Λύσις Ἀποριῶν 6

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· τὸ ἀναλλοίωτο ἑλληνικὸ πρωτότυπο εἶναι τὸ ἔγκυρο κείμενο.

We have a question here that is a little lengthy, and which, in its content, still contains several smaller questions within it. And because this question is also timely, we will try to address it, to answer everything it asks, because it will help us with something that, more or less, all of us need.

The hardest thing for a Christian, and especially for children of adolescent age, is confession.

In the Western Church it is done behind a screen. This makes it easier for a person to be sincere and to say everything. We feel ashamed, and so children stay away from confession, even though they want to receive Holy Communion.

Why is confession necessary before Holy Communion, especially when someone has, for example, already confessed a year ago? May one give certain sins to the confessor in writing, when out of delicacy one cannot name them, naturally at the time of confession?

When someone in confession says that he does not believe in God, what meaning does the confession have? As you can see, this is a series of smaller questions, and here we will try to answer something. As you can see, the basic question underlying the whole inquiry is the problem of shame.

Perhaps it seems that shame is an obstacle to a sincere confession, as the one asking puts it here. And indeed he repeats it and says, and even reminds us, that in the Western Church there is this technical device, where there is a screen, and behind it is the priest, so that when you go there you will not know who he is, nor will he know who is confessing.

You will say your sins and leave. These are the inventions that the Western Church has, which seem to be clever. But they are clever in reverse, as you will see further on. Because these supposedly clever inventions are, at their root, often anti-psychological.

Even though they would be judged as things that could help psychologically. You will see this further on. Children, shame is an important element for confession, it is a very important element, we must not remove shame, this very thing that we say gets in our way, we must let the shame remain, because it helps so that the sins are not repeated.

So here we see that shame is not an obstacle but a helpful element, a greatly helpful element for a fruitful and good confession. As long as there is a correct, Orthodox, true disposition of each person confessing within the Mystery of Holy Confession.

Saint John Climacus says, in his fourth discourse in The Ladder: Become, both in your manner and in your thought, like a condemned man at your confession, both as to your manner, that is, as to how you feel and how you present yourself, and as to your thought, how you think within yourself.

Like a condemned man, he says, you will go to confession.

Bowed down to the ground you are to come up, with your eyes turned downward, and if possible washing the feet of the physician with tears as though they were the feet of Christ. And it is indeed possible to wash the feet of the spiritual father with tears as though you were washing the feet of Christ.

What do we have here? A face-to-face encounter with the spiritual father. Does this not help wonderfully for the Mystery of Confession to unfold in all its beauty? In all its beauty. It is very important, think about it, children, that in the early Church confession was made publicly.

They would stand in the center of the church and say: I did this, this, this, this. Saint John Climacus gives an example of such a man. It was terrible, he says, to hear this man. He had been a criminal and depraved, dreadful, and he recounted everything in full detail. It was, he says, horrifying. And in the end, says Saint John Climacus, after he had said it all, then the superior, the head, the abbot, took him aside and showed him much love, all those things now familiar as the fruit of confession.

Familiar now as the fruit of confession. Whereas above all, this fact that the West has this technical device, of speaking from behind a screen, as I told you at the beginning, seems to be something that fits with psychology, but it is anti-psychological and anti-pedagogical, and I underline anti-pedagogical too, because that relationship is not developed, that most beautiful relationship between the spiritual father and the one confessing.

So that you may grasp the image of this psychological and pedagogical setting of the spiritual father and the one confessing, I will remind you of the Parable of the Prodigal Son. What do we see here? The Prodigal Son returns and meets his father in person. He could have said, he could have said, in that distant country: I have grieved my father, I grieved him, what a shame, I grieved him, and then stayed there, in the foreign land. But what does he do? He does not do this; he goes back.

And he does not find some servant to tell, you know, or some household attendant, you know, go tell my father this and that, or, you know, tell my father to come and stand behind the door, behind the screen, behind the door, and I will be on the outside, I will say it to him and he will listen.

Look at the parable: the father looks out from the window, every day he looks, his child is returning. And when he comes back, the father takes hold of him, kisses him, embraces him, face to face, and the son says: My father, I have sinned before you and before heaven.

We have the face-to-face encounter. Tell me now, which is more psychologically sound? The one the West has, or the one the East proposes, that is, as we see it in the Parable of the Prodigal Son? Tell me, which is more pedagogical now, not only psychological, that of the West or that of the East, as we have it?

That is, there you actually see the person face to face. You know, our people say, "The face is a sword." Do you know what that means? If you want to go somewhere, for example, for a matchmaking meeting, for Holy Matrimony, for work, a photograph is not enough.

And we might add: what is a voice behind a screen? Let me ask you, my voice is on the tape recorder. So why do you come here to listen to me? Tell me. Why don't I just record all this at home, make cassettes, send you off to some shop to buy them, or give them to you as a gift, so that each of you would have one? Why isn't each of you just listening to my voice that way? Because the face matters. Why do we go to school? Why isn't there a series of lessons on television or radio, where we could hear everything perfectly well and not have to go to school at all? The face. Nothing can replace the face, both psychologically and pedagogically. So then, am I to confess my sins behind a screen? No, I will see my spiritual father face to face.

But I feel ashamed. Yet that shame has value, because that very shame will keep me from doing again the things I had done. And then he goes on, or rather we can say still more about the Parable of the Prodigal Son, how sympathetic this Prodigal Son appears as he stands there.

Notice, the Lord told the parable, and we hear it once a year in Church. Whom do we feel for, the older son or the younger? We always feel for the younger one. Why? Because he has sincere repentance.

I assure you, I assure you: when the one confessing, whatever his age, shows repentance and wants to correct himself, without making excuses, without blaming others, and without turning his spiritual father into an adversary.

Because this happens too. We often hear people say to us: It's your fault, Father, that you didn't warn us, that's why; am I to blame, my child, because you fell into sin?. Yes, he says, it's your fault, making you his adversary. But when someone has humility and says, it's my fault, if you only knew how sympathetic he becomes, I scarcely need to tell you, we feel like embracing the person who is confessing, like the father in the Parable of the Prodigal Son, and saying: my dear child, may God keep you well, don't do these things again, so beautifully, so wisely in soul and so pedagogically, after that.

Saint John Climacus says: speak and be not ashamed, tell it and do not turn away. Of course, the do not turn away does not mean to come shamelessly, because, as I was telling you once, a couple of years ago now, this happened to me: a young woman in the last year of high school, in a very short skirt, with that air the feminist girls have, comes in, sits down on the chair without my telling her to sit, sits down, in fact she just let the whole weight of her body drop onto the chair, crosses one leg over the other and says to me, you know, I have problems, I'm troubled. Pleased to meet you, I tell her. This, of course, is what we were saying, she comes in with no shame; this is not what Saint John is speaking of here.

Speak, and do not be ashamed. That kind of thing is insolence, it is shamelessness, it is a dreadful thing. Dreadful. Do not be ashamed to speak your sins. Of course, pay attention, here I will give you another example. Have you been to the service of Holy Matrimony? Surely you have. You know that the bride has a veil. That is, as part of the whole attire, we would say the bridal attire, there is a veil.

This veil, you'll ask me, what does it give her? Majesty? Well, yes, it does give majesty too. The veil is exactly like, in the ordination of a deacon, if you've ever seen it, when they place a cloth over his head.

Have you seen it? He holds a basin and they place a cloth over him. If you only knew, because I too passed through the diaconate, the diaconal order we might say, how beneficial that cloth is. Because everyone is looking at the deacon being ordained, and he is the one hidden under the cloth and is spared the gazes of the crowd.

And the bride, whom everyone is looking at, and supposedly a person marries only once, properly speaking one marries once, it is very natural, it is her first experience, for her to feel shy, and that veil, which today of course is transparent, though it ought not to be transparent, covers her and protects her, and so her shame is hidden behind the veil.

Now if all these things, which are very lovely, and indeed if the girl has a slight confusion, a little stage fright, it is very natural, it is all very natural, this stage fright, the blushing, the bashfulness, the lowering of the eyes, all of it has its place, charmingly.

Now if the bride who is getting married winks at her male and female friends in the company around her, what would you say about such a bride? Empty-headed, empty-headed. This is what shame is. This shame is beautiful, a beautiful shame, and you will say: mine is the wound, Father, mine is the injury, mine the wound, mine the injury, I sinned, I did, I cast no blame on anyone, I sinned.

And as John Chrysostom says, do not wait for the one who reproves you, just as some say, ask me questions, my child, what are you waiting for? Do not wait for the accuser, but seize first the right to speak first, you yourself begin to say: I am this and this and this.

Besides, as the Wisdom of Sirach says, there is a shame that brings on sin, there is a shame, it says, that leads to sin, and there is a shame that is glory and grace. And there is a shame that is glory and grace, as I told you, the bride who feels shy, what is that? A glory, a grace.

Someone says, "What a wonderful young woman she is; she has a modest reserve, she is shy."

And as Saint John Climacus says again, there is no way to be rid of shame except within shame itself. Remember this, keep it in mind. There is no way, he says, to be freed from shame except within the place of shame.

And that place is confession.

So wise in soul. I'll say it once more. There is no way to be freed from shame except within the place of shame, and that place is confession. This is why I told you earlier that, from both a psychological and a pedagogical standpoint, the setting of confession, without a screen, is of great worth.

So do not forget that the spiritual father knows a great deal. You think that what you are going to come and tell is something original, that the spiritual father will hear it for the first time and say, really, my goodness, seriously, you did that? My children, the spiritual father knows a great deal, he has heard a great deal, he is not surprised, he is not surprised, ready only to help and nothing else.

Moreover, the shame that conceals one's sins is demonic, it is well known, John Chrysostom says again: either tell these things, or be reproved there before myriads of angels and men, put to shame. Tell them here, on this earth, while you live, so that you will not be put to shame, he says, before myriads of angels, there in heaven. Tell me, which is better, here, in the Church, to confess to God alone and to your spiritual father, or to be published there, before the myriads? Tell me, you say, which is better? Is it not better to tell them here in the Church, to tell them to your spiritual father, and to be freed, rather than there, when the sins will be published?

Do you know what a terrible thing it would be, my children, you who are listening to me now, to hear on the day of judgment that the one who taught you, your catechist, your spiritual father, committed this sin and that one and that one, and never went to confess them?

Tell me, what shame would I feel? Tell me what shame I would feel. Terrible. Well then, is it not better, says John Chrysostom, to come and lay it all out here, here in this life, before the spiritual father? Let us take care, then; we will hide nothing. Let us not forget: God is not mocked.

Let us move to another point in the question that was raised. Is confession necessary before every Communion? Certainly not. It is not necessary. But this holds, first, when there is no serious sin, and second, when we commune very often. A person, a Christian, a young man or a young woman who communes every week or every two weeks, very often: such a person will not go every two weeks, every week, to confess.

He will go whenever there is a reason, but even if there is no reason, he will not let two months pass; he will go and confess, even if there is no particular reason. So we can commune, provided we commune frequently, without confessing each time, on condition that we watch over our lives, of course. And then a third point, another question within the main one: may a penitent, out of delicacy, hand over certain sins to the spiritual father in writing, while of course being present himself? He may, certainly. For some reason you may write on a small piece of paper certain things you would hesitate to say with your mouth, and hand it to the spiritual father.

The spiritual father takes the paper and reads it, but the penitent is present; yes, this indeed may be done. And a fourth point: when someone says in confession that he does not believe in God, what meaning does the confession have? Ah, here pay attention; this has happened to me very many times.

Of course, for the confession to have meaning, one must believe not simply in God, but also in the Incarnation of God the Son of God, that Jesus Christ is perfect man and perfect God; for it is by virtue of this Incarnation and of the sacrifice of Christ that we have the founding of the Mysteries and the forgiveness of our sins. Without Christ, without His Incarnation and His sacrifice, we have no Mysteries, we have no confession, we have no forgiveness of sins.

