαι τη γραφή, είναι είναι ο Λόγος του Θεού και τα μυστήρια της Εκκλησίας, για να γίνει καλά ο άρρωστός του.

Βλέπετε λοιπόν, και πληγές θα δέσω, δηλαδή και σωματικές ανάγκες θα καλύψω, αλλά και πνευματικές ανάγκες θα καλύψω. Η παραβολή του καλού Σαμαρίτου δίνει το μέτρο, τι είπε ο νομικός εκείνος, ποιος είναι πλησίον μου;

Και η ερώτηση τι λέει, πώς μπορούμε να σταθούμε στον συνάνθρωπό μας; Η απάντηση λοιπόν δίδεται από την θαυμασία, σας είπα, αυτή παραβολή του καλού Σαμαρίτου. Όταν πάντα την έχουμε μπροστά στα μάτια μας, με τις προϋποθέσεις που σας είπα ότι ο άλλος είναι εικόνα του Θεού και γι' αυτόν πέθανε ο Χριστός, τότε παιδιά, θα νιώθουμε πάντα καλά απέναντι του άλλου, αυτά για απόψε.

Και ερχόμεθα παιδιά στις απορίες, την ώρα των αποριών. Μία πρώτη απορία λέγει το έξι Είναι η θέα του Θεού

Μπορούμε να την αποκτήσουμε και πώς;

Η θέα του Θεού, θέα, θεάομαι, θεόμαι, θέα, βλέπω Και μάλιστα όχι απλώς βλέπω, αλλά βλέπω με προσοχή και έχοντας μια καλυτέρα εικόνα από εκείνο που λέμε στο ρήμα βλέπω Η θέα του Θεού Καταρχάς θα λέγαμε ότι η θέα του Θεού είναι μια πραγματικότητα Δεν είναι κάτι που είναι αδύνατον Αντιθέτως, όπως θα δούμε στο τέλος της απορίας, αποτελεί και έναν των σκοπών της υπάρξεώς μας Εξάλλου, ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, στην πρώτη του επιστολή, στο τρίτο κεφάλαιο, λέγει Ότι οψόμεθα αυτόν καθώς εστί, ούπω εφανερώθη τι εσόμεθα, ακόμα δεν έχει, λέει, αποκαλυφθεί, πώς θα είμαστε Αλλά εάν αποκαλυφθεί, το εάν είναι, όχι υποθετικόν, αλλά χρονικόν, τότε, τότε λέγει, οψόμεθα αυτόν καθώς εστί

Θα τον δούμε όπως είναι, καθώς εστί, προσέξτε, όπως είναι Βέβαια αυτό το καθώς εστί, θα λέγαμε, δεν αναφέρεται εις την ουσία του Θεού, αλλά αναφέρεται εις το πρόσωπο του Θεού και μάλιστα εις το πρόσωπο του ενανθρωπίσαντος Υιού του Θεού, διότι εν προσώπω Ιησού Χριστού βλέπουμε και τον Πατέρα και το Πνεύμα το Άγιο, θυμηθείτε όταν του υπεβλήθη από έναν μαθητή του, Κύριε μας μιλάς για τον Πατέρα, δείξε μας τον Πατέρα και μας είναι αρκετό, και εκείνος λέγει Φίλιππε, τόσων χρόνων είμαι, τόσο καιρό είμαι μαζί σας, δεν κατάλαβες, δεν έμαθες, ότι εκείνος που βλέπει εμένα είδε τον Πατέρα, ώστε βλέπει κανένας ότι θα δούμε το πρόσωπο του Θεού και το πρόσωπο θα το δούμε διότι επήρε την ανθρωπίνη φύση

εννοείται το πρόσωπο του Υιού δια του οποίου θα βλέπουμε, τι είναι με τι τρόπο μόνο ο Θεός το ξέρει και τον Πατέρα και το Πνεύμα το Άγιο ώστε είναι πραγματικότητα παιδιά η θέα του Θεού, αλλά για να φτάσουμε εις την θέα του Θεού Προηγουμένως πρέπει να γίνει μία διεργασία Πρώτα πρώτα αρχίζουμε να έχουμε μία καθαρότητα της καρδιάς Δηλαδή αυτά που θα πούμε είναι από την παρούσα ζωή Και για την παρούσα ζωή Όχι για κάτι που θα ανήκει στη Βασιλεία του Θεού Αλλά κάτι που θα ανήκει στην παρούσα ζωή Και πρώτα πρώτα παιδιά είναι η καθαρή καρδιά