Of course, if I do not believe in Christ, then confession cannot work, it does not hold, it is not possible. But here I would like to tell you something; pay attention, pay very close attention so that we do not get confused. When some person, a girl, a boy, says, I do not believe in God, this is not a case of atheism, because he says it in this way, he gets confused, he does not put it well. Many times it is a case of little faith, and this little faith comes from an ignorance of God. There are some things he cannot understand, and because he cannot understand these things that concern God, he either dismisses them or does not accept them; the child is confused, and so he says that he does not believe in God. It is not a case of unbelief, because very often, in the adolescent, in a person, ignorance or perplexity is confused with unbelief

get mixed up and confused. Of course, when we are dealing with an unknowing of this kind, it is not only a matter of courtesy and delicacy, but it is also a serious matter, because the object we are handling is the name of God.

If we have a question that concerns God, we will put it forward with reverence. We will say, for example, I do not understand this; can you explain it to me? Some people, what do they do, even in their questions? Fortunately you have a certain refinement, but others, in other questions, put it like this: And how do I know that this or that? Listen, that is, the way they phrase their question is irreverent, it is unbecoming, it is an impious manner. Of course we will not speak like that, but we will speak reverently. Reverence, in the Greek, means to take hold well, to grasp the object and hold it, as it were, with the very tips of one's fingers, with great care, because it is the name of God. I have questions; who knows all the things of God? No one. We all have questions about the persons of God.

But whether they are few or many, we will never learn the depth of God; who will ever learn it? Yet we set forth our questions reverently. And so we can say to the spiritual father, I have this question or that one, and he will tell us, well, my child, look, this is not a foolish thing; it is an unknowing, you do not know many things, or rather it is an unbelief you have shown, a little faith. When we say unbelief, we mean little faith, that is, small faith; you were shaken, fine, you will be corrected, it is not a case of atheism. But if it is a case of atheism, because someone may indeed arrive at the confessional who is truly an atheist, who believes nothing, and as soon as he comes in he declares to you, you know, I am an atheist,

I do not believe that God exists, I do not believe in Jesus Christ that He is God, that God became man, I believe nothing.

Very well, very good. Of course, we will not do what is told in a certain joke, that once someone came and said this, and the spiritual father got up and came over to look him over, from here, from there, and the man says, why are you inspecting me? To see, he says, what a strange creature this is that does not believe.

Because indeed, the one who does not believe is an unnatural creature, listen to me, he is a sick creature, he is unnatural; and so the spiritual father got up to search and see what a strange creature it was that says and confesses that he does not believe. We would not do that; we would do the following. My child, you say that you do not believe in God, and you say it consciously; why did you come? Well, I came to talk things over. Very good, I will not send you away, very good. We take off our epitrachelion, because the epitrachelion exists by virtue of a Mystery; it is the visible sign of the Mystery of confession.

It presupposes faith, the things we were saying earlier. We take it off, we fold it, we set it aside, our epitrachelion. And we sit down like two good friends, no longer now as spiritual father and penitent, but like two good friends, to speak and talk things over: what is troubling this young man or this young woman? What is the matter, my child? You do not believe in God? Very well, tell me how and what, and so on. And we hold a discussion. We are no longer in the realm of the Mystery, but we are in the realm of a free conversation. Only in this way can we move within the Mystery of confession.

And on the occasion of the question that was raised, and on which we have spent all our time, a question that, if you like, I chose precisely in view also of the feast of Christmas, I would say to you that this is now an opportunity to remember that we ought to confess. I said to remember, wrongly; it was for the slothful and the forgetful that the Church set feasts, so that they would remember, when Pascha and Christmas come, that they ought to confess and to commune. And when we ask such a forgetful person whether he communes and confesses, yes, he says, every Pascha and Christmas. But the matter does not lie there, my children. The spiritual person, who loves Jesus Christ, as Saint Nikodemos the Hagiorite says, does not let forty days pass without communing.

And he says this in an age when even what he wrote was difficult. If Saint Nikodemos were living in our age, I do not want to say more. It is enough for me to tell you that when he wrote his book On Frequent Holy Communion, he did not put his name on the outside. He did not put it; it was another age, an explosive one on this subject; I am not examining that, only this: if Saint Nikodemos were living in our age, he would say that whoever loves Jesus Christ will not let a Sunday pass without communing. That is what he would say; that is, we ought to commune often. It is not a matter of memory, just as our food is not a matter of memory, it is a matter of need. Holy Communion for us is a matter of need; the spiritual life is a matter of need, and it is also a matter of love.

When we love Jesus Christ, we want to have Him as our communion, to have Him as our companion, because He is our life, He is our true love. He is our Lord and our God.

A question says: the person of the Most Holy Theotokos, the multitude of holy women in the calendar of feasts and in the icons of the Church, what do they prove on the subject of Christianity and woman? Have the so-called Christian societies always remained faithful to the practice of Jesus and to the dogma of the Church?

What does that mean? In other words, what he wants to say is this: that the Most Holy Theotokos, together with all those holy figures of women within the Church, who ought always to be models for women in the Christian world, do they remain models? Or rather, are they used as models by the women of a Christian...

of an evangelical society? This is the question. In other words, to help you understand it: once a girl said to me, let me put it in plain Greek, she says to me, may I dance pop music? I tell her, let us talk it over. Now tell me, how can you imagine the Most Holy Theotokos would go and dance pop? Well, no, she tells me. Well then, there is your model. Your model, your example, cannot be the person of some actress, I do not know who those women are.

The model for a Christian society is the Theotokos. That is the question: we use the Most Holy Theotokos as our prototype, along with the women saints, the martyrs, the holy mothers, and so on. We use them, just as we likewise use the men, the male saints. But since the question is about the person of the Theotokos, I will dwell more on her. To understand this, children, we have to say today that the whole matter of woman and society, or woman and family, is going through a crisis. Our age runs parallel to that pre-Christian age, but moving in the opposite direction. Both then and now there are two extremes, and both then and now those extremes create a crisis.

Back then, in antiquity, woman was res, in Latin res, which means a thing. So woman was res, that is, she was the object of the man, of his wishes and his desires. Whatever the man wanted, the woman had to do. Today, the woman goes beyond her limits. It is well known that feminism took her outside those limits, just as something that picks up speed, and then, because of the momentum it has gained, when at some point it ought to stop where it should stop, it does not stop. Because of that built-up momentum, it passes beyond the limits and goes far past them.

So then, the woman of today, by which I mean the woman shaped by feminism, goes beyond her proper limits; first and foremost, she goes beyond her own physiology.

There was such grace in a lady who told me about a girl, a niece of hers or something like that, and she said to her, 'My girl, you have gone beyond your femininity.' In other words, you are no longer a girl; you have made yourself masculine, just as the man makes himself feminine , and we have to say this plainly. In other words, the woman has gone beyond her own nature. She is no longer what she is. She goes beyond being a wife. She goes beyond being a mother. She even goes beyond the raising of her children. All of these are things the modern woman has gone beyond. She has pushed them to the margins. Others raise her children for her.

Motherhood is no longer her ideal; she will have one child, at most one. You see all these things we talk about , laws being passed for abortions, terminations, and all the rest. What is all of this except a society whose members have fallen gravely ill? They are going through a crisis, because the woman has gone beyond what she is; she has become something else. She is no longer woman as nature, as wife, as mother , she is no longer that. The results are plain to see in the society we live in and in the family. We have built a society that has become unbearable, and tomorrow or the day after, little by little, this will spread on a worldwide scale, not only in Greece. It will become an unbearable society; human societies will turn into a jungle.

You will see this. Already we are afraid to walk at night; in other places people are afraid to walk at night; already we have no safety even inside our own homes. If we are away, our home can be broken into by criminals, and so on , fear and terror. And why? Quite simply because the woman oversteps her limits. It would not be too bold to claim that the civilization, the social life, and the morality of humanity depend on the place the woman is given in the outlook of each age. How an age understands a woman, woman herself, what her place is, the place the woman is given , on that place everything else depends.

It is no exaggeration to say this. Of course, we must say that all of this concerns the non-Christian society, a society that is not Christian. It is another matter that the modern so-called Christian societies are Christian only in appearance; they have no relationship with Christ at all.

We say Europe is Christian, America is Christian. In appearance only , just words, nothing more. In essence there is not even a Christian tint to them, let alone the substance.

But we would say that the true Christian society has never really been lived out. Never , except in small circles of people. Very small circles of people. Either a single family, or a small, small community, a very small one.

In groups of five families, ten families, fifty families, small, very small communities, only there was true Christian communion lived. Ancient Greece portrayed its prototypes, its models, in art. Because the question says that the icons of the Most Holy Theotokos (All-Holy) and of the Saints have nothing to remind us of.

So I answer: ancient Greece depicted its ideals in art. Athena, Artemis, Aphrodite, what do they show? That they want woman to be wise; they want her to be a virgin. Artemis was a virgin, and Athena too was a virgin, and wise as well. But they also want her to be unrestrained, because alongside Artemis, alongside Athena, Aphrodite is also worshiped.

So we see that the ancient Greek world is self-contradictory, whereas the Christian world has as its supreme prototype the Most Holy Theotokos, together with the holy women and the women martyrs, all of whom of course imitate the Most Holy Theotokos.

She who is the unsurpassable model, the model that cannot be surpassed, of both earth and heaven, of both human beings and angels.

She is an eternal model. So I would ask now: if some girl in particular were to say that the Theotokos does not interest her , because the word 'Saint' or 'All-Holy' gets attached to her, but she is not 'the scientist,' and 'today I have other models'; she is not 'the social worker,' she is not this or that , wait, and you will see what riches the Most Holy Theotokos holds, she who will always remain the unsurpassable, the unrivaled model for us to imitate.

She is the woman, the Most Holy Theotokos, who submits to God with the deepest faith, the deepest humility, the deepest obedience, the deepest love , virtues that a modern woman moving within the world of feminism knows nothing of.

All her grace and all her beauty the Most Holy Theotokos seeks within. That is, she turns inward , the Apostle Peter says this too, and he asks it of women , the Most Holy Theotokos turns all her beauty inward; it is the inner person. Whereas the fallen woman of every age, including our own, the fallen woman, seeks her beauty from the outside; that is, she sinks into vanity.

How shall I dress, how shall I appear? And so she seeks beauty from the outside, not from within. Inside she stays empty, while on the outside she wants to look lovely. The Theotokos has an unsurpassed manly spirit. Perhaps today woman is being made manly, but manliness is not something outward, or rather it has nothing to do with the

masculinization, the making of a woman into a man. No, it has nothing to do with that at all. A valiant spirit is the spirit that enables a woman to stand with courage and steadfast endurance in the difficulties and trials of life.

Solomone had a courageous spirit when her children, her seven brave sons, were suffering a fearful martyrdom under Antiochus Epiphanes, and yet she remains courageous. And when Antiochus tries to persuade her last child to deny his faith, the mother calls out to him and says: 'My child, take care, do not shame me.'

What mother would say such a thing? She would say, I have lost my six children; at least let me save the last one. But she says, Do not put me to shame. You saw how your brothers confessed their faith. You see, this is a courageous spirit. It is great, truly remarkable. As the Old Testament says, Who has found a courageous woman? Not a mannish woman, not, let us say, a woman with masculine traits, as happens today, when a woman takes on masculine traits, puts on trousers, and I do not know what else, cuts her hair in such a way that she looks mannish. No. But what does it say? Whoever has found a courageous woman has found a treasure, says the Old Testament.

So the Theotokos has an unsurpassable, unsurpassed courage of spirit, and with this disposition she meets every difficult moment. It begins with the malice of the people of Nazareth, where she lives; Holy Scripture itself testifies to this.

Can anything good, it says, come out of Nazareth? The Nazarenes themselves rushed to throw the Lord off a cliff, because they did not like his preaching. And it goes as far as the brutality of Herod, when she flees into self-imposed exile in Egypt, because Herod wants to slaughter her child.