Δηλαδή να μην αμαρτάνομαι Ακόμα είναι η πίστις, όλα τα βάζω σε ένα, σε μία παράγραφο, είναι η πίστις, είναι η άσκησις, όλα αυτά οπωσδήποτε αποτελούν βασικές προϋποθέσεις να ιδεί κανείς το πρόσωπο του Θεού Θυμηθείτε τι λέει ο λαός, όπως πάμε πρόσωπο Θεού δεν θα δούμε Τι σημαίνει αυτό, ότι ο τρόπος με τον οποίο ζει κανείς, του δημιουργεί προϋποθέσεις, ή να ιδεί ή να μην δει το πρόσωπο του Θεού Δεύτερον, ένας που ζει πνευματική ζωή, τη ζωή του Αγίου Πνεύματος, όπως θέλει ο Θεός, τότε αρχίζει να έχει μια θεωρία του Θεού Αυτό ανήκει σε αυτόν τον πιστών Τι θα πει θεωρία;

Είναι του ρήματος θεωρώ που θα πει βλέπω. Αλλά πάλι το θεωρώ από το θέα και τα λοιπά. Θεάω με θεώ με θεωρώ. Δυο διαφορετικά ρήματα. Έχουν όμως την ίδια δύναμη, την ίδια έννοια. Θα πει βλέπω. Βλέπω όμως κατά έναν άλλον τρόπο.

Όπως και το παρατηρώ. Και αυτό θα πει βλέπω. Αλλά δεν βλέπω αφηρημένα, αλλά θα πει, αυτό που βλέπω το εξετάζω. Έτσι το θεωρώ. Σημαίνει αρχίζω να βλέπω το Θεό. Πώς είναι αυτή η θεωρία του Θεού; Ακούστε πώς είναι αυτή η θεωρία. Ή θα δείτε πολλές φορές να λέγεται για τους πατέρες εκκλησίας μας ή ασκητάς κλπ, ότι αυτός είχε θεωρία ή θεωρίες. Δηλαδή τι ακριβώς; Είναι δύο πράγματα.

Ή βλέπω το Θεό ή προπαρασκευάζομαι μέσα στο νου μου να βλέπω το Θεό, όχι σαν μια φαντασίωση, αλλά σαν μια σειρά από εικόνες βαθαίνοντας μέσα στο πρόσωπο και το έργο του Θεού. Δηλαδή λέγει ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης ότι ο Αδάμ δεν είχε φαντασία.

Ένα θέμα που το έχουμε πολύ παλιά πει, όταν μιλούσαμε για την ανθρωπολογία, την χριστιανική. Ο Αδάμ δεν είχε φαντασία, η φαντασία δημιουργήθηκε από τη στιγμή που ο Αδάμ έπεσε. Τι είναι η φαντασία; Η φαντασία είναι ο χώρος εκείνος, ο οποίος είναι λεπτότερος των αισθήσεων και βαρύτερος, χονδρύτερος, παχύτερος.

Πολλές φορές δεν ξέρω πώς θα σας μιλήσω για να καταλάβετε. Με δυσκολεύει αυτό λιγάκι, γιατί τέλος πάντων. Παχύτερος του νου, ο νους είναι η ψυχή. Είναι η ιδιότητα της ψυχής η λογική, αυτό λέγεται νους.

Έτσι είναι στο ενδιάμεσον, τη την περιοχή σαν αποθήκη ο νους τη χρησιμοποιεί. Και εκεί βάζει το υλικό που παίρνει από τις αισθήσεις. Έτσι λοιπόν, ό,τι πάρω από τις αισθήσεις το βάζω μέσα στη φαντασία, στον χώρο της φαντασίας, το οποίο ο νους δύναται να επεξεργάζεται.

Αλλά ο νους έχει μια καταπληκτική ικανότητα, μεταπλαστική, έχει ικανότητα προσθαφαιρετική. Και αυτό το λόγο, και αυτό είναι μια απάντηση στους εξελικτικούς, ότι ο νους, η ψυχή, δεν είναι μια μηχανή, όπως θα ήθελα να λέμε, όπως λέει ο υλισμός.

Θα μιλήσουμε, ξέρετε, παιδιά, για τον υλισμό, αλλά δεν μας παίρνει φετινή χρονιά, θα μιλήσουμε του χρόνου, αν ζήσουμε και θέλει ο Θεός. Παρότι σας λέω αλήθεια, τα θέματα αυτά δεν τα αγαπώ, δεν μου αρέσουν, τα θέλω ξεπερασμένα για τον εαυτό μου.

Να μιλήσω τώρα για τον υλισμό, πω πω, σας βεβαιώνω, τα θέματα που σας λέω στο κατηχητικό μου είναι αγκαρία, μου είναι αγκαρία, ναι, δεν αισθάνομαι ξεπερασμένα. Τέλος πάντων, πρέπει να τα ξεπεράσετε κι εσείς όμως, και αναγκαστικά πρέπει να τα μάθετε.

Έτσι ο νους, αν ήταν μηχανιστικής υφής, θα έπρεπε να φωτογραφίζει όπως μια φωτογραφική μηχανή.

Αλλά ο νους δεν φωτογραφίζει. Αν θέλετε φωτογραφίζει, αλλά έχει την ικανότητα να προσταθερεί. Βλέπω ένα τοπίο. Όταν κλείσω τα μάτια μου, μπορώ να προσθέσω και να φεράσω ό,τι θέλω. Να δώσω κίνηση στο τοπίο αυτό, σε ένα γεγονός, να δώσω κίνηση διαφορετική από εκείνη την οποία έχω δει.

Αν λοιπόν ο νους ήταν κάτι το μηχανιστικό, και οι παραγωγές του θα ήταν φωτογραφίες. Πολλές, πολλές, πολλές φωτογραφίες. Άμα δεν είναι έτσι, δεν είναι. Έτσι λοιπόν ο νους παίρνει το υλικό από την φαντασία και το επεξεργάζεται και το κάνει όταν θέλει.

Λέει τώρα ο Άγιος Νικόδημος.

Η φαντασία βέβαια είναι ένα μεταπτωτικό φαινόμενο. Δεν θα υπήρχε στον άνθρωπο εάν δεν αμάρτανε. Όμως, τουλάχιστον, μέσα στον χώρο της φαντασίας, μια που τώρα υπάρχει σε όλους τους ανθρώπους, εκτός από τον Ιησού Χριστό.

Στον Ιησού Χριστό δεν υπήρχε η φαντασία. Διότι είναι ο προπτωτικός Αδάμ, ο Ιησούς Χριστός. Όπως δεν υπήρχε και υποσυνείδητο. Όλα είναι προϊόντα της πτώσεως. Τουλάχιστον, λέει ο Άγιος Νικόδημος, μέσα στον χώρον αυτόν ας φροντίσουμε να βάζουμε καλά πράγματα.

Όχι άσχημα πράγματα, όχι αισχρά πράγματα, όχι ανήθικα πράγματα. Τώρα, μέσα στον χώρον αυτόν τι μπορώ να βάζω; Ό,τι ανήκει στο Θεό. Και να αρχίσω να σκέπτομαι, να στοχάζομαι, να ερευνώ μέσα στο χώρο της φαντασίας μου, θεωρώντας το μυστήριο της ενανθρωπήσεως.

Πώς ο Θεός έγινε άνθρωπος, τι σημαίνει αυτό. Τότε όταν ο νους βλέπει, κάνει επεξεργασία, που γίνεται μέσα στη φαντασία, από την ιστορία, την ιστορία της οικονομίας του Θεού, δηλαδή ό,τι ο Θεός έκανε για τον άνθρωπο, ή ό,τι άλλο ο Θεός έχει δώσει, αυτό λέγεται ότι κάνω θεωρία, είμαι θεωρητικός, δηλαδή μπορώ μέσα μου να επεξεργάζομαι ό,τι ο Λόγος του Θεού.