And it goes all the way to the death of her Son on the Cross. So she has a courageous spirit. What is more, she confronts with power, for the Most Holy Theotokos is unsurpassably strong, that very one, the devil himself, in person. Like the old Eve, who was defeated by the devil, but the new Eve confronts him.

If you want to see this in the Apocalypse, Revelation 12:13-17, it says that the dragon stands before the woman who is about to give birth. He waits, it says, for the child of this woman to be born, and this is the Most Holy Theotokos and the Church, so that he may devour her child. But the child, it says, was caught up into heaven; this is the Ascension of Christ. And notice: when he saw that he had lost the one he wanted to devour, the dragon, the devil, pursued the woman. He makes a river come after her; he pours, it says, water out of his mouth, water meant to drown her.

All of this, of course, also has a symbolic character, because in this image the Church and the Theotokos are identified together. But here we see that the Most Holy Theotokos is unsurpassably strong; she wrestles with the devil himself, and she takes refuge, it says, in the desert.

And further, would you have imagined it: is the Most Holy Theotokos a God-inspired poet? Yes, she is a poet, and what poetry it is. That is, she does not speak in plain prose; she speaks poetically. Does it surprise you? She is a poet of the highest poetry.

And indeed, not merely of the highest poetry, but of poetry that is eternal and, if you like, of worldwide endurance, because her poem, her Ode, this endures to our own day. She is no mere word-spinner who offers only words and verses, things empty of content; nor is she driven by passion to display in her poem things that are passions and faults, as poets usually do.

She is wise. It would be unthinkable for the Most Holy Theotokos to become the mother of Wisdom himself in person, of personal Wisdom, the Wisdom of God who is the Son and Word (Logos) of God, and yet for she herself to be without wisdom. That would be a strange thing indeed.

That is why the Old Testament says, in Proverbs, Wisdom has built her house. Which Wisdom? The Son of God, Wisdom, built and raised up her house. And who is the house of Wisdom? It is the Most Holy Theotokos.

Could she herself, then, be without wisdom? No. The Most Holy Theotokos is wise also in the way she lived her life, that is, in practical wisdom. She knew how to live. Today many people do not know how to live. She knew how to live, she knew how to speak, she knew how to think, and she knew how to answer both people and archangels with the same discernment and the same ease.

Further, the Most Holy Theotokos has a sense for others, a social awareness. A social awareness? Yes. And this is seen in her acts of service. When she comes in haste, it says, quickly, quickly, to visit her kinswoman Elizabeth, she found her with child. She did not visit her merely to confirm what the angel had told her and then turn around and leave, much less to say, I am greater than you. Even though Elizabeth was an elderly woman and was her cousin, while the Most Holy Theotokos was very young, it was Elizabeth who said: you yourself called me the mother of your Lord?; how is it, says Elizabeth, that this good thing happens to me, that the mother of my Lord should visit me? Elizabeth prophesies. The Most Holy Theotokos did not grow proud; instead, what does she do? She tied on, we might say, her apron,

to serve her kinswoman Elizabeth for about three months, as she was getting ready to give birth, to do her household work. Elizabeth gave birth, the child was circumcised, the name was given, and only then did the Most Holy Theotokos leave for her own place. You see this even, we might say, in the invitation there to the wedding at Cana.

When we go to someone's house, when we are invited, tell me, where do we go, the living room or the kitchen? You will tell me, the living room. But those who have a sense for others, women especially, with that social awareness, who want to help, do not go to the living room; they go to the kitchen, they wash the dishes, they serve, they tidy up. That is the explanation, because the Theotokos says to Jesus, her Son, they have no wine. She knew what was happening inside, in the kitchen: they have no wine. So you see that the Most Holy Theotokos has a sense for others. And the Most Holy Theotokos was aware from very early on that she is, listen carefully, a person of worldwide and trans-historical importance.

What did she say in her Ode, prophetically? From now on all generations shall call me blessed. From this moment on, every generation will call me blessed. A person of worldwide importance, but also of trans-historical importance. And indeed, that is exactly what happened, but with real substance behind it. Yes, a worldwide and trans-historical person, but with substance, and not like those celebrities, we might say, of fleeting worldwide fame, who show off their legs to become Miss Greece, Miss Europe, Miss World, Miss Universe, and are forgotten the very next year, when some other Miss Universe comes along, and so on.

Not hollow things. The Most Holy Theotokos shines to this day in the firmament of history. Further, she has a purity of soul and body, such purity of soul and body that even the angels are made dizzy by it. She has no sin at all; that is why she is the All-Holy. She never clung to the earth; her citizenship was always in the heavens.

She is a model both for mothers and for virgins. With the same esteem and the same love, both virgins and mothers look to our All-Holy Lady. For she is a virgin mother. Further, she lives within the communion of the saints, that is, the Church, as the Evangelist Luke describes for us in the Acts of the Apostles.

which means that she moves with equal ease both in the private space of her home and in the public space of the Church. That is why she is a model both of the homemaker and of public life. She is present at the Ascension of her Son. The Most Holy Theotokos is present at Pentecost.

Therefore, I will say it once more, because it is worth saying: the Most Holy Theotokos is a model both of a homemaker and of public life. The Most Holy Theotokos is a prophet, for she discerns the great Mystery of the divine economy, that is, of the Incarnation, the Mystery kept silent for eternal ages.

For everything, every single thing that was marked out in Jesus, the Evangelist Luke says, in chapter 2, verse 51, she kept all these words in her heart. She treasured all of these things. What does this mean? That she deciphers the events over a whole span of thirty years, learning the plan of God, she alone and first of all.

She alone, and first of all.

So here one sees a person who is inconceivable, an incomprehensible person, an incomprehensible person, a vast person, a wondrous example. But would you like me to go on? The Most Holy Theotokos is also a historian. Some of you might want to take up the study of history, the study of literature, well, she is a historian too.

You may ask, how? This is how. She gathers her historical material with all the virtues of a historian: with accuracy. She does not add embellishments; she does not add myths. And when Luke appears later, she will hand over to him her archive, her historical archive.

She will tell him how the story of the incarnation of the Son of God began. Yes, she loves God, and she loves human beings as well, more than any person, whether human or angel, has ever loved. You will see this in the Glykophilousa, in the icon of the Most Holy Theotokos (All-Holy) embracing Christ.

No one loved God as much as the Most Holy Theotokos. For she carried this God in her womb, and this too is inconceivable. Here a mother loves her child; but when the Theotokos has, what does she have, whom does she have? How greatly she must have loved the Son of God. She herself is living theology. Yes, what shall I say, she herself is theology. Her very presence becomes theology and reveals theology, for through the Theotokos we come to know the dogma of the Holy Trinity.

Through the Theotokos we see and believe the dogma of the Holy Trinity. She knows Holy Scripture and understands it as no theologian ever has. For she had the Spirit of God as no human being ever had. And she bore within her the One who upholds all things, the One who bears all things; she bore Him within her womb.

So that the Most Holy Theotokos became the Atlas of the whole created order, visible and invisible. She conquers the earth, she conquers heaven as well, and she holds the second place, as one troparion says, after the Trinity. After the Holy Trinity comes the Most Holy Theotokos; she is wholly radiant, for she is the mother of the light.

She is clothed with the sun, as the Book of Revelation tells us in chapter 12, verse 1; she is clothed with the sun, she stands upon the moon, and for her crown she has the starry heavens. Who is this? Mary, the poor girl of Nazareth, Mary, the poor girl of Nazareth, who in this way, in a difficult age, in a difficult place, was hindered by nothing from becoming the eternal example of all those who would come to believe in her Son.

And above all, the thrice-greatest title, Theotokos. A unique title in all of history, Theotokos, which no created nature ever attained. She, my children, is our eternal prototype, our eternal archetype. Above all for the young women, above all for the young women, in what is the Theotokos lacking? In nothing.

So do you truly wish to be of worth and to be truly counted as belonging to a Christian community? We need only to look upon, to live by, and to study the holy figure of the Most Holy Theotokos.

But if you wish to go further, those women saw her, and all the holy women, Saint Paraskevi in whose church we find ourselves here, and all the other women Saints, whether they were martyrs or whether they were venerable ascetic saints, they looked to her, they imitated her, and they became what they became.

So do not seek your models elsewhere, where there is a cesspit, where there is mire, where there is what is fleeting, where there is filth. Seek your models in the women Saints, and above all in the Most Holy Theotokos.

I wish you a blessed feast, a blessed Christmas, and much blessing.

Έχουμε εδώ μια απορία, η οποία είναι λίγο μακροσκελής και η οποία ακόμη σαν περιεχόμενο έχει αρκετές επιμέρους ερωτήσεις και επειδή είναι και επίκαιρος αυτή η απορία, γι' αυτό θα προσπαθήσουμε να την λύσουμε, να απαντήσουμε σε ό,τι ερωτά, διότι θα μας βοηθήσει σε ό,τι ακριβώς έχουμε λίγο πολύ όλοι μας ανάγκη.

Το πιο δύσκολο στον Χριστιανό, ιδίως τα παιδιά της εφηβικής ηλικίας, είναι η εξομολόγηση.

Στην Δυτική Εκκλησία γίνεται πίσω από ένα παραβάν. Αυτό διευκολύνει τον άνθρωπο να είναι ειλικρινής και να τα λέει όλα. Εμείς ντρεπόμαστε και γι' αυτό τα παιδιά απέχουν από την εξομολόγηση ενώ θέλουν να κοινωνούν.

Γιατί είναι απαραίτητη η εξομολόγηση πριν από τη Θεία Κοινωνία, όταν μάλιστα εξομολογήθηκε κανείς πριν από ένα χρόνο παραδείγματος χάρη; Μπορεί κάποια αμαρτήματα να τα δώσει κανείς γραπτώς στον εξομολόγο, όταν από λεπτότητα δεν μπορεί να τα κατονομάσει, εννοείται την ώρα της εξομολογήσεως;

Όταν κανείς στην εξομολόγηση λέει ότι δεν πιστεύει στο Θεό, τι νόημα έχει η εξομολόγηση; Όπως αντιλαμβάνεστε είναι μία σειρά από επιμέρους ερωτήματα και εδώ θα προσπαθήσουμε κάτι να απαντήσουμε. Όπως αντιλαμβάνεστε βασικό ερώτημα της όλης απορίας είναι το πρόβλημα της ντροπής.

Ίσως μοιάζει ότι η ντροπή είναι εμπόδιο για μια ειλικρινή εξομολόγηση όπως εδώ διατυπώνει ο Απορών και μάλιστα επαναλαμβάνει και λέγει και μάλιστα θυμίζει ότι στην Δυτική Εκκλησία υπάρχει αυτό το τεχνικό στοιχείο, να υπάρχει ένα παραβάν, από πίσω να είναι ο ιερεύς, όταν εσύ θα πας εκεί δεν θα ξέρεις ποιος είναι αλλά ούτε αυτός θα ξέρει ποιος εξομολογείται.

Θα πεις τα αμαρτήματά σου και θα φύγεις. Αυτά τα ευρήματα που έχει η Δυτική Εκκλησία, τα οποία μοιάζουν ότι είναι έξυπνα. Αλλά είναι έξυπνα από την ανάποδη, όπως θα δείτε στη συνέχεια. Διότι αυτά τα έξυπνα πολλές φορές ευρήματα είναι στο βάθος αντιψυχολογικά.

Παρότι θα εκρίνονται ότι θα μπορούσαν να βοηθήσουν ψυχολογικά. Θα το δείτε στη συνέχεια. Παιδιά, η ντροπή είναι ένα σπουδαίο στοιχείο δια την εξομολόγηση, είναι πάρα πολύ σπουδαίο στοιχείο, δεν πρέπει να τη βγάλουμε την ντροπή, αυτή ακριβώς που λέμε ότι μας εμποδίζει, πρέπει να την αφήσουμε την ντροπή, διότι βοηθάει εις το να μη επαναληφθούν τα αμαρτήματα.