Θα σας πω κάτι που κάνω εγώ. Αυτό βέβαια δεν ανήκει μόνο στο θέμα της Αγίας Γραφής. Ακόμα και ένα μυθιστόρημα να διαβάσω. Και ένα μυθιστόρημα να διαβάσω. Το κάνω, ας πούμε ότι είμαι ξαπλωμένος. Και κάποιος με παρακολουθεί από μια κλειδαρότρυπα.

Πώς κινούμε Έχω το βιβλίο, ας πούμε την Αγία Γραφή. Διαβάζω, θα διαβάσω μια πρόταση Μόνο, όχι παραπάνω Στην Αγία Γραφή, μάλιστα, τόσο λίγο Θα το δω αυτό, θα το ξαναδώ, θα το ξαναδώ, θα κάνω εκείνη την, θα λέγαμε, εκείνη την

Απόπειρα κατακτήσεως των νοημάτων της Γραφής, κατά το πρότυπο της Ιεριχούς Σιωπηλά, γύρω γύρω από τα τείχη της Ιεριχούς Να πέσει το τείχος, να πέσει και να κατακτηθεί η πόλη, να κατακτηθεί το νόημα

Τότε, αφού το δω, ανοιγμένο το βιβλίο, στην Αγία Γραφή, σας είπα ξαπλωμένος, το βάζω στο στήθος μου, έτσι, κάθομαι και σκέπτομαι Σε λίγο ξαναβγάζω πάλι το βιβλίο, και το ξανακοιτάζω, ή το ίδιο ή κάτι παρακάτω Και πάλι ξαναφέρνω την Αγία Γραφή στο στήθος μου, κάποια στιγμή βέβαια μπορεί να με πάρει και ο ύπνος, όχι γιατί έπαυσα να σκέπτομαι αλλά διότι μας παίρνει και ο ύπνος καμία φορά επειδή είμαστε άνθρωποι. Αλλά αυτή η κίνηση συνεχής, διαρκής, προσέξτε, διαβάζω και σταματώ και σκέπτομαι. Διαβάζω και σταματώ. Και μυθιστόρημα ακόμη διαβάζω. Ένα διήγημα. Θα έχω ένα μολύβι δίπλα μου, θα υπογραμμίσω ό,τι θέλω, θα απολαύσω μια λέξη, γι' αυτό να βλέπετε με τις λέξεις έχω έρωτα με τις λέξεις. Δηλαδή γιατί μια λέξη σου δίνει βάθος νοήματος.

Κάθομαι και σκέπτομαι και πάλι ξανακοιτάμε και πάλι ξανασκέπτομαι. Αυτό ξέρετε πως λέγεται, θεωρία. Όχι να διαβάσει κανείς μπουρ μπουρ μπουρ μπουρ και τέλος. Αυτό βεβαίως δεν είναι γόνιμο. Κάποτε όταν ήμουν κάπου τελευταία τάξη του λυκείου, του παλιού γυμνασίου, σήκωσε ο καθηγητής, είχαμε έναν σοφό καθηγητή, μακαρίτης πια, σήκωσε μερικούς μαθητάς να πούνε το μάθημα.

Κάναμε τότε, ή Πρωταγόρα κάναμε, ή Φαίδωνα κάναμε, λέει έργα του Πλάτωνας, Δε θυμάμαι, Ένα από τα δύο βιβλία, ίσως Φαίδωνα κάναμε, Του Πλάτωνας, Σηκώθηκε λοιπόν ο μαθητής, Ο πρώτος αρχίζει εκεί, Πιθανότατα έχει γράψει πάνω από το κείμενο και τη μετάφραση, Μπουρμουρμουρμουρμουρμουρ, Σταμάτα του λέει, Σταμάτα, Ξέρεις παιδάκι μου τι διαβάζεις, Ξέρεις τι διαβάζεις του λέγει, Η Αγία Γραφή και ο Πλάτων δεν διαβάζ Εγώ τάρπαξα, το πιάσα, σ' άλλον το είπε, το πιάσα εγώ και από τότε χρονολογείται ότι όταν διαβάζει κανείς, όχι μόνο η Γραφή, πολύ παραπάνω την Αγία Γραφή, αλλά οτιδήποτε σοβαρό βιβλίο, εγώ θα έλεγα ακόμη και ένα αναγνωστικό της Δευτέρας και Τρίτης Δημοτικού, κάποτε έχει κάτι που πρέπει να το σκεφτείς, θέλει σκέψη, θέλει να καθίσεις να το δουλέψεις αυτό, αλλιώτικα δεν κάνεις τίποτε.

Να σας το πω με ένα άλλο παράδειγμα, υπάρχουν κάποια ζώα που λέγονται μηρυκαστικά, αν υποτεθεί ότι αυτά στη βιασύνη τους φάγανε το χορτάρι, δεν έχουν σε τίποτα να ωφεληθούν, εάν δεν ξαναβγάλουν το χορτάρι από το πρώτο στομάχι, να το μασήσουν αργά αργά, είδατε το ζώο όταν μηρυκάζει αργεί, όταν τρώει το χορτάρι τ' αρπάζει, αρπακτό αρπακτό, μηρυκάζει, αργά αργά κάθεται, Αν είχε λογική θα λέγαμε πόσα πράγματα θα μπορούσε να βγάλει κατά τη συλλογή του χορταριού Αυτή είναι όμως, δεν έχει λογική το ζώο Και το ξαναστέλνει πάλι πίσω Παιδιά πρέπει να μηρυκάζουμε Αυτό λέγεται στη γλώσσα την πατερική, λέγεται θεωρία

Καταλάβατε λοιπόν τι είναι η θεωρία Θα πρέπει λοιπόν να αρχίσουμε, θα πρέπει να αρχίσουμε να έχουμε αυτή τη θεωρία του Θεού Που στηρίζεται, στη μνήμη του Θεού και στο έργο του μέσα στην Ιστορία. Στη μνήμη του Θεού, να θυμάμαι το Θεό και στο έργο του Θεού μέσα στην Ιστορία.

Αν θέλετε ένα τρίτο. Ακόμη τη θέα του Θεού μπορούμε να την έχουμε δια των ακτίστων ενεργειών. Τι θα πει αυτό. Θα πει ότι πως ο Απόστολος, συγγνώμη, πολλοί Άγιοι, Άγιοι πολλοί, είχαν την παρουσία του Θεού μέσα στο φως.

γιατί ο Θεός φως εστί. Αυτό θα πει ενέργεια του Θεού. Έτσι, ο Άγιος Συμεών Φεριπίν, ο νέος θεολόγος, είναι μέσα στο φως του Θεού και εκεί ανοίγει διάλογο. Κάποια στιγμή του λέγει ο Χριστός, στην ερώτηση του Συμεών, ποιος είσαι κύριε, εγώ είμαι, λέγει, εγώ που ενανθρώπισα και σταυρώθηκα για σένα.

Έτσι έχουμε αυτή τη θεωρία του Θεού δια των ακτίστων ενεργειών του Θεού Εδώ μόνο χρειάζεται κάτι πάρα πολύ έτσι σπουδαίο Υπάρχει, υπάρχει έδαφος ο λιστερών, γλιστερών Κι αν φοράς παπούτσια που έχουν από κάτω δεν ξέρω τι σόλα, και το έδαφος είναι ολισθηρόν, εκεί γλιστράς και βρίσκεσαι πού; Στον Άδη, στην κόλαση.

Τι θα πει αυτό; Ο διάβολος θα έρθει να σου παρουσιάσει θεϊκές εικόνες, πάλι με φως, πάλι με τούτα, πάλι με εκείνα, με όνειρα, με εμφανίσεις.

Ποια είναι η ασφαλιστική δικλίδα, το κλειδί της ασφαλείας, να μπορώ να μην πλανηθώ; Είναι η ταπείνωση.