Ώστε λοιπόν εδώ βλέπουμε ότι δεν είναι εμπόδιο η ντροπή αλλά είναι βοηθητικό στοιχείο, σπουδαίο βοηθητικό στοιχείο για μια γόνιμη και καλή εξομολόγηση. Αρκεί να υπάρχει σωστή, ορθόδοξη, αληθινή τοποθέτηση του κάθε εξομολογουμένου μέσα εις το μυστήριο της Ιεράς Εξομολογήσεως.

Λέγει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος στον τέταρτό του λόγο, στην Κλίμακα. Γενού και το ήθος και το λογισμό ως κατάδικος επί τη εξομολογήσει σου και ως προς το ήθος. Δηλαδή ως προς το πως αισθάνεσαι, το πως εμφανίζεσαι και ως προς το λογισμό πως μέσα σου σκέπτεσαι.

Σαν κατάδικος λέει θα πας στην εξομολόγηση.

Εις γην νενευκώς να ανέβεις, να έχεις τα μάτια σου προς τα κάτω και ει δυνατόν και τους πόδας του ιατρού ως του Χριστού δάκρυα βρέχων. Και είναι δυνατόν να βρέχεις τα πόδια του Πνευματικού με δάκρυα σαν να έβρεχες τα πόδια του Χριστού.

Εδώ τι έχουμε, μία κατά πρόσωπον αντιμετώπιση του πνευματικού. Αυτό δεν βοηθάει θαυμάσια να αναπτυχθεί σε όλη της την ομορφιά το μυστήριον της εξομολογήσεως. Σε όλη του την ομορφιά. Είναι πολύ σπουδαίο, σκεφτείτε παιδιά, ότι στην αρχή ανεκκλησία η εξομολόγησης έγινε το δημοσίως.

Εστέκοντο στο κέντρο του ναού και έλεγαν: έκανα εκείνο, εκείνο, εκείνο, εκείνο. Ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος έχει ένα υπόδειγμα ενός τέτοιου ανθρώπου. Ήτο, λέει, φοβερό να ακούει κανείς αυτόν τον άνθρωπο. Ήτο εγκληματίας και διεφθαρμένος, φοβερός, και τα έλεγε μετά πάσης λεπτομερίας. Ήταν, λέει, φρικῶδες. Και στο τέλος, λέει ο Άγιος Ιωάννης ο Κλίμακος, αφού τα είπε όλα, τότε ο Προεστός, ο Προϊστάμενος, ο Ηγούμενος, τον επήρε, του έδειξε πολλή αγάπη, όλα εκείνα τα γνωστά πια σαν καρπός της εξομολογήσεως.

γνωστά πια σαν καρπός της εξομολογήσεως. Ενώ προ πάντων, αυτό το ότι η Δύσις έχει αυτό το τεχνικό στοιχείο, να μιλάει πίσω από ένα παραβάν, όπως σας είπα στην αρχή, μοιάζει ότι είναι κάτι που ταιριάζει με την ψυχολογία, αλλά είναι αντιψυχολογικό και αντιπαιδαγωγικό, υπογραμμίζω και αντιπαιδαγωγικό, Διότι δεν αναπτύσσεται εκείνη η σχέση, η ωραιοτάτη σχέση πνευματικού και εξομολογουμένου.

Για να πάρετε την εικόνα αυτής της ψυχολογικής και της παιδαγωγικής τοποθετήσεως πνευματικού και εξομολογουμένου, θα σας θυμίσω την παραβολή του ασώτου υιού. Εδώ τι βλέπουμε; Ο Άσωτος Υιός επιστρέφει και συναντάται προσωπικά με τον πατέρα. Θα μπορούσε να ειπεί, θα μπορούσε να ειπεί, στη μακρινή τη χώρα, λύπησα τον πατέρα μου, τον λύπησα, τι κρίμα, τον λύπησα, και να μείνει εκεί, στην ξενιτιά. Τι κάνει όμως; Δεν το κάνει αυτό, γυρίζει πίσω.

Και δεν βρίσκει κάποιον δούλο να του πει, ξέρεις, ή κάποιον υπηρέτη του σπιτιού, ξέρεις, πήγαινε πες στον πατέρα μου το και το, ή ξέρεις, πες στον πατέρα μου να έρθει και να είναι πίσω από την πόρτα, πίσω από το παραβάν, πίσω από την πόρτα, εγώ θα είμαι απ' έξω, εγώ θα του τα λέω και εκείνος θα τα ακούει.

Κοιτάξτε στην παραβολή, ο πατέρας κοιτάζει από το παράθυρο, κάθε μέρα κοιτάζει, επιστρέφει το παιδί του. Και όταν γυρίζει, το πιάνει, το φιλάει, το αγκαλιάζει, πρόσωπο προς πρόσωπο, ο γιος λέγει· Πατέρα μου, ήμαρτον ενώπιόν σου και ενώπιον του ουρανού.

Έχουμε την καταπρόσωπον αντιμετώπιση. Πέστε μου τώρα, ποιο είναι πιο ψυχολογικό; Αυτό που έχει η Δύσις ή αυτό που εισηγείται η Ανατολή, δηλαδή όπως το βλέπουμε στην παραβολή του Ασώτου Υιού; Πέστε μου, ποιο είναι πιο παιδαγωγικό τώρα, όχι μόνο ψυχολογικό, της Δύσεως ή της Ανατολής, όπως το έχουμε εμείς;

Που δηλαδή πια βλέπεις το πρόσωπο. Ξέρετε ο λαός λέγει, το πρόσωπο είναι σπαθί, ξέρετε τι σημαίνει; Άμα θέλετε να πάτε κάπου, και θέλετε, ξέρω εγώ, για συνοικέσιο, για γάμο, για εργασία, δεν είναι αρκετή φωτογραφία.

Ούτε θα έλεγαμε, τι είναι μια φωνή πίσω από ένα παραβάν; Σε ρωτώ, έχω τη φωνή στο μαγνητόφωνο. Γιατί έρχεστε εδώ να μ' ακούσετε, πέστε μου; Και δεν τα γράφω σπίτι μου αυτά, και να έχω κασέτες, να πάτε σε ένα τόπο, να τις αγοράσετε, να τις χαρίσουμε, να ξέρω τι θα γίνει, και να είχε καθένας μία, καθένας, δεν ακούει τη φωνή μου. Το πρόσωπο έχει σημασία. Γιατί πάμε στο σχολείο; Γιατί δεν υπάρχει στην τηλεόραση, στο ραδιόφωνο, σειρά μαθημάτων, που εκεί να τα ακούμε όλα μια χαρά και να μην πηγαίνουμε σχολείο; Το πρόσωπο. Το πρόσωπο τίποτα δεν το αντικαθιστά. Και ψυχολογικά και παιδαγωγικά. Συνεπώς, πίσω από το παραβάν θα πω τις αμαρτίες μου; Όχι, θα δω τον πνευματικό.

Μα ντρέπομαι, μα η ντροπή έχει αξία, διότι η ντροπή αυτή θα με κάνει να μην ξανακάνω εκείνα τα οποία είχα κάνει. Και λέγει στη συνέχεια, ή μάλλον μπορούμε να ειπούμε ακόμη στην παραβολή του Ασώτου, πόσο συμπαθής στέκεται αυτός ο Άσωτος Υιός.

Προσέξτε, ο Κύριος είπε την παραβολή, εμείς την ακούμε μια φορά το χρόνο στην Εκκλησία, ποιον συμπαθούμε, τον μεγαλύτερο γιο ή τον μικρότερο; Πάντα τον μικρότερο συμπαθούμε. Γιατί; Διότι έχει ειλικρινή μετάνοια.

Σας βεβαιώνω, σας βεβαιώνω, Όταν ο εξομολογούμενος, οποιασδήποτε ηλικίας, δείξει μετάνοια και θέλει να διορθωθεί, χωρίς να δικαιολογείται, χωρίς να κατηγορεί άλλους ή να κάνει τον πνευματικό του αντίδικον.

Γιατί συμβαίνει και αυτό, ακούμε πολλές φορές να μου λένε, να μας λένε· Εσείς, λέει, φταίτε, πάτερ, που δεν μας τα είπατε που τους· εγώ φταίω, παιδί μου, πήγε στην αμαρτία. Ναι, λέει, εσείς φταίτε, σε κάνει αντίδικο. Όταν λοιπόν έχει ταπείνωση και λέγει εγώ φταίω, αν ξέρατε πόσο συμπαθής γίνεται, μόλις και ανάγκη να σας το πω, μας έρχεται να αγκαλιάσουμε τον άνθρωπο που εξομολογείται, σαν τον πατέρα της παραβολής του Ασώτου, και να πούμε παιδάκι μου, να σε έχει καλά ο Θεός, μην τα ξανακάνεις αυτά, τόσο ωραία, τόσο ψυχολογημένα και τόσο παιδαγωγικά, ύστερα.

Λέγει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος· είπε και μη αισχυνθείς, πες και μη τραπείς. Όχι βεβαίως το μη τραπείς με την έννοια να πας αδιάντρωπα, γιατί σας έλεγα κάποτε, κάνα δύο χρόνια τώρα, μου είχε συμβεί το εξής· μια κοπέλα του λυκείου, τελευταίας τάξης του λυκείου, με ένα πολύ κοντό φουστάνι, με ένα αέρα που έχουν οι κοπέλες του φεμινισμού, μπαίνει μέσα, κάθεται στην καρέκλα χωρίς να της πω εγώ κάθισε, κάθεται, μάλιστα έπεσε μόνο το βάρος του σώματός της επάνω στην καρέκλα, βάζει το ένα πόδι απάνω στο άλλο και μου λέει, ξέρετε, έχω προβλήματα, προβληματίζομαι. Χαίρω πολύ, της λέω. Αυτό βεβαίως τα λέγαμε, μπαίνει χωρίς ντροπή· αυτό δεν είναι που λέει εδώ ο Άγιος Ιωάννης.

Υπέ και μη εσχυνθείς. Αυτό είναι αφθάδιο, είναι ανέδειο, είναι φοβερό πράγμα. Φοβερό. Μην τραπείς να πεις τις αμαρτίες σου. Βεβαίως, για προσέξτε, εδώ θα σας πω ένα άλλο παράδειγμα. Έχετε πάει σε γάμο, ασφαλώς ναι. Ξέρετε ότι στην νύφη υπάρχει ένα πέπλο. Δηλαδή στην όλη στολή θα λέγαμε, την νυφική, υπάρχει ένα πέπλο.

Αυτό το πέπλο, θα μου πείτε, τι της δίνει; Μεγαλοπρέπεια; Όχι, καλά, δίνει και μεγαλοπρέπεια. Το πέπλο είναι ότι ακριβώς σε μια χειροτονία διακόνου, αν ποτέ έχετε δει, που του βάζουν μια πετσέτα πάνω στο κεφάλι.

Το έχετε δει; Αυτός κρατάει μια λεκάνη και του βάζουν μια πετσέτα. Αν ξέρατε, γιατί και εγώ πέρασα από το διακονικό, αν θα λέγαμε, τη διακονική τάξη, πόσο ευεργετική είναι εκείνη η πετσέτα. Διότι όλοι κοιτάζουν τον χειροτονούμενο διάκονο, αυτός είναι ο κουκουλωμένος με την πετσέτα και γλιτώνει τα βλέμματα του κόσμου.

Και η νύφη που την κοιτάζουν όλοι και υποτίθεται, μια φορά παντρεύεται ένας άνθρωπος, κανονικά μια φορά παντρεύεται, είναι πολύ φυσικό, είναι η πρώτη της εμπειρία να ντρέπεται, εκείνο το βέλο, το οποίο σήμερα βέβαια είναι διαφανές, θα έπρεπε να μην είναι διαφανές, τη σκεπάζει και την προστατεύει, και έτσι η ντροπή της κρύβεται πίσω από το πέπλο.

Αν τώρα όλα αυτά που είναι πολύ ωραία, και μάλιστα να έχει μια ελαφρά σύγχυση, ένα μικρό τρακ να έχει η κοπέλα, είναι πολύ φυσικό, όλα είναι πολύ φυσικά, αυτό το τρακ, το κοκκίνισμα, το ντρόπιασμα, το κατέβασμα των ματιών, όλα έχουν τη θέση τους, χαριτωμένα.

Αν τώρα η νύφη που παντρεύεται κλείνει το μάτι στους φίλους και στις φίλες γύρω στο περιβάλλον, τι θα λέγατε δι' αυτήν την νύφη; Ξεμυαλισμένη, ξεμυαλισμένη. Αυτό είναι η ντροπή. Ωραία είναι αυτή η ντροπή, ωραία ντροπή, και θα πεις· εμόν το τραύμα, πάτερ, εμή η πληγή, δικό μου το τραύμα, δική μου η πληγή, εγώ αμάρτησα, εγώ, δεν επιρρίπτω ευθύνη σε κανέναν, εγώ αμάρτησα.

Και όπως λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος, μη αναμείνεις τον ελέγχοντα, όπως ακριβώς μερικοί λένε, κάντε μου ερωτήσεις, παιδάκι μου, τι περιμένεις, μη εκδέξει τον κατήγορον, αλλά αυτός προλαβών άρπασον την πρωτολογίαν, εσύ ξεκίνα να λες, είμαι αυτός και αυτός και αυτός.

Εξάλλου, όπως λέει η Σοφία Σειράχ, έστι αισχύνη επάγουσα αμαρτίαν, υπάρχει αισχύνη που οδηγεί, λέει, στην αμαρτίαν, και έστι αισχύνη δόξα και χάρις. Και υπάρχει ντροπή που είναι δόξα και χάρις, όπως σας είπα, η νύφη η οποία ντρέπεται, αυτή τι είναι; Μια δόξα, μια χάρις.

Λέει κανείς, αυτή η κοπέλα, τι υπέροχη είναι, έχει μία συστολή, ντρέπεται.

Και όπως λέγει ο Άγιος Ιωάννης, πάλι, της Κλίμακος, ού γαρ έστι εκτός αισχύνης, αισχύνης απαλλαγήναι. Θυμηθείτε αυτό, να το ξέρετε. Δεν υπάρχει, λέγει, ο τρόπος να απαλλαγείς από την ντροπή, παρά μέσα στον χώρο της ντροπής.

Και αυτός ο χώρος είναι η εξομολόγηση.

Τόσο ψυχολογημένο. Θα το πω άλλη μια φορά. Δεν υπάρχει τρόπος να απαλλαγείς από την ντροπή, παρά μόνο μέσα στο χώρο της ντροπής, και αυτός είναι η εξομολόγηση. Γι' αυτό σας είπα προηγουμένως, ότι και από ψυχολογικής και από παιδαγωγικής πλευράς, ο χώρος της εξομολογήσεως, χωρίς παραβάν, είναι σπουδαίος.

Ώστε να μη ξεχνάτε, ότι ο πνευματικός γνωρίζει πολλά, νομίζετε ότι αυτό που θα πάτε να πείτε, πρωτοτυπείτε, θα τα ακούσει για πρώτη φορά ο πνευματικός και θα πει αλήθεια, πω πω, σοβαρά, έκανες αυτό, παιδιά, ο πνευματικός γνωρίζει πολλά, έχει ακούσει πολλά, δεν εκπλήσσεται, δεν εκπλήσσεται, έτοιμος να βοηθήσει μόνο και τίποτε άλλο.

Ακόμη η ντροπή που αποκρύπτει τα αμαρτήματα είναι διαβολική, είναι γνωστό, λέγει πάλι ο Ιερός Χρυσόστομος, Ή πες τα αυτά, ή να μη εκεί υπό μυριάδων αγγέλων και ανθρώπων αισχυνόμενος, ελεγχθείς, πες τα εδώ, στη γη αυτή, όσο ζεις, για να μη ντροπιαστείς, λέγει, ενώπιον μυριάδων αγγέλων, εκεί στον ουρανό Υπέμι, τι έστι κάλλιον, ώδε, εν Εκκλησία, τω Θεώ μόνω, εξομολογήσασθαι και τω πνευματικώ σου πατρί, ή εκεί, επί των μυριάδων, δημοσιεύεσθαι, πες μου, λέτε, τι είναι καλύτερο, δεν είναι καλύτερο να τα πεις εδώ στην Εκκλησία, να τα πεις στον πνευματικό σου, και να απαλλαγείς, δεν είναι καλύτερο, παρά εκεί, όταν θα δημοσιευθούν τα αμαρτήματα,

Ξέρετε τι φοβερό πράγμα, παιδιά, εσείς που με ακούτε τώρα, να ακούσετε εν ημέρα κρίσεως, ότι αυτός που σας έκανε μαθήματα, ο κατηχητής σας, ο πνευματικός σας, έκανε εκείνη και εκείνη και εκείνη την αμαρτία και δεν πήγαινε να εξομολογηθεί.

Πέστε μου εγώ τι ντροπή θα αισθάνομαι, πέστε μου τι ντροπή θα αισθάνομαι, φοβερή. Ε, λοιπόν, δεν είναι προτιμότερο, λέει ο Ιερός Χρυσόστομος, εδώ να πάμε να καταθέσουμε, εδώ στη ζωή αυτή, ενώπιον του πνευματικού. Ας προσέξουμε, δεν θα αποκρύψουμε τίποτα. Μην ξεχνάμε, Θεός ου μυκτηρίζεται, ο Θεός δεν εμπαίζεται.

Πάμε σε ένα άλλο σημείο της απορίας που ετέθη. Είναι απαραίτητη η εξομολόγηση πριν από κάθε κοινωνία; Ασφαλώς όχι. Δεν είναι απαραίτητη. Αλλά εφόσον πρώτον δεν υπάρχει σοβαρό αμάρτημα και δεύτερον κοινωνούμε πολύ συχνά. Ένας άνθρωπος, ένας χριστιανός, ένας νέος, μια νέα, που κοινωνεί κάθε εβδομάδα ή κάθε 15. Πολύ συχνά. Δεν θα πηγαίνει κάθε 15, κάθε εβδομάδα να εξομολογείται.

Θα πηγαίνει όποτε υπάρξει λόγος, αλλά και αν δεν υπάρξει λόγος, δεν θα αφήσει τους δύο μήνες να περάσουν, θα πάει να εξομολογηθεί, έστω και αν δεν υπάρχει λόγος Μπορούμε λοιπόν να κοινωνούμε, εφόσον κοινωνούμε συχνά, χωρίς κάθε φορά να εξομολογούμεθα, με τον όρο ότι προσέχουμε τη ζωή μας, βεβαίως Ακόμη, ένα τρίτο σημείο, άλλο ερώτημα, στην κυρίως απορία, μπορεί κάποια αμαρτήματα διά λόγους λεπτότητος να τα δώσει γραπτά στον πνευματικό ο εξομολογούμενος και φυσικά να είναι παρών ο εξομολογούμενος, μπορεί βεβαίως, για κάποιο λόγο μπορεί να γράψεις ένα χαρτάκι κάποια πράγματα που θα δίσταζε να τα πει με το στόμα και να τα δώσει στον πνευματικό

Ο πνευματικός παίρνει το χαρτί και το διαβάζει, είναι μπροστά όμως ο εξομολογούμενος, αυτό μάλιστα μπορεί να γίνει Και ένα τέταρτο σημείο, όταν κανείς λέγει στην εξομολόγηση ότι δεν πιστεύει στο Θεό, τι νόημα έχει η εξομολόγηση; Α, εδώ προσέξτε, εμένα μου έχει τύχει πάρα πολλές φορές αυτό

Βεβαίως για να έχει νόημα η εξομολόγηση, πρέπει να πιστεύει όχι απλώς στο Θεό, αλλά και στην ενανθρώπιση του Θεού Υιού του Θεού, ότι ο Ιησούς Χριστός είναι τέλειος άνθρωπος και τέλειος Θεός, διότι δυνάμει αυτής της ενανθρωπίσεως και της θυσίας του Χριστού έχουμε την σύσταση των μυστηρίων και την άφεση των αμαρτιών μας. Χωρίς τον Χριστόν, την ενανθρώπισή του και τη θυσία του δεν έχουμε μυστήρια, δεν έχουμε εξομολόγηση, δεν έχουμε άφεση αμαρτιών.

Βεβαίως, άμα δεν πιστεύω στον Χριστό, τότε δεν μπορεί, δε στέκεται η εξομολόγηση, δεν είναι δυνατόν, αλλά εδώ θα ήθελα να σας έλεγα κάτι, προσέξτε, προσέξτε πολύ για να μην μπερδευτούμε, όταν κάποιο πρόσωπο, μια κοπέλα, ένα αγόρι πει, δεν πιστεύω στον Θεό, δεν πρόκειται περί αθεΐας, διότι το λέει έτσι, τον μπερδεύει, δεν κάνει καλή διατύπωση, πολλές φορές πρόκειται περί ολιγοπιστίας, και αυτή η ολιγοπιστία, Η ολιγοπιστία προέρχεται από μια αγνωσία Θεού. Μερικά πράγματα δεν μπορεί να τα καταλάβει και επειδή δεν μπορεί να τα καταλάβει αυτά που αφορούν στο Θεό, τα λέγει ή δεν τα δέχεται, είναι μπερδεμένο το παιδί, το λέγει ότι δεν πιστεύει στο Θεό. Δεν πρόκειται περί απιστίας, γιατί πολύ συχνά η αγνωσία ή η απορία με την απιστία στον έφηβο, στον άνθρωπο,

μπερδεύονται, συγχέονται. Βεβαίως, όταν έχουμε μία άγνοια, όχι μόνο διότι είναι θέμα ευγενίας και λεπτότητας, αλλά είναι και θέμα σπουδαίο, διότι το αντικείμενο που χειριζόμεθα είναι το όνομα του Θεού.

Εάν έχουμε μία απορία που αφορά στο Θεό, θα την υποβάλλουμε με ευλάβεια. Θα πούμε επί παραδείγματι ότι δεν το καταλαβαίνω αυτό, μπορείτε να μου το εξηγήσετε. Μερικοί τι κάνουν, όπως και στις απορίες, ευτυχώς έχετε μια ευγένεια, άλλοι σε άλλες απορίες, βάζουν το εξής Και πού ξέρω εγώ ότι τούτο ή εκείνο, ακούστε, δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο διατυπώνουν την απορία τους είναι ανευλαβής, είναι ανοίκειος, είναι ασεβής τρόπος Βεβαίως δεν θα μιλήσουμε έτσι, αλλά θα μιλήσουμε ευλαβώς, θα πει ευλάβεια, ευ-λαμβάνω, πιάνω καλώς, παίρνω το αντικείμενο και το πιάνω, θα λέγαμε άκρες δακτύλων, στις άκρες των δακτύλων μου, με πολύ προσοχή, γιατί το όνομα του Θεού είναι, έχω απορίες, ποιος ξέρει όλα τα του Θεού, κανένας, όλοι έχουμε απορίες περί των προσώπων του Θεού,

αλλά οι λίγες οι πολλές και ποτέ δεν θα μάθουμε το βάθος του Θεού, ποιος θα το μάθει ποτέ, αλλά ευλαβώς θέτομεν τις απορίες μας, έτσι μπορούμε να πούμε εις τον πνευματικό έχω αυτή την απορία ή εκείνη θα μας πει καλά παιδάκι μου κοίταξε δεν είναι αφελές αυτό το πράγμα, είναι μια αγνωσία, δεν ξέρεις πολλά πράγματα ή ακόμη είναι μια απιστία που έδειξες, μια ολιγοπιστία Όταν λέμε απιστία, εννοούμε την ολιγοπιστία, δηλαδή λίγη πίστη, εκλονίστηκες, εντάξει, θα διορθωθείς, δεν πρόκειται περί αθεΐας, αν όμως πρόκειται περί αθεΐας, διότι κάποιος μπορεί να φτάσει στο εξομολογητήριο που πράγματι είναι άθεος, να μην πιστεύει τίποτα, μόλις μπει να σου δηλώσει, ξέρετε, είμαι άθεος,

Δεν πιστεύω ότι υπάρχει ο Θεός, δεν πιστεύω εις τον Ιησού Χριστόν ότι είναι Θεός, ότι ο Θεός ενανθρώπησε, δεν πιστεύω τίποτα.