Να πει κανείς, σε μένα έρχεται ο Θεός; Εγώ ποιος είμαι; Καταρχάς δεν πρέπει ποτέ να αναζητήσω να δω τον Θεό. Προσέξτε. Αν αναζητώ, αναζητώ να δω το Θεό, υπάρχει μέγας κίνδυνος αντί του Θεού να δω το διάβολο, μέγας κίνδυνος.

Και τότε να λατρεύσω και να προσκυνήσω το διάβολο και να απατηθώ και να πλανηθώ. Δεν απατήθηκαν και δεν πλανήθηκαν λίγοι μέσα στην ιστορία. Θα πρέπει λοιπόν να έχω πολύ ταπείνωση και να μην αναζητήσω ποτέ να δω τίποτα από το Θεό. Μου είναι αρκετή η αγάπη του, μου είναι αρκετό το ότι ζω μέσα στο κλίμα του, μέσα στην ατμόσφαιρά του, μου είναι πολύ ικανό, γεμίζει η ψυχή μου με την παρουσία του Θεού, γεμίζει πολύ, δεν θα αναζητήσω τίποτε.

Αν όμως ο Θεός ευδοκήσει και θέλει κάτι να μου δείξει, τότε θα πω, εγώ ποιος είμαι; Κάποτε εμφανίστηκε ο διάβολος σε έναν μοναχό και λέγει, ξέρεις, Αντώνη, Γεώργη, Γεράσιμε, είμαι ο Χριστός. Και εκείνος λέγει, ο Χριστός μας είπε, θα σας πουν, να ο Χριστός εδώ, να ο Χριστός εκεί, μη πιστέψετε. Άφαντος έγινε ο διάβολος.

Πάλι σε έναν άλλον μοναχό εμφανίστηκε ο διάβολος και του λέγει, είμαι ο Χριστός. Και εκείνος απαντάει, είμαι εγώ ικανός να δω τον Χριστόν; Άφαντος έγινε ο διάβολος, διότι βρήκε την ταπείνωση και δεν μπόρεσε να μείνει.

Θέλει λοιπόν πάρα πάρα πολύ προσοχή, θέλει την προϋπόθεση ότι πρέπει να έχουμε την ταπείνωση. Έτσι έχουμε τις άκτιστες ενέργειες του Θεού, δια των οποίων ακτίστων ενεργειών κάποτε μπορεί κάτι ο Θεός να μας δείξει.

Αυτό βέβαια πρέπει να σας πω είναι σπάνιο, είναι σπάνιο και σας είπα ξανά δεν θα το επιδιώξουμε αυτό. Και ακόμη κάτι άλλο, ένα τέταρτο, ότι θα δούμε όπως σας είπα και στην αρχή, αυτό το πρόσωπο του Χριστού, αυτό το πρόσωπο του Χριστού, όχι την ουσία του Θεού, αλλά το πρόσωπο του Χριστού, το πρόσωπο του Θεού, αλλά αυτό κυριότατα ανήκει εις το μέλλον.

Γιατί ανήκει στο μέλλον; Μας ειδοποιεί η Αγία Γραφή και μας λέει, Απόστολος Παύλος, ότι αυτή η θεωρία του προσώπου του Θεού, τώρα είναι εν εσόπτρω. Τι είναι το έσοπτρο; Είναι ο καθρέπτης. Δεν λέει στο 13 κεφάλαιο Α' Κορινθίους, τώρα λέει βλέπουμε εν εσόπτρω, δηλαδή θα πει βλέπω εν εσόπτρω, να βλέπω ένα είδωλο.

Επί παραδείγματι έχω έναν καθρέπτη και βλέπω κάτι που είναι πίσω από μένα. Αλλά αυτό που βλέπω στον καθρέπτη δεν είναι παρά το είδωλο του αντικειμένου. Και δεν είναι το ίδιο το αντικείμενο, βλέπουμε λοιπόν μέσα από έναν καθρέπτη.