Μάλιστα, πολύ ωραία. Βέβαια, δεν θα κάνουμε εκείνο που αναφέρεται σε ένα ανέκδοτο, ότι κάποτε πήγε κάποιος και είπε αυτό, και σηκώθηκε ο πνευματικός και έρχεται να τον ψάχνει. Από εδώ, από εκεί, λέει τι με ψάχνετε, να δω τι περίεργο «ον» είναι αυτό που δεν πιστεύει.

Γιατί πράγματι, εκείνος που δεν πιστεύει, είναι αφύσικο πλάσμα, ακούστε με, είναι άρρωστο πλάσμα, είναι αφύσικο και σηκώθηκε ο πνευματικός να ψάξει να δει τι περίεργο ον είναι εκείνο που λέει και ομολογεί ότι δεν πιστεύει Δεν θα κάναμε αυτό, θα κάναμε το εξής, παιδάκι μου, λες ότι δεν πιστεύεις στο Θεό και το λες συνειδητά, γιατί ήρθες, ε ήρθα να κουβεντιάσουμε, πολύ ωραία, δεν θα σε διώξω, πολύ ωραία Βγάζουμε το επιτραχήλιό μας, διότι το επιτραχήλιο είναι δυνάμει ενός μυστηρίου, είναι το ορατόν σημείο του μυστηρίου της εξομολογήσεως.

Προϋποθέτει πίστη, αυτά που λέγαμε προηγουμένως Το βάζουμε, το διπλώνουμε, το βάζουμε στην άκρη Το επιτραχήλιόν μας Και καθόμαστε σαν δυο καλοί φίλοι Όχι τώρα μεταξύ πνευματικού και εξομολογουμένου Σαν δυο καλοί φίλοι Να πούμε και να κουβεντιάσουμε Τι απασχολεί τον νέον ή τη νέαν αυτή Τι έχεις παιδάκι μου, δεν πιστεύεις στο Θεό Μάλιστα, για πες μου πώς και τι και τα λοιπά Και κάνουμε συζήτηση Δεν είμαστε πια στο χώρο του μυστηρίου, αλλά είμαστε στο χώρο μιας ελευθέρας συζητήσεως. Έτσι μόνο μπορούμε να κινηθούμε εις το μυστήριον της εξομολογήσεως.

Και με την ευκαιρία που ετέθη η απορία και που καταναλώσαμε όλο μας τον χρόνο, με την απορία αυτή και την οποία αν θέλετε επέλεξα ακριβώς εν όψει και των εορτών των Χριστουγέννων, Θα σας έλεγα ότι είναι τώρα μια ευκαιρία να θυμηθούμε ότι πρέπει να εξομολογηθούμε Είπα να θυμηθούμε, κακώς, δια τους ραθύμους και τους αμνήμονες η Εκκλησία έβαλε εορτές για να θυμώνται όταν έρχεται το Πάσχα και τα Χριστούγεννα ότι πρέπει να εξομολογούνται και να κοινωνούν Και όταν ερωτήσουμε κάποιον τέτοιον αμνήμονα αν κοινωνεί και εξομολογείται, ναι λέγει, κάθε Πάσχα και Χριστούγεννα Δεν είναι το πράγμα όμως εκεί, παιδιά, ο πνευματικός άνθρωπος, ο οποίος αγαπά τον Ιησού Χριστόν, όπως λέγει ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, δεν αφήνει, λέγει, 40 ημέρες να περάσουν χωρίς να κοινωνήσει

Και το λέγει σε μια εποχή που και αυτό που έγραψε ήταν δύσκολο Αν ο Άγιος Νικόδημος ζούσε στην εποχή μας, δεν θέλω να πω πιο πολλά Αρκεί να σας πω ότι όταν έγραψε το περί συνεχούς Θείας Μεταλήψεως βιβλίον του δεν έβαλε το όνομά του απ' έξω Δεν το έβαλε, ήταν μια άλλη εποχή, εκρηκτική περί το θέμα, δεν εξετάζω, παρά μόνο τούτο Αν ζούσε ο Άγιος Νικόδημος την εποχή μας θα έλεγε όποιος αγαπάει τον Ιησού Χριστόν δεν θα αφήνει Κυριακή που να μην κοινωνήσει Αυτό θα έλεγε, δηλαδή πρέπει να κοινωνούμε συχνά, δεν είναι ένα θέμα μνήμης, όπως και η τροφή μας δεν είναι θέμα μνήμης, είναι θέμα ανάγκης Η Θεία Κοινωνία για μας είναι θέμα ανάγκης, η πνευματική ζωή είναι θέμα ανάγκης και είναι και θέμα αγάπης

Όταν αγαπάμε τον Ιησού Χριστόν θέλουμε να τον έχουμε κοινωνόν μας, να τον έχουμε συντροφιά μας, γιατί είναι η ζωή μας, είναι η αληθινή μας αγάπη Είναι ο Κύριός μας και ο Θεός μας

Λέγει μια απορία Το πρόσωπο της Παναγίας Το πλήθος των Αγίων γυναικών στο εορτολόγιο και στις εικόνες της Εκκλησίας Τι αποδεικνύουν στο θέμα χριστιανισμός και γυναίκα; Οι λεγόμενες χριστιανικές κοινωνίες έμειναν πάντα πιστές στην πράξη του Ιησού και στο δόγμα της Εκκλησίας;

Δηλαδή; Με άλλα λόγια θέλει να πει το εξής, ότι η υπεραγία Θεοτόκος, όπως και όλες οι Άγιες εκείνες μορφές γυναικών, μέσα στον χώρο της Εκκλησίας, που πρέπει να αποτελούν πρότυπα γυναικών μέσα στον χριστιανικό χώρο πάντοτε, μένουν πρότυπα ή καλύτερα, αυτά ως πρότυπα χρησιμοποιούνται από τις γυναίκες μιας χριστιανικής.

Ευαγγελικής κοινωνίας. Αυτή είναι η απορία. Με άλλα λόγια, για να το καταλάβετε. Μια φορά μου λέει μια κοπέλα, να το πω έτσι απλοελληνικά, μου λέει μπορώ να χορεύω ποπ, της λέω να το κουβεντιάσουμε. Για πες μου πώς μπορείς να φανταστείς, η Παναγία θα πήγαινε να χορέψει ποπ; Ε όχι μου λέει, ε να το υπόδειγμά σου. Δεν μπορεί να είναι το μοντέλο σου, το υπόδειγμά σου, κάποιο πρόσωπο μιας ηθοποιού, δεν ξέρω εκείνες που είναι.

Εκείνες που είναι, το υπόδειγμα μιας χριστιανικής κοινωνίας, είναι η Θεοτόκος Αυτό είναι το ερώτημα, χρησιμοποιούμε την Παναγία ως πρότυπο και τις Αγίες, Μάρτυρες, Οσίους και τα λοιπά, Οσίας και τα λοιπά Χρησιμοποιούμε, όπως και αντιστοίχως τους άνδρες, τους Αγίους Αλλά επειδή αναφέρεται εις το πρόσωπο της Θεοτόκου η απορία, γι' αυτό και πιο πολύ θα μείνω εις το πρόσωπο της Θεοτόκου Για να το ειδούμε αυτό, πρέπει να πούμε παιδιά λοιπόν σήμερα ότι το θέμα γυναίκα και κοινωνία ή γυναίκα και οικογένεια περνά κρίση Η εποχή μας είναι παράλληλη με εκείνη την προχριστιανική εποχή, αλλά κατά αντίστροφον κίνηση που και τότε και τώρα έχουμε δύο ακρότητες που και τότε και τώρα δημιουργούν μια κρίση

Τότε, στην αρχαιότητα, η γυναίκα ήτο ρες, λατινικά ρες, θα πει πράγμα, η γυναίκα λοιπόν ήτο ρες, δηλαδή ήτο αντικείμενο του ανδρός, των θελήσεών του και των επιθυμιών του Ό,τι ήθελε ο άνδρας, αυτό έπρεπε η γυναίκα να το κάνει Σήμερα η γυναίκα υπερβαίνει τα όριά της. Είναι γνωστό ότι ο φεμινισμός την έβγαλε από τα όρια, όπως ακριβώς, κάτι που παίρνει ταχύτητα και έχοντας την κεκτημένη ταχύτητα, όταν κάποτε πρέπει να σταματήσει εκεί που πρέπει να σταματήσει, δεν σταματάει, αλλά από την κεκτημένη ταχύτητα ξεπερνάει τα όρια και βγαίνει πέρα για πέρα.

Έτσι λοιπόν, η σημερινή γυναίκα, εννοείται του φεμινισμού, υπερβαίνει τα όριά της, υπερβαίνει πρώτα-πρώτα την φυσιολογία της

Πόση χάρη και μια κυρία που μου έλεγε ότι για μια κοπέλα, κορίτσι μου της λέει, ανιψιά της ή το κάτι τέτοιο, εσύ ξεπέρασες λέει τη θηλυκότητά σου Δηλαδή δεν είσαι κορίτσι, ανδροποιήθηκες, όπως και ο άνδρας γυναικοποιείται, πρέπει να το πούμε αυτό Μ' άλλα λόγια, η γυναίκα ξεπέρασε τη φυσιολογία της. Δεν είναι αυτό που είναι. Ξεπερνάει τη συζυγία της. Ξεπερνάει τη μητρότητά της. Ξεπερνάει ακόμα και την τεκνοτροφία της. Όλα αυτά είναι στοιχεία που τα ξεπέρασε η σύγχρονη γυναίκα. Τα έχει βάλει στο περιθώριο. Άλλοι της μεγαλώνουν τα παιδιά.

Πλέον η μητρότητα δεν είναι για αυτή το ιδεώδες, θα κάνει ένα παιδί ίδιο, το πολύ ίδιο, βλέπετε όλα αυτά που λέμε νόμος να γίνει για αμβλώσεις, εκτρώσεις και όλα αυτά, όλα αυτά, τι άλλο είναι παρά μια κοινωνία, η οποία, της οποίας τα μέλη έχουν αρρωστήσει βαριά, Περνούν μια κρίση, διότι η γυναίκα ξεπέρασε πια αυτό που είναι, είναι κάτι άλλο, δεν είναι πια η γυναίκα ως φυσιολογία, ως συζυγία, ως μητέρα, δεν είναι πια Τα αποτελέσματα είναι φανερά μέσα στην κοινωνία που ζούμε και μέσα στην οικογένεια, έχουμε φτιάξει μια πλέον κοινωνία ανυπόφορη και θα γίνει αύριο μεθαύριο σιγά σιγά η κοινωνία σε μια παγκόσμια κλίμακα, όχι μόνο στην Ελλάδα, θα γίνει μια ανυπόφορη κοινωνία, μια ζούγκλα θα γίνουν οι κοινωνίες των ανθρώπων.

Θα το ειδείτε αυτό, ήδη φοβόμαστε να περπατήσουμε νύχτα, σε άλλους τόπους φοβούνται να περπατήσουν νύχτα, ήδη δεν έχουμε ασφάλεια μέσα στο σπίτι μας. Αν λείπουμε το σπίτι μας μπορεί να διαρρεύσει από κακοποιούς και ούτω καθεξής, φόβος και τρόμος, όλα αυτά γιατί, διότι απλούστατα η γυναίκα υπερεύει τα όρια της, δεν θα ήτο τολμηρό να υποστηρίξω Ο πολιτισμός και ο κοινωνισμός και η ηθική της ανθρωπότητας εξαρτάται από τη θέση που παίρνει κάθε φορά η γυναίκα στην αντίληψη μιας εποχής Πώς η εποχή αντιλαμβάνεται μια γυναίκα, τη γυναίκα, ποια είναι η θέση της, τη θέση που παίρνει η γυναίκα, από τη θέση αυτή εξαρτώνται όλα τα άλλα

Δεν είναι υπερβολή αυτό να το πούμε Φυσικά όλα αυτά πρέπει να πούμε ότι αφορούν την εξωχριστιανική κοινωνία Μια κοινωνία η οποία δεν είναι χριστιανική Άλλο τώρα ότι κατ' επίφαση θα λέγαμε οι σύγχρονες λεγόμενες χριστιανικές κοινωνίες δεν έχουν καμία σχέση με τον Χριστό.

Λέμε η Ευρώπη είναι χριστιανική, η Αμερική είναι χριστιανική. Κατ' επίφαση, μόνο λόγια, τίποτε άλλο. Στην ουσία δεν υπάρχει χριστιανικό καν χρώμα, ουσία.

Αλλά θα λέγαμε ότι η αληθινή χριστιανική κοινωνία δεν βιώθηκε ποτέ. Μα ποτέ, παρά μόνο σε μικρούς κύκλους ανθρώπων. Πολύ μικρούς κύκλους ανθρώπων. Ή μια οικογένεια, ή μια μικρή μικρή κοινωνία, πολύ μικρή.

Από πέντε οικογένειες, δέκα οικογένειες, πενήντα οικογένειες, μικρές-μικρές κοινωνίες, εκεί μόνο βιώθηκε η αληθινή χριστιανική κοινωνία. Η αρχαία Ελλάς απεικόνησε τα πρότυπά της στην τέχνη. Επειδή η απορία λέγει, οι εικόνες της Παναγίας των Αγίων δεν έχουν τίποτα να μας θυμίσουν.

Απαντώ λοιπόν, η αρχαία Ελλάδα απεικόνισε τα πρότυπά της στην τέχνη. Η Αθηνά, η Άρτεμις, η Αφροδίτη, τι δείχνουν; Ότι θέλουν τη γυναίκα σοφή, τη θέλουν Παρθένον, Παρθένος ήταν η Άρτεμις, αλλά και η Αθηνά ήταν Παρθένος, αλλά και σοφή, αλλά τη θέλουν και έκλυτη, γιατί λατρεύεται πλάι στην Αρτέμιδα, πλάι στην Αθηνά λατρεύεται και η Αφροδίτη.

Συνεπώς βλέπουμε ότι ο αρχαίος ελληνικός κόσμος είναι αντιφατικός, ο χριστιανικός όμως κόσμος έχει κορυφαίον πρότυπό του την Υπεραγία Θεοτόκον, και τας οσίας γυναίκας και τας μάρτυρας γυναίκας, που φυσικά όλες αυτές μιμούνται την Υπεραγία Θεοτόκον.

Αυτή που είναι το ανυπέρβλητον υπόδειγμα, το αξεπέραστον υπόδειγμα και της γης και του ουρανού και των ανθρώπων και των Αγγέλων.

Είναι αιώνιο υπόδειγμα, θα παρακαλέσω λοιπόν τώρα, αν κάποια θα έλεγε κοπέλα κυρίως, ότι εμένα δεν θα με ενδιέφερε η Θεοτόκος. Διότι μπαίνει το Αγία ή το Παναγία, αλλά δεν είναι το η επιστήμων, εγώ σήμερα έχω άλλα πρότυπα, δεν είναι το η κοινωνική λειτουργός, δεν είναι το η, και τα λοιπά. Περιμένετε και θα ειδείτε τι πλούτον έχει η Υπεραγία Θεοτόκος, η οποία θα μένει πάντοτε ανυπέρβλητον, αξεπέραστον υπόδειγμα προς μίμηση.

Είναι η γυναίκα, η Υπεραγία Θεοτόκος, που υποτάσσεται στο Θεό με βαθυτάτη πίστη, βαθυτάτη ταπείνωση, βαθυτάτη υπακοή, βαθυτάτη αγάπη. Αρετές που μια σύγχρονη γυναίκα κινούμενη στον χώρο του φεμινισμού, τις αγνοεί.

Όλο το κάλλος και όλη την ομορφιά, η Υπεραγία Θεοτόκος τη ζητάει έσωθεν. Δηλαδή στρέφει, το λέει και ο Απόστολος Πέτρος αυτό, και το ζητάει από τις γυναίκες αυτό, στρέφει η Υπεραγία Θεοτόκος όλη την ομορφιά μέσα της, είναι ο έσω άνθρωπος, ενώ η πεσμένη γυναίκα της κάθε εποχής και της εποχής μας, η πεπτωκυία γυναίκα, ζητάει έξωθεν την ομορφιά, δηλαδή ξεπέφτει στη φιλαρέσκεια.

Πως θα ντυθώ, πως θα εμφανιστώ, και έτσι την ομορφιά τη ζητάει απ' έξω όχι μέσα, μέσα μένει άδεια, απ' έξω ζητάει να φαίνεται ωραία. Η Θεοτόκος έχει ανυπέρβλητον ανδρείον φρόνημα, ίσως σήμερα η γυναίκα ανδροποιείται, αλλά η ανδρεία δεν είναι φαινόμενον, ή καλύτερα δεν έχει σχέση με την

ανδροποίηση, την αρρενοποίηση της γυναικός. Όχι, καμία σχέση δεν έχει. Το ανδρείον φρόνημα είναι το φρόνημα εκείνο που κάνει την γυναίκα να στέκεται με θάρρος και με καρτερία στις δυσκολίες και τις δοκιμασίες της ζωής.

Η Σολομονή είχε ανδρείο φρόνημα όταν τα παιδιά της, τα εφτά της παλικάρια, υφίσταντο φοβερόν μαρτύριον από τον Αντίοχο τον Επιφανή, και όμως μένει ανδρεία, και όταν το παιδί της το τελευταίο προσπαθεί ο Αντίοχος να το πείσει να αρνηθεί την πίστη του, η μάνα το φωνάζει και του λέει: παιδί μου πρόσεξε, μη με εντροπιάσεις.

Ποια μάνα θα το έλεγε αυτό; Θα έλεγε: έχασα τα έξι μου παιδιά, τουλάχιστον να κερδίσω το τελευταίο. Μη με ντροπιάσεις, είδες τα αδέρφια σου πως ομολόγησαν την πίστη τους, είδατε, αυτό είναι το ανδρείον φρόνημα, σπουδαίο, όπως σπουδαίο, περίφημο, ποιος λέγει βρήκε ανδρεία γυναίκα, όχι ανδρούτσα, όχι ας πούμε με ανδρικά χαρακτηριστικά γυναίκα, που σήμερα γίνεται η γυναίκα με ανδρικά χαρακτηριστικά, βάζει παντελόνια και δεν ξέρω, κόβει τα μαλλιά της κατά τρόπο ώστε να μοιάζει σαν ανδρούτσα, όχι, αλλά τι, ποιος βρήκε ανδρεία γυναίκα, βρήκε θησαυρό, λέγει η Παλαιά Διαθήκη.

Η Θεοτόκος λοιπόν έχει ανυπέρβλητον, αξεπέραστον ανδρείον φρόνημα, με το οποίο φρόνημά της αντιμετωπίζει κάθε δύσκολη στιγμή. Από την κακότητα των κατοίκων της Ναζαρέτ, στην οποία κατοικεί, ομολογείται στην Αγία Γραφή αυτό.

Βγαίνει, λέει, τίποτε καλό από την Ναζαρέτ; Οι ίδιοι οι Ναζαρηνοί έσπευσαν να γκρεμίσουν από ένα γκρεμό τον Κύριον, διότι δεν τους άρεσε το κήρυγμά του. Μέχρι τη θηριωδία του Ηρώδου, όταν φεύγει αυτοεξόριστη στην Αίγυπτο, διότι ο Ηρώδης θέλει να σφάξει το παιδί της.

και μέχρι το σταυρικό θάνατο του Υιού της. Έχει λοιπόν ανδρείο φρόνημα. Ακόμη, αντιμετωπίζει με δύναμη, γιατί είναι ανυπέρβλητα δυνατή η υπεραγία Θεοτόκος, αυτόν τον ίδιο προσωπικά το διάβολο, όπως η παλαιά Εύα που νικήθηκε από το διάβολο, η νέα Εύα όμως τον αντιμετωπίζει.

Αν θέλετε να δείτε στο βιβλίο της Αποκαλύψης 12,13-17, ο δράκος, λέει, στέκεται μπροστά στη γυναίκα που πρόκειται να γεννήσει, περιμένει να γεννηθεί, λέει, το παιδί της γυναικός αυτής, και είναι η Υπεραγία Θεοτόκος και η Εκκλησία, να το φάει το παιδί της. Εκείνο όμως, λέει, αρπάχτηκε στον ουρανό, είναι η ανάληψη του Χριστού. Και προσέξτε, όταν είδε ότι έχασε εκείνο που ήθελε να φάει ο δράκος, ο διάβολος, κυνήγησε την γυναίκα, την οποία καθιστά ποταμοφόρητον, χύνει, λέγει, έξω από το στόμα του, βγάζει νερό που θέλει να την πνίξει.

Όλα βέβαια έχουν και συμβολικό χαρακτήρα, γιατί ταυτίζεται η Εκκλησία και η Θεοτόκος σε αυτήν την εικόνα. Αλλά βλέπουμε εδώ όμως ότι η Υπεραγία Θεοτόκος είναι ανυπέρβλητα δυνατή, παλεύει με το ίδιο το διάβολο και καταφεύγει, λέει, στην έρημον.

Ακόμα, θα το φανταζόσαστε, η υπεραγία Θεοτόκος είναι ποιήτρια θεόπνευστη; Ναι, είναι ποιήτρια, μάλιστα τι ποιήσεως, δηλαδή δεν μιλάει πεζά, μιλάει ποιητικά, σας κάνει εντύπωση, είναι ποιήτρια υψηλής ποιήσεως.

και μάλιστα, όχι απλώς υψηλής, αλλά και αιωνίου και, αν θέλετε, και παγκοσμίου αντοχής, διότι το ποίημά της, η Ωδή της, αυτή αντέχει μέχρι σήμερα, δεν είναι βερμπαλίστρια να λέει μόνο λόγια, στίχους, τίποτα κενά περιεχομένου, ούτε είναι παθιασμένη να εκθέτει μέσα στο ποίημά της πράγματα που είναι πάθη και ελαττώματα, όπως κάνουν οι ποιητές συνήθως.

Είναι σοφή. Θα είναι το αδιανόητο, η υπεραγία Θεοτόκος να γίνει μητέρα της ενυποστάτου σοφίας, της προσωπικής σοφίας, της σοφίας του Θεού που είναι ο Υιός και Λόγος του Θεού, και η ίδια να είναι άσοφη; Περίεργο θα είναι το.

Γι' αυτό λέει η Παλαιά Διαθήκη στις Παροιμίες, η Σοφία οικοδόμησε τον εαυτής οίκον. Ποια Σοφία; Ο Υιός του Θεού οικοδόμησε, έκτισε τον οίκον της η Σοφία. Ποιος είναι ο οίκος της Σοφίας; Είναι η Υπεραγία Θεοτόκος.