Δηλαδή τι βλέπουμε; Όχι τον ίδιο το Θεό. Ακόμη στο ίδιο χωρίο λέει ο Απόστολος Παύλος Ενενίγματι, θα πει ενενίγματι, ενιγματοδός Μέσα από σύμβολα, μέσα από σύμβολα βλέπουμε τον Θεό και όχι όπως θα τον δούμε πρόσωπον προς πρόσωπον.

Και τούτο δια της πίστεως λέγει πάλι Β' Κορινθίους 5,7 από το πάρα πολύ σπουδαίο χωρίο ο Απόστολος Παύλος Δια πίστεως γαρ, περιπατούμεν ου δια είδους. Θα πει περιπατούμε, ζούμε, ζούμε, δια πίστεως, όχι δια είδους.

Δηλαδή, πιστεύω στον Θεό, δεν βλέπω τον Θεό, όπως θα τον δω εις τη Βασιλεία του, μην το ξεχνάμε αυτό, δια πίστεως περπατάμε, ζούμε, όχι δια είδους, όχι δια μορφής, πάντως η θέα του Θεού θα ήθελα να σας πω ότι είναι ο τελικός σκοπός της υπάρξεώς μας.

Διότι γιατί ζούμε, γιατί υπάρχουμε, γιατί πολιτευόμεθα, γιατί ζούμε χριστιανική ζωή; Για να δούμε το πρόσωπο του Χριστού. Γι' αυτό λέγει στο βιβλίο της Αποκαλύψεως που είναι και το τελευταίο της Αγίας Γραφής, στο τελευταίο κεφάλαιο, στο 22, στον στίχο 4 λέγει και όψονται, οι πιστοί, το πρόσωπον αυτού. Θα δουν το πρόσωπό του. Είναι λοιπόν η θέα του Θεού, είναι ένα γεγονός μελλοντικό και αποτελεί και το νόημα της υπάρξεώς μας.

Υπάρχουμε για να δούμε το πρόσωπο του Θεού. Τώρα το βλέπουμε μέσα από σύμβολα. Θα ήθελα να κλείσω με ένα πολύ ωραίο ενός ασκητού που έλεγε ότι είδες το πρόσωπο του αδελφού, είναι πάρα πολύ ωραίο, είδες το πρόσωπο του Θεού.

Πώς μπορεί κανείς δηλαδή διά του αδελφού το πρόσωπο του Θεού, διότι ο κάθε άνθρωπος είναι η εικόνα του Θεού; Έχεις λοιπόν το αντίτυπον και διά του αντιτύπου βλέπεις το πρωτότυπον, διά του αντιτύπου, είδες λέει πρόσωπον αδελφού, είδες πρόσωπον Θεού.

Πολύ ωραίο, αλλά και ο Ησαύ, όταν συναντήθηκε με τον Ιακώβ και ο Ιακώβ φοβήθηκε ότι κάποια παλιά οργή του Ησαύ που του είχε υποκλέψει τα πρωτοτόκια, αλλά είχε μαλακώσει πια ο Ησαύ, είχαν περάσει 20 ολόκληρα χρόνια, τότε είπε το εξής, ο Ιακώβ εις τον Ησαύ, παρότι ήσαν δίδυμοι αδελφοί, είχαν μια ηλικία, μόνο που ήταν γεννημένος μετά ο Ιακώβ.

Λέει στον Ησαύ, όταν είδα το πρόσωπό σου, σαν να είδα το πρόσωπο του Θεού. Είναι πάρα πολύ ωραίο. Έτσι παιδιά, ο Χριστός μας είπε, εφόσον στην κρίση θα μας το πει, μας ειδοποίησε όμως, εφόσον λέει κάνατε το αγαθόν, την ελεημοσύνη, την αγάπη, οτιδήποτε, στον πλησίον σας ή στον άνθρωπο, στον συνάνθρωπό σας, Σε έναν από αυτούς τους μικρούς, τους ασήμους ανθρώπους, σας βεβαιώνω λέει ο Κύριος, σε μένα το κάνατε, σας βεβαιώνω, σε μένα το κάνατε. Γιατί; Διότι, απλούστατα, οι άνθρωποι είναι εικόνες ενός πρωτοτύπου, του πρωτοτύπου Χριστός. Αυτά παιδιά, με αυτή την απορία, η οποία βέβαια μας κατανάλωσε και την ώρα, αλλά επειδή μένουν κάποια λίγα λεπτά, επιτρέψατέ μου κάτι ακόμη να σας πω,