Θα μπορούσε λοιπόν η ιδία να είναι ασοφή, αλλά είναι σοφή η υπεραγία Θεοτόκος και εις τη βίωση της ζωής, δηλαδή σε αυτή την πρακτική σοφία. Εγνώριζε να ζει, σήμερα πολλοί άνθρωποι δεν γνωρίζουν να ζουν, εγνώριζε να ζει, εγνώριζε να μιλά, εγνώριζε να σκέπτεται, εγνώριζε να αποκρίνεται σε ανθρώπους και σε αρχαγγέλους με την ίδια σύνεση και με την ίδια άνεση.

Ακόμα, η υπεραγία Θεοτόκος έχει κοινωνική αντίληψη. Κοινωνική αντίληψη; Ναι. Και αυτό φαίνεται από τις υπηρεσίες της. Όταν έρχεται να επισκεφθεί μετά σπουδής, λέει, γρήγορα, γρήγορα, την συγγενή της στην Ελισάβετ, την βρήκε σε κατάσταση εγκυμοσύνης, δεν την επεσκέφθηκε για να βεβαιώσει ότι ο άγγελος της είπε, και μετά να γυρίσει και να φύγει, και μάλιστα να πει, εγώ είμαι ανωτέρα από σένα, παρότι η Ελισάβετ ήτο ηλικιωμένη γυναίκα, ήτο εξαδέλφη της, ενώ η Υπεραγία Θεοτόκος ήταν πολύ νεαρά, να της πει, εσύ η ιδία με απεκάλεσες μητέρα του Κυρίου σου, πώς λέει αυτό το καλό για μένα, λέει η Ελισάβετ, να με επισκεφθεί η μητέρα του Κυρίου μου, προφητεύει η Ελισάβετ, δεν υπερηφανεύτηκε η Υπεραγία Θεοτόκος, αλλά τι κάνει, ζώστηκε, θα λέγαμε, την ποδιά,

να υπηρετήσει τρεις μήνες περίπου τη συγγενή της στην Ελισάβετ που ετοιμαζόταν να γεννήσει, να της κάνει τις δουλειές, εγέννησε, έγινε η περιτομή του παιδίου, δόθηκε το όνομα και τότε έφυγε η Υπεραγία Θεοτόκος για τον τόπο το δικό της. Βλέπετε, μέχρι ακόμα θα λέγαμε στο κάλεσμα εκεί στο γάμο της Κανά.

Όταν πάμε σε ένα σπίτι, μας καλέσουν, δεν μου λέτε πού πηγαίνουμε, στο σαλόνι, στην κουζίνα; Θα μου πείτε στο σαλόνι. Εκείνες που έχουν αίσθηση, γυναίκες κυρίως, κοινωνικής αντιλήψεως, να βοηθήσουν, δεν πάνε στο σαλόνι, αλλά πάνε στην κουζίνα, πλένουν τα πιάτα, σερβίρουν, τακτοποιούν. Έτσι εξηγείται, διότι, γιατί η Θεοτόκος λέγει στον Ιησούν, τον Υιόν της, δεν έχουν κρασί, ήξερε τι γίνεται μέσα, στην κουζίνα, δεν έχουν κρασί. Βλέπετε λοιπόν ότι έχει κοινωνική αντίληψη η Υπεραγία Θεοτόκος. Έχει συνείδηση η Υπεραγία Θεοτόκος από πολύ ενωρίς ότι είναι, προσέξτε, προσέξτε, παγκοσμίου και διιστορικού προσώπου.

Τι είπε στην Ωδή της, προφητικά; Από του νυν μακαριούσί με πᾶσαι αι γενεαί. Από τώρα και μπρος θα με μακαρίζουν όλοι σε γενές. Παγκοσμίου προσώπου, αλλά και διιστορικού. Και πράγματι, έτσι και έγινε, αλλά με αντίκρισμα όμως, ναι, παγκόσμιο και διιστορικό πρόσωπο, αλλά με αντίκρισμα και όχι όπως κάποιες βεντέτες, θα λέγαμε, της εφημέρου παγκοσμιότητος που δείχνουν τις γάμπες τους για να γίνουν μις Ελλάς, μις Ευρώπη, μις κόσμος, μις Υφήλιος και να ξεχαστούν το επόμενο έτος όταν θα βγει κάποια άλλη μις Υφήλιος και το καθεξής.

Όχι κούφια πράγματα. Η Υπεραγία Θεοτόκος μέχρι σήμερα λάμπει στο στερέωμα της Ιστορίας. Ακόμη, έχει αγνότητα ψυχής και σώματος, τέτοια αγνότητα ψυχής και σώματος, που ιλιγγιούν και αυτοί οι Άγγελοι. Δεν έχει καμίαν αμαρτία, γι' αυτό και παν Αγία, δεν κόλλησε ποτέ στη γη, το πολίτευμά της το είχε πάντοτε εις τους ουρανούς.

Είναι υπόδειγμα και των μητέρων και των παρθένων. Με την ίδια αξία και με την ίδια αγάπη βλέπουν την Παναγία μας και παρθένοι και οι μητέρες. Διότι είναι παρθένος μήτηρ. Ακόμη ζει μέσα στην κοινωνία των Αγίων, λέει, την Εκκλησία, Όπως μας το περιγράφει αυτό ο Ευαγγελιστής Λουκάς στις Πράξεις των Αποστόλων.

που σημαίνει ότι κινείται εξίσου άνετα τόσο στον ιδιωτικό χώρο του σπιτιού της, αλλά και στο δημόσιο χώρο της Εκκλησίας. Γι' αυτό και είναι υπόδειγμα και οικοκυράς, αλλά και δημοσίου ζωής. Είναι παρούσα στην ανάληψη του Υιού της. Είναι παρούσα στην Πεντηκοστή η υπεραγία Θεοτόκος.

Συνεπώς, θα το πω άλλη μία φορά, γιατί αξίζει, είναι υπόδειγμα και οικοκυράς και υπόδειγμα δημοσίας ζωής. Είναι προφήτης η υπεραγία Θεοτόκος, που διακρίνει το μέγα μυστήριο της θείας οικονομίας, δηλαδή της ενανθρωπίσεως, από το σεσιγημένο μυστήριο χρόνοις αιωνίοις.

Διότι κάθε τι, κάθε τι που σημειούται εις τον Ιησούν, λέγει ο Ευαγγελιστής Λουκάς 2,51, διετήρει πάντα τα ρήματα ταύτα εν τη καρδία αυτής. Τα φύλαγε αυτά όλα. Τι σημαίνει; Ότι αποκρυπτογραφεί τα γεγονότα μια ολόκληρη τριακονταετία, μαθαίνοντας το σχέδιο του Θεού αυτή μόνη και πρώτη.

Αυτή μόνη και πρώτη.

Συνεπώς βλέπει κανείς εδώ ένα πρόσωπο ασύλληπτα, ακατάληπτο πρόσωπο, ακατάληπτο πρόσωπο, τεράστιο πρόσωπο, υπόδειγμα θαυμάσιο. Θέλετε όμως να συνεχίσω; Η Υπεραγία Θεοτόκος είναι και ιστορικός. Μερικές θα ήθελαν να κάνουν ιστορικές σπουδές, φιλολογικές σπουδές, ναι είναι και ιστορικός.

Θα πείτε πώς, να πώς. Συλλέγει το ιστορικό υλικό της, με όλα μάλιστα τα προτερήματα ενός ιστορικού, με ακρίβεια, δεν βάζει σάλτσες, δεν βάζει μύθους. Και όταν αργότερα θα εμφανιστεί ο Λουκάς, θα του παραδώσει το αρχείο της, το ιστορικό της αρχείο.

Θα του πει πώς ξεκίνησε η ιστορία της ενανθρωπίσεως του Υιού του Θεού. Ναι, αγαπά το Θεό, αγαπά και τους ανθρώπους. Όσο ποτέ καρένα πρόσωπο ανθρώπου ή αγγέλου αγάπησε ποτέ. Αυτό θα το δείτε στην Γλυκοφιλούσα, στην εικόνα της Πανεγίας που αγκαλιάζει τον Χριστό.

Κανένας δεν αγάπησε το Θεό όσο η Υπεραγία Θεοτόκος. Γιατί αυτό το Θεό εκυοφόρησε, είναι ασύλληπτο και αυτό. Εδώ η μάνα αγαπάει το παιδί της, όταν όμως η Θεοτόκος έχει, τι έχει, ποιον έχει; πώς πρέπει να αγάπησε τον Υιόν του Θεού. Η ιδία είναι ζώσα θεολογία. Ναι, τι θα έλεγα, η ιδία είναι θεολογία. Η παρουσία της γίνεται θεολογία και αποκαλύπτει τη θεολογία, διότι δια της Θεοτόκου γνωρίζουμε το δόγμα της Αγίας Τριάδος.

Δια της Θεοτόκου βλέπουμε και πιστεύουμε το δόγμα της Αγίας Τριάδος. Γνωρίζει την Αγία Γραφή και την κατανοεί όσο ποτέ κανένας θεολόγος. Διότι είχε το Πνεύμα του Θεού όσο ποτέ κανένας άνθρωπος. Και εβάστασε τον βαστάζοντα τα πάντα, εκείνον που βαστάζει τα πάντα, τον εβάστασε μέσα στα σπλάχνα της.

Ώστε να γίνει η Υπεραγία Θεοτόκος, ο άτλας όλης της κτιστής δημιουργίας, ορατής και αοράτου. Κατακτά τη γη, κατακτά και τον ουρανό και κατέχει τα δευτερεία, όπως λέει ένα τροπάριον, της Τριάδος. Μετά από την Αγία Τριάδα είναι η Υπεραγία Θεοτόκος, είναι όλη φωτεινή γιατί είναι η μητέρα του φωτός.

Φορεί τον Ήλιον, όπως μας λέγει στο βιβλίο της Αποκαλύψεως 12,1, φορεί τον Ήλιον, πατά την σελήνη και έχει για στέμμα της των έναστρων ουρανών. Ποιος; Η Μαρία, η πτωχή κόρη της Ναζαρέτ, η Μαρία, η πτωχή κόρη της Ναζαρέτ, που έτσι σε μια δύσκολη εποχή, σε ένα δύσκολο τόπο, δεν την εμπόδισε τίποτε να γίνει το αιώνιο υπόδειγμα όλων εκείνων που θα επίστευαν εις τον Υιόν της.

Και προπαντός ο τρισμέγιστος τίτλος Θεοτόκος. Ένας μοναδικός τίτλος μέσα στην ιστορία, Θεοτόκος, που ποτέ κτιστή φύσις δεν επέτυχε. Αυτή, παιδιά, είναι το αιώνιο πρότυπό μας, το αιώνιο αρχέτυπό μας. Προπαντός τις κοπέλες, προπαντός τις κοπέλες, σε τι υστερεί η Θεοτόκος; Σε τίποτα.

Θέλετε λοιπόν πραγματικά να είστε σπουδαίες και να λέγεστε πραγματικά ότι ανήκετε σε μία χριστιανική κοινωνία; Δεν έχουμε παρά να βλέπουμε, να ζούμε και να μελετούμε την Αγία Μορφή της Υπεραγίας Θεοτόκου.

Αλλά αν θέλετε ακόμη, εκείνοι είδαν, και όλες οι Άγιες γυναίκες, η Αγία Παρασκευή στο χώρο της οποίας βρισκόμεθα εδώ, και όλες οι άλλες Αγίες, είτε μάρτυρες ήσαν, είτε οσίες ήσαν, αυτοί είδαν, αυτοί μιμήθηκαν και έγιναν ό,τι έγιναν.

Μην γυρεύετε λοιπόν τα πρότυπά σας αλλού, εκεί που είναι βόθρος, εκεί που είναι λάσπη, εκεί που είναι εφημερότης, εκεί που είναι βρωμιά. Ζητήσατε τα πρότυπά σας στις Αγίες, προπαντός, εις την Υπεραγία Θεοτόκο.

Σας εύχομαι καλές γιορτές, καλά Χριστούγεννα και πολλήν ευλογία.