Λέει, γιατί όταν στον όρθρο διαβάζεται από το συναξαριστή μνήμη των εορταζομένων Αγίων της ημέρας, ορισμένες φορές γράφεται τι αυτή η μέρα εορτάζουμε τα εγκαίνια του τάδε ναού, υπήρξαν ναοί που έπαιξαν κάποιο ιστορικό ρόλο και στους οποίους έγιναν θαύματα, ποιος ο λόγος που μνημονεύονται τα εγκαίνια αυτών; Μάλιστα, είναι ωραία απορία.

Παιδιά κοιτάξτε, πράγματι έχουμε μνήμη τέτοιων περιπτώσεων. Έχουμε μνήμη των εγκαινίων της Κωνσταντινουπόλεως. Έχουμε μνήμη των εγκαινίων του Ναού της Αναστάσεως στα Ιεροσόλυμα. Έχουμε μνήμη των εγκαινίων του Ναού της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη.

Έχουμε μνήμη της Ζωοδόχου Πηγής. Μην ξεχνάτε, όταν γιορτάζουμε στην Παρασκευή μετά το Πάσχα στην Παρασκευή της Διακαινησίμου, τη Ζωοδόχο Πηγή, ουσιαστικά πρόκειται περί των εγκαινίων ενός ναού, που είναι στο Μπαλουκλί της Κωνσταντινουπόλεως, που ήταν εκεί ένα αγίασμα κλπ.

Αυτό τι σημαίνει; Σημαίνει ότι η Εκκλησία μας διατηρεί ιστορικές μνήμες και το θέμα της ιστορικής μνήμης είναι σημαντικότατο. Δηλαδή, σαν να θέλει να μας πει ότι πρέπει να διατηρούμε τη μνήμη σημαντικών ιστορικών σημείων, διότι αυτά έχουν να παίξουν σπουδαίο ρόλο στην ίδια τη ζωή μας.

Γι' αυτό το λόγο, εκείνοι οι οποίοι διαστρέφουν την ιστορία, προσφέρουν, θα λέγαμε, τη χειρότερη υπηρεσία. Γι' αυτό το λόγο μην ξεχνάμε ότι η ιστορία είναι πάρα πολύ σπουδαία και θα πρέπει να προσφέρεται σωστή, χωρίς διαστροφές, για να μπορούμε να έχουμε αυτή τη μνήμη, η οποία μνήμη δεν είναι τίποτε άλλο όπως ακριβώς και τα αγάλματα και οι αδριάντες που στήνουμε στην πόλη μας, σε κάθε πόλη, για να θυμόμαστε τα πρόσωπα, να θυμόμαστε τους αγώνες των, να θυμόμαστε την ιστορία.

για να γίνεται για μας η ιστορία αφετηρία ή προς μίμηση ή προς αποφυγή. Ότι δεν πρέπει να επαναλάβουμε εκείνο το ιστορικό λάθος ή ότι πρέπει να επαναλάβουμε αυτή την ιστορική επιτυχία διότι έτσι θα μπορούμε και εμείς να επιτύχουμε.

Έλεγε ο Παπαρρηγόπουλος, όλα τα έθνη πρέπει να κοιτάζουν μπροστά για να προκόψουν, εμείς οι Έλληνες πρέπει να κοιτάζουμε πίσω για να προκόψουμε. Δηλαδή πού; Στην ιστορία μας, στη ρίζα μας, στις ρίζες μας, εκεί που πραγματικά εχόμαστε σε αυτή τη μνήμη θα μπορούμε να μείνουμε ασάλευτοι στην παράδοσή μας και έτσι θα έχουμε πρόοδο και προκοπή γιατί αλλιώτικα θα υποστούμε αλλοτρίωση.